# ذيم (ذ-ي-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ي - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَيْمُ والذامُ: العيبُ. وفي المثل: لا تَعْدَمُ الحسناءُ ذَامَّاً. تقول منه: ذِمْتُهُ أَذِيمُهُ ذَيْماً وذاماً. وذَأَمْتُهُ، وذَمَمْتُهُ، كله بمعنىً، عن الأخفش، فهو مَذيمٌ على النقص، ومَذْيُومٌ على التمام، ومَذْءُومٌ إذا همزتَ، ومَذْمومٌ من المضاعف.

##### Türkçe

**الذَيْمُ** ve **الذامُ**: ayıp(kusur).

Ve meselde: “Güzel kadın **ذَامَّاً**’dan yoksun kalmaz.”

Ondan şöyle dersin: Onu **ذِمْتُهُ**; onu **أَذِيمُهُ**; **ذَيْماً** ve **ذاماً** (olarak).

Ve **ذَأَمْتُهُ** ve **ذَمَمْتُهُ**; hepsi bir mânâdadır; el-Ahfeş’ten (naklen).

Şu hâlde o, eksiklik üzere **مَذيمٌ**’dir; tamlık üzere **مَذْيُومٌ**’dur; hemzelediğin zaman **مَذْءُومٌ**’dur; ve muzâaf(tan) **مَذْمومٌ**’dur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والياء وما يثلثهما)
(ذيخ) الذال والياء والخاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها. قولهم للذّكر من الضباع ذِيخٌ، والجمع ذِيَخَة. وربَّما قالوا: ذيّخْت الرّجلَ تذييخاً، إذا أذلَلْتَه.‏
(ذير) الذال والياء والراء ليس أصلاً. إنّما يقولون: ذَيَّرْتُ أطْباءَ النّاقةِ، إذا طليتَها بسِرْجِينٍ لئلا يرتضِع الفَصيل. وهو الذِّيار.‏
(ذيع) الذال والياء والعين أصلٌ يدلُّ على إظهار الشَّيء وظُهوره وانتشارِه. يقال ذاعَ الخبرُ وغيرُه يَذِيع ذُيوعاً. ورجلٌ مِذياعٌ: لا يكتُم سِرّاً؛ والجمع المذاييع. وفي حديث عليٍّ عليه السلام : "ليسوا بالمَسَايِيح ولا المَذايِيع البُذُر". وهاهنا كلمةٌ من هذا في المعنى من طريقة الانتشار، يقولون: أذاع النّاس [ما(1)] في الحَوض، إذا شربوه كُلَّه.‏
(ذيف) الذال والياء والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها، وهي الذَِّيفان(2) وهو السمُّ القاتل.‏
(ذيل) الذال والياء واللام أصَيلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو شيءٌ يسفُل في إطافة. من ذلك الذَّيل ذَيل القميص وغيرِه. وذَيل الرِّيح: ما انسحَبَ منها على الأرض. وفرسٌ ذيّالٌ: طويل الذّنَب. قال النابغة:‏
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)‏
وإن كان الفرسُ قصيراً وذنَبُه طويلاً فهو ذائلٌ. وقولهم للشَّيء المُهان مُذالٌ، من هذا، كأنّه لم يُجعَل في الأعالي. ويقولون: جاء أذيالٌ من الناس، أي أواخِرُ منهم قليلٌ. والذَّائلة من الدُّروع: الطَّويلة الذَّيل. وكذلك الذّائلُ. قال:‏
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *‏
وذالت المرأةُ: جَرَّتْ أذيالها. وهو في شعر طَرَفة(5). فأمّا قولُ الأغلب:‏
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *‏
فإنَّما أراد الرِّجْل، فجعل الذّيلَ مكانَه للقافية؛ فإنّه يقول:‏
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *‏
ويقولون: "من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)". يراد أنّ مَن كان في سعةٍ أنفق مالَه حيث شاء.‏
(ذيم) الذال والياء والميم كلمةٌ واحدة، لا يُقاس ولا يتفرّع. يقال ذِمْتُه أذِيمُه ذيما.‏
(ذيأ) الذال والياء والهمزة كلمة واحدة. تذيّأَ اللّحمُ، وذيّأْتُه، إذا فصلتَه عن العَظْم.‏
---------------------------------------------------------------
(1) التكملة من المجمل واللسان.‏
(2)بالفتح وبالكسر، وبالتحريك.‏
(3)ديوان النابغة الذبياني 79. وقد نسب في اللسان (رفن) إلى النابغة الجعدي.‏
(4) للنابغة الذبياني في ديوانه 64 واللسان (قضض، ذيل). وصدره:‏
* وكل صموت نثلة تبعية *‏
(5) يشير إلى قوله في معلقته:‏
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد‏
(6) في الأصل: "وذحيل"، صوابه من المجمل.‏
(7) المثل المشهور: "من يطل أير أبيه ينتطق به".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** و**الياء** وما يثلثهما)

(**ذيخ**) **الذال** ve**الياء** ve**الخاء** bir tek kelimedir; onun için kıyas yoktur. Onların, sırtlanlardan erkeğe **ذِيخٌ** demeleri; çoğulu **ذِيَخَة**’dir. Ve belki derler: **ذيّخْت** adamı **تذييخاً**, onu zelil kıldığın zaman.

(**ذير**) **الذال** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Ancak derler: **ذَيَّرْتُ** dişi devenin memelerini, onları **سِرْجِينٍ** ile sıvadığın zaman; **الفَصيل** emmesin diye. O da **الذِّيار**’dır.

(**ذيع**) **الذال** ve**الياء** ve**العين** bir asıldır; bir şeyin izharına, onun zuhuruna ve yayılmasına delalet eder. Denir: **ذاعَ** haber ve başkası, **يَذِيع** **ذُيوعاً**. Ve **مِذياعٌ** adam: bir sırrı gizlemez; çoğulu **المذاييع**. Ali’nin (ona selam) hadisinde: “**المَسَايِيح** ile değil, **المَذايِيع** **البُذُر** ile de değil.” Ve burada, bu manada, yayılma yolundan bir kelime vardır; derler: **أذاع** insanlar [**ما**] havuzda, onu bütünüyle içtikleri zaman.

(**ذيف**) **الذال** ve**الياء** ve**الفاء** bir tek kelimedir; onun için kıyas yoktur; o da **الذَِّيفان**(2)’dır; öldürücü zehirdir.

(**ذيل**) **الذال** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o, bir kuşatmada aşağıda olan bir şeydir. Bundan: **الذَّيل**; gömleğin ve başkasının eteği. Ve **ذَيل** rüzgâr: ondan yer üzerinde sürüklenen şey. Ve **ذيّالٌ** at: uzun kuyruklu. Nâbiga dedi ki:

بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)

Ve eğer at kısa olup kuyruğu uzun ise o **ذائلٌ**’dir. Ve onların, horlanmış şeye **مُذالٌ** demeleri, bundandır; sanki o, yükseklere konulmamış gibidir. Ve derler: insanlardan **أذيالٌ** geldi; yani onlardan az bir son kısım. Ve zırhlardan **الذَّائلة**: uzun etekli olan. Aynı şekilde **الذّائلُ**. Dedi ki:

* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *

Ve kadın **ذالت**: eteklerini sürüdü. O, **طَرَفة**(5)’nin şiirindedir. Ama **الأغلب**’in sözü:

* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *

Ancak **الرِّجْل**’i kastetti; kafiyeden dolayı **الذّيل**’i onun yerine koydu; çünkü o der ki:

* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *

Ve derler: “**من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)**”. Murat edilir ki: genişlik içinde olan kimse, malını dilediği yerde harcar.

(**ذيم**) **الذال** ve**الياء** ve**الميم** bir tek kelimedir; kıyas edilmez ve dallanıp budaklanmaz. Denir: **ذِمْتُه**; **أذِيمُه** **ذيما**.

(**ذيأ**) **الذال** ve**الياء** ve**الهمزة** bir tek kelimedir. **تذيّأَ** et ve **ذيّأْتُه**, onu kemikten ayırdığın zaman.

---------------------------------------------------------------
(1) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
(2) Fetha ile ve kesra ile ve harekeleme ile.
(3) **ديوان النابغة الذبياني** 79. **اللسان**’da (**رفن**) Nâbiga el-Ca‘dî’ye nispet edilmiştir.
(4) Nâbiga ez-Zubyânî’nindir; divanında 64 ve **اللسان** (**قضض**، **ذيل**). Ve صدرُه:
* وكل صموت نثلة تبعية *
(5) Muallakasındaki sözüne işaret eder:
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد
(6) Asılda: “**وذحيل**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
(7) Meşhur mesel: “**من يطل أير أبيه ينتطق به**”.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ي م
ذامـه وذأمـه‏:‏ عابه‏.‏
وهو مذيم ومذءوم‏.‏
وهو يتقي الذيم والذام‏.‏
وفي مثل ‏"‏ لا تعدم الحسناء

##### Türkçe

ذ ي م
**ذامـه** ve **ذأمـه**: onu ayıpladı.
Ve o, **مذيم** ve **مذءوم**dur.
Ve o, **الذيم** ve **الذام**dan sakınır.
Ve şu meselde: "Güzel kadını yoksun bırakma"

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّيْمُ والذامُ: العيب؛ قال عُوَيْفُ القَوافي:
أَلَمَّتْ خُناسُ، وإِلمامُها
أَحاديث نَفْسٍ وأَسْقامُها
ومنها:
يَرُدُّ الكَتِيبة مَفْلولةً،
بها أَفْنُها وبها ذامُه
وقد ذامَهُ يَذيمه ذَيْماً وذاماً: عابه. وذِمْتُه أَذيمُه وذأَمْتُهُ وذَمَمْتُهُ كله بمعنى؛ عن الأَخفش، فهو مَذيم على النقص، ومَذْيُومٌ على التمام، ومَذْؤُومٌ إِذا هَمَزْتَ، ومَذْمومٌ من المضاعف؛ وقيل: الذَّيْمُ والذامُ الذَّمُّ. وفي المثل: لا تَعْدَمُ الحَسْناءُ ذاماً؛ قال ابن بري: ومنه قول أَنَسِ بن نُواسِ المُحارِبيّ:
وكُنْتَ مُسَوَّداً فينا حَميداً،
وقد لا تَعْدَمُ الحَسْناء ذاما
وفي الحديث: عادت مَحاسنهُ ذاماً؛ الذامُ والذَّيْمُ العيب، وقد يهمز. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: قالت لليهود عليكم السَّامُ والذامُ، وقد تقدم ذكره، والله أعلم.

##### Türkçe

**الذَّيْمُ** ve **الذامُ**: ayıp; **عُوَيْفُ القَوافي** dedi ki:

أَلَمَّتْ خُناسُ، وإِلمامُها
أَحاديث نَفْسٍ وأَسْقامُها

Ve ondan:

يَرُدُّ الكَتِيبة مَفْلولةً،
بها أَفْنُها وبها ذامُه

Ve onu **ذامَهُ** **يَذيمه** **ذَيْماً** ve **ذاماً**: onu ayıpladı. Ve **ذِمْتُه** **أَذيمُه** ve **ذأَمْتُهُ**
ve **ذَمَمْتُهُ**; hepsi aynı mânâdadır; **الأَخفش**’ten (naklen). Şu hâlde o, eksiklik üzere **مَذيم**’dir; tamlık üzere **مَذْيُومٌ**’dur; hemzelediğin zaman **مَذْؤُومٌ**’dur; ikiz (harfli)den **مَذْمومٌ**’dur. Ve denildi ki:
**الذَّيْمُ** ve **الذامُ** **الذَّمُّ**’dür. Ve meselde: **لا تَعْدَمُ الحَسْناءُ ذاماً**; **ابن بري** dedi ki: Ve ondandır **أَنَسِ بن نُواسِ المُحارِبيّ**’nin sözü:

وكُنْتَ مُسَوَّداً فينا حَميداً،
وقد لا تَعْدَمُ الحَسْناء ذاما

Ve hadiste: **عادت مَحاسنهُ ذاماً**; **الذامُ** ve **الذَّيْمُ** ayıptır; ve hemzelenebilir.
Ve **عائشة**’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Yahudilere dedi ki: üzerinize **السَّامُ**
ve **الذامُ**; ve onun zikri daha önce geçti; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ي م * * الذَّيْمُ * و * الذَّامُ * العيب وفي المثل لا تعدم الحسناء * ذَاماً

##### Türkçe

* ذ ي م * * **الذَّيْمُ** * ve * **الذَّامُ** * ayıp(tır); ve meselde: Güzel kadını **ذَاماً**’dan yoksun bulmazsın.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!الذَّيْمُ *!والذَّامُ : العَيْبُ ) . تَقولُ في | المَثَل :   لا تَعْدَم الحَسْناء *!ذَاماً   . | ( و ) أيضاً : ( الذَّمُّ ) ، وقد ( *!ذامَه | *!يَذِيمُه *!ذَيْماً *!وذَاماً ) : عابَه ، *!وذَامَه | وذمّه كله بمعنى عن الأخفَشِ ، | ( فهو *!مَذِيمٌ ) ، على النَّقْص ، | ( *!ومَذْيُومٌ ) على التَّمَام ، *!ومَذْؤوم إذا | همزت ، ومَذْمُوم على المُضاعَف . | ( فصل الراء ) مع الميم |

##### Türkçe

| | ( **الذَّيْمُ** ve **الذَّامُ**: ayıp ) . Meselde şöyle dersin:   Güzel kadını **ذَاماً**’dan yoksun bulmazsın   . | ( ve ) ayrıca: ( **الذَّمُّ** ) , ve muhakkak ki ( **ذامَه** | **يَذِيمُه** **ذَيْماً** ve **ذَاماً** ) : onu ayıpladı, **وذَامَه** | ve onu zemmetti; hepsi “anlamında”dır; el-Ahfeş’ten (naklen), | ( o hâlde o **مَذِيمٌ**’dur ) , eksiltme üzere, | ( ve **مَذْيُومٌ** ) tamlık üzere, **ومَذْؤوم** eğer | hemzelediysen, ve **مَذْمُوم** muzâaf üzere. | ( **فصل الراء** ) mîm ile birlikte |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَامَهُ
1 ذَامَهُ ذ , (T, M, Msb, K,) first pers. ذِمْتُهُ, (S,) aor. يَذِيمُ, (T, &c.,) inf. n. ذَيْمٌ and ذَامٌ, (S, M, Msb, K,) He blamed, or found fault with, him, or it, (T, S, M, Msb, K,) namely, a commodity; like ذَأَمَهُ: (Msb:) accord. to Akh, ذِمْتُهُ and ذَأَمْتُهُ and ذَمَمْتُهُ all signify the same. (S.)

ذَامٌ
ذَامٌ ذ : see what next follows, in two places.

ذَيْمٌ
ذَيْمٌ ذ and ↓ ذَامٌ are inf. ns., (S, M, Msb, K,) and are syn. with عَيْبٌ [as such, and also as meaning A vice, fault, defect, or the like; in the latter sense syn. with ذَامٌّ, which belongs to art. ذم]: (T, S, M, Msb, * K:) or, as some say, syn. with ذَمٌّ [blame, &c.]. (M.) It is said in a prov., ↓ لَاتَعْدَمُ الحَسْنَآءُ ذَامًا [The beautiful female is not without a defect]. (S.)

مَذِيمٌ
مَذِيمٌ ذ Blamed, or found fault with; (S, Msb, K;) as also ↓ مَذْيُومٌ: (S, K:) the former defective, and the latter complete: (S:) applied [app. to a man; (see the dial. var. مَذْؤُومٌ, as used in the Kur vii. 17;) and] to a commodity. (Msb.)

مَذْيُومٌ
مَذْيُومٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**ذَامَهُ**
1 **ذَامَهُ** **ذ** , (T, M, Msb, K,) birinci şahıs **ذِمْتُهُ**, (S,) muzâri‘ **يَذِيمُ**, (T, &c.,) mastar ismi **ذَيْمٌ** ve **ذَامٌ**, (S, M, Msb, K,) O, onu yahut onu (T, S, M, Msb, K,) yani bir metaı, kınadı yahut onda kusur buldu; **ذَأَمَهُ** gibi: (Msb:) Akh’a göre, **ذِمْتُهُ** ve **ذَأَمْتُهُ** ve **ذَمَمْتُهُ** hepsi aynı mânayı ifade eder. (S.)

**ذَامٌ**
**ذَامٌ** **ذ** : iki yerde, hemen sonra gelen şeye bak.

**ذَيْمٌ**
**ذَيْمٌ** **ذ** ve ↓ **ذَامٌ** mastar isimleridir, (S, M, Msb, K,) ve **عَيْبٌ** ile eş anlamlıdır [bu şekilde; ve ayrıca “bir ayıp, kusur, noksanlık veya benzeri” mânasında; bu son mânada **ذَامٌّ** ile eş anlamlıdır; o da **ذم** maddesine aittir]: (T, S, M, Msb, * K:) yahut, bazılarının dediğine göre, **ذَمٌّ** ile eş anlamlıdır [kınama, vb.]. (M.) Bir darbımeselde şöyle denir: ↓ **لَاتَعْدَمُ الحَسْنَآءُ ذَامًا** [Güzel kadın kusursuz değildir]. (S.)

**مَذِيمٌ**
**مَذِيمٌ** **ذ** Kınanmış yahut kusur bulunmuş; (S, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **مَذْيُومٌ**: (S, K:) birincisi eksik, ikincisi tamdır: (S:) [görünüşe göre bir adama; (Kur’ân vii. 17’de kullanıldığı üzere lehçe varyantı **مَذْؤُومٌ**’a bak;) ve] bir metaa uygulanır. (Msb.)

**مَذْيُومٌ**
**مَذْيُومٌ** **ذ** : hemen önce gelene bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَامَ
ذَامَ ( y )  I ( n. ac. ذَيْم 1 ),
a.  Blamed.

ذَيْم
ذَيْم 1 ,
a.  Fault, defect, vice.

##### Türkçe

ذَامَ
ذَامَ ( y ) I ( n. ac. **ذَيْم** 1 ),
a. Kınandı.

ذَيْم
**ذَيْم** 1 ,
a. Kusur, ayıp, kötü huy.
