# ربب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ربب

الرب هو الله عز وجل، وهو رب كل شيء، أي مالكه، له الربوبية على جميع الخلق، لا شريك له، وهو رب الأرباب، ومالك الملوك والأملاك، قال أبو منصور: والرب يطلق في اللغة على المالك، والسيد، والمدبر، والمربي، والمتمم وباللام لا يطلق لغير الله عز وجل وفي نسخة: على غير الله عز وجل إلا بالإضافة، أي إذا أطلق على غيره أضيف فقيل: رب كذا، قال: ويقال: الرب، لغير الله وقد قالوه في الجاهلية للملك، قال الحارث بن حلزة:
  وهو الرب والشهيد على يو                      م الحيارين والبلاء بـلاء ورب بلا لام قد يخفف، نقله الصاغاني عن ابن الأنباري، وأنشد المفضل:
  وقد علم الأقوام أن ليس فوقهرب غير من يعطي الحظوظ ويرزق كذا في لسان العرب وغيره من الأمهات، فقول شيخنا: هذا التخفيف مما كثر فيه الاضطراب إلى أن قال: فإن هذا التعبير غير معتاد ولا معروف بين اللغويين ولا مصطلح عليه بين الصرفيين، محل نظر.
 والاسم الربابة بالكسر قال:
  يا هند أسقاك بلا حسابه
  سقيا مليك حسن الربابه

  والربوبية، بالضم كالربابة: وعلم ربوبي بالفتح نسبة إلى الرب على غير قياس وحكى أحمد ابن يحيى لاوربيك مخففة، لا أفعل، أي لا وربك، أبدل الباء ياء للتضعيف ورب كل شيء: مالكه ومستحقه، أو صاحبه يقال: فلان رب هذا الشيء، أي ملكه له، وكل من ملك شيئا فهو ربه، يقال: هو رب الدابة، ورب الدار، وفلانة ربة البيت، وهن ربات الحجال، وفي حديث أشراط الساعة  أن تلد الأمة ربتها، وربها أراد به المولى والسيد يعني أن الأمة تلد لسيدها ولدا فيكون كالمولى لها لأنه في الحسب كأبيه، أراد أن السبي يكثر والنعمة تظهر في الناس فتكثر السراري، وفي حديث إجابة الدعوة  اللهم رب هذه الدعوة  أي صاحبها، وقيل المتمم لها والزائد في أهلها والعمل بها والإجابة لها، وفي حديث أبي هريرة  لا يقل المملوك لسيده: ربي  كره أن يجعل مالكه ربا لمشاركة الله في الربوبية فأما قوله تعالى  اذكرني عند ربك فإنه خاطبهم على المتعارف عندهم، وعلى ما كانوا يسمونهم به، وفي ضالة الإبل  حتى يلقاها ربها  فإن البهائم غير متعبدة ولا مخاطبة، فهي بمنزلة الأموال التي تجوز إضافة مالكها إليها، وقوله تعالى  ارجعي إلى ربك راضية مرضية، فادخلي في عبدي  فيمن قرأ به، معناه - والله أعلم - ارجعي إلى صاحبك الذي خرجت منه، فادخلي فيه، وقال عز وجل  إنه ربي أحسن مثواي  قال الزجاج: إن العزيز صاحبي أحسن مثواي، قال: ويجوز أن يكون: الله ربي أحسن مثواي، ج أرباب وربوب.
 والرباني: العالم المعلم الذي يغذو الناس بصغار العلوم قبل كبارها، وقال محمد بن عضلي ابن الحنفية لما مات عبد الله بن عباس  اليوم مات رباني هذه الأمة  ، وروي عن علي أنه قال  الناس ثلاثة: عالم رباني، ومتعلم على سبيل نجاة، وهمج رعاع أتباع كل ناعق  والرباني: العالم الراسخ في العلم والدين، أو العالم العامل المعلم، أو العالي الدرجة في العلم، وقيل: الرباني: المتأله العارف بالله تعالى.
 وموفق الدين محمد بن أبي العلاء الرباني المقرئ كان شيخا للصوفية ببعلبك لقيه الذهبي.

  والربي والرباني: الحبر بكسر الحاء وفتحها، ورب العلم ويقال: الرباني: الذي يعبد الرب، قال شيخنا: ويوجد في نسخ غريبة قديمة بعد قوله  الحبر  ما نصه: منسوب إلى الربان، وفعلان يبنى من فعل مكسور العين كثيرا كعطشان وسكران، ومن فعل مفتوح العين قليلا كنعسان، إلى هنا، أو هو منسوب إلى الرب، أي الله تعالى بزيادة الألف والنون للمبالغة، وقال سيبويه: زادوا ألفا ونونا في الرباني إذا أرادوا تخصيصا بعلم الرب دون غيره، كأن معناه صاحب علم بالرب دون غيره من العلوم، والرباني كقولهم إلهي، ونونه كلحياني وشعراني ورقباني إذا خص بطول اللحية وكثرة الشعر وغلظ الرقبة، فإذا نسبوا إلى الشعر قالوا: شعري، وإلى الرقبة قالوا رقبي وإلى اللحية لحيي، والربي المنسوب إلى الرب، والرباني: الموصوف بعلم الرب، وفي التنزيل  كونوا ربانيين  قال زر بن عبد الله: أي حكماء علماء، قال أبو عبيد: سمعت رجلا عالما بالكتب يقول: الربانيون: العلماء بالحلال والحرام، والأمر والنهي، قال: والأحبار: أهل المعرفة بأنباء الأمم، وما كان ويكون، أو هو لفظة سريانية أو عبرانية، قاله أبو عبيد، وزعم أن العرب لا تعرف الربانيين وإنما عرفها الفقهاء وأهل العلم.
 وطالت مربته الناس وربابته، بالكسر أي مملكته قال علقمة بن عبدة:
  وكنت امرأ أفضت إليك ربابتي                      وقبلك ربتني فضعت ربـوب ويروى: ربوب، بالفتح، قال ابن منظور: وعندي أنه اسم للجمع. وإنه مربوب بين الربوبة أي مملوك والعباد مربوبون لله عز وجل، أي مملوكون.
 وربه يربه كان له ربا.
 وتربب الرجل والأرض: ادعى أنه ربهما.
 ورب الناس يربهم: جمع، ورب السحاب المطريربه، أي يجمعه وينميه، وفلان مرب، أي مجمع يرب الناس ويجمعهم.
 ومن المجاز: رب المعروف والصنيعة والنعمة يربها ربا وربابا وربابة - حكاهما اللحياني - ورببها: نماها وزادها وأتمها وأصلحها.
 ورب بالمكان: لزم قال:
  رب بأرض لا تخطاها الحمر ومرب الإبل: حيث لزمته. ورب بالمكان، قال ابن دريد: أقام به، كأرب، في الكل، يقال أربت الإبل بمكان كذا: لزمته وأقامت به، فهي إبل مراب: لوازم، وأرب فلان بالمكان وألب، إربابا وإلبابا، إذا أقام به فلم يبرحه، وفي الحديث:  اللهم إني أعوذ بك من غنى مبطر وفقر مرب  قال ابن الأثير: أو قال ملب أي لازم غير مفارق، من أرب بالمكان وألب إذا أقام به ولزمه، وكل لازم شيئا مرب.
 وأربت الجنوب: دامت.
 ومن المجاز: أربت السحابة: دام مطرها.
 وأربت الناقة: لزمت الفحل وأحبته.
 وأربت الناقة بولدها: لزمته، وأربت بالفحل: لزمته وأحبته، وهي مرب، كذلك، هذه رواية أبي عبيد عن أبي زيد.
 ورب الأمر يربه ربا وربابة: أصلحه ومتنه، أنشد ابن الأنباري:
  يرب الذي يأتي من العرف إنه                      إذا سئل المعروف زاد وتمما

  ومن المجاز: رب الدهن: طيبه وأجاده، كرببه، وقال اللحياني: رببت الدهن: غذوته بالياسمين أو بعض الرياحين، ودهن مربب، إذا ربب الحب الذي اتخذ منه بالطيب.
 ورب القوم: ساسهم، أي كان فوقهم، وقال أبو نصر: هو من الربوبية وفي حديث ابن عباس مع ابن الزبير  لأن يربني بنو عمي أحب إلي من أن يربني بنو عمي أحب إلي من أن يربني غيرهم  أي يكونون علي أمراء وسادة متقدمين، يعني بني أمية فإنهم إلى ابن عباس أقرب من ابن الزبير.
 ورب الشيء: ملكه قال ابن الأنباري: الرب ينقسم على ثلاثة أقسام، يكون الرب: المالك، ويكون الرب: السيد المطاع، ويكون الرب: المصلح، وقول صفوان:  لأن يربني فلان أحب إلي من أن يربني فلان  أي سيد يملكني.
 ورب فلان نحيه أي الزق يربه ربا بالفتح ويضم: رباه بالرب أي جعل فيه الرب ومتنه به، وهو نحي مربوب قال:
  سلالها في أديم غير مربوب أي غير مصلح، وفي لسان العرب: رببت الزق بالرب، والحب بالقير والقار أربه ربا أي متنته وقيل: رببته: دهنته وأصلحته، قال عمرو بن شأس يخاطب امرأته، وكانت تؤذي ابنه عرارا:
  وإن عرارا إن يكن غير واضحفإني أحب الجون ذا المنكب العمم
  فإن كنت مني أوتريدين صحبتي                      فكـونـي لـه كــالـــســـمـــن رب لـــه الأدم أراد بالأدم النحي، يقول لزوجته: كوني لولدي عرار كسمن رب أديمه أي طلي برب التمر، لأن النحي إذا أصلح بالرب طابت رائحته، ومنع السمن أن يفسد طعمه أو ريحه.
 ورب ولده والصبي يربه ربا: رباه أي أحسن القيام عليه ووليه حتى أدرك أي فارق الطفولية، كان ابنه أو لم يكن كرببه تربيبا، وتربة، كتحلة عن اللحياني وارتبه، وترببه ورباه تربية على تحويل التضعيف أيضا، وأنشد اللحياني:
  ترببه من آل دودان شلة                      تربة أم لا تضيع سخالها وربرب الرجل إذا ربى يتيما، عن أبي عمرو.
 وفي الحديث  لك نعمة تربها، أي تحفظها وتراعيها وتربيها كما يربي الرجل ولده، وفي حديث ابن ذي يضزن:
  أسد تربب في الغيضات أشبالا أي تربي، وهو أبلغ منه، ومن ترب، بالتكرير الذي فيه، وقال حسان بن ثابت:
  ولأنت أحسن إذ برزت لنـا                      يوم الخروج بساحة القصر
  من درة بيضاء صـافـية                      مما تربب حائر البـحـر يعني الدرة التي يربيها الصدف في قعر الماء وزعم ابن دريد أن رببته كسمع لغة فيه قال: وكذلك كل طفل من الحيوان غير الإنسان، وكان ينشد هذا البيت:
  كان لنا وهو فلو نرببه كسر حرف المضارعة ليعلم أن ثاني الفعل الماضي مكسور، كما ذهب غليه سيبويه في هذا النحو، قال: وهي لغة هذيل في هذا الضرب من الفعل، قلت: وهو قول دكين بن رجاء الفقيمي وآخره:
  مجعثن الخلق يطير زغبه ومن المجاز: الصبي مربوب وربيب وكذلك الفرس.
 ومن المجاز أيضا: ربت المرأة صبيها: ضربت على جنبه قليلا حتى ينام، كذا في الأساس والمربوب المربى، وقول سلامة بن جندل:

  من كل حت إذا ما ابتل ملبـده                      صافي الأديم أسيل الخد يعبوب
  ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل                      يسقى دواء قفي السكن مربوب يجوز أن يكون أراد بمربوب الصبي، وأن يكون أراد به الفرس، كذا في لسان العرب.
 وعن اللحياني: ربت الشاة ترب ربا إذا وضعت وقيل: إذا علقت، وقيل: لا فعل للربى، وسيأتي بيانها، وإنما فرق المصنف مادة واحدة في مواضع شتى، كما هو صنيعه. وقال شيخنا عند قوله: ورب: جمع وأقام، إلى آخر العبارة: أطلق المصنف في الفعل، فاقتضى أن المضارع مضمومه سواء كان متعديا، كربه بمعانيه، أو كان لازما كرب إذا أقام كأرب، كما أطلق بعض الصرفيين أنه يقال من بابي قتل وضرب مطلقا سواء كان لازما أو متعديا، والصواب في هذا الفعل إجراؤه على القواعد الصرفية، فالمتعدي منه كربه: جمعه، أو رباه مضموم المضارع على القياس، واللازم منه كرب بالمكان إذا أقام مكسور على القياس، وما عداه كله تخليط من المصنف وغيره.
 والربيب: المربوب والربيب: المعاهد، والربيب: الملك وبهما فسر قول امرىء القيس:
  فما قاتلوا عن ربهم وربيبهم                      ولا آذنوا جارا فيظعن سالما أي الملك: وقيل، المعاهد.
 والربيب: ابن امرأة الرجل من غيره، كالربوب، وهو بمعنى مربوب، ويقال لنفس الرجل: راب.
 والربيب أيضا زوج الأم لها ولد من غيره، ويقال لامرأة الرجل إذا كان له ولد من غيرها ربيبة، وذلك معنى رابة كالراب، قال أبو الحسن الرماني: هو كالشهيد والشاهد، والخبير والخابر، وفي الحديث  الراب كافل  وهو زوج أم اليتيم، وهو اسم فاعل من ربه يربه، أي تكفل بأمره، وقال معن بن أوس يذكر امرأته وذكر أرضا لها:
  فإن بها جارين لن يغدرا بهاربيب النبي وابن خير الخلائف يعني عمر بن أبي سلمة، وهو ابن أم سلة زوج النبي صلى الله عليه وسلم، وعاصم بن عمر بن الخطاب، وأبوه أبو سلمة، وهو ربيب النبي صلى الله عليه وسلم، والأنثى ربيبة، وقال أحمد بن يحيى: القوم الذين استرضع فيهم النبي صلى الله عليه وسلم أرباء النبي صلى الله عليه وسلم، كأنه جمع ربيب، فعيل بمعنى فاعل.
 والربيب: جد الحسين بن إبراهيم المحدث، عن إسحاق البرمكي، وعبد الوهاب الأنماطي.
 وفاته أبو منصور عبد الله بن عبد السلام الأزجي، لقبه ربيب الدولة، عن أبي القاسم بن بيان، وعبد الله بن عبد الأحد بن الربيب المؤدب، عن السلفي، وكان صالحا يزار مات سنة 621 وابن الربيب المؤرخ، وداوود بن ملاعب، يعرف بابن الربيب أحد من انتهى إليه علو الإسناد بعد الستمائة.
 والربابة بالكسر: العهد والميثاق، قال علقمة بن عبدة:
  وكنت امرأ أفضت إليك ربابتي                      وقبلك ربتني فضعت ربـوب كالرباب بالكسر أيضا، قال ابن بري، قال أبو علي الفارسي: أربة: جمع رباب، وهو العهد، قال أبو ذؤيب يذكر خمرا:
  توصل بالركبان حينا وتؤلف ال                      جوار ويعطيها الأمان ربابهـا

  والرباب: العهد الذي يأخذه صاحبها من الناس لإجارتها، وقال شمر: الرباب في بيت أبي ذؤيب جمع رب، وقال غيره: يقول: إذا أجار المجير هذه المر أعطى صاحبها قدحا ليعلموا أنها قد أجيرت فلا يتعرض لها، كأنه ذهب بالرباب إلى ربابة سهام الميسر.
 والربابة بالكسر جماعة السهام أو خيط تشد أو تجمع فيها السهام أو هي السلفة التي تجعل فيها القداح، شبيهة بالكنانة يكون فيها السهام، وقيل: هي شبيهة بالكنانة تجمع فيها سهام الميسر قال أبو ذذيب يصف حمارا وأتنه:
  وكـأنـهـن ربـابة وكـأنـه                      يسر يفيض على القداح ويصدع وقيل: هي سلفة، بالضم، هي جلدة رقيقة يعصب بها، أي تلف على يد الرجل الحرضة وهو مخرج القداح أي قداح الميسر، وإنما يفعلون ذلك لئلا وفي بعض النسخ لكيلا يجد مس قدح يكون له في صاحبه هوى.
 والربيبة: الحاضنة قال ثعلب: لأنها تصلح الشيء وتقوم به وتجمعه.
 والربيبة: بنت الزوجة قال الأزهري: ربيبة الرجل: بنت امرأته من غيره، وفي حديث ابن عباس  إنما الشرط في الربائب  يريد بنات الزوجات من غير أزواجهن الذين معهن، وقد تقدم طرف من الكلام في الربيب.
 والربيبة: الشاة التي تربى في البيت للبنها، وغنم ربائب: تربط قريبا من البيوت وتعلف لا تسام، وهي التي ذكر إبراهيم النخعي أنه لا صدقة فيها، قال ابن الأثير في حديث النخعي  ليس في الربائب صدقة  الربائب: التي تكون في البيت وليست بسائمة، واحدتها ربيبة بمعنى مربوبة، لأن صاحبها يربها، وفي حديث عائشة  كان لنا جيران من الأنصار لهم ربائب، وكانوا يبعثون إلينا من ألبانها  .
 والربة: كعبة كانت بنجران لمذحج وبني الحارث بن كعب، والربة: هي اللات، في حديث عروة بن مسعود الثقفي لما أسلم وعاد إلى قومه دخل منزله فأنكر قومه دخوله قبل أن يأتي الربة، يعني اللات، وهي الصخرة التي كانت تعبدها ثقيف بالطائف، وفي حديث وفد ثقيف  كان لهم بيت يسمونه الربة يضاهون بيت الله، فلما أسلموا هدمه المغيرة  .
 والربة: الدار الضخمة يقال: دار ربة أي ضخمة، قال حسان بن ثابت:
  وفي كل دار ربة خزرجية                      وأوسية لي في ذراهن والد والربة بالكسر: نبات أو اسم لعدة من النبات لا تهيج في الصيف تبقى خضرتها شتاء وصيفا، ومنها الحلب، والرخامى والمكر والعلقى، يقال لكلها ربة، أو هي بقلة ناعمة، وجمعها ربب، كذا في التهذيب، وقيل: هو كل ما أخضر في القيظ من جميع ضروب النبات، وقيل: هي من ضروب الشجر أو النبت، فلم يحد، قال ذو الرمة يصف الثور الوحشي:
  أمسى بوهبين مجتازا لمرتعهمن ذي الفوارس يدعو أنفه الربب الربة: شجرة، أو هي شجرة الخروب والربة: الجماعة الكثيرة ج أربة، أو الربة عشرة آلاف أو نحوها، والجمع رباب ويضم، عن ابن الأنباري.
 والربة بالضم: الفرقة من الناس، قيل: هي عشرة آلاف، قال يونس: ربة ورباب كجفرة وجفار.

  وقال خالد بن جنبة: الربة: الخير اللازم، وقال  اللهم إني أسألك ربة عيش مبارك، فقيل له: وما ربته قال: كثرة العيش وطثرته.
 والمطر يرب النبات والثرى وينميه.
 والمرب بالفتح: الأرض الكثيرة الربة، وهو النبات، أو التي لا يزال بها ثرى، قال ذو الرمة:
  خناطيل يستقرين كل قرارةمرب نفت عنها الغثاء الروائس كالمرباب، بالكسر، والمربة والمربوبة، وقيل: المرباب من الأرضين: التي كثر نباتها وناسها، وكل ذلك من الجمع والمرب: المحل، ومكان الإقامة والاجتماع والتربب: الاجتماع.
 والمرب: الرجل يجمع الناس ويربهم.
 وفي لسان العرب:  ومكان مرب، بالفتح، أي مجمع يجمع الناس، قال ذو الرمة:
  بأول ما هاجت لك الشوق دمنة                      بأجرع محلال مرب محلـل والربى كحبلى: الشاة إذا ولدت، مات ولدها أيضا فهي ربى، وقيل: ربابها: ما بينها وبين عشرين يوما من ولادتها، وقيل: شهرين وقال اللحياني: الربى: هي الحديثة النتاج، من غير أن يحد وقتا، وقيل: هي التي يتبعها ولدها، وفي حديث عمر رضي الله عنه  لا تأخذ الأكولة ولا الربى ولا الماخض  قال ابن الأثير: هي التي تربى في البيت لأجل اللبن، وقيل: هي القريبة العهد بالولادة، وفي الحديث أيضا  ما بقي في غنمي إلا فحل أو شاة ربى  وقيل: الربى من المعز، والرغوث من الضأن، قاله أبو زيد، وقال غيره: من المعز والضأن جميعا، وربما جاء في الإبل أيضا، قال الأصمعي: أنشدنا منتجع بن نبهان:
  حنين أم البو في رشبابها والربى: الإحسان والنعمة نقله الصاغاني والربى: الحاجة يقال: لي عند فلان ربى، وعن أبي عمرو: الربى: الرابة والربى: العقدة المحكمة يقال في المثل  إن كنت بي تشد ظهرك فأرخ من ربى أزرك  يقول: إن عولت علي فدعني أتعب، واسترخ أنت واسترح ج أي جمع الربى من المعز والضأن رباب بالضم وهو نادر قاله ابن الأثير وغيره تقول: أعنز رباب، قال سيبويه: قالوا: ربى ورباب، حذفوا ألف التأنيث وبنوه على هذا البناء، كما ألقوا الهاء من جفرة فقالوا: جفار إلا أنهم ضموا أول هذا، كما قالوا: ظئر وظؤار ورخل ورخال، والمصدر رباب ككتاب، وفي حديث شريح  إن الشاة تحلب في ربابها  وحكى اللحياني: غنم رباب، بالكسر، قال: وهي قليلة، كذا في لسان العرب، وأشار له شيخنا، وفي حديث المغيرة  حملها رباب  رباب المرأة: حدثان ولادتها، وقيل: هو ما بين أن تضع إلى أن يأتي عليها شهران، وقيل: عشرون يوما، يريد أنها تحمل بعد أن تلد بيسير، وذلك مذموم في النساء، وإنما يحمد أن لا تحمل بعد الوضع حتى يتم رضاع ولدها.
 والإرباب بالكسر: الدنو من كل شيء.

  والرباب بالفتح: السحاب الأبيض وقيل: هو السحاب المتعلق الذي تراه كأنه دون السحاب، قال ابن بري: وهذا القول هو المعروف، وقد يكون أبيض، وقد يكون أسود واحدته بهاء ومثله في المختار، وفي حديث النبي صلى الله عليه وسلم  أنه نظر في الليلة التي أسري به إلى قصر مثل الربابة البيضاء  قال أبو عبيد: الربابة بالفتح: السحابة التي قد ركب بعضها بعضا وجمعها: رباب، وبها سميت المرأة الرباب قال الشاعر:
  سقى دار هند حيث حل بها النوىمسف الذرى داني الرباب ثخين وفي حديث ابن الزبير  أحدق بكم ربابه  قال الأصمعي: أحسن بيت قالته العرب في وصف الرباب قول عبد الرحمن بن حسان، على ما ذكره الأصمعي في نسبة البيت إليه، قال ابن بري: ورأيت من ينسبه لعروة بن جلهمة المازني:
  إذا الله لم يسق إلا الـكـرام                      فأسقى وجوه بني حنـبـل
  أجش ملثا غزير السـحـاب                      هزيز الصلاصل والأزمل
  تكركره خضخضات الجنوب                      وتفرغه هزة الـشـمـأل
  كأن الرباب دوين السحـاب                      نعام تعـلـق بـالأرجـل والرباب: ع بمكة بالقرب من بئر ميمون، والرباب أيضا: جبل بين المدينة وفيد على طريق كان يسلك قديما يذكر معه جبل آخر يقال له: خولة، وهما عن يمين الطريق ويساره والرباب محدث يروي عن ابن عباس، وعنه تميم بن حدير، ذكره البخاري، ورباب عن مكحول الشامي وعنه أيوب بن موسى.
 والرباب: آلة لهو لها أوتار يضرب بها، وممدود بن عبد الله الواسطي الربابي يضرب به المثل في معرفة الموسيقي بالرباب مات ببغداد في ذي القعدة سنة 638.
 والرباب وأم الرباب من أسمائهن، منهن الرباب بنت امرئ القيس بن عدي بن أوس بن جابر بن كعب بن عليم الكلبي، أم سكينة بنت الحسين بن علي بن أبي طالب، وفيها يقول سيدنا الحسين رضي الله عنه:
  لعمرك إنني لأحب أرضا                      تحل بها سكينة والرباب
  أحبهما وأبذل بعد مالـي                      وليس للائم فيهم عتـاب وقال أيضا:
  أحب لحبها زيدا جميعا                      ونتلة كلها وبني الرباب
  وأخوالا لها مـن آل لأم                      أحبهم وطر بني جناب والرباب هذه بنت أنيف بن حارثة بن لأم الطائي، وهي أم الأحوص، وعروة بن عمرو بن ثعلبة ابن الحارث بن حصن بن ضمضم ابن عدي بم جناب بن هبل، وبها يعرفون، ورباب بنت ضليع عن عمها سلمان بن ربيعة، ورباب عن سهل بن حنيف، وعنها حفيدها عثمان بن حكيم ورباب ابنة النعمان أم البراء بن معرور، وأنشد شيخنا رحمه الله تعالى:
  عشقت ولا أقول لمن لأنـي                      أخاف عليه من ألم العذاب
  وكنت أظن أن يشفى فؤادي                      بريق من ثناياه الـعـذاب
  فأشقاني هواه وما شفـانـي                      وعذبني بأنـواع الـعـذاب
  وغادر أدمعي من فوق خدي                      تسيل لغدره سيل الربـاب وما ذنبي سوى أن همت فيه كمن قد هام قدما في الرباب
  بذكراه أرى طربي ارتياحا                      وما طربي برنات الرباب

  وروضات بني عقيل يسمين الرباب والرباب كغراب: ع، وهو أرض بين ديار بني عامر وبلحارث ابن كعب.
 وكذا أبو الرباب المحدث الراوي عن معقل بن يسار المزني، رضي الله عنه، قال الحافظ: جوز عبد الغني أن يكون هو أبو الرباب مطرف بن مالك الذي يروي عن أبي الدرداء، وعنه الأمير أيضا أبو الرباب، روى عنه أبو سعيد موسى المهدي.
 والرباب بالكسر: العثور مجازا والرباب جمع ربة بالكسر، وقد تقدم والرباب: الأصحاب.
 والرباب: أحياء ضبة وهم تيم وعدي وعكل، وقيل: تيم وعدي وعوف وثور وأشيب، وضبة عمهم، سموا بذلك لتفرقهم لأن الربة الفرقة، ولذلك إذا نسبت إلى الرباب قلت ربي، فرد إلى واحده، وهو ربة، لأنك إذا نسبت الشيء إلى الجمع رددته إلى الواحد، كما تقول في المساجد مسجدي إلا أن يكون سميت به رجلا فلا ترده إلى الواحد، كما تقول في أنمار: أنماري، وفي كلاب كلابي، وهذا قول سيبويه، وقال أبو عبيدة سموا ربابا لترابهم أي تعاهدهم وتحالفهم على تميم، وقال الأصمعي: سموا بذلك لأنهم أدخلوا أيديهم في رب وتعاقدوا وتحالفوا عليه، وقال ثعلب: سموا ربابا بكسر الراء لأنهم ترببوا أي تجمعوا ربة ربة، وهم خمس قبائل تجمعوا فصاروا يدا واحدة، ضبة وثور وعكل وتيم وعدي، كذا في لسان العرب وقيل لأنهم اجتمعوا كرباب القداح، والواحدة ربابة، قاله البلاذري.
 والربب محركة: الماء الكثير المجتمع، وقيل: العذب، قال الراجز:
  والبرة السمراء والماء الربب وهو أيضا ما رببه الطين، عن ثعلب وأنشد:
  في ربب الطين وماء حائر وأخذه أي الشيء بربانه بالضم، ويفتح: أي أوله وفي بعض النسخ بأوله أو جميعه ولم يترك منه شيئا، ويقال: افعل ذلك الأمر بربانه أي بحدثانه وطرائه وجدته ومنه قيل: شاة ربى، وربان الشباب: أوله، قال ابن أحمر:
  وإنما العيش بـربـانـه                      وأنت من أفنانه معتصر وقول الشاعر:
  خليل خود غرها شبابه
  أعجبها إذ كثرت ربابه عن أبي عمرو: الربى: أول الشباب، يقال أتيته في ربى شبابه وربان شبابه، ورباب شبابه، قال أبو عبيد: الربان من كل شيء: حدثانه.

  وفي الصحاح: رب وربت وربما وربتما بضمهن مشددات ومخففات وبفتحهن كذلك، ورب بضمتين مخففة، ورب كمذ قال شيخنا: حاصل ما ذكره المؤلف أربع عشرة لغة، وهو قصور ظاهر، فقد قال شيخ الإسلام زكريا الأنصاري قدس سره في شرح المنفرجة الكبير له ما نصه: في رب سبعون لغة ضم الراء وفتحها مع تشديد الباء وتخفيفها مفتوحة في الضم والفتح، ومضمومة في الضم، كل من الستة مع تاء التأنيث ساكنة أو مفتوحة أو مضمومة أو مع ما، أو معهما بأحوال التاء، أو مجردة منهما، فذلك ثمان وأربعون، وضمها وفتحها مع إسكان الباء، كل منهما مع التاء مفتوحة أو مضمومة، أو مع ما، أو معهما بحالتي التاء، أو مجردة، فذلك اثنتا عشرة، وربت، بضم الراء وفتحها مع إسكان الباء أو فتحها أو ضمها، مخففة أو مشددة في الأخيرتين، فذلك عشرة، حرف خافض على الصواب، وهو المختار عند الجمهور خلافا للكوفيين والأخفش ومن وافقهم لا يقع إلا على نكرة وقال ابن جني: أدخلوا رب على المضمر وهو على نهاية الاختصاص وجاز دخولها على المعرفة في هذا الموضع لمضارعتها النكرة بأنها أضمرت على غير تقدم ذكر، ومن أجل ذلك احتاجت إلى تفسير، وحكى الكوفيون مطابقة الضمير للتمييز: ربه رجلا قد رأيت، وربهما رجلين، وربهم رجالا، وربهن نساء، فمن وحد قال: إنه كناية عن مجهول، ومن لم يوحد، قال: إنه رد كلام، كأنه قيل له: مالك جوار، قال ربهن جوار قد ملكت، وقال أبو الهيثم: العرب تزيد في رب هاء، وتجعل الهاء اسما مجهولا لا يعرف، ويبطل معها عمل رب فلا تخفض بها ما بعد الهاء، وإذا فرقت بين كم التي تعمل عمل رب بشيء بطل عنها عملها. وأنشد:
  كائن رأيت وهايا صدع أعظمه                      وربه عطبا أنقذت م العطـب نصب عطبا من أجل الهاء المجهولة وقوله:

  ربه رجلا، وربها امرأة أضمرت فيها العرب على غير تقدم ذكر ثم ألزمته التفسير ولم تدع أن توضح ما أوقعت به الالتباس، ففسره بذكر النوع الذي هو قولهم: رجلا وامرأة، كذا في لسان العرب، أو اسم وهو مذهب الكوفيين والأخفش في أحد قوليه، ووافقهم جماعة، قال شيخنا: وهو قول مردود تعرض لإبطاله ابن مالك في التسهيل وشرحه، وأبطله الشيخ أبو حيان في الشرح، وابن هشام في المغني وغيرهم وقيل: كلمة تقليل دائما، خلافا للبعض، أو في أكثر الأوقات، خلافا لقوم أو تكثير دائما، قاله ابن درستويه، أو لهما، في التهذيب: قال النحويون رب من حروف المعاني، والفرق بينها وبين كم أن رب للتقليل وكم وضعت للتكثير إذا لم يرد بها الاستفهام، وكلاهما يقع على النكرات فيخفضها، قال أبو حاتم: من الخطإ قول العامة: ربما رأيته كثيرا، وربما إنما وضعت للتقليل، وقال غيره: رب ورب وربة كلمة تقليل يجر بها فيقال: رب رجل قائم ورب رجل وتدخل عليها التاء فيقال: ربت رجل وربت رجل وقال الجوهري: وتدخل عليه ما ليمكن أن يتكلم بالفعل بعده فيقال: ربما، وفي التنزيل العزيز  ربما يود الذين كفروا  وبعضهم يقول: ربما بالفتح وكذلك ربتما وربتما وربتما وربتما والتثقيل في كل ذلك أكثر في كلامهم، ولذلك إذا حقر سيبويه رب من قوله تعالى  ربما يود رده إلى الأصل، فقال: ربيب، قال اللحياني، قرأ الكسائي وأصحاب عبد الله والحسن  ربما يود بالتثقيل، وقرأ عاصم وأهل المدينة وزر بن حبيش  ربما يود  بالتخفيف، قال الزجاج: من قال إن رب يعنى بها التكثير، فهو ضد ما تعرفه العرب، فإن قال قائل: فلم جازت رب في قوله  ربما يود الذين كفروا  ورب للتقليل، فالجواب في هذا أن العرب خوطبت بما تعلمه في التهديد، والرجل يتهدد الرجل فيقول له لعلك ستندم على فعلك، وهو لا يشك في أنه يندم، ويقول: ربما ندم الإنسان من مثل ما صنعت، وهو يعلم أن الإنسان يندم كثيرا، قال الأزهري: والفرق بين ربما ورب أن رب لا يليه غير الاسم، وأما ربما فإنه زيدت ما مع رب ليليها الفعل، تقول رب رجل جاءني وربما جاءني زيد، ورب يوم بكرت فيه، ورب خمرة شربتها، وتقول: ربما جاءني فلان وربما حضرني زيد، وأكثر ما يليه الماضي، ولا يليه من الغابر إلا ما كان مستيقنا، كقوله  ربما يود الذين كفروا  ووعد الله حق، كأنه قد كان، فهو بمعنى ما مضى، وإن كان لفظه مستقبلا، وقد تلي ربما الأسماء وكذلك ربتما وقال الكسائي، يلزم من خفف فألقى أحد الباءين أن يقول: رب رجل، فيخرجه مخرج الأدوات، كما تقول: لم صنعت، ولم صنعت، وقال: أظنهم إنما امتنعوا من جزم الباء لكثرة دخول التاء فيها في قولهم ربت رجل وربت رجل، يريد الكسائي أن تاء التأنيث لا يكون ما قبلها إلا مفتوحا أو في نية الفتح، فلما كانت تاء التأنيث تدخلها كثيرا امتنعوا من إسكان ما قبل هاء التأنيث فآثروا النصب، يعني بالنصب الفتح، قال اللحياني: وقال لي الكسائي: إن سمعت بالجزم يوما فقد أخبرتك، يريد إن سمعت أحدا يقول: رب رجل فلا تنكره، فإنه وجه القياس، قال اللحياني: ولم يقرأ أحد ربما، بالفتح، ولا ربما، كذا في لسان العرب أو في موضع المباهاة والافتخار دون غيره للتكثير، كما ذهب إليه جماعة من النحويين أو لم توضع

  لتقليل ولا تكثير بل يستفادان من سياق الكلام خلافا للبعض وقد حرره البدر الدماميني في التحفة، كما أشار إليه شيخنا، وقال ابن السراج: النحويون كالمجمعين على أن رب جواب.يل ولا تكثير بل يستفادان من سياق الكلام خلافا للبعض وقد حرره البدر الدماميني في التحفة، كما أشار إليه شيخنا، وقال ابن السراج: النحويون كالمجمعين على أن رب جواب.
 واسم جمادى الأولى عند العرب ربى ورب، واسم جمادى الآخرة ربى وربة عن كراع واسم ذي القعدة ربة، بضمهن وإنما كانوا يسمونها بذلك في الجاهلية، وضبطه أبو عمر الزاهد بالنون، وقال هو اسم لجمادى الآخرة وخطأه ابن الأنباري وأبو الطيب وأبو القاسم الزجاجي، كما سيأتي في ر ن ن.
 والرابة: امرأة الأب، وفي حديث مجاهد  كان يكره أن يتزوج الرجل امرأة رابه  يعني امرأة زوج أمه لأنه كان يربيه، وقد تقدم ما يتعلق به من الكلام.
 والرب بالضم: هو ما يطبخ من التمر، والرب: الطلاء الخاثر، وقيل هو دبس، أي سلافة خثارة كل تمرة بعد اعتصارها والطبخ والجمع: الربوب والرباب، ومنه: سقاء مربوب إذا رببته أي جعلت فيه الرب وأصلحته به، وقال ابن دريد: ثفل السمن والزيت الأسود، وأنشد:
  كشائط الرب عليه الأشكل وفي صفة ابن عباس  كأن على صلعته الرب من مسك أو عنبر، وإذا وصف الإنسان بحسن الخلق قيل هو السمن لا يخم.
 والحسن بن علي بن الحسين بن قنان الربي: محدث بغدادي مكثر صادق سمع الأرموي، ومات بعد ابن ملاعب كأنه نسبة إلى الرب وفي نسخة: إلى بيعه.
 والمرببات الأنبجات أي المعمولات بالرب كالمعسل المعمول بالعسل، وكذلك: المربيات إلا أنها من التربية، يقال زنجبيل مربى ومربب.
 والربان بالضم من الكوكب: معظمه، ورئيس الملاحين في البحر: كالرباني بالضم منسوبا، عن شمر، وأنشد للعجاج:
  صعل من السام ورباني وقالوا: ذره بربان والربان ركن ضخم من أركان أجإ لطيئ، نقله الصاغاني.
 والربان كرمان عن الأصمعي والربان مثل شداد عن أبي عبيدة: الجماعة.
 وكشداد: أحمد بن موسى الفقيه أبو بكر بن المصري بن الرباب مات بعد الثلاثمائة، وأبو الحسن هكذا في النسخ، والصواب: أبو علي الحسن بن عبد الله بن يعقوب الصيرفي بن الرباب راوي مسائل عبد الله بن سلام عن ابن ثابت الصيرفي.
 والربابية: ماء باليمامة نقله الصاغاني، وقيده بالضم.
 وارتب العنب إذا طبخ حتى يكون ربا يؤتدم به، عن أبي حنيفة.
 والمرأة ترتب الشعر، قال الأعشى:
  حرة طفلة الأنامل ترتب                      سخاما تكفه بـخـلال وهو من الإصلاح والجمع.
 والمرتب: المنعم وصاحب النعمة، و: المنعم عليه أيضا، وبكليهما فسر رجز رؤبة:
  ورغبتي في وصلكم وحطبي
  في حبلكم لا أئتلي ورغبـي إليك فاربب نعمة المرءتب

  والربي بالكسر واحد الربيين، وهم الألوف من الناس قاله الفراء، وقال أبو العباس أحمد بن يحيى: قال الأخفش: الربيون منسوبون إلى الرب، قال أبو العباس: ينبغي أن تفتح الراء على قوله، قال: وهو على قول الفراء من الربة وهي الجماعة، وقال الزجاج ربيون بكسر الراء وضمها، وهم الجماعة الكثيرة، وقيل: الربيون: العلماء الأتقياء الصبر، وكلا القولين حسن جميل، وقال أبو العباس: الربانيون: الألوف، والربانيون: العلماء، وقد تقدم، وقرأ الحسن: ربيون، بضم الراء، وقرأ ابن عباس ربيون بفتح الراء، كذا في اللسان.
 قلت: ونقله ابن الأنباري أيضا وقال: وعلى قراءة الحسن نسبوا إلى الربة، والربة: عشرة آلاف.
 والربرب: القطيع من بقر الوحش وقيل: من الظباء، ولا واحد له، قال:
  بأحسن مـن لـيلـى ولا أم شـادن                      غضيضة طرف رعتها وسط ربرب وقال كراع: الربرب: جماعة البقر ما كان دون العشرة.
 والأربة: أهل المثاق والعهد، قال أبو ذؤيب:
  كانت أربتهـم بـهـز وغـره                      عقد الجوار وكانوا معشرا غدرا قال ابن بري: يكون التقدير ذوي أربتهم، وبهز: حي من سليم: ومما بقي عليه: الحويرث بن الرباب كسحاب، عن عمر، وإدريس بن سلمان بن أبي الرباب شيخ لابن جوصا.
 وربان ككتان لقب الحافي بن قضاعة.
 وربان أيضا هو علاف وإليه تنسب الرحال العلافية، وكذلك ربان بن حاضر بن عامر، وسيأتي في ر ب ن.

الأرنب م وهو فعلل عند أكثر النحويين، وأما الليث فزعم أن الألف زائدة، وقال: لا تجيء كلمة في أولها ألف فتكون أصلية إلا أن تكون الكلمة ثلاثة أحرف مثل الأرض والأمر والأرش، وهو حيوان يشبه العناق قصير اليدين طويل الرجلين عكس الزرافة يطأ الأرض على مؤخر قوائمه، اسم جنس للذكر والأنثى قال المبرد في الكامل: إن العقاب يقع على الذكر والأنثى، وإنما ميز باسم الإشارة كالأرنب أو الأرنب للأنثى، والخزز كصرد بمعجمات، للذكر ويقال: الأنثى: عكرشة، والخرنق: ولده، قال الجاحظ: وإذا قلت أرنب فليس إلا أنثى، كما أن العقاب لا يكون إلا للأنثى، فتقول هذه العقاب، وهذه الأنثى ج أرانب وأران، عن اللحياني، فأما سيبويه فلم يجز أران إلا في الشعر، وأنشد لأبي كاهل اليشكري، يشبه ناقته بعقاب:
  كأن رحلي على شغواء حادرة                      ظمياء قد بل من طل خوافيها
  لها أشارير من لحم تـتـمـره                      من الثعالي ووخز من أرانيها يريد الثعالب والأرانب، ووجهه فقال: إن الشاعر لما احتاج إلى الوزن واضطر إلى الياء أبدلها منها وكساء مرنباني، بلونه وكساء مؤرنب للمفعول ومرنب كمقعد إذا خلط بغزله وبره، وقيل: المؤرنب كالمرنباني، قالت ليلى الأخيلية تصف قطاة تدلت على فراخها، وهي حص الرؤوس لا ريش عليها:
  تدلت على حص الرؤوس كأنها                      كرات غلام في كساء مؤرءنب وهو أحد ما جاء على أصله، قال ابن بري: ومثلثه قول الآخر:
  فإنه أهل لأن يؤكرما وأرض مرنبة ومؤرنبة ضبط عندنا في النسخ بفتح النون في الأخيرة والصواب كسرها، روي ذلك عن كراع: كثيرته وفي الأساس يقال للذليل: إنما هو أرنب، لأنه لا دفع عندها لأن القبرة تطمع فيها، والأرنب وفي لسان العرب المرنب بالميم بدل الألف، قلت وهو نص ابن دريد جرذ كاليربوع قصير الذنب، كاليرنب، والأرنب ضرب من الحلي قال رؤبة:
  وعلقت من أرنب ونخل والأرنب: موضع، قال عمرو بن معد يكرب:
  عجت نساء بني عبيد عجة                      كعجيج نسوتنا غداة الأرنب وأرنب: اسم امرأة قال معن بن أوس:
  متى تأتهم ترفع بناتي برنةوتصدح بنوح يفرع النوح أرنب وزاد الدميري في  حياة الحيوان  الأرنب البحري، قال القزويني: من حيوان البحر، رأسه كرأس الأرنب وبدنه كبدن السمك، وقال الرئيس ابن سينا: إنه حيوان صغير صدفي، وهو من ذوات السموم إذا شرب.
 قلت فعلى هذا إنما المشابهة في الاسم لا الشكل.
 والأرنبة بهاء: طرف الأنف وجمعها: الأرانب أيضا، وفي حديث الخدري  ولقد رأيت على أنف رسول الله صلى الله عليه وسلم وأرنبته أثر الطين  وفي حديث وائل  كان يسجد على جبهته وأرنبته  ، ويقال: هم شم الأنوف واردة الأرانب، وتقول: وجدتهم مجدعي الأرانب أشد فزعا من الأرانب، وجدع فلان أرنبة فلان: أهانه.

  والأرينبة مصغرا: عشبة كالنصي إلا أنها أدق وأضعف وألين، وهي ناجعة في المال جدا، ولها إذا جفت سفى كلما حرك تطاير فارتز في العيون والمناخر، عن أبي حنيفة.
 والأرينبة مصغرا: اسم ماء لغني بن أعصر بن سعد بن قيس وبالقرب منها الأودية.
 والأرينبات مصغرا: موضع في قول عنترة:
  وقفت وصحبتي بأرينبات                      على أقتاد عوج كالسهام كذا في المعجم. والأرنباني: الخز الأدكن الشديد الدكنة، نقله الصاغاني، وفي لسان العرب في حديث استسقاء عمر  حتى رأيت الأرنبة يأكلها صغار الإبل  قال ابن الأثير: هكذا يرويه أكثر المحدثين، وفي معناها قولان ذكرهما القتيبي في غريبه، والذي عليه أهل اللغة أن اللفظة إنما هي الأرينة بياء تحتية ونون، وهو نبت معروف يشبه الخطمي عريض الورق، وعن الأزهري: قال شمر: قال بعضهم: سألت الأصمعي عن الأرنبة فقال: نبت، قال شمر: وهو عندي: الأرينة، سمعت في الفصيح من أعراب سعد بن بكر ببطن مر، قال: ورأيته نباتا يشبه الخطمي عريض الورق، قال شمر: وسمعت غيره من أعراب كنانة يقول: هو الأرين، وقالت أعرابية ببطن مر: هي الأرينة، وهي خطمينا وغسول الرأس، قال أبو منصور: وهذا الذي حكاه شمر: صحيح، والذي روي عن الأصمعي أنه الأرنبة، من الأرانب غير صحيح، وشمر متقن، وقد عني بهذا الحرف فسأل عنه غير واحد من الأعراب حتى أحكمه، والرواة ربما صحفوا وغيروا، قال: ولم أسمع الأرنبة في باب النبات من واحد ولا رأيته في نبوت البادية، قال: وهو خطأ عندي، كذا في لسان العرب، وسيأتي في أرن.
 ورنبوية بإسقاط الألف أو أرنبوية بالألف، آخره هاء مضمومة في حال الرفع، وليس كنفطويه وسيبويه: ة بالري قريبة منها، كذا في المراصد مات بها أبو الحسن علي بن حمزة الكسائي النحوي المقرئ، وإمام الفقه محمد بن الحسن الشيباني صاحب أبي حنيفة في يوم واحد، سنة تسع وثمانين ومائة، ودفنا بهذه القرية، وكانا خرجا مع الرشيد فصلى عليهما، وقال: اليوم دفنت علم العربية والفقه.
 وذات الأرانب: ع في قول ابن الرقاع العاملي:
  فذر ذا ولـكــن هـــل تـــرى ضـــوء بـــارق                      ومـيضـا تـرضـى مـنـه عـلـى بـعـده لـمـعــا
  تصعد في ذات الأرانب موهناإذا هز رعد خلت في ودقه سفعا كذا في المعجم.
 والمرنب: قارة هكذا في النسخ، وسقط من بعضها، وقارة هكذا بالقاف في سائرها وهو تصحيف قبيح، وصوابه فأرة بالفاء، وزاده قبحا أن ذكره هنا، وحقه أن يذكر عند قوله: جرذ قصير الذنب، وهو هو، فتأمل.

### Türkçe

**الرب** Allah عز وجل’dir; ve O her şeyin **رب**’bidir; yani onun mâlikidir; bütün yaratılmışlar üzerinde **الربوبية** O’nundur; O’nun ortağı yoktur; ve O **رب الأرباب**’dır; ve **مالك الملوك والأملاك**’tır. Ebû Mansûr dedi: **الرب** dilde mâlik, efendi, tedbir eden, terbiye eden, tamamlayan üzerine إطلاق olunur; ve **اللام** ile Allah عز وجل’den başkasına إطلاق olunmaz. Bir nüshada: Allah عز وجل’den başkasına ancak izafetle; yani başkasına mutlak olarak إطلاق olunursa izafet edilir de “şunun **رب**’bi” denir. Dedi: **الرب** Allah’tan başkası için de söylenir; ve onu câhiliyede melik için söylemişlerdir. Hâris b. Hilze dedi:
  Ve o, **الرب**’dir ve şaşkınların günü ve belâ günü üzerine şâhiddir; belâ belâdır. Ve **رب** **لام**sız hafifletilebilir; onu Sâğânî, İbnü’l-Enbârî’den nakletti. Mufaddal inşâd etti:
  Kavimler bilmiştir ki onun üstünde **رب** yoktur; ancak nasipleri veren ve rızıklandıran vardır. “Lisânü’l-ʿArab” ve diğer ana kaynaklarda böyledir. Şeyhimizin sözü: “Bu hafifletme, onda ıztırabın çok olduğu şeylerdendir” … dediğine kadar: “Zira bu ifade lugatçılar arasında alışılmış ve bilinen değildir; sarfçılar arasında da üzerinde ıstılah edilmiş değildir; nazar mahallidir.”

İsim **الربابة** kesre iledir. Dedi:
  Ey Hind, seni hesapsız sulasın,
  Güzel **الربابه**’li bir melikin sulaması.

**الربوبية**, damme ile, **الربابة** gibi: ve **ربوبي** ilmi, fetha ile, **الرب**’be nisbet; kıyasa göre olmaksızın. Ahmed b. Yahyâ **لاوربيك**’i muhaffefe olarak hikâye etti: “yapmam” değil; yani “hayır, Rabbine yemin olsun”; teşdîd için **الباء**’yı **ياء** ile بدل etti. “Her şeyin **رب**’bi”: onun mâliki ve ona müstehakkı; yahut onun sahibi. Denir: “Falan bu şeyin **رب**’bidir”; yani onu kendisi için mülk edinmiştir. Her kim bir şeyi mülk edinirse o onun **رب**’bidir. Denir: o binitin **رب**’bidir; ve evin **رب**’bidir; ve falanca kadın evin **ربة**’sidir; ve onlar odacıkların **ربات**’ıdır. Kıyamet alâmetleri hadîsinde: “câriye kendi **ربتها**’sını doğuruncaya kadar”; ve **ربها** ile efendi ve seyyidi murad etti; yani câriye efendisine bir çocuk doğurur da o, nesepte babası gibi olduğundan ona karşı bir nevi efendi gibi olur. Muradı: esirlik çoğalır ve nimet insanlar içinde görünür de cariyeler çoğalır. Davete icabet hadîsinde: “Allah’ım, bu davetin **رب**’bi”; yani onun sahibi. Ve denildi: onu tamamlayan, ehli ve onunla amel edenler içinde artıran ve ona icabet edendir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Köle efendisine: **ربي** demesin”; mâlikini **رب** kılmayı kerih gördü; Allah’la **الربوبية**’de ortaklık sebebiyle. Ama Allah تعالى’nın sözü: “Beni **ربك**’inin yanında an”; onları, yanlarındaki örfe göre ve onları onunla isimlendirdikleri şeye göre hitap etti. Develerin yitiği hakkında: “ta ki onu **ربها** buluncaya kadar”; zira hayvanlar mükellef ve muhatap değildir; o, mâlikinin ona izafe edilmesi câiz olan mallar menzilesindedir. Allah تعالى’nın sözü: “**ارجعي إلى ربك** râzı ve merzî olarak; **فادخلي في عبدي**”; onu böyle okuyan kimse hakkında: manası –Allah daha iyi bilir– “çıktığın sahibine dön; sonra onun içine gir.” Ve عز وجل dedi: “**إنه ربي أحسن مثواي**”; Zeccâc dedi: “Azîz benim sahibimdir; barınağımı güzel kıldı.” Dedi: “Şu da câizdir: Allah benim **ربي**’mdir; barınağımı güzel kıldı.” Çoğulu: **أرباب** ve **ربوب**.

**الرباني**: büyüklerinden önce küçük ilimlerle insanları besleyen âlim muallimdir. Muhammed b. ʿAdlî b. el-Hanefiyye, Abdullah b. Abbâs öldüğünde dedi: “Bugün bu ümmetin **رباني**’si öldü.” Ali’den rivayet olundu ki dedi: “İnsanlar üçtür: **عالم رباني**; ve kurtuluş yolu üzere öğrenen; ve her bağırana tâbi olan avam sürüsü.” **الرباني**: ilim ve dinde kökleşmiş âlimdir; yahut âlim-âmil-muallimdir; yahut ilimde derecece yüksek olandır. Ve denildi: **الرباني**: Allah تعالى’yı bilen, teellüh eden kimsedir.

Muvaffakuddîn Muhammed b. Ebî’l-ʿAlâ **الرباني** el-mukri’, Baʿlebek’te sûfîlerin şeyhi idi; Zehebî ona rastladı.

**الربي** ve **الرباني**: **الحبر** (ح’nin kesresiyle ve fethasıyla). Ve “ilmin **رب**’bi” (denir). Ve denir: **الرباني**: **الرب**’be ibadet eden. Şeyhimiz dedi: Bazı garip eski nüshalarda **الحبر** sözünden sonra lafzen şu vardır: “**الربان**’a mensuptur; ve **فعلان**, gözü (yani ikinci harfi) kesreli fiilden çokça bina olunur; **عطشان** ve **سكران** gibi; ve gözü fethalı fiilden azca; **نعسان** gibi”; buraya kadar. Yahut o, **الرب**’be, yani Allah تعالى’ya mensuptur; mübalağa için **الألف** ve **النون** ziyadesiyle. Sîbeveyh dedi: **الرباني**’de, diğerinden değil de **الرب** ilmiyle tahsis murad ettiklerinde **ألف** ve **نون** artırdılar; sanki manası, diğer ilimlerden değil de **الرب** ile bir ilmin sahibi gibidir. Ve **الرباني**, onların “**إلهي**” demeleri gibidir. Ve onun **نون**’u, **لحياني** ve **شعراني** ve **رقباني** gibidir; uzun sakalla, çok kılla ve kalın boyunla tahsis edildiğinde. Kıla nisbet ettiklerinde “**شعري**” derler; boyna “**رقبي**”; sakala “**لحيي**”. **الربي**, **الرب**’be mensuptur; **الرباني**: **الرب** ilmiyle vasıflanmış olandır. Tenzîlde: “**كونوا ربانيين**”; Zirr b. Abdullah dedi: yani hikmet sahipleri, âlimler. Ebû Ubeyd dedi: Kitaplara âlim bir adamı işittim; “**الربانيون**: helâl ve haramı, emir ve nehyi bilen âlimlerdir.” Dedi: “**الأحبار**: ümmetlerin haberlerini, olmuşu ve olacak olanı bilme ehli.” Yahut o, Süryânî veya İbrânî bir lafızdır; Ebû Ubeyd söyledi. Ve Arapların **الربانيين**’i bilmediğini, onu ancak fakihlerin ve ilim ehlinin bildiğini iddia etti.

İnsanların onun **مربته**’si ve **ربابته**’si uzadı; kesre ile, yani onun mülkü. Alkame b. Abede dedi:
  Ve ben, **ربابتي**’mi sana ifâza etmiş bir adam idim;
  Senden önce beni **ربتني** etti de **ربـوب**’lar zayi ettim. “**ربوب**” diye de rivayet olunur; fetha ile. İbn Manzûr dedi: Bence o, cem‘ için bir isimdir. Ve o, **الربوبة** arasında **مربوب**’dur; yani memlûktur. Ve kullar Allah عز وجل için **مربوبون**’dur; yani memlûklardır.

“**ربه يربه**”: onun bir **رب**’bi oldu.

Adam ve yer **تربب** etti: ikisinin **رب**’bi olduğunu iddia etti.

“İnsanları **رب** etti, **يربهم**”: topladı. Ve bulutu, yağmuru **يربه**: yani onu toplar ve büyütür. Ve falan **مرب**’dir: yani toplayıcıdır; insanları **يرب** eder ve onları toplar.

Mecazdan: iyiliğin, ihsanın ve nimetin **رب**’bi; onu **ربا** ve **ربابا** ve **ربابة** ile **يربها** –ikisini de Lihyânî hikâye etti– ve onu **رببها**: onu büyüttü, artırdı, tamamladı ve ıslah etti.

Bir yerde **رب** oldu: yapıştı (ayrılmadı). Dedi:
  Kızıl eşeklerin aşamadığı bir yerde **رب** ol. Ve develerin **مرب**’i: ona yapıştığı yer. Bir yerde **رب** oldu. İbn Düreyd dedi: orada ikamet etti; **أرب** gibi; hepsinde. Denir: develer falan yerde **أربت** etti: ona yapıştı ve orada ikamet etti; onlar **إبل مراب**’dır: yapışıp kalanlar. Ve falan kimse yerde **أرب** etti ve **ألب** etti; **إربابا** ve **إلبابا**; orada ikamet edip ondan ayrılmadığında. Hadîste: “Allah’ım, azdıran bir zenginlikten ve **فقر مرب**’den sana sığınırım.” İbnü’l-Esîr dedi: yahut “**ملب**” dedi; yani ayrılmayan, yapışıp kalan; “yerde **أرب** etti ve **ألب** etti”den; orada ikamet edip ona yapıştığında. Her yapışıp kalan şey **مرب**’dir.

“Güney rüzgârları **أربت** etti”: devam etti.

Mecazdan: bulut **أربت** etti: yağmuru devam etti.

Dişi deve **أربت** etti: erkeğe yapıştı ve onu sevdi.

Dişi deve yavrusuna **أربت** etti: ona yapıştı. Ve erkeğe **أربت** etti: ona yapıştı ve onu sevdi; o **مرب**’dir; yine böyle. Bu, Ebû Ubeyd’in Ebû Zeyd’den rivayetidir.

İşi **رب** etti, **يربه**: **ربا** ve **ربابة** ile; onu ıslah etti ve sağlamlaştırdı. İbnü’l-Enbârî inşâd etti:
  O, örften geleni **يرب** eder; çünkü o,
  İyilik istenince artırır ve tamamlar.

Ve mecazdan: **رب الدهن**: onu güzel kokulandırdı ve onu iyi yaptı; **كرببه** gibi. Lihyânî dedi: **رببت الدهن**: onu yaseminle yahut bazı reyhanlarla besledim; ve **دهن مربب**: ondan yapıldığı **الحب**’ı güzel kokuyla **ربب** ettiği zaman.

Ve **رب القوم**: onları idare etti; yani onların üstünde oldu. Ebû Nasr dedi: Bu, **الربوبية**’dendir. İbn Abbâs’ın İbn Zübeyr ile olan hadisinde: “... **لأن يربني بنو عمي أحب إلي من أن يربني بنو عمي أحب إلي من أن يربني غيرهم** ...” yani üzerimde emirler ve önde gelen efendiler olmaları; yani Benî Ümeyye’yi kastediyor; çünkü onlar İbn Abbâs’a İbn Zübeyr’den daha yakındırlar.

Ve **رب الشيء**: ona mâlik oldu. İbnü’l-Enbârî dedi: **الرب** üç kısma ayrılır: **الرب** olur: mâlik; ve **الرب** olur: itaat edilen efendi; ve **الرب** olur: ıslah eden. Safvân’ın sözü: “... **لأن يربني فلان أحب إلي من أن يربني فلان** ...” yani beni mülk edinen bir efendi.

Ve **رب فلان نحيه** yani tulumu; **الزق**’ı **ربه** eder, **ربا** (fetha ile) ve (zam ile) **رباه**: onu **الرب** ile (yani) onda **الرب** yaptı ve onunla sağlamlaştırdı; o, **نحي مربوب**’dur. Dedi ki:
  **سلالها في أديم غير مربوب**
yani ıslah edilmemiş. Ve Lisânü’l-ʿArab’da: **رببت الزق بالرب، والحب بالقير والقار أربه ربا** yani onu sağlamlaştırdım; ve denildi: **رببته**: onu yağladım ve onu ıslah ettim. Amr b. Şe’s, karısına hitap ederek—o, oğlu ʿArâr’a eziyet ederdi—dedi ki:
  **وإن عرارا إن يكن غير واضحفإني أحب الجون ذا المنكب العمم**
  **فإن كنت مني أوتريدين صحبتي                      فكـونـي لـه كــالـــســـمـــن رب لـــه الأدم**
**الأدم** ile **النحي**’yi kastetti; karısına der ki: oğlum ʿArâr’a, **رب**’ın **أديم**’ini (yani derisini) yağladığı iç yağı gibi ol; yani hurma **رب**’ı ile sıvanmış. Çünkü **النحي** **الرب** ile ıslah edilince kokusu güzelleşir; ve iç yağının tadının yahut kokusunun bozulmasını engeller.

Ve **رب ولده** ve **الصبي**’yi **يربه ربا**: onu büyüttü; yani onun bakımını güzel yaptı ve ona velâyet etti, ta ki idrâk edinceye—yani çocukluktan ayrılıncaya—kadar; oğlu olsun olmasın; **كرببه تربيبا** gibi; ve **تربة**; Lihyânî’den **كتحلة** gibi; ve **ارتبه**; ve **ترببه**; ve **رباه تربية** (şeddeliyi çevirme üzere) de. Lihyânî şu beyti inşâd etti:
  **ترببه من آل دودان شلة                      تربة أم لا تضيع سخالها**
Ve kişi, bir yetimi büyüttüğü zaman **ربرب** eder; Ebû Amr’dan.

Ve hadiste: “... **لك نعمة تربها** ...” yani onu korursun, onu gözetirsin ve onu büyütürsün; tıpkı kişinin çocuğunu büyüttüğü gibi. İbn Zî Yezn’in hadisinde:
  **أسد تربب في الغيضات أشبالا**
yani büyütür; ve o, ondan daha beliğdir; içindeki tekrar sebebiyle **ترب**’dendir. Hassân b. Sâbit dedi:
  **ولأنت أحسن إذ برزت لنـا                      يوم الخروج بساحة القصر**
  **من درة بيضاء صـافـية                      مما تربب حائر البـحـر**
yani denizin derinliğinde sedefin büyüttüğü inci. İbn Düreyd, **رببته**’nin **كسمع** gibi onun içinde bir lehçe olduğunu iddia etti. Dedi: Aynı şekilde, insan dışındaki hayvandan her yavru. Ve bu beyti inşâd ederdi:
  **كان لنا وهو فلو نرببه**
Muzâriʿ harfini kesreledi ki mâzî fiilin ikinci harfinin meksûr olduğu bilinsin; Sîbeveyh’in bu türde gittiği üzere. Dedi: Bu, fiilin bu türünde Hüzeyl’in lehçesidir. Dedim: Bu, Dukeyn b. Recâ el-Fukaymî’nin sözüdür; ve sonu:
  **مجعثن الخلق يطير زغبه**
Ve mecazdan: **الصبي مربوب** ve **ربيب**; ve aynı şekilde at.

Ve mecazdan ayrıca: **ربت المرأة صبيها**: yanına azca vurdu, ta ki uyusun; Esâs’ta böyle. Ve **المربوب**: büyütülen. Selâme b. Cendel’in sözü:

  **من كل حت إذا ما ابتل ملبـده                      صافي الأديم أسيل الخد يعبوب**
  **ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل                      يسقى دواء قفي السكن مربوب**
**مربوب** ile çocuğu kastetmiş olması câizdir; ve onunla atı kastetmiş olması da câizdir; Lisânü’l-ʿArab’da böyle.

Lihyânî’den: **ربت الشاة ترب ربا**: doğurduğu zaman; ve denildi: gebe kaldığı zaman; ve denildi: **الربى**’nın fiili yoktur; ve onun beyanı gelecektir. Ancak musannif, tek bir maddeyi çeşitli yerlerde ayırdı; âdeti olduğu üzere. Şeyhimiz, “ve **رب**: topladı ve ikamet ettirdi...” ibaresinin sonuna kadar olan sözünde dedi: Musannif fiilde mutlak bıraktı; bu da muzâriʿinin zamme üzere olmasını gerektirdi; ister müteaddî olsun—**كربه** gibi, mânalarıyla—ister lâzım olsun—**كرب** ikamet ettiği zaman, **كأرب** gibi. Nitekim bazı sarfçılar, lâzım veya müteaddî olsun mutlak olarak **قتل** ve **ضرب** bâblarından denir diye salıvermişlerdir. Doğru olan, bu fiili sarf kaideleri üzere yürütmektir: ondan müteaddî olanı—**كربه**: onu topladı; yahut **رباه**—kıyasa göre muzâriʿi mazmûmdur; ve ondan lâzım olanı—**كرب بالمكان إذا أقام**—kıyasa göre meksûrdur; bunun dışındaki hepsi musanniften ve başkasından karıştırmadır.

Ve **الربيب**: **المربوب**; ve **الربيب**: antlaşmalı; ve **الربيب**: melik. Ve bunlarla İmru’ül-Kays’ın sözü tefsir edildi:
  **فما قاتلوا عن ربهم وربيبهم                      ولا آذنوا جارا فيظعن سالما**
yani melik; ve denildi: antlaşmalı.

Ve **الربيب**: adamın, başkasından olan karısının oğlu; **كالربوب** gibi; ve o, **مربوب** mânasındadır. Ve kişinin kendisine: **راب** denir.

Ve **الربيب** ayrıca: annesi başkasından çocuğu olan kadının kocasıdır. Ve adamın, kendisinden başka bir kadından çocuğu olduğu zaman karısına **ربيبة** denir; bu, **رابة**’nin mânasıdır; **كالراب** gibi. Ebû’l-Hasen er-Rummânî dedi: O, **الشهيد** ve **الشاهد** gibi; ve **الخبير** ve **الخابر** gibi. Ve hadiste: “... **الراب كافل** ...” ve o, yetimin annesinin kocasıdır. Ve o, **ربه يربه**’den ism-i fâildir; yani onun işini üstlendi. Maʿn b. Evs, karısını zikrederek ve ona ait bir araziyi zikrederek dedi ki:
  **فإن بها جارين لن يغدرا بهاربيب النبي وابن خير الخلائف**
yani Ömer b. Ebî Seleme; o, Ümm Seleme’nin oğludur, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) zevcesi. Ve Âsım b. Ömer b. el-Hattâb; ve babası Ebû Seleme’dir; ve o, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **ربيب**’idir. Dişisi **ربيبة**’dir. Ahmed b. Yahyâ dedi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) içinde süt emzirildiği kavim, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **أرباء**’ıdır; sanki **ربيب**’in cemʿidir; **فعيل** fâil mânasında.

Ve **الربيب**: muhaddis Hüseyin b. İbrâhîm’in dedesi; İshak el-Bermekî’den ve Abdülvehhâb el-Enmâtî’den.

Vefatı: Ebû Mansûr Abdullah b. Abdüsselâm el-Ezceî; lakabı **ربيب الدولة**; Ebû’l-Kâsım b. Beyân’dan ve Abdullah b. Abdülahad b. **الربيب** el-müeddib’den; es-Silefî’den; ve sâlih idi, ziyaret edilirdi; 621 yılında öldü. Ve **ابن الربيب** el-müerrih; ve Dâvûd b. Mulâʿib; **بابن الربيب** diye bilinir; altı yüzden sonra isnadın yüksekliği kendisine varanlardan biridir.

Ve **الربابة** (kesre ile): ahid ve mîsâk. Alkame b. Abede dedi:
  **وكنت امرأ أفضت إليك ربابتي                      وقبلك ربتني فضعت ربـوب**
**كالرباب** (kesre ile) da. İbn Berrî dedi: Ebû Ali el-Fârisî dedi: **أربة**: **رباب**’ın cemʿidir; ve o, ahiddir. Ebû Züeyb, şarabı zikrederek dedi:
  **توصل بالركبان حينا وتؤلف ال                      جوار ويعطيها الأمان ربابهـا**

Ve **الرباب**: onun sahibinin, onu himaye etmek için insanlardan aldığı ahittir. Şemmer dedi: Ebû Züeyb’in beytinde **الرباب**, **رب**’ın cem‘idir. Başkası dedi: der ki: himaye eden, bu kadını himaye ettiğinde, onun sahibine bir kadeh verir ki onun himaye edilmiş olduğunu bilsinler de ona ilişmesinler; sanki **الرباب**’ı **ربابة**’ya, yani kumar oklarının **سهام الميسر**’inin **ربابة**’sına götürmüştür.

Ve **الربابة** (kesre ile): okların topluluğudur; yahut okların bağlandığı veya içinde toplandığı iptir; yahut kadehlerin içine konulduğu selefedir; içinde okların bulunduğu sadaka benzer. Ve denildi: o, içinde **سهام الميسر**’in toplandığı sadakaya benzer. Ebû Züeyb, bir merkebi ve dişisini vasfederek dedi:
  Ve sanki onlar **ربابة**’dır ve sanki o                      **يسر**’dir; kadehler üzerine taşar ve yarar
Ve denildi: o bir selefedir; (damme ile) **سلفة**; ince bir deridir, onunla bağlanılır; yani, **الحرضة** olan adamın eline sarılır; o, kadehleri çıkarandır; yani **قداح الميسر**; bunu ancak, (bazı nüshalarda: ki) kendisine meyli olan sahibinde kendisine ait bir kadehin dokunuşunu bulmasın diye yaparlar.

Ve **الربيبة**: sütannedir. Sa‘leb dedi: çünkü o, şeyi ıslah eder, onunla kaim olur ve onu toplar.

Ve **الربيبة**: zevcenin kızıdır. Ezherî dedi: erkeğin **ربيبة**’si: karısının, ondan başkasından olan kızıdır. İbn Abbâs hadîsinde:  “Şart ancak **الربائب** hakkındadır”  yani, yanlarında bulunan kocalarından başka erkeklerden olan zevce kızlarını kasteder. **الربيب** hakkında sözün bir tarafı daha önce geçti.

Ve **الربيبة**: sütü için evde yetiştirilen koyundur. Ve **غنم ربائب**: evlere yakın bağlanır ve yemlenir, salıverilmez; İbrâhîm en-Neha‘î’nin onda sadaka olmadığını zikrettiği odur. İbnü’l-Esîr, Neha‘î hadîsinde dedi:  “**الربائب**’de sadaka yoktur”  **الربائب**: evde olan ve otlakta salınmayanlardır; tekili **ربيبة**’dir, **مربوبة** manasınadır; çünkü sahibi onu **يربها** (terbiye eder/yetiştirir). Âişe hadîsinde:  “Ensardan komşularımız vardı; onların **ربائب**’i vardı; bize onların sütlerinden gönderirlerdi.”

Ve **الربة**: Necrân’da Mezhic ve Benî’l-Hâris b. Ka‘b’a ait bir Kâbe idi. Ve **الربة**: o, **اللات**’tır. Urve b. Mes‘ûd es-Sekafî’nin hadîsinde: Müslüman olduğunda ve kavmine döndüğünde evine girdi; kavmi, **الربة**’ye gelmeden önce girişini yadırgadı; yani **اللات**; o, Tâif’te Sekîf’in ibadet ettiği kayadır. Sekîf heyeti hadîsinde:  “Onların, **الربة** diye adlandırdıkları bir evleri vardı; Allah’ın evine benzetirlerdi; Müslüman olduklarında Muğîre onu yıktı.”

Ve **الربة**: büyük evdir; “**دار ربة**” denir; yani büyük. Hassân b. Sâbit dedi:
  Ve her **دار**da Hazrecî bir **ربة**                      ve Evsî bir (ربة) vardır; onların kollarında benim için bir baba vardır
Ve **الربة** (kesre ile): bir bitkidir; yahut yazın coşmayan, kış ve yaz yeşilliği kalan birkaç bitkinin adıdır; onlardan **الحلب** ve **الرخامى** ve **المكر** ve **العلقى**; bunların hepsine **ربة** denir; yahut o, yumuşak bir ottur; cem‘i **ربب**’dir; **التهذيب**’de böyledir. Ve denildi: o, yaz sıcağında bütün bitki türlerinden yeşeren her şeydir. Ve denildi: o, ağaç veya bitki türlerindendir; sınırlandırılmadı. Zû’r-Rumme, yaban öküzünü vasfederek dedi:
  Vahbeyn’de akşamladı; onların otlağına uğrayarak; süvariler sahibi (yerde)                      burnunu **الربب**’e çağırır
**الربة**: bir ağaçtır; yahut o, keçiboynuzu ağacıdır. Ve **الربة**: çok kalabalık topluluktur; cem‘i **أربة**’dir; yahut **الربة** on bin yahut ona yakın (sayı)dır; cem‘i **رباب**’dır ve (ilk harfi) dammelenir; İbnü’l-Enbârî’den.

Ve **الربة** (damme ile): insanlardan bir fırkadır; denildi: o on bindir. Yûnus dedi: **ربة** ve **رباب**, **جفرة** ve **جفار** gibidir.

Ve Hâlid b. Cunbe dedi: **الربة**: lâzım olan hayırdır. Ve dedi:  “Allah’ım, senden mübarek bir yaşayışın **ربة**’sini isterim.”  Ona denildi: onun **ربته**’si nedir? Dedi: yaşayışın çokluğu ve bolluğu.

Ve yağmur, bitkiyi ve toprağı **يرب** eder ve onu büyütür.

Ve **المرب** (fetha ile): **الربة**’si çok olan topraktır; o da bitkidir; yahut üzerinde sürekli nem bulunan (toprak)tır. Zû’r-Rumme dedi:
  İri yapılılar, her çukurda yerleşirler; **مرب** (olan)                      başçıklar ondan çerçöpü uzaklaştırmıştır
**كالمرباب** (kesre ile) ve **المربة** ve **المربوبة**. Ve denildi: topraklardan **المرباب**: bitkisi ve insanı çok olan (toprak)tır. Bunların hepsi cem‘dendir. Ve **المرب**: mahaldir; ikamet ve toplanma yeridir. Ve **التربب**: toplanmadır.

Ve **المرب**: insanları toplayan ve onları **يربهم** (idare eden/terbiye eden) adamdır.

Ve **لسان العرب**’da:  “**مكان مرب** (fetha ile), yani insanların toplandığı toplanma yeri.”  Zû’r-Rumme dedi:
  Sana özlemi ilk coşturan, bir harabe (izidir)                      Ecru‘’da; **محلال**; **مرب**; **محلل**
Ve **الربى** (Hubla gibi): koyun doğurduğunda, yavrusu da öldüyse o **ربى**’dır. Ve denildi: onun **ربابها**’sı: doğumundan yirmi gün arasındaki süredir. Ve denildi: iki aydır. Lihyânî dedi: **الربى**: yeni doğum yapmış olandır; bir vakit sınırlandırmaksızın. Ve denildi: yavrusu onu takip eden (koyun)dur. Ömer رضي الله عنه hadîsinde:  “**الأكولة**’yi, **الربى**’yı ve **الماخض**’ı alma.”  İbnü’l-Esîr dedi: o, süt için evde yetiştirilen (koyun)dur. Ve denildi: doğuma yakın zamanda olan (koyun)dur. Ve hadîste ayrıca:  “Koyunlarımda, bir koç veya bir **شاة ربى**’dan başka bir şey kalmadı.”  Ve denildi: **الربى** keçidendir; **الرغوث** koyundandır; Ebû Zeyd söyledi. Başkası dedi: keçi ve koyunun ikisindendir. Bazen de develerde gelir. Asma‘î dedi: Munteci‘ b. Nebhân bize inşad etti:
  **أم البو**’nun iniltisi, onun **رشبابها**’sında
Ve **الربى**: ihsan ve nimettir; Sâgânî nakletti. Ve **الربى**: ihtiyaçtır; “Falanda benim bir **ربى**’m var” denir. Ebû Amr’dan: **الربى**: **الرابة**’dir. Ve **الربى**: sağlam düğümdür; meselde denir:  “Eğer benimle belini sıkacaksan, izarının **ربى**’sından gevşet.”  Yani: eğer bana dayanacaksan, beni yorulmaya bırak; sen gevşe ve dinlen. **ج** yani: keçi ve koyundan **الربى**’nın cem‘i **رباب** (damme ile)dir; nadirdir; İbnü’l-Esîr ve başkaları söyledi. “**أعنز رباب**” dersin. Sîbeveyh dedi: “**ربى** ve **رباب** dediler; dişilik elifini hazfettiler ve bunu bu kalıp üzerine bina ettiler; **جفرة**’dan **الهاء**’yı atıp **جفار** dedikleri gibi; ancak bunun evvelini dammelediler; **ظئر** ve **ظؤار** ve **رخل** ve **رخال** dedikleri gibi.” Masdar **رباب**’dır, **كتاب** gibi. Şurayh hadîsinde:  “Koyun, onun **ربابها**’sında sağılır.”  Lihyânî nakletti: **غنم رباب** (kesre ile). Dedi: o azdır; **لسان العرب**’da böyledir; şeyhimiz ona işaret etti. Muğîre hadîsinde:  “Onu **رباب** taşıdı.”  Kadının **رباب**’ı: doğumunun yeniliğidir. Ve denildi: doğurmasından üzerine iki ay gelinceye kadardır. Ve denildi: yirmi gündür. Yani: doğurduktan az sonra hamile kalır; bu kadınlarda yerilmiştir; övülen, doğumdan sonra çocuğunun emmesi tamamlanıncaya kadar hamile kalmamasıdır.

Ve **الإرباب** (kesre ile): her şeyden yakınlaşmadır.

Ve **الرباب** (fetha ile): beyaz buluttur. Ve denildi: o, asılı buluttur; onu sanki bulutun altında görürsün. İbn Berrî dedi: bu görüş bilinen görüştür. Beyaz da olabilir, siyah da olabilir; tekili **بهاء** iledir; **المختار**’da da bunun benzeri vardır. Nebî صلى الله عليه وسلم hadîsinde:  “İsrâ edildiği gecede, beyaz **الربابة** gibi bir köşke baktı.”  Ebû Ubeyd dedi: **الربابة** (fetha ile): bir kısmı bir kısmının üzerine binmiş buluttur; cem‘i: **رباب**. Kadına **الرباب** adı bununla verilmiştir. Şair dedi:
  Hind’in diyarını sulasın; ayrılık oraya konduğunda                      zirveleri silen; yakın **الرباب**; kalın
İbn Zübeyr hadîsinde:  “Sizi onun **ربابه**’si kuşattı.”  Asma‘î dedi: Arapların **الرباب**’ı vasfetmede söylediği en güzel beyit, Abdurrahman b. Hassân’ın sözüdür; Asma‘î’nin beyti ona nispet etmesine göre. İbn Berrî dedi: onu Urve b. Culheme el-Mâzinî’ye nispet eden kimseyi gördüm:
  Eğer Allah yalnız kerimlere su vermezse                      Benî Hanbel’in yüzlerine su versin
  Boğuk sesli; sakalı ıslatan; bol bulutlu                      çıngırakların ve **الأزمل**’in titreyişi
  Güneylerin şapırtıları onu yuvarlar                      Kuzeyin sarsıntısı onu boşaltır
  Sanki **الرباب**, bulutun altında                      ayaklara asılmış devekuşlarıdır
Ve **الرباب**: Mekke’de, Bi’r Meymûn yakınında bir yerdir. Ve **الرباب** ayrıca: Medine ile Fîd arasında, eskiden gidilen bir yol üzerinde bir dağdır; onunla birlikte başka bir dağ zikredilir, ona **خولة** denir; ikisi yolun sağında ve solundadır. Ve **الرباب**: İbn Abbâs’tan rivayet eden bir muhaddistir; ondan Temîm b. Hudeyr (rivayet etti); Buhârî onu zikretti. Ve **رباب** (adlı biri), Mekhûl eş-Şâmî’den; ondan Eyyûb b. Mûsâ (rivayet etti).

Ve **الرباب**: telleri olan, onunla vurulan bir eğlence aletidir. Ve Memdûd b. Abdillah el-Vâsıtî **الربابي**, musikiyi **الرباب** ile bilmede darb-ı mesel yapılır; Bağdat’ta Zilkade 638 yılında öldü.

Ve **الرباب** ve **أم الرباب** onların isimlerindendir. Onlardan: Kelbî, **الرباب** bint İmri’i’l-Kays b. Adî b. Evs b. Câbir b. Ka‘b b. Alîm; Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib’in kızı Sekîne’nin annesi. Efendimiz Hüseyin رضي الله عنه onun hakkında dedi:
  Ömrüne yemin olsun, ben bir yeri severim                      Sekîne ve **الرباب**’ın konakladığı
  İkisini severim ve malımdan sonra harcarım                      Onlar hakkında kınayana kınama yoktur
Ve ayrıca dedi:
  Onun sevgisi için Zeyd’i tümüyle severim                      Ve Netle’nin hepsini ve Benî **الرباب**’ı
  Ve onun için Âl-i Le’em’den dayıları                      Onları severim ve Benî Cenâb’ın **طر**’unu
Ve bu **الرباب**, Tâî, Enîf b. Hârise b. Le’em’in kızıdır; o, Ebü’l-Ahvâs’ın annesidir. Ve Urve b. Amr b. Sa‘lebe b. Hâris b. Hısn b. Damdam b. Adî b. Cenâb b. Hebel; onunla tanınırlar. Ve **رباب** bint Duley‘, amcası Selmân b. Rabîa’dan. Ve **رباب**, Sehl b. Huneyf’ten; ondan torunu Osman b. Hakîm (rivayet etti). Ve **رباب** bint en-Nu‘mân, Berâ’ b. Ma‘rûr’un annesidir. Şeyhimiz رحمه الله تعالى inşad etti:
  Âşık oldum; ve kime (olduğunu) söylemem; çünkü ben                      onun için elemli azaptan korkarım
  Ve sanırdım ki kalbim şifa bulur                      onun ön dişlerinin tükürüğünden; **العذاب**
  Onun hevası beni bedbaht etti; beni şifalandırmadı                      ve beni azabın türleriyle azaplandırdı
  Ve gözyaşlarımı yanağımın üstünden bıraktı                      onun gadrinden akıyor; **الرباب**’ın akışı gibi
  Benim günahım, ancak onda tutkun olmamdır; tıpkı                      eskiden **الرباب**’da tutkun olmuş kimse gibi
  Onun hatırasıyla, neşemi bir ferahlık görürüm                      ve neşem, **الرباب**’ın nağmeleriyle değildir

Ve Benî Akîl’in bahçelerine **الرباب** denir. Ve **الرباب** (Gurâb gibi): bir yerdir; Benî Âmir diyarları ile Belhâris b. Ka‘b arasında bir arazidir.

Ve كذلك Ebû **الرباب**, Ma‘kıl b. Yesâr el-Müzenî رضي الله عنه’dan rivayet eden muhaddistir. Hâfız dedi: Abdülganî, onun, Ebû’d-Derdâ’dan rivayet eden Ebû **الرباب** Mutarrif b. Mâlik olmasını caiz gördü. Ve ondan emir de (rivayet etti), ayrıca Ebû **الرباب**; ondan Ebû Sa‘îd Mûsâ el-Mehdî rivayet etti.

Ve **الرباب** (kesre ile): mecazen sürçmedir. Ve **الرباب**, **ربة** (kesre ile)’nin cem‘idir; daha önce geçti. Ve **الرباب**: arkadaşlardır.

Ve **الرباب**: Dabba’nın kabileleridir; onlar Teym ve Adî ve Akl’dır. Ve denildi: Teym ve Adî ve Avf ve Sevr ve Eşyeb; Dabba onların amcasıdır. Onlar, ayrılmaları sebebiyle böyle adlandırıldılar; çünkü **الربة** fırkadır. Bu yüzden, **الرباب**’a nispet ettiğinde **ربي** dersin; onu tekiline döndürdü, o da **ربة**’dir; çünkü bir şeyi cem‘e nispet ettiğinde onu tekile döndürürsün; mesela **المساجد** hakkında **مسجدي** dediğin gibi; ancak bir adamı onunla adlandırmışsan tekile döndürmezsin; **أنمار**’da **أنماري**, **كلاب**’da **كلابي** dediğin gibi. Bu, Sîbeveyh’in sözüdür. Ebû Ubeyde dedi: Temîm’e karşı onların **ترابهم**’ları; yani birbirleriyle ahitleşmeleri ve ittifakları sebebiyle **ربابا** adlandırıldılar. Asma‘î dedi: böyle adlandırıldılar; çünkü ellerini **رب** içine soktular ve onun üzerine akitleştiler ve ittifak ettiler. Sa‘leb dedi: **الرباب** (râ’nın kesriyle) diye adlandırıldılar; çünkü **ترببوا**; yani **ربة ربة** toplandılar; onlar beş kabiledir; toplandılar da tek el oldular: Dabba ve Sevr ve Akl ve Teym ve Adî; **لسان العرب**’da böyledir. Ve denildi: **قداح**’ın **رباب**’ı gibi toplandıkları için; tekili **ربابة**’dır; Belâzurî söyledi.

Ve **الربب** (harekeli): çok, toplanmış sudur. Ve denildi: tatlıdır. Râciz dedi:
  Ve esmer **البرة** ve **الماء الربب**
Ve o, ayrıca çamurun **رببه** ettiği şeydir; Sa‘leb’den. Ve inşad etti:
  Çamurun **ربب**’inde ve durgun suda
Ve onu, yani şeyi, **بربانه** (damme ile; ve fetha ile de) almak: yani onun evveliyle. Bazı nüshalarda: evveliyle veya tamamıyla; ondan hiçbir şey bırakmadı. Ve denir: o işi **بربانه** yap; yani onun yeniliğiyle, tazeliğiyle ve yeni oluşuyla. Ondan dolayı **شاة ربى** denildi. Ve **ربان الشباب**: onun evvelidir. İbn Ahmer dedi:
  Yaşayış ancak onun **ربانه**’siyledir                      ve sen onun dallarından sıkansın
Şairin sözü:
  Bir dost; genç kız; gençliği onu aldattı
  Ona hoş geldi; onun **ربابه**’si çoğalınca
Ebû Amr’dan: **الربى**: gençliğin evvelidir. “Gençliğinin **ربى**’sında ona geldim” denir; ve “**ربان شبابه**” ve “**رباب شبابه**”. Ebû Ubeyd dedi: her şeyin **الربان**’ı: onun yeniliğidir.

Ve **الصحاح**’ta: **رَبَّ** ve **رَبَّتْ** ve **رُبَّمَا** ve **رُبَّتَمَا**; bunların hepsi ötreli olarak, şeddeli ve hafifletilmiş; ve bunların fethalıları da yine böyle; ve **رُبّ** iki ötre ile hafifletilmiş; ve **رُبَّ** “**مُذ**” gibi, dedi şeyhimiz: müellifin zikrettiğinin hâsılı on dört lügattir; ve bu, açık bir eksikliktir. Zira Şeyhü’l-İslâm Zekeriyyâ el-Ensârî (sırrı takdis olunsun) onun **شرح المنفرجة الكبير**’inde, lafzı şu olanı söylemiştir: **رُبّ**’de yetmiş lügat vardır: **الراء**’ın ötrelenmesi ve fethalanması, **الباء**’ın şeddelenmesi ve hafifletilmesiyle; (bu) ötre ve fethada fethalı, ötrede ötreli; altının her biri, sâkin veya meftûh veya mazmûm dişilik **تاء**’sı ile, yahut **ما** ile, yahut ikisiyle (dişilik **تاء**’sının hâlleriyle), yahut ikisinden soyutlanmış olarak; bu da kırk sekizdir. Ve **الباء**’ın iskânıyla, **الراء**’ın ötrelenmesi ve fethalanması; her biri, **تاء** ile meftûh veya mazmûm, yahut **ما** ile, yahut ikisiyle (dişilik **تاء**’sının iki hâliyle), yahut soyut; bu da on ikidir. Ve **رَبَّتْ**: **الراء**’ın ötrelenmesi ve fethalanmasıyla, **الباء**’ın iskânı yahut fethi yahut ötrelenmesiyle; son iki durumda hafifletilmiş veya şeddeli; bu da ondur. Doğruya göre bir cer harfidir; ve bu, cumhurun yanında seçilendir; Kûfelilere ve **الأخفش**’e ve onlara muvafakat edenlere muhalif olarak. Ancak nekre üzerine vâki olur. İbn Cinnî dedi: **رُبّ**’u zamire dâhil ettiler; o, ihtisasın nihayeti üzerinedir; ve bu mevzide marife üzerine girişi câiz oldu; nekreye benzemesinden dolayı; çünkü, önce bir zikrin ilerlemesi olmaksızın zamir kılındı; ve bunun için tefsire muhtaç oldu. Kûfeliler, zamirin temyize mutabakatını nakletti: **رُبَّهُ رَجُلًا قَدْ رَأَيْتُ** ve **رُبَّهُمَا رَجُلَيْنِ** ve **رُبَّهُمْ رِجَالًا** ve **رُبَّهُنَّ نِسَاءً**. Kim tekil yaptıysa dedi ki: o, meçhulden kinayedir. Kim tekil yapmadıysa dedi ki: o, sözün iadesidir; sanki ona “senin cariyelerin var mı?” denilmiş de o “**رُبَّهُنَّ جَوَارٍ**; sahip olduğum cariyeler” demiş gibidir. Ebü’l-Heysem dedi: Araplar **رُبّ**’da bir **هاء** ziyade ederler; ve **هاء**’yı bilinmeyen, tanınmayan bir isim kılarlar; ve onunla birlikte **رُبّ**’un ameli bâtıl olur; böylece **هاء**’dan sonrakini onunla cer etmez. Ve **كَمْ** ki **رُبّ**’un amelini işler; onu bir şeyle ayırırsan, onun ameli bâtıl olur. Ve şu beyit okundu:

  **كائن رأيت وهايا صدع أعظمه                      وربه عطبا أنقذت م العطـب**

**عَطَبًا**’yı, meçhul **هاء** sebebiyle nasb etti. Ve onun sözü:

  **رُبَّهُ رَجُلًا** ve **رُبَّهَا امْرَأَةً**; Araplar, onda, önce bir zikrin ilerlemesi olmaksızın zamir kıldılar; sonra ona tefsiri lâzım kıldılar; ve iltibası düşürdükleri şeyi açıklamaktan geri durmadılar; böylece onu, türün zikriyle tefsir ettiler ki bu, onların “**رَجُلًا** ve **امْرَأَةً**” sözüdür; **لسان العرب**’da böyledir. Yahut (o) bir isimdir; ve bu, Kûfelilerin ve **الأخفش**’in iki kavlinden birinde mezhebidir; ve bir cemaat onlara muvafakat etti. Şeyhimiz dedi: bu, reddedilmiş bir sözdür; İbn Mâlik, **التسهيل**’de ve şerhinde onun iptaline yöneldi; ve Şeyh Ebû Hayyân şerhte, ve İbn Hişâm **المغني**’de ve başkaları onu iptal etti. Ve denildi ki: daima azaltma kelimesidir; bazısına muhalif olarak. Yahut çoğu vakitlerde; bir kavme muhalif olarak. Yahut daima çoğaltmadır; bunu İbn Düresteveyh söyledi. Yahut ikisi içindir. **التهذيب**’de: nahivciler dedi: **رُبّ** mânâ harflerindendir; onunla **كَمْ** arasındaki fark şudur: **رُبّ** azaltma içindir; **كَمْ** ise, onunla istifham murad edilmediğinde çoğaltma için vaz‘ olunmuştur. Ve ikisi de nekreler üzerine vâki olur; böylece onları cer eder. Ebû Hâtim dedi: avamın “**رُبَّمَا رَأَيْتُهُ كَثِيرًا**” sözü hatadandır; ve **رُبَّمَا** ancak azaltma için vaz‘ olunmuştur. Başkası dedi: **رُبّ** ve **رُبَّ** ve **رُبَّة** azaltma kelimesidir; onunla cer yapılır; böylece “**رُبَّ رَجُلٍ قَائِمٍ**” ve “**رُبَّ رَجُلٍ**” denir. Ve ona **تاء** dâhil olur; böylece “**رُبَّتْ رَجُلٍ**” ve “**رُبَّتْ رَجُلٍ**” denir. Cevherî dedi: ve ondan sonra fiille konuşulabilsin diye, onun üzerine **ما** dâhil olur; böylece “**رُبَّمَا**” denir. Ve aziz tenzilde: **رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا**. Bazıları fetha ile “**رَبَمَا**” der; ve yine böyle **رَبَتَمَا** ve **رُبَّتَمَا** ve **رَبَّتَمَا** ve **رُبَّتَمَا**; ve bütün bunlarda ağırlaştırma, onların sözünde daha çoktur. Bundan dolayı Sîbeveyh, Allah Teâlâ’nın sözü olan **رُبَمَا يَوَدُّ**’dan **رُبّ**’u küçülttüğünde, onu asla döndürdü; böylece “**رُبَيْب**” dedi. Lihyânî dedi: Kisâî ve Abdullah’ın ashabı ve Hasan, **رُبَمَا يَوَدُّ**’u ağırlaştırma ile okudu; Âsım ve Medine ehli ve Zür b. Hubeyş, **رُبَمَا يَوَدُّ**’u hafifletme ile okudu. Zeccâc dedi: kim “**رُبّ** ile çoğaltma kastedilir” derse, o, Arapların bildiğinin zıddıdır. Eğer bir söyleyen derse: “**رُبّ** azaltma içindir; öyleyse Allah’ın sözü olan **رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا**’da **رُبّ** nasıl câiz oldu?” Bunun cevabı şundadır: Araplara, tehdidde bildikleriyle hitap edilmiştir. Adam, adamı tehdit eder de ona “belki fiiline pişman olacaksın” der; hâlbuki onun pişman olacağından şüphe etmez. Ve “**رُبَّمَا نَدِمَ الإِنْسَانُ مِنْ مِثْلِ مَا صَنَعْتَ**” der; hâlbuki insanın çokça pişman olduğunu bilir. Ezherî dedi: **رُبَّمَا** ile **رُبّ** arasındaki fark şudur: **رُبّ**’un ardından isimden başkası gelmez; **رُبَّمَا** ise, fiil onu izlesin diye **رُبّ** ile birlikte **ما** ziyade edilmiştir. “**رُبَّ رَجُلٍ جَاءَنِي**” ve “**رُبَّمَا جَاءَنِي زَيْدٌ**” dersin. Ve “**رُبَّ يَوْمٍ بَكَّرْتُ فِيهِ**” ve “**رُبَّ خَمْرَةٍ شَرِبْتُهَا**” dersin. Ve “**رُبَّمَا جَاءَنِي فُلَانٌ**” ve “**رُبَّمَا حَضَرَنِي زَيْدٌ**” dersin. En çok, onun ardından mâzî gelir; ve gelecekten, ancak yakîn olan gelir; onun sözü gibi: **رُبَمَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا**; ve Allah’ın va‘di haktır; sanki olmuş gibidir; böylece, lafzı müstakbel olsa da, mânâca geçmiş gibidir. Ve bazen **رُبَّمَا**’yı isimler de izler; yine böyle **رُبَّتَمَا**. Kisâî dedi: kim hafifletip iki **باء**’dan birini düşürürse, “**رُبْ رَجُلٍ**” demesi gerekir; böylece onu edatlar çıkışına çıkarır; “**لِمَ صَنَعْتَ**” ve “**لِمَ صَنَعْتَ**” dediğin gibi. Ve dedi: zannederim ki onlar, **رُبَّتْ رَجُلٍ** ve **رُبَّتْ رَجُلٍ** sözlerinde **تاء**’nın ona çokça girmesinden dolayı, **باء**’yı cezmetmekten kaçındılar. Kisâî, dişilik **تاء**’sından önce olanın ancak fethalı yahut fetha niyetinde olacağını kasteder. Dişilik **تاء**’sı ona çokça girdiği için, dişilik **هاء**’sından önce olanı iskân etmekten kaçındılar; böylece nasbı tercih ettiler; nasb ile fethi kastediyor. Lihyânî dedi: Kisâî bana dedi ki: eğer bir gün cezm ile işitirsen, sana haber vermişimdir; yani birinin “**رُبْ رَجُلٍ**” dediğini işitirsen onu yadırgama; çünkü o, kıyasın vechidir. Lihyânî dedi: hiç kimse “**رَبَمَا**”yı fetha ile okumadı; ne de “**رُبَمَا**”; **لسان العرب**’da böyledir. Yahut, çoğaltma için, başkası değil de övünme ve iftihar mevziinde; nahivcilerden bir cemaatin gittiği üzere. Yahut vaz‘ olunmadı.

Ne azaltma ne çoğaltma içindir; bilakis ikisi de sözün bağlamından istifade olunur; bazısının hilafına. Bunu Bedr ed-Demâmînî **التحفة**’de tahkik etmiştir; şeyhimiz de ona işaret etmiştir. İbn es-Serrâc dedi: Nahivciler, **رب**’in cevap olduğuna dair sanki icmâ etmiş gibidirler. Ne azaltma ne çoğaltma içindir; bilakis ikisi de sözün bağlamından istifade olunur; bazısının hilafına. Bunu Bedr ed-Demâmînî **التحفة**’de tahkik etmiştir; şeyhimiz de ona işaret etmiştir. İbn es-Serrâc dedi: Nahivciler, **رب**’in cevap olduğuna dair sanki icmâ etmiş gibidirler.

Araplar yanında Cemâdâ’l-Ûlâ’nın adı **ربى** ve **رب**’dir; Cemâdâ’l-Âhira’nın adı **ربى** ve **ربة**’dir; Kurrâ‘dan (naklen). Zilkade’nin adı **ربة**’dir; bunların hepsi ötre iledir. Onlar bunu ancak câhiliyede böyle adlandırırlardı. Ebû Ömer ez-Zâhid onu **النون** ile ضبط etti ve “O, Cemâdâ’l-Âhira’nın adıdır” dedi; İbnü’l-Enbârî, Ebû’t-Tayyib ve Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî onu hatalı saydılar; ileride **ر ن ن**’de geleceği üzere.

**الرابة**: babanın karısı. Mücâhid hadîsinde: “Adamın **امرأة رابه** ile evlenmesini kerih görürdü” (geçer); yani annesinin kocasının karısı; çünkü onu terbiye ederdi. Onunla ilgili söz daha önce geçti.

**الرُّب** (ötre ile): hurmadan pişirilen şeydir. **الرُّب**: koyu pelte gibi sürme (şey). “O, **دبس**’tir” denildi; yani her hurmanın sıkma ve pişirmeden sonra (kalan) koyu özsuyu. Çoğulu: **الربوب** ve **الرباب**. Ondan: **سقاء مربوب**; eğer onu **رببته** isen, yani içine **الرُّب** koydun ve onunla onu ıslah ettin. İbn Düreyd dedi: (O) sadeyağın tortusu ve siyah yağdır. Şu beyit okunmuştur:
  **كشائط الرب عليه الأشكل**
İbn Abbâs’ın vasfında: “Sanki onun kelinin üzerinde miskten yahut amberden **الرُّب** var.” İnsan güzel huy ile vasfedilirse “O, bozulmayan sadeyağdır” denir.

Hasen b. Ali b. el-Hüseyn b. Kınân **الربي**: çok rivayet eden, doğru sözlü Bağdatlı muhaddis; el-Ermevî’den işitti; İbn Mulâ‘ib’den sonra öldü; sanki **الرب**’e nisbet gibidir. Bir nüshada: “onun satımına” (nisbet) şeklindedir.

**المرببات الأنبجات**: yani **الرُّب** ile yapılmış olanlar; bal ile yapılmış **المعسل** gibi. Keza: **المربيات**; ancak o, **التربية**’dendir. “**زنجبيل مربى ومربب**” denir.

**الرُّبان** (ötre ile), yıldızdan: onun çoğu (büyük kısmı). Denizde gemicilerin reisi: ötre ile nisbetli olarak **الرباني** gibidir; Şemr’den (naklen). el-A‘câc’a ait şu beyit okunmuştur:
  **صعل من السام ورباني**
“Onu **بربان** ile bırak” dediler. **الربان**: Tayy kabilesinin Ecâ dağının rükünlerinden iri bir rükündür; es-Sâgânî nakletti.

**الربان** (Kirmân vezninde), el-Asma‘î’den. **الربان** (Şeddâd misali), Ebû Ubeyde’den: cemaat.

Ve Şeddâd gibi: Ahmed b. Mûsâ el-fakîh Ebû Bekr b. el-Mısrî b. **الرباب**; üçyüzden sonra öldü. Ebû’l-Hasen: nüshalarda böyledir; doğrusu: Ebû Ali el-Hasen b. Abdillâh b. Ya‘kûb es-Sayrafî b. **الرباب**; Abdullâh b. Selâm’ın meselelerinin, İbn Sâbit es-Sayrafî’den râvisidir.

**الربابية**: Yemâme’de bir sudur; es-Sâgânî nakletti; onu ötre ile kaydetti.

Ebû Hanîfe’den: Üzüm, pişirilip katık edinilen **ربا** oluncaya kadar pişirilirse **ارتب العنب** (denir).

Kadın saçı **ترتب** eder. el-A‘şâ dedi:
  **حرة طفلة الأنامل ترتب**
  **سخاما تكفه بـخـلال**
Bu, ıslah ve toplama cümlesindendir.

**المرتب**: nimet veren ve nimet sahibi; ve: kendisine nimet verilen de. Rü’be’nin recezi her ikisiyle de tefsir edilmiştir:
  **ورغبتي في وصلكم وحطبي**
  **في حبلكم لا أئتلي ورغبـي**
  **إليك فاربب نعمة المرءتب**

**الربي** (kesre ile): **الربيين**’den bir tanedir; onlar insanlardan binlerdir; el-Ferrâ söyledi. Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: el-Ahfeş dedi: **الربيون** **الرب**’e mensupturlar. Ebû’l-Abbâs dedi: Onun sözüne göre **الراء**’ı fetha ile açman gerekir. Dedi: el-Ferrâ’nın sözüne göre o, cemaat olan **الربة**’dendir. ez-Zeccâc dedi: **ربيون** **الراء**’ın kesresiyle de ötreyle de (okunur); onlar çok kalabalık cemaattir. “**الربيون**: âlim, takvâ sahibi, sabırlılar” denildi. İki söz de güzel hoştur. Ebû’l-Abbâs dedi: **الربانيون**: binlerdir; **الربانيون**: âlimlerdir; daha önce geçti. el-Hasen okudu: **ربيون**; **الراء**’ı ötre ile. İbn Abbâs okudu: **ربيون**; **الراء**’ı fetha ile. Lisân’da böyledir.

Dedim: İbnü’l-Enbârî de onu nakletti ve dedi: el-Hasen’in kıraatinde onlar **الربة**’ye nisbet edildiler; **الربة**: on bin (dir).

**الربرب**: yaban sığırından bir sürüdür; “ceylanlardan” denildi. Onun tekili yoktur. Şu (beyit) söylenmiştir:
  **بأحسن مـن لـيلـى ولا أم شـادن**
  **غضيضة طرف رعتها وسط ربرب**
Kurrâ‘ dedi: **الربرب**: sığır cemaatidir; ondan ondan aşağı olan (sayı).

**الأربة**: sağlamlık ve ahid ehli. Ebû Züeyb dedi:
  **كانت أربتهـم بـهـز وغـره**
  **عقد الجوار وكانوا معشرا غدرا**
İbn Berrî dedi: takdir “**ذوي أربتهم**” olur. **بهز**: Süleym’den bir haydır. Üzerinde kalanlardan: el-Huveyris b. **الرباب** (Sehâb gibi), Ömer’den (naklen); ve İdrîs b. Selmân b. Ebî **الرباب**: İbn Cûsâ’ya şeyhtir.

**ربان** (Kettân gibi): Kudâ‘a’dan el-Hâfî’nin lakabıdır.

**ربان** ayrıca bir yem satıcısıdır; ona nisbetle **الرحال العلافية** nisbet edilir. Keza: Rubbân b. Hâdır b. Âmir; ileride **ر ب ن**’de gelecektir.

**الأرنب**: (bu) **فعلل** veznindedir, nahivcilerin çoğuna göre. Lîs ise, elifi زائد zannetti ve dedi: “Başında elif bulunan bir kelime aslî olmaz; ancak kelime üç harf olursa; **الأرض** ve **الأمر** ve **الأرش** gibi.” O, oğlağa benzeyen bir hayvandır; elleri kısa, ayakları uzundur; zürafenin tersidir; arka ayaklarının gerisi üzerine yere basar. Erkek ve dişi için cins ismidir. el-Müberred **الكامل**’de dedi: **العقاب** erkek ve dişiye vâki olur; ancak işaret ismiyle ayırt edilir; **كالأرنب** yahut dişi için **الأرنب**. Ve **الخزز** (Sırd gibi, mu‘cemelerle): erkek içindir. “Dişi: **عكرشة**” denir. **الخرنق**: onun yavrusudur. el-Câhiz dedi: “**أرنب** dediğinde, ancak dişidir; nitekim **العقاب** da ancak dişi olur; ‘bu **العقاب**’ dersin.” Çoğulu: **أرانب** ve **أران**; el-Lihyânî’den. Sîbeveyh ise **أران**’ı ancak şiirde câiz gördü. Ebû Kâhil el-Yeşkürî’den, devesini **عقاب**’a benzeterek, şu beyit okunmuştur:
  **كأن رحلي على شغواء حادرة**
  **ظمياء قد بل من طل خوافيها**
  **لها أشارير من لحم تـتـمـره**
  **من الثعالي ووخز من أرانيها**
**الثعالب** ve **الأرانب**’i kasteder. Onun vechini söyledi ve dedi: Şair vezne muhtaç olunca ve **الياء**’a mecbur kalınca onu ondan bedel kıldı. Ve **كساء مرنباني**: rengiyle. Ve mef‘ûl için **كساء مؤرنب**. Ve **مرنب** (Mak‘ad gibi): eğer ipliğine onun tüyü karıştırılırsa. “**المؤرنب** **كالمرنباني**’dir” denildi. Leylâ el-Ahîliyye, yavrularının üzerine sarkan bir **قطاة**’ı vasfederek dedi; o, başları tüysüz, üzerinde tüy olmayan (yavrular)dır:
  **تدلت على حص الرؤوس كأنها**
  **كرات غلام في كساء مؤرءنب**
Bu, aslîsi üzere gelenlerden biridir. İbn Berrî dedi: Onun üçlü (okunuşu) diğerinin sözüdür:
  **فإنه أهل لأن يؤكرما**
Ve **أرض مرنبة ومؤرنبة**. Sonuncusunda nüshalarda bize göre **النون**’un fethasıyla ضبط edilmiştir; doğrusu kesresidir. Bu, Kurrâ‘dan rivayet edilmiştir: çokluğu. **الأساس**’ta: zelile “O ancak bir **أرنب**’tir” denir; çünkü onda defetme yoktur; zira **القبرة** ona tamah eder. Ve **الأرنب**. Ve Lisânü’l-‘Arab’da **المرنب** (mîm ile), elifin bedeli olarak. Dedim: Bu, İbn Düreyd’in nassıdır: **جرذ**; **اليربوع** gibi; kuyruğu kısa; **كاليرنب** gibi. **الأرنب**: ziynetten bir türdür. Rü’be dedi:
  **وعلقت من أرنب ونخل**
**الأرنب**: bir yerdir. Amr b. Ma‘dîkerib dedi:
  **عجت نساء بني عبيد عجة**
  **كعجيج نسوتنا غداة الأرنب**
**أرنب**: bir kadının adıdır. Ma‘n b. Evs dedi:
  **متى تأتهم ترفع بناتي برنة**
  **وتصدح بنوح يفرع النوح أرنب**
ed-Demîrî **حياة الحيوان**’da “**الأرنب البحري**”yi artırdı. el-Kazvînî dedi: “Deniz hayvanındandır; başı **الأرنب** başı gibi, bedeni balık bedeni gibidir.” Reîs İbn Sînâ dedi: “O, küçük, kabuklu bir hayvandır; içilirse zehir sahiplerindendir.”

Dedim: Buna göre benzerlik ancak isimdedir, şekil değil.

**الأرنبة** (هاء ile): burnun ucu. Çoğulu: **الأرانب** da. el-Hudrî hadîsinde: “Andolsun, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in burnu ve **أرنبته** üzerinde çamurun izini gördüm.” Vâil hadîsinde: “Alnı ve **أرنبته** üzerine secde ederdi.” “Onlar, burunları yüksek, **واردة الأرانب** (olan) kimselerdir” denir. Ve dersin: “Onları, **مجدعي الأرانب** (olarak) buldum; **الأرانب**’den daha şiddetli korku içindedirler.” “Falan, falanın **أرنبة**’sini kesti”: onu zelil etti.

Ve **الأرينبة** küçültme olarak: **النصي** gibi bir ottur; ancak o daha ince, daha zayıf ve daha yumuşaktır; ve malda çok faydalıdır; ve onun, kuruduğu zaman, her ne vakit hareket ettirilse savrulması vardır; gözlere ve burun deliklerine girer. Ebû Hanîfe’den.

Ve **الأرينبة** küçültme olarak: Ğanî b. A‘ṣur b. Sa‘d b. Ḳays’a ait bir suyun adıdır; ve onun yakınında vadiler vardır.

Ve **الأرينبات** küçültme olarak: ‘Antere’nin sözünde bir yerdir:

  “Durup bekledim, arkadaşlarım da **أرينبات**’ta,
  oklar gibi eğri **أقتاد** üzerinde.”

Böylece **المعجم**’de. Ve **الأرنباني**: çok koyu esmer, koyuluğu şiddetli olan **الخز**; onu Ṣâğânî nakletti. Ve **لسان العرب**’da, ‘Ömer’in yağmur duası hadîsinde: “Hatta **الأرنبة**’yi küçük develerin yavruları yerken gördüm.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Hadisçilerin çoğu onu böyle rivayet eder; ve onun mânasında, Ḳuteybî’nin **غريبه**’inde zikrettiği iki söz vardır. Dil ehlinin üzerinde olduğu şey: lafız ancak altta **ياء** ve **نون** ile **الأرينة**’dir; ve o, bilinen bir bitkidir; **الخطمي**’ye benzer, yaprağı geniştir. Ve Ezherî’den: Şemmer dedi ki: Bazıları dedi ki: **الأصمعي**’ye **الأرنبة** hakkında sordum; dedi ki: bir bitkidir. Şemmer dedi ki: O, benim yanımda: **الأرينة**’dir; **سعد بن بكر**’in bedevîlerinden, Baṭn Marr’da, fasihte işittim; dedi ki: Ve onu, **الخطمي**’ye benzeyen, yaprağı geniş bir bitki olarak gördüm. Şemmer dedi ki: Ve **كنانة** bedevîlerinden başkasını işittim; derdi ki: o **الأرين**’dir. Ve Baṭn Marr’da bir bedevî kadın dedi ki: o **الأرينة**’dir; ve o bizim **خطمينا**’mız ve baş yıkamasıdır. Ebû Manṣûr dedi ki: Şemmer’in naklettiği bu şey doğrudur; ve **الأصمعي**’den rivayet olunan, onun **الأرنبة** olduğu, **الأرانب**’den (tavşanlardan) (türetilmiş) olması doğru değildir. Ve Şemmer sağlamdır; ve bu harfle ilgilendi; onun hakkında birden fazla bedevîye sordu, ta ki onu sağlamlaştırdı; ve râviler belki tashîf ettiler ve değiştirdiler. Dedi ki: Bitki bâbında **الأرنبة**’yi bir kişiden işitmedim ve onu çölün bitkilerinde görmedim. Dedi ki: O, benim yanımda hatadır. Böylece **لسان العرب**’da; ve **أرن**’de gelecektir.

Ve **رنبوية** elifin düşürülmesiyle; yahut elif ile **أرنبوية**; sonu, ref‘ hâlinde zamme’li bir **هاء**’dır; ve **نفطويه** ve **سيبويه** gibi değildir. **ة بالري** ona yakındır. Böylece **المراصد**’da: Nahivci, kıraatçi Ebû’l-Ḥasan ‘Alî b. Ḥamza el-Kisâî orada öldü; ve Ebû Ḥanîfe’nin arkadaşı, fıkıh imamı Muḥammed b. el-Ḥasan eş-Şeybânî de, bir günde, yüz seksen dokuz senesinde; ve bu köyde defnedildiler. Ve ikisi de Reşîd ile çıkmışlardı; o da onların cenaze namazını kıldı ve dedi ki: “Bugün Arapça ilmini ve fıkhı defnettim.”

Ve **ذات الأرانب**: İbnü’r-Riḳā‘ el-‘Âmilî’nin sözünde bir **ع**:

  “Bunu bırak; fakat görüyor musun bir şimşeğin ışığını,
  ve ondan, uzaklığına rağmen, parıltısını razı olacağın bir parıltıyı?
  **ذات الأرانب**’da gevşekçe yükselir;
  gök gürültüsü sallanınca, onun yağmurunda koyu esmerlikler sandın.”

Böylece **المعجم**’de.

Ve **المرنب**: **قارة**; nüshalarda böyle; ve bazılarından düşmüştür. Ve diğerlerinin tamamında **قارة** böyle, **قاف** ile; ve o çirkin bir tashîftir. Ve doğrusu **فأرة**’dir, **فاء** ile. Ve onu burada zikretmesi, çirkinliğini artırdı; ve hakkı, “kısa kuyruklu sıçan” sözü yanında zikredilmesidir; ve o odur. Öyleyse düşün.
