# ذيل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذيل

الذَّيْل: آخر كل شيء. وذَيْل الثوب والإِزارِ: ما جُرَّ منه إِذا أُسْبِل. والذَّيْل: ذَيْلُ الإِزار من الرِّداء، وهو ما أُسْبِل منه فأَصاب الأَرض. وذَيْل المرأَة لكل ثوب تَلْبَسه إِذا جرَّته على الأَرض من خلفها. الجوهري: الذيلُ واحد أَذْيال القميص وذُيولِه. وذَيْلُ الرِّيح: ما انسحب منها على الأَرض. وذيل الرِّيح: ما تتركه في الرمال على هيئة الرَّسَن ونحوه كأَنَّ ذلك إِنما هو أَثَرُ ذَيْل جرَّته؛ قال: لكل ريح فيه ذَيْلٌ مَسْفور
وذَيْلُها أَيضاً: ما جرَّته على وجه الأَرض من التراب والقَتام، والجمع من كل ذلك أَذْيال وأَذْيُل؛ الأَخيرة عن الهَجَرِيِّ؛ وأَنشد لأَبي البقرات النخعي: وثلاثاً مِثلَ القَطا، مائِلاتٍ،
                                لَحَفَتْهُن أَذْيُلُ الرِّيح تُرْبا والكثير ذُيول؛ قال النابغة:
         كأَنَّ مَجَرَّ الرَّامِساتِ ذُيُولَها
                                عليه قَضِيمٌ، نمَّقتْه الصَّوانِعُ (* في ديوان النابغة: حصير بدل قضيم).
وقيل: أَذْيالُ الرِّيح مآخِيرها التي تُكْسَحُ بها ما خَفَّ لها. وذَيْلُ الفرس والبعير ونحوهما: ما أَسْبَلَ من ذَنَبه فتَعَلَّق، وقيل: ذَيْلُه ذنبه. وذَالَ يَذِيل وأَذْيَل: صار له ذيْلٌ. وذالَ به: شالَ، وكذلك الوعِلُ بذنَبه. وفرس ذائلٌ: ذو ذَيْلٍ، وذَيَّال: طويل الذَّيل؛ وفي الصحاح: طويل الذنب، والأُنثى ذائلة؛ وقال ابن قتيبة: ذائل طويل الذَّيل، وذَيَّالٌ: طويل الذيل؛ وفي التهذيب أَيضاً: طويل الذنب؛ وأَنشد ابن بري لعباس بن مِرْداس: وإِني حاذِرٌ، أَنْمِي سلاحِي
                                إِلى أَوْصالِ ذَيَّالٍ مَنيع فإِن كان الفرس قصيراً وذنبه طويلاً قالوا ذائل، والأُنثى ذائلة، أَو قالوا ذَيَّالُ الذنب فيذكرون الذنب، ويقال لذنب الفرس إِذا طال ذَيل أَيضاً، وكذلك الثور الوحشي. والذَّيَّال من الخيلِ: المُتَبَختِر في مَشْيه واسْتِنانه كأَنه يَسْحَب ذَيْلَ ذنَبه. وذالَ الرجل يَذِيل ذَيْلاً: تَبَخَترَ فجرَّ ذَيْله؛ قال طرفة يصف ناقة: فَذَالَتْ كما ذالَتْ وَليدةُ مَجْلِسٍ،
                                تُرِي رَبَّها أَذْيالَ سَحْلٍ مُمَدَّد يعني أَنها جَرَّت ذنبها كما ذالت مملوكة تسقي الخمر في مجلس. وفي حديث مصعب بن عمير: كان مترفاً في الجاهلية يدَّهن بالعَبِير ويُذِيلُ يُمْنَة اليَمَن أَي يُطيل ذَيْلها، واليُمنة ضرب من برود اليمن. ويقال: ذات الجارية في مَشْيها تَذِيل ذَيْلاً إِذا ماسَت وجَرَّت أَذيالها على الأَرض وتبخترت. وذالت الناقةُ بذنبها إِذا نشَرتْه على فخذيها. خالد بن جَنْبَة قال: ذَيْلُ المرأَة ما وقع على الأَرض من ثوبها من نواحيها كلها، قال: فلا نَدْعو للرَّجُل ذَيْلاً، فإِن كان طويل الثوب فذلك الإِرْفال في القميص والجُبَّة. والذَّيْلُ في دِرْع المرأَة أَو قِناعها إِذا أَرْخَتْه.وتذيلت الدابةُ: حرَّكت ذنَبها من ذلك. والتَّذَيُّل: التَّبَخْتُر منه.ودِرْع ذائلةٌ وذائل ومُذالةٌ: طويلة. والذّائل: الدِّرْع الطويلة الذَّيْل؛ قال النابغة: وكلّ صَمُوتٍ نَثْلة تُبَّعِيَّة،
                                ونَسْجُ سُلَيْم كلَّ قَضّاءَ ذائِلِ يعني سليمان بن داود، على نبينا وعليهما السلام؛ والصَّمُوتُ: الدِّرْع التي إِذا صُبَّت لم يسمع لها صوت. وذَيَّل فلان ثوبه تَذييلاً إِذا طوّله. ومُلاءٌ مُذَيَّلٌ: طويلُ الذيل، وثوب مُذَيَّل؛ قال الشاعر: عَذَارَى دَوارٍ في مُلاء مُذَيَّلِ
(* هذا البيت من معلقة امرئ القيس، وصدره:
                                فعَنّ لنا سِربٌ كأنّ نِعاجَه) ويقال: أَذالَ فلان ثوبه أَيضاً إِذا أَطالَ ذَيْله؛ قال كثيِّر: على ابن أَبي العاصي دلاصٌ حَصِينةٌ،
                                أَجادَ المُسَدِّي سَرْدَها فأَذالَها وأَذالَت المرأَةُ قِناعَها أَي أَرْسَلَتْه. وحَلْقة ذائلة ومُذالة: رَقيقة لطيفة مع طُول. والمُذالُ من البسيط والكامل: ما زِيدَ على وتِده من آخر البيت حرفان، وهو المُسَبّغ في الرَّمَل، ولا يكون المُذال في البسيط إِلاَّ من المُسَدّس ولا في الكامل إِلاَّ من المربع؛ مثال الأَول قوله: إِنَّا ذَمَمْنا على ما خَيَّلَتْ
                                سَعْدُ بنُ زيدٍ، وعَمْراً من تَمِيمْ ومثال الثاني قوله:
         جَدَثٌ يكونُ مُقامُه،
                          أَبَداً، بمُخْتَلَِفِ الرِّياحْ فقوله رَنْ من تميمْ مستفعلان، وقوله تَلَِفِرْ رِياحْ مُتَفاعلان؛ وقال الزجاج: إِذا زيد على الجزء حرف واحد، وذلك الجزء مما لا يُزاحَف، فاسمه المُذال نحو متفاعلان أَصله متفاعلن فزدت حرفاً فصار ذلك الحرف بمنزلة الذَّيْل للقميص. وذَال الشيءُ يَذيلُ: هانَ، وأَذَلْته أَنا: أَهَنْته ولم أُحْسِن القِيام عليه. وأَذَالَ فلان فرسه وغلامه إِذا أهانَه. والإِذالةُ: الإِهانة. وفي الحديث: نهى النبي، صلى الله عليه وسلم، عن إِذالة الخيل وهو امْتِهانُها بالعمل والحملِ عليها، وفي رواية: باتَ جبريل، عليه السلام، يعاتبني في إِذالة الخيل أَي إِهانَتِها والاسْتِخْفاف بها؛ ومنه الحديث الآخر: أَذالَ الناسُ الخيلَ، وقيل إِنهم وضَعُوا أَدَاة الحرب عنها وأَرسلوها. والمُذالُ: المُهانُ، وقيل للأَمَة المُهانةِ: المُذالةُ. وفي المثل: أَخْيَلُ من مُذالةٍ، وهي الأَمَة لأَنها تُهان وهي تَتَبَخْتَر. ويقال: ذَيْل ذائل وهو الهَوان والخِزْيُ. وقولهم: جاء أَذْيالٌ من الناس أَي أَواخِرُ منهم قليل. وذالَت المرأَةُ والناقةُ تَذِيل: هُزِلت وفسدت. وأَذَلْتها: أَهْزَلْتها، وهو من ذلك. والمُذَيَّلُ والمُتَذَيّلُ: المُتَبَذِّلُ. وبنو الذَّيّال: بطن من العرب.

### Türkçe

**الذَّيْل**: her şeyin sonu. Ve **ذَيْل الثوب والإِزارِ**: **أُسْبِل** edildiği zaman ondan sürüklenen şey. Ve **الذَّيْل**: **ذَيْلُ الإِزار**’ın **الرِّداء**’dan olanıdır; o, ondan **أُسْبِل** edilip yere değen şeydir. Ve kadının **ذَيْل**’i, arkasından onu yere sürüklediği zaman giydiği her elbise içindir. el-Cevherî: **الذيلُ** gömleğin **أَذْيال**’ından ve **ذُيول**’undan bir tanedir. Ve **ذَيْلُ الرِّيح**: ondan yere doğru sürüklenen şeydir. Ve **ذيل الرِّيح**: kumlarda **الرَّسَن** ve benzeri suret üzere bıraktığı şeydir; sanki bu ancak sürüklediği bir **ذَيْل**’in eseridir; dedi ki:
         Her rüzgâr için onda açığa çıkarılmış bir **ذَيْل** vardır

Ve onun **ذَيْلُها**’sı da: toprak ve tozdan, yer yüzü üzerinde sürüklediği şeydir; bütün bunların cem‘i **أَذْيال** ve **أَذْيُل**’dür; sonuncusu el-Hecrî’den; ve Ebû’l-Bekarât en-Neha‘î için inşâd etti:
         Ve üç (tane), **القَطا** gibi, eğilmişler,
                                rüzgârın **أَذْيُل**’ü onları toprakla örtmüştür

Ve çoğu **ذُيول**’dür; en-Nâbiga dedi ki:
         Sanki gömülenlerin sürüklenme yeri, onun **ذُيُول**’üdür,
                                onun üzerinde bir **قَضِيمٌ**; sanatkârlar onu süslemiştir
(* en-Nâbiga divanında: **حصير** **قضيم** yerine).

Ve denildi: rüzgârın **أَذْيال**’ı, onunla kendisine hafif gelen şeyi süpürdüğü art taraflarıdır.

Ve atın, devenin ve benzerlerinin **ذَيْلُ**’i: kuyruğundan sarkıtıp (aşağı) saldığı, sonra asılı kalan şeydir; ve denildi: onun **ذَيْلُه**’i kuyruğudur. Ve **ذَالَ يَذِيل** ve **أَذْيَل**: ona bir **ذَيْل** oldu. Ve **ذالَ به**: kaldırdı; dağ keçisi de kuyruğuyla böyledir. Ve **فرس ذائلٌ**: **ذَيْل** sahibi; ve **ذَيَّال**: **الذَّيل**’i uzun; **الصحاح**’ta: kuyruğu uzun; dişisi **ذائلة**; İbn Kuteybe dedi: **ذائل** uzun **الذَّيل**’li, ve **ذَيَّالٌ**: uzun **الذيل**’li; **التهذيب**’te de: kuyruğu uzun; ve İbn Berrî, Abbâs b. Mirdâs için inşâd etti:
         Ve ben sakınanım; silahımı büyütürüm
                                sağlam bir **ذَيَّالٍ**’ın eklemlerine

Eğer at kısa olup kuyruğu uzun olursa **ذائل** dediler, dişisi **ذائلة**; yahut kuyruğu zikrederek **ذَيَّالُ الذنب** dediler; ve atın kuyruğuna, uzadığı zaman, **ذَيل** de denir; vahşi öküz de böyledir. Ve atlardan **الذَّيَّال**: yürüyüşünde ve koşusunda salınarak yürüyen; sanki kuyruğunun **ذَيْل**’ini sürüklüyor gibidir. Ve **ذالَ الرجل يَذِيل ذَيْلاً**: salındı da **ذَيْل**’ini sürükledi; Tarafe bir dişi deveyi vasfederek dedi ki:
         Böylece sürükledi; bir meclis cariyesi sürüklediği gibi,
                                efendisine uzatılmış bir **سَحْل**’in **أَذْيال**’ını gösterir

Yani: kuyruğunu sürükledi; mecliste şarap sunan bir köle kadın sürüklendiği gibi. Mus‘ab b. Umeyr hadîsinde: câhiliyede müreffeh idi; **العَبِير** ile yağlanırdı ve **يُذِيلُ يُمْنَة اليَمَن** yani onun **ذَيْل**’ini uzatırdı; ve **اليُمنة** Yemen’in çizgili kumaşlarından bir türdür. Ve denir: genç kız yürüyüşünde **تَذِيل ذَيْلاً** eder; eğer salınır, **أَذيال**’ını yere sürükler ve salınarak yürürse. Ve dişi deve kuyruğuyla **ذالت**; eğer onu iki uyluğu üzerine yayarsa. Hâlid b. Cenbe dedi: kadının **ذَيْلُ**’i, elbisesinden, bütün yanlarından yere düşen şeydir; dedi: erkeğe **ذَيْل** isnat etmeyiz; eğer elbisesi uzun ise, bu gömlekte ve cübbede **الإِرْفال**’dır. Ve kadının zırhında yahut başörtüsünde **الذَّيْلُ**, onu salıverdiği zaman. Ve binek hayvanı **تذيلت**: bundan dolayı kuyruğunu hareket ettirdi. Ve **التَّذَيُّل**: ondan olan **التَّبَخْتُر**.

Ve **دِرْع ذائلةٌ** ve **ذائل** ve **مُذالةٌ**: uzun. Ve **الذّائل**: **الذَّيْل**’i uzun zırhtır; en-Nâbiga dedi ki:
         Ve her **صَمُوتٍ** **نَثْلة** **تُبَّعِيَّة**,
                                ve Süleyman’ın dokuması, her **قَضّاءَ ذائِلِ**

Yani Dâvûd oğlu Süleyman; nebîmize ve ikisine selâm olsun; ve **الصَّمُوتُ**: döküldüğü zaman ona ses işitilmeyen zırhtır. Ve falan kimse elbisesini **ذَيَّل** etti, **تَذييلاً**; eğer onu uzattıysa. Ve **مُلاءٌ مُذَيَّلٌ**: **الذيل**’i uzun; ve **ثوب مُذَيَّل**; şair dedi ki:
         Bir **مُلاء مُذَيَّلِ** içinde, evin kızları
(* bu beyit İmru’ul-Kays’ın muallakasındandır; ve onun ilk mısraı:
                                Böylece bize bir sürü göründü; sanki onun koyunlarıdır)

Ve denir: falan kimse elbisesini **أَذالَ** etti; eğer **ذَيْل**’ini uzattıysa; Kesîr dedi ki:
         İbn Ebî’l-Âsî üzerine sağlam bir **دلاصٌ**,
                                dokuyucu onun zırhını güzel ördü de onu **فأَذالَها**

Ve kadın başörtüsünü **أَذالَت** etti; yani onu salıverdi. Ve **حَلْقة ذائلة** ve **مُذالة**: uzunlukla beraber ince, latif.

Ve **المُذالُ** basît ve kâmilden: beytin sonundan, onun **وتِد**’i üzerine iki harf artırılan şeydir; o, remeldeki **المُسَبّغ**’dir; ve basîtte **المُذال** ancak **المُسَدّس**’ten olur; kâmilde de ancak **المربع**’dan olur; birincinin misali onun sözü:
         Biz, hayal ettiği şeye karşı kınadık
                                Sa‘d b. Zeyd’i ve Temîm’den Amr’ı

İkincinin misali onun sözü:
         Bir kabir; onun makamı olur,
                          ebediyen, rüzgârların değiştiği yerde

Böylece **رَنْ من تميمْ** sözü **مستفعلان**’dır; ve **تَلَِفِرْ رِياحْ** sözü **مُتَفاعلان**’dır; ez-Zeccâc dedi: eğer cüz’e bir harf artırılırsa, o cüz’ de **يُزاحَف** edilmeyen şeylerden ise, onun adı **المُذال**’dır; **متفاعلان** gibi; aslı **متفاعلن** idi; bir harf artırdın da o harf gömlek için **الذَّيْل** menzilesinde oldu.

Ve şey **ذَال** eder, **يَذيلُ**: zelil oldu; ve ben onu **أَذَلْته**: onu aşağıladım ve onun üzerinde iyi durmadım. Ve falan kimse atını ve kölesini **أَذَالَ** etti; eğer onu aşağıladıysa. Ve **الإِذالةُ**: aşağılama.

Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, atların **إِذالة**’sini yasakladı; o, iş ve yük bindirmekle onları hor kullanmaktır; ve bir rivayette: Cebrâil, aleyhisselâm, atların **إِذالة**’si hakkında beni kınayarak geceledi; yani onları aşağılamak ve onları hafife almak; ve ondan diğer hadîs: insanlar atları **أَذالَ** etti; ve denildi: savaş aletini onlardan indirdiler ve onları salıverdiler.

Ve **المُذالُ**: horlanan; ve horlanan câriyeye **المُذالةُ** denildi. Ve meselde: **أَخْيَلُ من مُذالةٍ**; o, câriyedir; çünkü o aşağılanır, hâlbuki o salınır. Ve denir:
**ذَيْل ذائل**; o, zillet ve rezilliktir. Ve onların sözü: insanlardan **أَذْيالٌ** geldi; yani onlardan az bir miktar son kısım. Ve kadın ve dişi deve **ذالَت**; **تَذِيل**: zayıfladı ve bozuldu.

Ve onu **أَذَلْتها**: onu zayıflattım; ve o bundandır. Ve **المُذَيَّلُ** ve **المُتَذَيّلُ**: pejmürde olan. Ve **بنو الذَّيّال**: Araplardan bir batındır.
