# ربأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ربأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ربأ

ربأهم وربأ لهم، كمنع: صار ربيئة لهم على شرف أي طليعة يقال: ربأ لنا فلان وارتبأ، إذا اعتان، وإنما أنثوا الطليعة لأنه يقال له العين، إذ بعينيه ينظر، والعين مؤنث، وإنما قيل له عين لأنه يرعى أمورهم ويحرسهم، وفي العباب: الربيئ والربيئة: الطليعة، والجمع الربايا، ولا يكون إلا على جبل أو شرف ينظر منه. قلت: ومثله قال سيبويه، فمن أنث فعلى الأصل، ومن ذكر فعلى أنه قد نقل من الجزء إلى الكل. ومن المجاز: ربأ فلان على شرف إذا علا وارتفع لينظر للقوم كيلا يدهمهم عدو. وربأ رفع، يستعمل لازما، ومتعديا، يقال: ربأت المربأة وأربأتها أي علوتها، وربأت بك أرفع الأمر: رفعتك، وهذه عن ابن جني، ويقال: إني لأربأ بك عن ذلك الأمر، أي أرفعك عنه ولا أرضاه لك، وربأت الأرض: ربت وارتفعت، وقرئ:  فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربأت  أي ارتفعت. وقال الزجاج: ذلك لأن النبت إذا هم أن يظهر ارتفعت له الأرض. وربأ المال: حفظه وأصلح. قال الشاعر:
  ولا أربأ المال من حبـه                      ولا الفخار ولا للبـخـل
  ولكن لحق إذا بـابـنـي                      وإكرام ضيف إذا ما نزل وربأ: أذهب قال شيخنا: وقد يكون هذا من الأضداد. وربأ له إذا جمع من كل طعام ولبن وتمر وغيره. وربأ إذا تثاقل في مشيته، يقال: جاء يربأ في مشيته أي يتثاقل. وربأ على جبل: أشرف لينظر، كارتبأ وأربأ، قال غيلان الربعي:
  قد أغتدي والطير فوق الأصوا
  مرتبئات فوق أعلى العليا ويقال: ما عرفت فلانا حتى أربأ لي، أي أشرف. ورابأته: حذرته أي خفته واتقيته، قال البعيث:
  فرابأت واستتممت حبلا عقدتـه                      إلى عظمات منعها الجار محكم ورابأته: راقبته، ورابأته: حارسته كأربأه، وربأه وارتبأه إذا رقبه. والربأة بالفتح: الإدواة تعمل من أدم أربعة. والمرباء كمحراب والمربأ على مفعل والمربأة بزيادة الهاء والمرتبأ: المرقبة ومنه قيل لمكان البازي الذي يقف فيه مربأة، وقد خفف الراجز همزها فقال:
  بات على مرباته مقيدا وقال بعضهم: مربأة البازي: منارة يربأ عليها. والمرباء، بالمد والكسر: المرقاة عن ابن الأعرابي، وقيل بالفتح، وأنشد:
  كأنها صقعاء في مربائها وقال ثعلب: كسر مرباء أجود من فتحه، وقال الفراء: ربأت فيه: أي علمت علمه، وقال ابن السكيت: ما ربأت ربأه، أي ما علمت به ولا شعرت ولا تهيأت له ولا أخذت أهبته ولم أكترث له، وفي بعض نسخ الصحاح: ولم أكترث به، ويقال: ما ربأت ربأه، وما مأنت مأنه، أي لم أبال به ولم أحتفل له. وربأه تربئة: أذهبه كربأه مخففا، كما تقدم. والتركيب يدل على الزيادة والنماء. ومما يستدرك عليه: يقال: أرض لا رباء فيها ولا وطاء. وربأ في الأمر: نظر فيه وفكر.

### Türkçe

**ربأهم** ve **ربأ** onlar için, **كمنع**: onlar için bir **ربيئة** oldu; bir **شرف** üzerinde, yani bir öncü; denilir ki: “Bize falan **ربأ** etti” ve **ارتبأ**; **اعتان** ettiği zaman. Ancak öncüyü dişil yaptılar; çünkü ona **العين** denilir; zira iki gözüyle bakar; **العين** ise dişildir. Ona **عين** denilmesi de ancak şundandır: onların işlerini gözetir ve onları korur. **العباب**’da: **الربيئ** ve **الربيئة**: öncü; çoğulu **الربايا**; ancak bir dağ üzerinde yahut kendisinden bakılan bir **شرف** üzerinde olur. Dedim ki: Sîbeveyh de bunun benzerini söyledi; kim dişil yaparsa asıl üzere; kim eril yaparsa, onun bir parçadan bütüne nakledilmiş olması üzerinedir. Mecazdan: “Falan bir **شرف** üzerine **ربأ** etti” denilir; yani kavme bakmak için yükseldi ve yükseldi ki bir düşman onlara ansızın baskın yapmasın. Ve **ربأ**: yükseltti; lâzım ve müteaddî olarak kullanılır; denilir ki: “**ربأت** **المربأة** ve **أربأتها**”, yani onu yükselttim. Ve “Seninle işi **أرفع** ederim: seni yükselttim”; bu, İbn Cinnî’dendir. Ve denilir ki: “Şu işten seni **أربأ** ederim”; yani seni ondan yükseltirim ve onu sana razı olmam. Ve “Yer **ربأت**”: kabardı ve yükseldi. Ve okundu: “فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربأت” yani yükseldi. Zeccâc dedi ki: bu, bitki görünmeye niyetlendiği vakit yer onun için yükseldiğindendir. Ve “Mal **ربأ** etti”: onu korudu ve ıslah etti. Şair dedi ki:
  “Ne malı sevgisinden dolayı **أربأ** ederim,
  ne övünmeyi, ne de cimrilik için;
  fakat iki oğlumla birlikte bir hak için,
  ve indiği vakit misafiri ikram için.”
Ve **ربأ**: giderdi. Şeyhimiz dedi ki: Bu, zıt anlamlılardan olabilir. Ve “Onun için **ربأ** etti”: her yemekten, süt, hurma ve başkasından topladığı zaman. Ve **ربأ**: yürüyüşünde ağırlaştı; denilir ki: “Yürüyüşünde **يربأ** ederek geldi”, yani ağırlaşır. Ve “Bir dağ üzerine **ربأ** etti”: bakmak için yüksekten baktı; **ارتبأ** ve **أربأ** gibi. Gîlân er-Rab‘î dedi ki:
  “Sabahleyin çıkarım; kuşlar seslerin üstünde iken,
  en yücenin en üstü üzerinde **مرتبئات**.”
Ve denilir ki: “Falanı, benim için **أربأ** edinceye kadar tanımadım”; yani yüksekten baktı. Ve **رابأته**: ondan sakındım; yani ondan korktum ve ondan sakındım. el-Ba‘îs dedi ki:
  “Derken **رابأت** ettim ve bağladığım ipi tamamladım,
  komşunun sağlamca engellediği kemiklere doğru.”
Ve **رابأته**: onu gözetledim. Ve **رابأته**: onu bekledim; **أربأه** gibi. Ve **ربأه** ve **ارتبأه**: onu gözetlediği zaman. Ve **الربأة** (fetha ile): dört deriden yapılan hokka. Ve **المرباء** ( **كمحراب** gibi) ve **المربأ** “**مفعل**” vezninde ve **المربأة** (هاء ziyadesiyle) ve **المرتبأ**: gözetleme yeri; bundan dolayı, doğanın durduğu yere **مربأة** denildi. Râciz onun hemzesini hafifletti de şöyle dedi:
  “Geceyi, bağlı olarak **مرباته** üzerinde geçirdi.”
Bazıları dedi ki: **مربأة** doğan: üzerinde **يربأ** ettiği bir minare. Ve **المرباء** (med ve kesre ile): merdiven; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve fetha ile olduğu da söylendi. Ve şu beyit getirildi:
  “Sanki o, **مربائها** içinde bir صقعاء’dır.”
Sa‘leb dedi ki: **مرباء**’ın kesresi, fethasından daha iyidir. Ferrâ dedi ki: “Onun içinde **ربأت** ettim”: yani onun bilgisini bildim. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Onun **ربأ**’sini **ربأت** etmedim”; yani onunla ilgili bilmedim, fark etmedim, ona hazırlanmadım, onun hazırlığını almadım ve ona aldırış etmedim. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: “ve ona aldırış etmedim” şeklindedir. Ve denilir ki: “Onun **ربأ**’sini **ربأت** etmedim” ve “Onun **مأن**’ini **مأنت** etmedim”; yani ona aldırmadım ve onun için ihtimam göstermedim. Ve **ربأه**’yi **تربئة** etmek: onu gidermek; daha önce geçtiği üzere, hafifletilmiş olarak **ربأه** gibi. Ve terkîb, artışa ve çoğalmaya delâlet eder. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: denilir ki: “İçinde **رباء** olmayan ve **وطاء** olmayan yer.” Ve “İşte **ربأ** etti”: onda baktı ve düşündü.
