# ذيل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذيل

الذيل: آخر كل شيء، كما في المحكم، قال شيخنا: هذا هو الحقيقي، وما بعده مجاز. والذيل من الإزار والثوب: ما جر منه إذا أسبل، زاد الصاغاني: فأصاب الأرض من ثوبها من نواحيها كلها، قال: ولا ندعو للرجل ذيلا، فإن كان طويل الثوب فذلك الإرفال في القميص والجبة، والذيل في درع المرأة أو قناعها إذا أرخت شيئا منهما. والذيل من الريح: ما تتركه في الرمل كأثر ذيل مجرور، وفي المحكم: كهيئة الرسن ونحوه، كأنه أثر ذيل جره، قال:
  لكل ريح فيه ذيل مسفور وفي العباب: هو ما انسحب على وجه الأرض من التراب والقمام. والذيل من الفرس، وغيره، كالبعير: ذنبه إذا طال، أو ما أسبل منه فتعلق، ج: أذيال، وذيول، وأذيل، وهذه عن الهجري، وأنشد لأبي البقرات النخعي:
  وثلاثا مثل القطا ماثلات                      لحفتهن أذيل الريح تربا وقال النابغة:

  كأن مجر الرامسات ذيولها                      عليه قضيم نمقته الصوانع وشاهد الأذيال يأتي في قول طرفة، وقيل: أذيال الريح: مآخيرها التي تكسح ما خف لها.
 وذال، يذيل: صار له ذيل، كأذيل، وذال بذنبه، شال، وكذلك المرأة إذا ماست فجرت ذيلها على الأرض، كما في التهذيب، قال طرفة يصف ناقته:
  فذالت كما ذالت وليدة مجلس                      تري ربها أذيال سحل ممدد ورواية الأزهري: سحل معضد، وأورده بعد قوله: ذالت الناقة بذنبها: نشرته على فخذيها: وذالت المرأة: هزلت، وفسدت، وكذلك الناقة. وأذلته أنا، كذا في النسخ، والأولى: وأذلتها، أي أهزلتها، ومنه الحديث: نهى عن إذالة الخيل. وهي امتهانها بالعمل والحمل عليها. وذال الشيء، ذيلا: هان، وذالت حاله تواضعت، كتذايلت، كما في العباب. وذال إليه: انبسط، كتذيل، وأذلته أنا: أهنته ولم أحسن القيام عليه، وأذالت المرأة القناع: أرسلته، كما العباب، وفي التهذيب: أرخته. وفرس ذائل: ذو ذيل، وذيال: طويله، وقال ابن قتيبة: ذائل: طويل الذيل، أو الذيال من الخيل: الطويل القد، الطويل الذيل، فإن كان قصيرا وذنبه طويل، قالوا: ذيال الذنب، فيذكرون الذنب، كما في العباب. وفي التهذيب: فإن كان الفرس قصيرا طويل الذنب، قالوا: ذائل، والأنثى: ذائلة، أو قالوا: ذيال الذنب، وأنشد الصاغاني للنابغة الذبياني:
  بكل مجرب كالليث يسمو                      على أوصال ذيال رفن وفي المحكم: الذيال من الخيل: المتبختر في مشيه واستنانه، كأنه يسحب ذيل ذنبه، وقد يقال ذلك لثور الوحش أيضا، قال امرؤ القيس:
  فخر لروقيه وأمضيت مقدماطوال القرى والروق أخنس ذيال ومن ذلك قولهم: تذيل الرجل: أي تبختر. ودرع ذائل، وذائلة، ومذالة: طويلة الذيل، قال النابغة الذبياني:
  وكل صموت نتلة تبـعـية                      ونسج سليم كل قضاء ذائل يعني سليمان بن داود، عليهما السلام. ومن الحلق: رقيقه لطيفه، وفي بعض النسخ: ومن الخلق رقيقه لطيفه، وهو غلط، ونص المحكم: حلقة ذائلة، ومذالة: رقيقة لطيفة مع طول. والمذيل، كمعظم، كما هو في النسخ، وفي نسخة المحكم: بضم الميم وكسر الذال، والمتذيل: المتبذل. وذو ذيل: فرس كان لشيبان بن ذهل، قال مفروق بن عمرو الشيباني:
  وفارس ذي ذيل وأصحاب ضالة                      وإخوة دعاء تلـوم حـلائلـي أي أبعد قتل هؤلاء يلمنني. وجاء أذيال من الناس: أي أواخر منهم، قليل نقله الصاغاني. وأرض متذيلة، بالبناء للمفعول: أصابها لطخ من مطر ضعيف، نقله الصاغاني. والمذال من البسيط والكامل: ما زيد على وتده من آخر البيت حرفان، وهو المسبغ في الرمل، ولا يكن المذال في البسيط إلا من المسدس، ولا في الكامل إلا من المربع، مثال الأول قوله:
  إنا ذممنا على مـا خـيلـت                      سعد بن زيد وعمرا من تميم ومثال الثاني:
  جدث يكون مقامـه                      أبدا بمختلف الرياح

  فقوله: رن من تميم مستفعلان، وقوله: تلفر رياح متفاعلان، وقال الزجاج: إذا زيد على الجزء حرف واحد، وذلك الجزء مما لا يزاحف، فاسمه المذال، نحو متفاعلان، أصله متفاعلن، فزدت حرفا، كأن ذلك الحرف بمنزلة الذيل للقميص، وفي العباب: الإذالة أن يذال على اعتدال الجزء ساكن، وبيته: إنا ذممنا..إلخ. ورداء مذيل، كمعظم: طويل الذيل، قال امرؤ القيس:
  فعن لنا سرب كأن نعـاجـه                      عذارى دوار في ملاء مذيل وقد ذيل ثوبه، تذييلا. وفي المثل: أخيل من مذالة، وهي الأمة، لأنها تهان وهي تتبختر، يضرب للمتكبر وهو مهين. ومما يستدرك عليه: يقال: ذيل ذائل، وهو الهوان والخزي. وتذيلت الدابة: حركت ذنبها. وبنو الذيال: بطن. كما في المحكم. وأذال ثوبه: أطال ذيله، قال كثير:
  على ابن أبي العاصي دلاص حصينة                      أجاد المسدي سردهـا فـأذالـهـا والذيال: التائه المتبختر.

### Türkçe

**الذيل**: her şeyin sonu; **المحكم**’de olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: Bu, hakikî olandır; ondan sonrası mecazdır. Ve **الذيل** **الإزار** ve **الثوب**’dan: salıverildiğinde ondan sürünen şeydir. **الصاغاني** ziyade etti: böylece onun elbisesinden, bütün yanlarından yere isabet eder. Dedi: Biz erkeğe **ذيلا** demeyiz; eğer elbisesi uzun ise, bu **الإرفال**’dir **القميص** ve **الجبة**’de. Ve **الذيل** kadının **درع**’ında veya **قناع**’ında, ikisinden bir şey salıverdiğinde.

Ve **الذيل** rüzgârdan: kumda bıraktığı şeydir; sürüklenen bir **ذيل**’in izi gibi. Ve **المحكم**’de: **الرسن** ve benzeri heyeti gibi; sanki onu sürüklediği bir **ذيل**’in izidir. Dedi:
  Her rüzgâr için onda açığa çıkarılmış bir **ذيل** vardır

Ve **العباب**’da: o, toprak ve süprüntüden yer yüzü üzerinde sürüklenen şeydir.

Ve **الذيل** attan ve başkasından, deve gibi: kuyruğu uzadığında onun kuyruğudur; yahut ondan salıverilen ve asılı kalan şeydir. Çoğulu: **أذيال** ve **ذيول** ve **أذيل**. Ve bunlar **الهجري**’dendir. Ve Ebû’l-Bekarât en-Neha‘î için inşad etti:
  Ve üçü, **القطا** gibi, dikilmişler;                      onların eteklerini rüzgârın **أذيل**’i toprakla örttü

Ve en-Nâbiga dedi:

  Sanki gömülenlerin kuyruklarının sürünmesi                      onun üzerinde, ustaların nakışladığı bir **قضيم**’dir

Ve **الأذيال**’in şahidi, **طرفة**’nin sözünde gelir. Ve denildi: **أذيال الريح**: onun art taraflarıdır ki, ona hafif geleni süpürür.

Ve **ذال، يذيل**: ona **ذيل** oldu; **أذيل** gibi. Ve **ذال بذنبه**: kaldırdı. Ve aynı şekilde kadın, salınarak yürüdüğünde, **ذيل**’ini yer üzerinde sürüdü; **التهذيب**’de olduğu gibi. **طرفة** devesini vasfederek dedi:
  O, **ذالت** ettiği gibi **ذالت** etti, bir meclis cariyesi                      efendisine, uzatılmış düz derinin **أذيال**’ini gösterir

Ve **الأزهري**’nin rivayeti: **سحل معضد**. Ve onu şu sözünden sonra zikretti: **ذالت الناقة بذنبها**: onu iki uyluğu üzerine yaydı. Ve **ذالت المرأة**: zayıfladı ve bozuldu; ve aynı şekilde deve. Ve ben onu **أذلته**; nüshalarda böyle. Daha evlâ olan: **وأذلتها**; yani onu zayıflattım. Ve ondan hadis: **إذالة الخيل**’den nehyetti. Ve o, onları iş ve yük bindirmekle horlamaktır.

Ve **ذال الشيء، ذيلا**: hor oldu. Ve **ذالت حاله**: alçaldı; **تذايلت** gibi; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ذال إليه**: yayıldı; **تذيل** gibi. Ve ben onu **أذلته**: onu horladım ve onun hakkında iyi kıyam etmedim. Ve kadın **القناع**’ı **أذالت**: onu salıverdi; **العباب** gibi. Ve **التهذيب**’de: onu saldı.

Ve **فرس ذائل**: **ذو ذيل** olan. Ve **ذيال**: onun uzunu. Ve İbn Kuteybe dedi: **ذائل**: uzun kuyruklu; yahut atlardan **الذيال**: uzun boylu, uzun kuyruklu. Eğer kısa olup kuyruğu uzun ise, dediler: **ذيال الذنب**; böylece **الذنب**’i zikrederler; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: eğer at kısa, kuyruğu uzun ise, dediler: **ذائل**; dişisi: **ذائلة**. Yahut dediler: **ذيال الذنب**. Ve **الصاغاني** en-Nâbiga ez-Zubyânî için inşad etti:
  Her tecrübeli ile, aslan gibi yükselir                      eklemler üzerinde, sarkık yeleli bir **ذيال**

Ve **المحكم**’de: atlardan **الذيال**: yürüyüşünde ve koşusunda salınan; sanki kuyruğunun **ذيل**’ini sürüklüyor. Ve bu, yaban öküzü için de söylenebilir. İmru’ul-Kays dedi:
  İki boynuzu üzerine düştü ve ben ileri sürdüm; uzun boylu                      ve boynuz, basık burunlu bir **ذيال**

Ve bundan onların sözü: **تذيل الرجل**: yani salındı.

Ve **درع ذائل** ve **ذائلة** ve **مذالة**: uzun etekli. En-Nâbiga ez-Zubyânî dedi:
  Ve her suskun, gevşek, **تبعـية**                      ve Selîm’in dokuması; her hüküm, **ذائل**

Yani Süleyman b. Dâvûd; ikisine de selâm.

Ve halkalardan: onun incesi, latifi. Ve bazı nüshalarda: ve yaratılıştan onun incesi, latifi; ve o yanlıştır. Ve **المحكم**’in nassı: **حلقة ذائلة** ve **مذالة**: uzunlukla beraber ince, latif.

Ve **المذيل**; **معظم** vezninde; nüshalarda olduğu gibi. Ve **المحكم** nüshasında: **الميم**’in dammesi ve **الذال**’ın kesresi ile. Ve **المتذيل**: **المتبذل**.

Ve **ذو ذيل**: Şeybân b. Zühl’e ait bir attı. Mefrûk b. Amr eş-Şeybânî dedi:
  **ذي ذيل**’in süvarisi ve sapkınlığın sahipleri                      ve dua kardeşleri; eşlerim beni kınar

Yani: bunların öldürülmesinden sonra mı beni kınarlar?

Ve insanlardan **أذيال** geldi: yani onlardan sonrakiler. **الصاغاني** onu az nakletti.

Ve **أرض متذيلة**; mef‘ûl bina ile: zayıf bir yağmurdan bir leke ona isabet etti. **الصاغاني** onu nakletti.

Ve **المذال** **البسيط** ve **الكامل**’den: beytin sonundan, onun kazığı üzerine iki harf ziyade edilendir; ve o, **الرمل**’de **المسبغ**’dir. Ve **المذال** **البسيط**’te ancak **المسدس**’ten olmaz; ve **الكامل**’de ancak **المربع**’dan olmaz. Birincinin misali onun sözü:
  Biz zemmettik, hayal ettiğin şeye karşı                      Sa‘d b. Zeyd’i ve Temîm’den Amr’ı

Ve ikincinin misali:
  Bir kabir ki onun makamı olur                      ebediyen, rüzgârların değişiklerinde

  Onun sözü: **رن من تميم** **مستفعلان**’dır; ve onun sözü: **تلفر رياح** **متفاعلان**’dır. Ve ez-Zeccâc dedi: Eğer cüz’e bir harf ziyade edilirse, ve o cüz’ de zihâfa uğramayanlardan ise, onun adı **المذال**’dır; **متفاعلان** gibi; aslı **متفاعلن**’dir; böylece bir harf ziyade ettin; sanki o harf, gömleğin **الذيل**’i menzilesindedir. Ve **العباب**’da: **الإذالة**; cüz’ün itidali üzerine bir sâkinin **يذال** edilmesidir. Ve onun beyti: **إنا ذممنا..** إلخ.

Ve **رداء مذيل**; **معظم** vezninde: uzun etekli. İmru’ul-Kays dedi:
  Bize bir sürü göründü; sanki onun koyunları                      uzun etekli bir örtü içinde dönen bakirelerdir

Ve onun elbisesini **ذيل** etti; **تذييلا**.

Ve meselde: **أخيل من مذالة**; ve o, cariyedir; çünkü o horlanır, hâlbuki o salınır. Kibirlenen, hâlbuki hor olan için darb-ı meseldir.

Ve ona istidrâk olunanlardan: denilir: **ذيل ذائل**; ve o, horluk ve rezilliktir. Ve binek **تذيلت**: kuyruğunu hareket ettirdi. Ve **بنو الذيال**: bir batın; **المحكم**’de olduğu gibi.

Ve elbisesini **أذال**: onun eteğini uzattı. Kesîr dedi:
  İbn Ebî’l-Âsî üzerine, sağlam bir **دلاص**                      **المسدي** onun zırhını güzel ördü de onu **فأذالها**

Ve **الذيال**: şaşkın, salınan.
