# ذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذ

حرف من الحروف المجهورة والحروف اللثوية؛والثاءُ المثلثة
والذال المعجمة والظاء المعجمة في حيز واحد.
تفسير ذاك وذلك: التهذيب: قال أَبو الهيثم إِذا بَعُدَ المُشارُ إِليه من المُخاطَب وكان المُخاطِبُ بَعِيداً ممن يُشِيرُ إِليه زادوا كافاً فقالوا ذاك أَخُوك، وهذه الكاف ليست في موضع خفض ولا نصب، إِنما أَشبهت كافَ قولك أَخاك وعصاك فتوهم السامعون أَن قول القائل ذاك أَخوك كأَنها في موضع خفض لإِشْباهِها كافَ أَخاك، وليس ذلك كذلك، إِنما تلك كاف ضُمت إِلى ذا لبُعْد ذا من المخاطب، فلما دخل فيها هذا اللبس زادوا فيها لاماً فقالوا ذلك أَخُوك، وفي الجماعة أُولئك إِخْوَتُك، فإِن اللام إِذا دخلت ذهبت بمعنى الإِضافة، ويقال: هذا أَخُوك وهذا أَخٌ لك وهذا لك أَخٌ، فإِذا أَدخلت اللام فلا إِضافة. قال أَبو الهيثم: وقد أَعلمتك أَنَّ الرفع والنصب والخفض في قوله ذا سواء، تقول: مررت بذا ورأَيت ذا وقام ذا، فلا يكون فيها علامة رفع الإِعراب ولا خفضه ولا نصبه لأَنه غير متمكن، فلما ثنَّوا زادوا في التثنية نوناً وأَبْقَوُا الأَلف فقالوا ذانِ أَخَواك وذانِك أَخَواك؛ قال الله تعالى: فذانِكَ بُرْهانانِ من رَبِّكَ؛ ومن العرب من يشدِّد هذه النون فيقول ذانِّكَ أَخَواكَ، قال: وهم الذين يزيدون اللام في ذلك فيقولون ذلك، فجعلوا هذه التشديدة بدل اللام؛ وأَنشد المبرد في باب ذا الذي قد مر آنِفاً:
أَمِنْ زَيْنَبَ ذي النارُ،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ ما تَخْبُو
إِذا ما خَمَدَتْ يُلقى،
عَلَيها، المَنْدَلُ الرَّطْبُ
قال أَبو العباس: ذي معناه ذِهْ. يقال: ذا عَبْدُ الله وذي أَمَةُ اللهِ وذِهْ أَمَةُ اللهِ وتِهْ أَمَةُ الله وتا أَمَة اللهِ، قال: ويقال هَذي هِنْدُ وهاتِه هِندُ وهاتا هِندُ، على زيادة ها التَّنْبيه، قال: وإِذا صَغَّرْت ذِه قلت تَيّا تَصْغِيرَ تِه أَو تا، ولا تُصَغَّر ذه على لفظها لأَنك إِذا صغرت ذا قلت ذَيّا، ولو صغرت ذِه لقلت ذَيَّا فالتبس بالمذكر، فصغروا ما يخالف فيه المؤنث المذكر، قال: والمُبْهَماتُ يُخالِف تَصْغِيرُها تَصْغيرَ سائر الأَسماء. وقال الأَخفش في قوله تعالى: فَذانِك بُرْهانانِ من ربك؛ قال: وقرأَ بعضهم فذانِّكَ برهانان، قال: وهم الذين قالوا ذلك أَدخلوا التثقيل للتأْكيد كما أَدخلوا اللام في ذلك، وقال الفراء: شدَّدوا هذه النون ليُفْرَقَ بينها وبين النون التي تسقط للإِضافة لأَن هَذانِ وهاتانِ لا تضافان؛ وقال الكسائي: هي من لغة من قال هذا آ قال ذلك، فزادوا على الأَلف أَلفاً كما زادوا على النون نوناً ليُفْصَل بينهما وبين الأَسماء المتمكنة؛ وقال الفراء: اجتمع القُراء على تخفيف النون من ذانِكَ وكثيرٌ من العرب فيقول فذانِك قائمانِ وهذانِ قائمانِ واللذان قالا ذلك، وقال أَبو إِسحق: فذانك تثنية ذاك وذانِّك تثنية ذلك، يكون بدلَ اللامِ في ذلك تشديدُ النون في ذانِّك. وقال أَبو إِسحق: الاسم من ذلك ذا والكاف زِيدَت للمخاطبة فلا حَظَّ لها في الإِعراب. قال سيبويه: لو كان لها حظ في الإِعراب لقلت ذلك نَفْسِكَ زيد، وهذا خَطَأٌ. ولا يجوز إِلاَّ ذلكَ نَفْسُه زيد، وكذلك ذانك يشهد أَن الكاف لا موضع لها ولو كان لها موضع لكان جرّاً بالإِضافة، والنون لا تدخل مع الإِضافة واللامُ زِيدَتْ مع ذلك للتوكيد، تقول: ذلِك الحَقُّ وهَذاكَ الحَقُّ، ويقبح هذالِكَ الحَقُّ لأَن اللام قد أَكَّدَت مع الإِشارة وكُسِرت لالتقاء الساكنين، أَعني الأَلف من ذا، واللام التي بعدها كان ينبغي أَن تكون اللام ساكنة ولكنها كُسِرَت لِما قُلنا، والله أَعلم.
تفسير ذاك وذلك: التهذيب: قال أَبو الهيثم إِذا بَعُدَ المُشارُ إِليه من المُخاطَب وكان المُخاطِبُ بَعِيداً ممن يُشِيرُ إِليه زادوا كافاً فقالوا ذاك أَخُوك، وهذه الكاف ليست في موضع خفض ولا نصب، إِنما أَشبهت كافَ قولك أَخاك وعصاك فتوهم السامعون أَن قول القائل ذاك أَخوك كأَنها في موضع خفض لإِشْباهِها كافَ أَخاك، وليس ذلك كذلك، إِنما تلك كاف ضُمت إِلى ذا لبُعْد ذا من المخاطب، فلما دخل فيها هذا اللبس زادوا فيها لاماً فقالوا ذلك أَخُوك، وفي الجماعة أُولئك إِخْوَتُك، فإِن اللام إِذا دخلت ذهبت بمعنى الإِضافة، ويقال: هذا أَخُوك وهذا أَخٌ لك وهذا لك أَخٌ، فإِذا أَدخلت اللام فلا إِضافة. قال أَبو الهيثم: وقد أَعلمتك أَنَّ الرفع والنصب والخفض في قوله ذا سواء، تقول: مررت بذا ورأَيت ذا وقام ذا، فلا يكون فيها علامة رفع الإِعراب ولا خفضه ولا نصبه لأَنه غير متمكن، فلما ثنَّوا زادوا في التثنية نوناً وأَبْقَوُا الأَلف فقالوا ذانِ أَخَواك وذانِك أَخَواك؛ قال الله تعالى: فذانِكَ بُرْهانانِ من رَبِّكَ؛ ومن العرب من يشدِّد هذه النون فيقول ذانِّكَ أَخَواكَ، قال: وهم الذين يزيدون اللام في ذلك فيقولون ذلك، فجعلوا هذه التشديدة بدل اللام؛ وأَنشد المبرد في باب ذا الذي قد مر آنِفاً:
أَمِنْ زَيْنَبَ ذي النارُ،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ ما تَخْبُو
إِذا ما خَمَدَتْ يُلقى،
عَلَيها، المَنْدَلُ الرَّطْبُ
قال أَبو العباس: ذي معناه ذِهْ. يقال: ذا عَبْدُ الله وذي أَمَةُ اللهِ وذِهْ أَمَةُ اللهِ وتِهْ أَمَةُ الله وتا أَمَة اللهِ، قال: ويقال هَذي هِنْدُ وهاتِه هِندُ وهاتا هِندُ، على زيادة ها التَّنْبيه، قال: وإِذا صَغَّرْت ذِه قلت تَيّا تَصْغِيرَ تِه أَو تا، ولا تُصَغَّر ذه على لفظها لأَنك إِذا صغرت ذا قلت ذَيّا، ولو صغرت ذِه لقلت ذَيَّا فالتبس بالمذكر، فصغروا ما يخالف فيه المؤنث المذكر، قال: والمُبْهَماتُ يُخالِف تَصْغِيرُها تَصْغيرَ سائر الأَسماء. وقال الأَخفش في قوله تعالى: فَذانِك بُرْهانانِ من ربك؛ قال: وقرأَ بعضهم فذانِّكَ برهانان، قال: وهم الذين قالوا ذلك أَدخلوا التثقيل للتأْكيد كما أَدخلوا اللام في ذلك، وقال الفراء: شدَّدوا هذه النون ليُفْرَقَ بينها وبين النون التي تسقط للإِضافة لأَن هَذانِ وهاتانِ لا تضافان؛ وقال الكسائي: هي من لغة من قال هذا آ قال ذلك، فزادوا على الأَلف أَلفاً كما زادوا على النون نوناً ليُفْصَل بينهما وبين الأَسماء المتمكنة؛ وقال الفراء: اجتمع القُراء على تخفيف النون من ذانِكَ وكثيرٌ من العرب فيقول فذانِك قائمانِ وهذانِ قائمانِ واللذان قالا ذلك، وقال أَبو إِسحق: فذانك تثنية ذاك وذانِّك تثنية ذلك، يكون بدلَ اللامِ في ذلك تشديدُ النون في ذانِّك. وقال أَبو إِسحق: الاسم من ذلك ذا والكاف زِيدَت للمخاطبة فلا حَظَّ لها في الإِعراب. قال سيبويه: لو كان لها حظ في الإِعراب لقلت ذلك نَفْسِكَ زيد، وهذا خَطَأٌ. ولا يجوز إِلاَّ ذلكَ نَفْسُه زيد، وكذلك ذانك يشهد أَن الكاف لا موضع لها ولو كان لها موضع لكان جرّاً بالإِضافة، والنون لا تدخل مع الإِضافة واللامُ زِيدَتْ مع ذلك للتوكيد، تقول: ذلِك الحَقُّ وهَذاكَ الحَقُّ، ويقبح هذالِكَ الحَقُّ لأَن اللام قد أَكَّدَت مع الإِشارة وكُسِرت لالتقاء الساكنين، أَعني الأَلف من ذا، واللام التي بعدها كان ينبغي أَن تكون اللام ساكنة ولكنها كُسِرَت لِما قُلنا، والله أَعلم.
تفسير هذا: قال المنذري: سمعت أَبا الهيثم يقول ها وأَلا حرفان يُفْتَتَحُ بهما الكلام لا معنى لهما إِلا افتتاح الكلام بهما، تقول: هَذا أَخوك، فها تَنبيهٌ وذا اسم المشار إِليه وأَخُوك هو الخبر، قال: وقال بعضهم ها تَنْبِيهٌ تَفتتح العَرَبُ الكلامَ به بلا معنًى سِوى الافتتاح: ها إَنَّ ذا أَخُوك، وأَلا إِنَّ ذا أَخُوك، قال: وإِذا ثَنَّوُا الاسم المبهم قالوا تانِ أُخْتاك وهاتانِ أُخْتاك فرجَعوا إِلى تا، فلما جمعوا قالوا أُولاءِ إِخْوَتُك وأُولاءِ أَخَواتُك، ولم يَفْرُقوا بين الأُنثى والذكر بعلامة، قال: وأُولاء، ممدودة مقصورة، اسم لجماعة ذا وذه، ثم زادوا ها مع أُولاء فقالوا هؤلاء إِخْوَتُك. وقال الفراء في قوله تعالى: ها أَنْتُمْ أُولاء تُحِبُّونَهم؛ العرب إِذا جاءت إِلى اسم مكني قد وُصِفَ بهذا وهذانِ وهؤلاء فَرَقُوا بين ها وبين ذا وجعَلوا المَكْنِيَّ بينهما، وذلك في جهة التقريب لا في غيرها، ويقولون: أَين أَنت؟ فيقول القائل: ها أَناذا، فلا يَكادُون يقُولون ها أَنا، وكذلك التنبيه في الجمع؛ ومنه قوله عز وجل: ها أَنتمْ أُولاء تُحِبُّونهم، وربما أَعادوها فوصلوها بذا وهذا وهؤلاء فيقولون ها أَنتَ ذا قائماً وها أَنْتُم هؤلاء. قال الله تعالى في سورة النساء: ها أَنتُمْ هؤلاء جادَلْتُمْ عنهم في الحياة الدنيا؛ قال: فإِذا كان الكلام على غير تقريب أَو كان مع اسمٍ ظاهرٍ جعلوها موصولةً بذا فيقولون ها هو وهذان هما، إِذا كان على خبر يكتفي كل واحد منهما بصاحبه بلا فعل، والتقريب لا بد فيه من فعل لنقصانه، وأَحبوا أَن يفَرقوا بذلك بين التقريب وبين معنى الاسم الصحيح. وقال أَبو زيد: بنو عُقَيْلٍ يقولون هؤلاء، ممدود مُنَوَّنٌ مهموز، قَوْمُكَ، وذهب أَمسٌ بما فيه بتنوين، وتميم تقول: هؤلا قَوْمُك، ساكن، وأَهل الحجاز يقولون: هؤلاء قومُك، مهموز ممدود مخفوض، قال: وقالوا كِلْتا تَيْنِ وهاتين بمعنى واحد، وأَما تأْنيث هذا فإِن أَبا الهيثم قال: يقال في تأْنيث هذا هذِه مُنْطَلِقة فيصلون ياء بالهاء؛ وقال بعضهم: هذي مُنْطَلِقة وتِي منطلقة وتا مُنْطَلِقة؛ وقال كعب الغنوي:
وأَنْبَأْتُماني أَنَّما الموتُ بالقُرَى،
فكيف وهاتا رَوْضةٌ وكَثِيبُ
يريد: فكيف وهذه؛ وقال ذو الرمة في هذا وهذه:
فهذِي طَواها بُعْدُ هذي، وهذه
طَواها لِهذِي وخْدُها وانْسِلالُها
قال: وقال بعضهم هَذاتُ
(* قوله« هذات» كذا في الأصل بتاء مجرورة كما
ترى، وفي القاموس شرح بدل منطلقة منطلقات.) مُنْطَلِقةٌ، وهي شاذة مرغوب عنها، قال: وقال تِيكَ وتِلْكَ وتالِكَ مُنْطَلِقةٌ؛ وقال القطامي: تَعَلَّمْ أَنَّ بَعْدَ الغَيِّ رُشْداً،
وأَنَّ لِتالِكَ الغُمَرِ انْقِشاعا
فصيّرها تالِكَ وهي مَقُولة، وإِذا ثنيت تا قلت تانِكَ فَعَلَتا ذلك، وتانِّكَ فَعلتا ذاك، بالتشديد، وقالوا في تثنية الذي اللَّذانِ واللَّذانِّ واللَّتانِ واللَّتانِّ، وأَما الجمع فيقال أُولئك فعلوا ذلك، بالمدّ، وأُولاك، بالقصر، والواو ساكنة فيهما. وأَما هذا وهذان فالهاء في هذا تنبيه وذا اسم إِشارة إِلى شيء حاضر، والأَصل ذا ضُمَّ إِليها ها. أَبو الدقيش: قال لرجل أَين فلان؟ قال: هوذا؛ قال الأَزهري: ونحو ذلك حفظته عن العرب. ابن الأنباري: قال بعض أَهل الحجاز هُوَذا، بفتح الواو، قال أَبو بكر: وهو خطأٌ منه لأَن العلماء الموثوق بعلمهم اتفقوا على أَن هذا من تحريف العامة، والعرب إِذا أَرادت معنى هوذا قالت ها أَنا ذا أَلقى فلاناً، ويقول الاثنان: ها نحن ذانِ نَلْقاه، وتقول الرجال: ها نحن أُولاءِ نلقاه، ويقول المُخاطِبُ: ها أَنتَ ذا تَلْقَى فلاناً، وللاثنين: ها أَنتما ذان، وللجماعة: ها أَنتم أُولاءِ، وتقول للغائب: ها هو ذا يلقاه وها هُما ذانِ وها هم أُولاءِ، ويبنى التأْنيث على التذكير، وتأُويل قوله ها أَنا ذا أَلقاه قد قَرُبَ لِقائي إِياه. وقال الليث: العرب تقول كذا وكذا كافهما كاف التنبيه، وذا اسم يُشار به، والله أَعلم.

### Türkçe

Yüksek sesli harflerden ve dişeti harflerinden bir harf; ve **الثاءُ المثلثة** ile **الذال المعجمة** ve **الظاء المعجمة** tek bir yer/alan içindedir.

**ذاك** ve **ذلك**’ın tefsiri: **التهذيب**: Ebû’l-Heysem dedi ki: İşaret olunan, muhataptan uzak olunca ve konuşan da işaret ettiği kimseden uzak olunca bir **كاف** artırdılar; böylece “**ذاك** kardeşindir” dediler. Bu **كاف**, ne cer yerindedir ne nasb yerinde; ancak senin “kardeşini” ve “asanı” sözündeki **كاف**’a benzedi; böylece dinleyenler, söyleyenin “**ذاك** kardeşindir” sözünü, **أَخاك**’ın **كاف**’ına benzemesinden dolayı sanki cer yerindeymiş gibi sandılar; hâlbuki durum öyle değildir. O, ancak **ذا**’ya, **ذا**’nın muhataptan uzaklığı için bitiştirilmiş bir **كاف**’tır. Bu karışıklık ona girince içine bir **لام** artırdılar; böylece “**ذلك** kardeşindir” dediler; cemaatte de “**أُولئك** kardeşlerindir”; çünkü **لام** girince izafet manasını giderir. Ve denir: “Bu kardeşindir” ve “Bu, senin için bir kardeştir” ve “Bu, senin için bir kardeştir”; artık **لام**’ı soktuğun zaman izafet yoktur. Ebû’l-Heysem dedi ki: Sana, **ذا** sözünde ref‘, nasb ve cerrin eşit olduğunu bildirdim; “**ذا** ile geçtim”, “**ذا**’yı gördüm”, “**ذا** kalktı” dersin; onda i‘rabın ref‘ alâmeti de, cerri de, nasbı da bulunmaz; çünkü o temekkün sahibi değildir. İkili yaptıklarında tesniyede bir **نون** artırdılar ve **ألف**’i bıraktılar; böylece “**ذانِ** iki kardeşindir” ve “**ذانِك** iki kardeşindir” dediler. Allah Teâlâ dedi ki: “**فذانِكَ بُرْهانانِ من رَبِّكَ**”; Araplardan kimi bu **نون**’u şeddeler de “**ذانِّكَ** iki kardeşindir” der. Dedi ki: Bunlar, **ذلك**’ta **لام** artıran kimselerdir; “**ذلك**” derler; böylece bu şeddeyi **ذلك**’taki **لام**’ın yerine kıldılar. Ve **المبرد**, az önce geçen **ذا** babında şu beyti okudu:

أَمِنْ زَيْنَبَ ذي النارُ،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ ما تَخْبُو
إِذا ما خَمَدَتْ يُلقى،
عَلَيها، المَنْدَلُ الرَّطْبُ

Ebû’l-Abbâs dedi ki: **ذي**’nin manası **ذِهْ**’dir. Denir: “**ذا** Abdullah’ın (kölesi)” ve “**ذي** Allah’ın cariyesi” ve “**ذِهْ** Allah’ın cariyesi” ve “**تِهْ** Allah’ın cariyesi” ve “**تا** Allah’ın cariyesi”. Dedi ki: Ve denir: “**هَذي** Hind’dir” ve “**هاتِه** Hind’dir” ve “**هاتا** Hind’dir”; bu, **ها** tenbihinin artırılması üzerinedir. Dedi ki: **ذِه**’yi küçülttüğün zaman, **تِه** yahut **تا**’nın tasğîri olarak “**تَيّا**” dersin; **ذه** kendi lafzı üzere küçültülmez; çünkü **ذا**’yı küçülttüğün zaman “**ذَيّا**” dersin; eğer **ذِه**’yi küçültseydin “**ذَيَّا**” derdin; böylece müzekkerle karışırdı; bu yüzden müennesin müzekkerden ayrıldığı şeyi küçülttüler. Dedi ki: Mübhimler(in) tasğîri, diğer isimlerin tasğîrinden farklıdır. **الأَخفش**, Allah Teâlâ’nın “**فَذانِك بُرْهانانِ من ربك**” sözü hakkında dedi ki: Bazıları “**فذانِّكَ** iki burhandır” diye okudu. Dedi ki: Bunlar, “**ذلك**” diyen kimselerdir; **ذلك**’ta **لام**’ı soktukları gibi te’kîd için teşdîdi soktular. **الفراء** dedi ki: Bu **نون**’u şeddelediler ki, izafet için düşen **نون** ile onun arasını ayırsın; çünkü **هَذانِ** ve **هاتانِ** izafe edilmez. **الكسائي** dedi ki: Bu, “**هذا آ** dedi, **ذلك** dedi” diyenin lügatindendir; böylece ikisinin arasını ve temekkün sahibi isimlerle arasını ayırmak için **ألف** üzerine bir **ألف** artırdılar; nitekim **نون** üzerine bir **نون** artırdılar. **الفراء** dedi ki: Kurrâ, **ذانِكَ**’daki **نون**’un tahfîfi üzerinde birleşti; Arapların çoğu da “**فذانِك** iki kişi ayaktadır” ve “**هذانِ** iki kişi ayaktadır” ve “**اللذان** **ذلك** dedi” der. Ebû İshâk dedi ki: “**فذانك**”, **ذاك**’ın tesniyesidir; “**ذانِّك**” ise **ذلك**’ın tesniyesidir; **ذلك**’taki **لام**’ın yerine, **ذانِّك**’te **نون**’un teşdîdi olur. Ebû İshâk dedi ki: **ذلك**’tan isim **ذا**’dır; **كاف** hitap için artırılmıştır; i‘rabda onun için bir pay yoktur. Sîbeveyh dedi ki: Eğer i‘rabda onun için bir pay olsaydı “**ذلك** nefsin Zeyd’dir” derdin; bu hatadır. Ancak “**ذلك** nefsi Zeyd’dir” caiz olur. Yine **ذانك** da, **كاف**’ın yerinin olmadığını gösterir; eğer onun bir yeri olsaydı izafetle cer olurdu; **نون** izafetle birlikte girmez. **لام** da **ذلك** ile birlikte te’kîd için artırılmıştır. “**ذلِك** hak” ve “**هَذاكَ** hak” dersin; “**هذالِكَ** hak” çirkin olur; çünkü **لام**, işaretle birlikte te’kîd etmiştir; ve sâkinlerin buluşmasından dolayı kesrelenmiştir; yani **ذا**’nın **ألف**’i ve ondan sonraki **لام**; aslında **لام** sâkin olmalıydı, fakat dediğimiz sebeple kesrelenmiştir. Allah daha iyi bilir.

**ذاك** ve **ذلك**’ın tefsiri: **التهذيب**: Ebû’l-Heysem dedi ki: İşaret olunan, muhataptan uzak olunca ve konuşan da işaret ettiği kimseden uzak olunca bir **كاف** artırdılar; böylece “**ذاك** kardeşindir” dediler. Bu **كاف**, ne cer yerindedir ne nasb yerinde; ancak senin “kardeşini” ve “asanı” sözündeki **كاف**’a benzedi; böylece dinleyenler, söyleyenin “**ذاك** kardeşindir” sözünü, **أَخاك**’ın **كاف**’ına benzemesinden dolayı sanki cer yerindeymiş gibi sandılar; hâlbuki durum öyle değildir. O, ancak **ذا**’ya, **ذا**’nın muhataptan uzaklığı için bitiştirilmiş bir **كاف**’tır. Bu karışıklık ona girince içine bir **لام** artırdılar; böylece “**ذلك** kardeşindir” dediler; cemaatte de “**أُولئك** kardeşlerindir”; çünkü **لام** girince izafet manasını giderir. Ve denir: “Bu kardeşindir” ve “Bu, senin için bir kardeştir” ve “Bu, senin için bir kardeştir”; artık **لام**’ı soktuğun zaman izafet yoktur. Ebû’l-Heysem dedi ki: Sana, **ذا** sözünde ref‘, nasb ve cerrin eşit olduğunu bildirdim; “**ذا** ile geçtim”, “**ذا**’yı gördüm”, “**ذا** kalktı” dersin; onda i‘rabın ref‘ alâmeti de, cerri de, nasbı da bulunmaz; çünkü o temekkün sahibi değildir. İkili yaptıklarında tesniyede bir **نون** artırdılar ve **ألف**’i bıraktılar; böylece “**ذانِ** iki kardeşindir” ve “**ذانِك** iki kardeşindir” dediler. Allah Teâlâ dedi ki: “**فذانِكَ بُرْهانانِ من رَبِّكَ**”; Araplardan kimi bu **نون**’u şeddeler de “**ذانِّكَ** iki kardeşindir” der. Dedi ki: Bunlar, **ذلك**’ta **لام** artıran kimselerdir; “**ذلك**” derler; böylece bu şeddeyi **ذلك**’taki **لام**’ın yerine kıldılar. Ve **المبرد**, az önce geçen **ذا** babında şu beyti okudu:

أَمِنْ زَيْنَبَ ذي النارُ،
قُبَيْلَ الصُّبْحِ ما تَخْبُو
إِذا ما خَمَدَتْ يُلقى،
عَلَيها، المَنْدَلُ الرَّطْبُ

Ebû’l-Abbâs dedi ki: **ذي**’nin manası **ذِهْ**’dir. Denir: “**ذا** Abdullah’ın (kölesi)” ve “**ذي** Allah’ın cariyesi” ve “**ذِهْ** Allah’ın cariyesi” ve “**تِهْ** Allah’ın cariyesi” ve “**تا** Allah’ın cariyesi”. Dedi ki: Ve denir: “**هَذي** Hind’dir” ve “**هاتِه** Hind’dir” ve “**هاتا** Hind’dir”; bu, **ها** tenbihinin artırılması üzerinedir. Dedi ki: **ذِه**’yi küçülttüğün zaman, **تِه** yahut **تا**’nın tasğîri olarak “**تَيّا**” dersin; **ذه** kendi lafzı üzere küçültülmez; çünkü **ذا**’yı küçülttüğün zaman “**ذَيّا**” dersin; eğer **ذِه**’yi küçültseydin “**ذَيَّا**” derdin; böylece müzekkerle karışırdı; bu yüzden müennesin müzekkerden ayrıldığı şeyi küçülttüler. Dedi ki: Mübhimler(in) tasğîri, diğer isimlerin tasğîrinden farklıdır. **الأَخفش**, Allah Teâlâ’nın “**فَذانِك بُرْهانانِ من ربك**” sözü hakkında dedi ki: Bazıları “**فذانِّكَ** iki burhandır” diye okudu. Dedi ki: Bunlar, “**ذلك**” diyen kimselerdir; **ذلك**’ta **لام**’ı soktukları gibi te’kîd için teşdîdi soktular. **الفراء** dedi ki: Bu **نون**’u şeddelediler ki, izafet için düşen **نون** ile onun arasını ayırsın; çünkü **هَذانِ** ve **هاتانِ** izafe edilmez. **الكسائي** dedi ki: Bu, “**هذا آ** dedi, **ذلك** dedi” diyenin lügatindendir; böylece ikisinin arasını ve temekkün sahibi isimlerle arasını ayırmak için **ألف** üzerine bir **ألف** artırdılar; nitekim **نون** üzerine bir **نون** artırdılar. **الفراء** dedi ki: Kurrâ, **ذانِكَ**’daki **نون**’un tahfîfi üzerinde birleşti; Arapların çoğu da “**فذانِك** iki kişi ayaktadır” ve “**هذانِ** iki kişi ayaktadır” ve “**اللذان** **ذلك** dedi” der. Ebû İshâk dedi ki: “**فذانك**”, **ذاك**’ın tesniyesidir; “**ذانِّك**” ise **ذلك**’ın tesniyesidir; **ذلك**’taki **لام**’ın yerine, **ذانِّك**’te **نون**’un teşdîdi olur. Ebû İshâk dedi ki: **ذلك**’tan isim **ذا**’dır; **كاف** hitap için artırılmıştır; i‘rabda onun için bir pay yoktur. Sîbeveyh dedi ki: Eğer i‘rabda onun için bir pay olsaydı “**ذلك** nefsin Zeyd’dir” derdin; bu hatadır. Ancak “**ذلك** nefsi Zeyd’dir” caiz olur. Yine **ذانك** da, **كاف**’ın yerinin olmadığını gösterir; eğer onun bir yeri olsaydı izafetle cer olurdu; **نون** izafetle birlikte girmez. **لام** da **ذلك** ile birlikte te’kîd için artırılmıştır. “**ذلِك** hak” ve “**هَذاكَ** hak” dersin; “**هذالِكَ** hak” çirkin olur; çünkü **لام**, işaretle birlikte te’kîd etmiştir; ve sâkinlerin buluşmasından dolayı kesrelenmiştir; yani **ذا**’nın **ألف**’i ve ondan sonraki **لام**; aslında **لام** sâkin olmalıydı, fakat dediğimiz sebeple kesrelenmiştir. Allah daha iyi bilir.

**هذا**’nın tefsiri: **المنذري** dedi ki: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: **ها** ve **أَلا** iki harftir; onlarla söz açılır; onlarda, sözün onlarla açılması dışında bir mana yoktur. “**هَذا** kardeşindir” dersin; böylece **ها** bir tenbihtir, **ذا** işaret olunanın ismidir, “kardeşindir” ise haberdir. Dedi ki: Bazıları dedi ki: **ها** bir tenbihtir; Arap, açılıştan başka bir mana olmaksızın onunla sözü açar: “**ها** şüphesiz **ذا** kardeşindir”, “**أَلا** şüphesiz **ذا** kardeşindir”. Dedi ki: Mübhim ismi ikili yaptıklarında “**تانِ** iki kızkardeşindir” ve “**هاتانِ** iki kızkardeşindir” dediler; böylece **تا**’ya döndüler. Cem‘ ettiklerinde “**أُولاءِ** kardeşlerindir” ve “**أُولاءِ** kızkardeşlerindir” dediler; müennes ile müzekker arasında bir alâmetle ayırmadılar. Dedi ki: **أُولاء** (medli, maksûr), **ذا** ve **ذه** cemaatinin ismidir; sonra **أُولاء** ile birlikte **ها**’yı artırdılar; böylece “**هؤلاء** kardeşlerindir” dediler. **الفراء**, Allah Teâlâ’nın “**ها أَنْتُمْ أُولاء تُحِبُّونَهم**” sözü hakkında dedi ki: Arap, “**هذا**” ve “**هذانِ**” ve “**هؤلاء**” ile vasfedilmiş bir zamirli isme geldiği zaman **ها** ile **ذا**’yı ayırdı ve zamirliyi ikisinin arasına koydu; bu, yakınlaştırma yönündedir, başkasında değil. “Neredesin?” derler; söyleyen “**ها أَناذا**” der; neredeyse “**ها أَنا**” demezler. Cem‘de de tenbih böyledir. Ondan, Aziz ve Celîl olanın sözü: “**ها أَنتمْ أُولاء تُحِبُّونهم**”. Bazen onu iade ederler; **ذا** ve **هذا** ve **هؤلاء** ile birleştirirler; böylece “**ها أَنتَ ذا** ayakta” ve “**ها أَنْتُم هؤلاء**” derler. Allah Teâlâ, Nisâ sûresinde dedi ki: “**ها أَنتُمْ هؤلاء جادَلْتُمْ عنهم في الحياة الدنيا**”. Dedi ki: Söz, yakınlaştırma üzerine değilse yahut açık bir isimle birlikteyse onu **ذا**’ya bitişik kılarlar; böylece “**ها هو**” ve “**هذان هما**” derler; bu, haber üzerinedir; ikisinin her biri fiilsiz olarak arkadaşına yeter; yakınlaştırmada ise eksikliğinden dolayı mutlaka fiil gerekir. Böylece yakınlaştırma ile sahih isim manası arasında bununla ayırmayı sevdiler. Ebû Zeyd dedi ki: Benû ‘Ukayl “**هؤلاء**” der; medli, tenvinli, hemzeli: “kavmin”; ve “dün, içindekilerle gitti” (tenvin ile). Temîm “**هؤلا** kavmin” der; sâkin. Hicaz ehli “**هؤلاء** kavmin” der; hemzeli, medli, mecrûr. Dedi ki: “**كِلْتا تَيْنِ**” ve “**هاتين**”i bir mana ile söylediler. **هذا**’nın te’nîsi ise: Ebû’l-Heysem dedi ki: **هذا**’nın te’nîsinde “**هذِه** gidiyor” denir; böylece **ياء**’yı **هاء**’ya bitiştirirler. Bazıları dedi ki: “**هذي** gidiyor” ve “**تِي** gidiyor” ve “**تا** gidiyor”. Ka‘b el-Ganevî dedi ki:

وأَنْبَأْتُماني أَنَّما الموتُ بالقُرَى،
فكيف وهاتا رَوْضةٌ وكَثِيبُ

Şunu ister: “Peki nasıl, ve bu (kadın)”; Zû’r-Rumme, “bu” ve “bu (kadın)” hakkında dedi ki:

فهذِي طَواها بُعْدُ هذي، وهذه
طَواها لِهذِي وخْدُها وانْسِلالُها

Dedi ki: Bazıları “**هَذاتُ**” dedi: “gidiyor”; bu şâzdır, ondan yüz çevrilmiştir. Dedi ki: Ve “**تِيكَ**” ve “**تِلْكَ**” ve “**تالِكَ** gidiyor” dediler. **القطامي** dedi ki:

تَعَلَّمْ أَنَّ بَعْدَ الغَيِّ رُشْداً،
وأَنَّ لِتالِكَ الغُمَرِ انْقِشاعا

Onu “**تالِكَ**” yaptı; hâlbuki o söylenmiş bir (lafız)tır. **تا**’yı ikili yaptığın zaman “**تانِكَ** ikisi **ذلك** yaptı” dersin; ve “**تانِّكَ** ikisi **ذاك** yaptı” (teşdîd ile). **الذي**’nin tesniyesinde “**اللَّذانِ**” ve “**اللَّذانِّ**” ve “**اللَّتانِ**” ve “**اللَّتانِّ**” dediler. Cem‘e gelince “**أُولئك** **ذلك** yaptılar” denir (med ile); ve “**أُولاك**” (kasr ile); ikisinde de **واو** sâkindir. **هذا** ve **هذان**’a gelince: **هذا**’daki **هاء** tenbihtir; **ذا** ise hazır bir şeye işaret ismidir; aslında **ذا**’dır, ona **ها** bitiştirilmiştir. Ebû’d-Dakîş: Bir adama “Falanca nerede?” dedi; o da “**هوذا**” dedi. **الأَزهري** dedi ki: Bunun benzerini Araplardan ezberledim. İbnü’l-Enbârî: Hicaz ehlinden bazıları “**هُوَذا**” dedi (vavın fethiyle). Ebû Bekr dedi ki: Bu, ondan bir hatadır; çünkü ilmine güvenilen âlimler, bunun avamın tahrifinden olduğu üzerinde ittifak ettiler. Arap, **هوذا** manasını istediği zaman “**ها أَنا ذا** falancayı karşılıyorum” der; iki kişi “**ها نحن ذانِ** onu karşılıyoruz” der; erkekler “**ها نحن أُولاءِ** onu karşılıyoruz” der. Muhatap da “**ها أَنتَ ذا** falancayı karşılıyorsun” der; iki kişiye: “**ها أَنتما ذان**”; cemaate: “**ها أَنتم أُولاءِ**”. Gâibe de “**ها هو ذا** onu karşılıyor” ve “**ها هُما ذانِ**” ve “**ها هم أُولاءِ**” dersin. Te’nîs, tezkîr üzerine bina edilir. “**ها أَنا ذا** onu karşılıyorum” sözünün te’vîli: “Onunla buluşmam yaklaştı”dır. **الليث** dedi ki: Arap “şöyle şöyle” der; ikisinin **كاف**’ı tenbih **كاف**’ıdır; **ذا** ise onunla işaret edilen bir isimdir. Allah daha iyi bilir.
