# ربث (ر-ب-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ب - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الثاء والراء والباء معهما
ث ر ب، ث ب ر، ب ث ر، ب ر ث، ر ب ث مستعملات
ثرب:
الثَّرْبُ: شَحْمٌ رقيق يغثّي الكَرِشَ والأمعاءَ، والجمع ثُرُوب.
وقولُه -عزَّ وجَلَّ-: "لا تثريبَ عليكم اليومَ"، أي لا لَوْمَ عليكم، والتَّثريبُ: الإفساد، والتَّثريب بالذَّنْب، لا أثِرَبُ عليكَ.
ثبر:
الثَّبر: أرضٌ حِجارتُها كحِجارةِ الحَرَّةِ إِلاّ أنّها بِيضٌ، تقول: انتَهَيْنا إلى ثَبْرَةِ كذا، أي حَرَّةِ هكذا.
وثَبير: اسمُ جَبَلٍ.
والثُبُورُ: الهلاكُ.
والمُثابِرُ: المُلِحُّ المُداوِمُ على الشيءِ، قال:
فثابَرَ بالرُّمحِ حتى نَحَـا		هُ في كَفَلٍ كسَراةِ المِجَنّْ
والمَثْبِرُ: مَسْقِط الوَلَد بالأرض إذا وُلِدَ للنّاقةِ المرأة أيضاً.
وثَبَرَ البحرُ إذا جَزَرَ بعدَما مَدَّ، يَثبُرُ ثَبْراً.
بثر:
البَثْرُ: خُرّاجٌ صِغارٌ، الواحدة بَثْرَةٌ، وقد بَثَر جلْدُه يَبْثُرُ بَثْراً وبُثُوراً.
وصارَ الغديرُ بَثراً: ذَهَبَ ماؤه وبَقِيَ شيءٌ قليلٌ، ثمّ نشر على وَجْه الأرض منه شِبْه عَرْمَضٍ.
برث:
البَرْثُ: شِبهَ جَبَلٍ من رَملٍ إلاّ أن بَرْثَهُ صُلْبٌ أي تُرْبُه.
ويقال: بل البَرْثُ اسهَلُ الأرض وأليَنُها، وجمعُه البُروث.
ربث:
الرَّبثُ: حَبسُكَ إِنساناً عن أمرٍ، يقال: رَبَثْتُه عن حاجته رَبْثاً، والاسْمُ: الرَّبيثَةُ.
ويَبعَثُ إِبليسُ يومَ الجُمُعة شياطينه إلى الناس فيأخُذُونَ عليهم بالرَّبائِثِ، أي يُذَكِّرونهم بالحَوائجِ ليَرْبُثُوهم بها عن الجُمُعة، قال:
جَرْيَ كَريثٍ أمرُها رَبيثُ
وكَريثٌ أي مَكروثٌ، ورَبيثٌ أي مَرْبوثٌ.
والرِّبِّيثَي: اسمٌ مُشتَقٌ من هذا.

##### Türkçe

باب **الثاء** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte
**ث ر ب**، **ث ب ر**، **ب ث ر**، **ب ر ث**، **ر ب ث** kullanımdadırlar.

**ثرب**:
**الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları örten ince bir yağdır; çoğulu **ثُرُوب**.
Ve O’nun -Aziz ve Celil- sözü: “لا تثريبَ عليكم اليومَ”، yani bugün size kınama yoktur; ve **التَّثريبُ**: bozma/fesat çıkarma; ve günahla **التَّثريب**: “لا أثِرَبُ عليكَ” (sana günah sebebiyle bozma/kınama isnat etmem).

**ثبر**:
**الثَّبر**: taşları **الحَرَّةِ** taşları gibi olan bir yerdir; ancak onlar beyazdır; dersin ki: “انتَهَيْنا إلى ثَبْرَةِ كذا”، yani şöyle şöyle bir **حَرَّةِ**’ye.
Ve **ثَبير**: bir dağın adıdır.
Ve **الثُبُورُ**: helâk.
Ve **المُثابِرُ**: bir şeye karşı ısrarcı, devamlı olandır; dedi ki:
فثابَرَ بالرُّمحِ حتى نَحَـا		هُ في كَفَلٍ كسَراةِ المِجَنّْ
Ve **المَثْبِرُ**: deveye de, kadına da, doğurduğunda çocuğun yere düştüğü yer.
Ve deniz **ثَبَرَ** olur; uzattıktan sonra çekildiği zaman; **يَثبُرُ** **ثَبْراً**.

**بثر**:
**البَثْرُ**: küçük çıbanlardır; teki **بَثْرَةٌ**; ve derisi **بَثَرَ** oldu; **يَبْثُرُ** **بَثْراً** ve **بُثُوراً**.
Ve gölcük **بَثراً** oldu: suyu gitti ve az bir şey kaldı; sonra ondan yer yüzünün üzerine **شِبْه عَرْمَضٍ** gibi bir şey yayıldı.

**برث**:
**البَرْثُ**: kumdan bir dağcık gibidir; ancak onun **بَرْثُهُ** serttir; yani toprağı.
Ve denilir ki: bilakis **البَرْثُ** yerin en düz ve en yumuşak olanıdır; çoğulu **البُروث**.

**ربث**:
**الرَّبثُ**: bir insanı bir işten alıkoymandır; denilir ki: onu ihtiyacından **رَبَثْتُه**; **رَبْثاً**; ad: **الرَّبيثَةُ**.
Ve İblis, cuma günü şeytanlarını insanlara gönderir; onlar da onların üzerine **بالرَّبائِثِ** ile tutarlar; yani onları ihtiyaçlarla hatırlatırlar ki, onlarla onları cumadan **لِيَرْبُثُوهم** alıkoysunlar; dedi ki:
جَرْيَ كَريثٍ أمرُها رَبيثُ
Ve **كَريثٌ** yani **مَكروثٌ**; ve **رَبيثٌ** yani **مَرْبوثٌ**.
Ve **الرِّبِّيثَي**: bundan türetilmiş bir addır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَبَثْتُهُ عن حاجته أَرْبُثُهُ بالضم رَبْثاً: حَبَسْتُهُ. والرَبيثَةُ: الأمر يحبِسك، وكذلك الرِبِّيثَى وتَرَبَّثَ في مسيره، أي تَلَبَّثَ. وارْبَثَّ أمرُهم، أي ضعُف وأبطأ حتّى تفرقوا. قال أبو ذؤيب:
رَمَيْناهُمُ حتَّى إذا ارْبَثَّ أَمْرُهُمْوعاد الرَصيعُ نُهْيَةً للحَمـائِل

##### Türkçe

**رَبَثْتُهُ** onu ihtiyacından alıkoydum; **أَرْبُثُهُ** (ضم ile) **رَبْثاً**: onu hapsettim. Ve **الرَبيثَةُ**: seni alıkoyan iş; bunun gibi **الرِبِّيثَى**. Ve **تَرَبَّثَ** yolculuğunda; yani oyalanıp bekledi. Ve **ارْبَثَّ** onların işi; yani zayıfladı ve yavaşladı, ta ki dağıldılar. Ebû Züeyb dedi ki:
رَمَيْناهُمُ حتَّى إذا **ارْبَثَّ** **أَمْرُهُمْ**وعاد الرَصيعُ نُهْيَةً للحَمـائِل

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ث ر ب
ثرب ، ثبر ، بثر ، ربث ، برث .
ثرب : قال الله عزَّ وجلّ : ( لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ) ( الإسراء : 102 ) .
قال الزّجّاج : مَعْناه : لا إفْسَاد عَليكم .
وقيل : لا تَعْدَاد للذُّنوب عليكم ولا تَوْبِيخ .
ثَرَّب فلانٌ على فلانٍ : إذا بَكَّته وعَدَّد عليه ذُنُوبَه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الثارِبُ : المُوَبِّخُ .
يقال : ثَرَب ، وثَرَّب ، وأَثْرَب ، إذا وَبّخ .
وفي الحديث : ( إذا زَنت أَمَةُ أحدكم فليَضْربْها الحَدَّ ولا تَثْريبَ ) .
قلت : معناه : أنه لا يُبكِّتها ولا يُقَرِّعها بعد الضَّرْب .
قال شَمِرٌ : التَّثْرِيب : الإفْساد والتَّخْلِيط .
يُقال : ثَرَبَ يَثْرِب ، وثَرَّب يُثَرِّب ، وأَثْرب يُثرب ؛ قال نُصَيب :
إنّي لأكْره ما كَرِهْت مِن الّذِي
يُؤْذِيكَ سُوءَ ثَنائهِ لم يَثْرِبِ
وقال في ( أثرب ) :
ألا لا يَغُرّنّ امْرءاً مِن تِلادَه
سَوَامُ أَخ دانِي الوَسِيطة مُثْرِبِ
قال : مُثْرب : قليلُ العَطاء ، وهو الذي يَمُنّ بما أَعْطى .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهى أن يُقال للمَدِينة ( يَثرب ) ، وسمّاها : طِيبة ، كأنه كَرِه ذِكر الثَّرْب .
وقال اللَّيْثُ : الثَّرْبُ : شَحْم رَقيقٌ يُغَشِّي الكَرِشَ والأَمْعاء ؛ وجَمْعُه : ثُرُوب .
ثبر : قال اللَّيْثُ : الثّبْرة : أرضٌ حجارتُها كحجارة الحَرَّة إلاّ أنها بِيض .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الثّبْرة : حُفْرة .
قلت : ورأيتُ في البادية رَكيّة غيرَ مَطْوِيّة يقال لها : ثَبْرة ، وكانت واسعةً كثيرةَ الماء .
وقال الفَرّاء في قول الله عَزّ وجَلّ : ( وَإِنِّى لأَظُنُّكَ يافِرْعَونُ مَثْبُورًا ) ( الإسراء : 102 ) قال : مَغْلوباً مَمْنوعاً مِن الخير .
والعرب تقول : ما ثَبَرك عن هذا ؟ أي ما مَنَعك منه وما صَرَفك عنه ؟ .
وعن مُجاهد في قوله : ( مَثْبُورًا ( قال : هالِك .
وقال قَتادة في قوله تعالى : ( دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً ) ( الفرقان : 13 ) قال : ويلاً وهَلاَكاً .
وقال شَمِرٌ : وَمَثَلٌ للعَرب : إلى أُمّه يأوي مَن ثُبِر ، أي مَن أُهلِك .
والثُّبُور : الهَلاَك .
وقال الفَرّاء : الثُّبُور : المصدر ، ولذلك قالوا : ثُبوراً كثيراً ، لأن المصادر لا تُجمع ، ألا تَرى أنّك تقول : قعدت قُعوداً طويلاً ، وضَرَبت ضرباً كثيراً .
قال : وكأنهم دَعَوا بما فعلوا ، كما يقول الرجل : وانَدَمَتَاه
وقال الزّجاج في قوله تعالى : ( دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً ) ( الفرقان : 13 ) بمعنى ( هلاكاً ) ، ونَصبه على المصدر ، كأنهم قالُوا : ثَبرنا ثُبُورا ، ثم قيل لهم : ( ) لاَّ تَدْعُواْ الْيَوْمَ ثُبُوراً وَاحِداً وَادْعُواْ ثُبُوراً كَثِيراً ) ( الفرقان : 14 ) ، أي هلاككم أكثر من أن تدعوا مرة واحدة ، لأن ( ثُبورا ) مصدر ، فهو للقليل والكثير على لفظ واحد .
وفي حديث مُعاوية أن أبا بُردة قال : دخلتُ عليه حين أصابته قُرحة فقال : هَلُمّ يابن أخي فانظر ، فتحوّلت فإِذا هي قد ثَبِرَت . فقلت : ليس عليك بأسٌ يا أمير المُؤمنين .
قال القُتيبي : ثَبِرَت ، أي انفتحت .
والثّبْرةُ : النُّقْرة في الشيء والهَزْمَةُ ، ومنه قيل للنُّقْرة في الجَبل يكون فيها الماءُ : ثَبْرة .
وقال غيرُه : هو على صِيرِ أمْرٍ ، وثِبَار أمْرٍ ، بمعنى واحد .
أبو عُبيد ، عن أبي زَيد : ثَبَرْت فلاناً عن الشيء أثْبُره : رَدَدْتُه عنه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ما ثَبَرك عن كذا ؟ أي ما مَنَعك ؟
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : المَثْبِرُ : المَوضع الذي تلد فيه المرأةُ من الأرض ، وكذلك حيث تَضع فيه الناقةُ .
وقال نُصَير : مَثْبِرُ الناقة أيضاً : حَيْثُ تُعَضَّى وتُنْحَر .
قلت : وهذا صحيح ، ومن العرب مَسْمُوع .
غيرُه : ثابرَ فلانٌ على الأمْر مُثَابَرة ، وحارَضَ مُحَارضَةً ، إذا واظَب عليه .
وأمّا قولُه :
فَثَجَّ بها ثَبَراثِ الرِّصا
فِ حتّى تَزَيَّلَ رَنْقُ الكَدَرْ
فهو قول أبي ذُؤيْب ، أراد بالثَّبَراتِ : نِقَاراً يَجْتمع فيها ماء السَّماء ويَصفو فيها ؛ واحدها : ثَبَرة .
وثَبِير : اسمُ جَبَل بمكّة .
عن ابن الأعرابي : قال : المَثْبُور : المَلْعُون المَطْرود المُعذَّب .
والمثبور : الممنوع من الخير .
بثر : أبو عُبَيد ، عن أبي عُبَيْدة : البَئْرُ : القليل ؛ والبَثْرُ : الكثير ؛ أَعطاه عطاءً بَثْراً . وأنشد غيرُه بيت أبي ذُؤيب :
فافْتَنَّهُنّ من السَّوَاء وماؤُه
بَثْرٌ وعانَدَه طَريقٌ مَهْيَعُ
وقال الكسائيّ : هذا شيء كثيرٌ بَثيرٌ بَذِيرٌ ، وبَحِيرٌ أيضاً .
وقال اللَّيْثُ : الماء البَثْر في الغَدِير إذا ذَهب وبقي على وَجه الأرض منه شيء قليلٌ ثم نَشّ وغَشَّى وجه الأرض منه شِبْه عِرْمِض ، يُقال : صار ماء الغَدِير بَثْراً .
أبو عُبَيد ، عن الكسائيّ : بَثِرَ وَجْهُه يَبْثَر بَثَراً . وهو وَجْه بَثِر ، من البَثَر . وبَثَر يَبْثُر بَثْراً ، وبَثرُ يَبْثُر بُثُوراً .
قلت : البُثُور : مِثل الجُدَرِيّ على الوَجْه وغيره مِن بَدَن الإنسان ؛ واحدها : بَثْرٌ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : قال : البَثْرة ، تَصْغيرها : البُثَيِّرة . وهي النِّعمةُ التامّة .
ويُقال : ماءٌ باثِرٌ ، إذا كان بادياً من غير حَفْر . وكذلك ماء نابِعٌ ونَبَعٌ .
قال : والباثِرُ : الحَسُود . والبَثْرُ والمَبْثُور : المَحْسُود . والمَبثُور : الغَنِيّ التامّ الغِنَى .
ربث : قال اللَّيْثُ : الرَّبْثُ : حَبْسُك الإنسانَ عن حاجَته وأَمْره بِعِلَلٍ .
تقول : رَبثَه عن أَمْره .
والاسم من ذلك : الرَّبِيثة .
وفي بعض الأخبار : إذا كان يوم الجمعة بعث إبليسُ شياطينه إلى الناس فأخَذُوا عليهم الرَّبائثَ ، أي ذكَّروهم بالحوَائج ليُرَبِّثوهم بها عن الجُمعة . ويقال :
جَرْيَ كَرِيثٍ أَمْرُه رَبِيثُ
الكَرِيثُ : المكْرُوث .
أبو عُبَيد ، عن الكسائيّ : الرِّبِيثَى ، من قولك : رَبثْتُ الرَّجُلَ أرْبُثُه رَبْثاً ، وهو أن تُثَبِّطه وتُبْطىء به ؛ وأنشد غيرُه :
بَينا تَرَى المَرْءَ في بُلَهْنِيةٍ
يَرْبُثُه من حِذارِه أمَلهُ
قال شَمِرٌ : رَبثه عن حاجته ، أي حَبَسه ، فَرَبِثَ ؛ وهو رابِثٌ : إذا أبطأ ؛ وأنشد لنُميْر بن جَرّاح :
تقول ابنةُ البَكْريّ ما ليَ لا أرَى
صَدِيقك إلاّ رابثاً عنك وافِدُهْ
أي بَطيئاً .
ويقال : دنا فلانٌ ثم ارْبأَثَّ ، أي احْتَبس ؛ وارْبأْثثْتُ .
وأرْبث القومُ : تَفرَّقُوا .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : أرْبثَ أمْرُ بني فلانٍ إرْبَاثاً ، إذا انْتشر وتفرَّق ولم يلْتئم ؛ قال أبو ذُؤَيب :
رَمَيْناهُم حتى إذا ارْبثّ أمْرُهمْ
وصار الرَّصيعُ نُهْبَةً للمُقاتِل
قال الأصمعيّ : مَعناه : دَهِشُوا فقَلَبُوا قِسِيَّهم . والرَّصِيع : سَيْرٌ يُرْصَع ويُضفر . والرُّصُوع : المَصْدر .
وقال ابن السِّكّيت : إنما قُلتُ ذلك رَبِيثةً
منِّي ، أي خَدِيعة .
وقد رَبَثْتُه أَرْبُثه رَبْثاً .
برث : ثَعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : البُرْث : الرَّجُلُ الدَّليلُ الحاذق . جاء في باء التاء .
وقال شَمِرٌ : قال أبو عمرو : والبَرْثُ : الأرْضُ السَّهْلة .
قال : وسَمِعْتُ ابن الفَقْعَسِيّ يقول وسألته عن نَجْد ، فقال : إذا جاوَزْت الرَّمْلَ فصِرْتَ إلى تلك البِرَاثِ كأَنها السَّنام المُشَقَّق .
قال : وقال الأصمعيّ وابن الأعرابيّ : البَرْثُ : الأرض اللَّيّنة المُستوية تُنْبِتُ الشَّعَر ؛ قال رُؤْبة :
مِن أَهْلها فالبُرَقُ البَرَارِث
كان يَنْبغي أن يقول ( بِرَاث ) ، فقال : بَرَارِث .

##### Türkçe

ث ر ب
**ثرب** ، **ثبر** ، **بثر** ، **ربث** ، **برث** .

**ثرب** : Allah عزَّ وجلّ dedi: ( **لاَ تَثْرَيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ** ) ( الإسراء : 102 ) .
Zeccâc dedi: mânâsı: üzerinize fesat yoktur.
Ve denildi: üzerinize günahları sayıp dökme yoktur ve azarlama yoktur.
Falan, falan üzerine **ثَرَّب** etti: onu ayıpladı ve ona günahlarını sayıp döktü ise.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الثارِبُ**: azarlayan.
Denir: **ثَرَب** , ve **ثَرَّب** , ve **أَثْرَب** , azarladı ise.
Hadiste: ( Eğer sizden birinizin cariyesi zina ederse ona haddi vursun ve **لا تَثْريبَ** yoktur ) .
Dedim: mânâsı: vuruştan sonra onu ayıplamaz ve onu kınamaz.
Şemir dedi: **التَّثْرِيب**: fesat ve karıştırmadır.
Denir: **ثَرَبَ يَثْرِب** , ve **ثَرَّب يُثَرِّب** , ve **أَثْرب يُثرب** ; Nusayb dedi:
إنّي لأكْره ما كَرِهْت مِن الّذِي
يُؤْذِيكَ سُوءَ ثَنائهِ لم يَثْرِبِ
Ve (**أثرب**) hakkında dedi:
ألا لا يَغُرّنّ امْرءاً مِن تِلادَه
سَوَامُ أَخ دانِي الوَسِيطة مُثْرِبِ
Dedi: **مُثْرب**: az veren; ve o, verdiği şeyle minnet eden kimsedir.
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, Medine’ye (**يَثرب**) denilmesini yasakladı ve onu: **طِيبة** diye adlandırdı; sanki **الثَّرْب** zikrini kerih gördü.
Leys dedi: **الثَّرْبُ**: işkembeyi ve bağırsakları örten ince yağ; çoğulu: **ثُرُوب** .

**ثبر** : Leys dedi: **الثّبْرة**: taşları **الحَرَّة** taşları gibi olan, ancak beyaz olan bir toprak.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الثّبْرة**: çukur.
Dedim: ve çölde, örülmemiş bir kuyu gördüm; ona **ثَبْرة** denirdi; geniş ve suyu çok idi.
Ferrâ, Allah عزّ وجلّ’ün sözü hakkında: ( **وَإِنِّى لأَظُنُّكَ يافِرْعَونُ مَثْبُورًا** ) ( الإسراء : 102 ) dedi: yenilmiş, hayırdan men edilmiş.
Ve Araplar der: **ما ثَبَرك عن هذا ؟** yani bundan seni ne men etti ve ondan seni ne çevirdi?
Mücâhid’den, ( **مَثْبُورًا** ) sözü hakkında: helâk olmuş.
Katâde, yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً** ) ( الفرقان : 13 ) dedi: vay ve helâk.
Şemir dedi: ve Araplara ait bir mesel: **إلى أُمّه يأوي مَن ثُبِر** , yani helâk edilen kimse annesine sığınır.
**الثُّبُور**: helâk.
Ferrâ dedi: **الثُّبُور**: mastardır; bu yüzden “**ثُبوراً كثيراً**” dediler; çünkü mastarlar çoğul yapılmaz; görmüyor musun ki sen “**قعدت قُعوداً طويلاً**” ve “**وضَرَبت ضرباً كثيراً**” dersin.
Dedi: ve sanki yaptıklarıyla dua ettiler; adamın “**وانَدَمَتَاه**” demesi gibi.
Zeccâc, yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **دَعَوْاْ هُنَالِكَ ثُبُوراً** ) ( الفرقان : 13 ) “( helâk )” mânâsında; onu mastar olarak nasb etti; sanki “**ثَبرنا ثُبُورا**” dediler; sonra onlara denildi: ( **لاَّ تَدْعُواْ الْيَوْمَ ثُبُوراً وَاحِداً وَادْعُواْ ثُبُوراً كَثِيراً** ) ( الفرقان : 14 ) , yani helâkiniz, bir kere çağırmanızdan daha çoktur; çünkü (**ثُبورا**) mastardır; o, az ve çok için tek lafız üzerinedir.
Muâviye hadîsinde: Ebû Burde dedi: ona, kendisine bir yara isabet ettiği vakit girdim; dedi: haydi ey kardeşimin oğlu, bak; yer değiştirdim; bir de baktım ki o **ثَبِرَت** olmuş. Dedim: sana bir beis yok ey müminlerin emiri.
Kuteybî dedi: **ثَبِرَت** , yani açıldı.
**الثّبْرةُ**: şeydeki oyuk ve çöküntü; bundan dolayı, dağdaki içinde su bulunan oyuğa **ثَبْرة** denildi.
Başkası dedi: o, **صِيرِ أمْرٍ** üzere ve **ثِبَار أمْرٍ** üzere; tek mânâdadır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **ثَبَرْت** falanı şeyden **أثْبُره**: onu ondan geri çevirdim.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ما ثَبَرك عن كذا ؟** yani seni ne men etti?
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَثْبِرُ**: kadının yerde doğurduğu yer; ve aynı şekilde devenin yavruladığı yer.
Nusayr dedi: devenin **مَثْبِرُ**’i de: parçalandığı ve boğazlandığı yerdir.
Dedim: bu doğrudur ve Araplardan işitilmiştir.
Başkası: falan, iş üzerine **ثابرَ** etti **مُثَابَرة** ile; ve **حارَضَ** etti **مُحَارضَةً** ile; ona devam etti ise.
Ama onun sözü:
فَثَجَّ بها ثَبَراثِ الرِّصا
فِ حتّى تَزَيَّلَ رَنْقُ الكَدَرْ
o, Ebû Züeyb’in sözüdür; **الثَّبَراتِ** ile, gök suyunun toplandığı ve içinde durulduğu oyukları kastetti; tekili: **ثَبَرة** .
**وثَبِير**: Mekke’de bir dağın adıdır.
İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **المَثْبُور**: lânetlenmiş, kovulmuş, azap edilmiş.
Ve **المثبور**: hayırdan men edilmiş.

**بثر** : Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **البَئْرُ**: az; ve **البَثْرُ**: çok; ona **بَثْراً** bir bağış verdi. Başkası, Ebû Züeyb’in beytini şâhid getirdi:
فافْتَنَّهُنّ من السَّوَاء وماؤُه
بَثْرٌ وعانَدَه طَريقٌ مَهْيَعُ
Kisâî dedi: bu, çok bir şeydir: **بَثيرٌ** **بَذِيرٌ** , ve **بَحِيرٌ** da.
Leys dedi: **الماء البَثْر** gölcükte, gidip yerin yüzünde ondan az bir şey kaldığı, sonra sızıp yerin yüzünü ondan bir çeşit **عِرْمِض** ile kapladığı vakit; denir: gölcüğün suyu **بَثْراً** oldu.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **بَثِرَ** yüzü **يَبْثَر** **بَثَراً** . Ve o, **بَثِر** bir yüzdür; **البَثَر**’dendir. Ve **بَثَر** **يَبْثُر** **بَثْراً** , ve **بَثرُ** **يَبْثُر** **بُثُوراً** .
Dedim: **البُثُور**: yüzde ve insan bedeninin diğerinde çiçek hastalığı gibi; tekili: **بَثْرٌ** .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **البَثْرة**; küçültmesi: **البُثَيِّرة** . Ve o, tam nimettir.
Ve denir: **ماءٌ باثِرٌ** , kazı olmaksızın ortaya çıkmış ise. Ve aynı şekilde **ماء نابِعٌ** ve **نَبَعٌ** .
Dedi: ve **الباثِرُ**: hasetçi. Ve **البَثْرُ** ve **المَبْثُور**: haset edilen. Ve **المَبثُور**: tam zenginlik sahibi zengin.

**ربث** : Leys dedi: **الرَّبْثُ**: illetlerle insanı ihtiyacından ve işinden alıkoymandır.
Dersin: onu işinden **رَبثَه** etti.
Bunun adı: **الرَّبِيثة** .
Bazı haberlerde: cuma günü olunca İblis şeytanlarını insanlara gönderir; onlar da üzerlerine **الرَّبائثَ** aldılar; yani onları ihtiyaçlarla hatırlattılar ki onlarla onları cumadan **يُرَبِّثوهم** etsinler. Ve denir:
جَرْيَ كَرِيثٍ أَمْرُه رَبِيثُ
**الكَرِيثُ**: **المكْرُوث** .
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الرِّبِيثَى**; senin “adamı **رَبثْتُ** ederim, onu **أرْبُثُه** **رَبْثاً**” sözündendir; o, onu gevşetmen ve onunla ağır davranmandır; başkası şunu şâhid getirdi:
بَينا تَرَى المَرْءَ في بُلَهْنِيةٍ
يَرْبُثُه من حِذارِه أمَلهُ
Şemir dedi: onu ihtiyacından **رَبثه** etti; yani onu hapsetti; böylece o **فَرَبِثَ**; ve o **رابِثٌ**’tir: ağır davrandığı vakit; Nümeyr b. Cerrâh’tan şunu şâhid getirdi:
تقول ابنةُ البَكْريّ ما ليَ لا أرَى
صَدِيقك إلاّ رابثاً عنك وافِدُهْ
yani yavaş.
Ve denir: falan yaklaştı sonra **ارْبأَثَّ** etti; yani alıkondu; ve ben **ارْبأْثثْتُ** .
Ve kavim **أرْبث** etti: dağıldılar.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: falanın oğullarının işi **أرْبثَ** etti **إرْبَاثاً**; yayıldı ve dağıldı ve birleşmediği vakit; Ebû Züeyb dedi:
رَمَيْناهُم حتى إذا ارْبثّ أمْرُهمْ
وصار الرَّصيعُ نُهْبَةً للمُقاتِل
Asma‘î dedi: mânâsı: şaşırdılar da yaylarını ters çevirdiler. Ve **الرَّصِيع**: süslenip örülen bir kayıştır. Ve **الرُّصُوع**: mastardır.
İbnü’s-Sikkît dedi: ben bunu ancak **رَبِيثةً** olarak söyledim; benden; yani hile.
Ve onu **رَبَثْتُه** ederim, onu **أَرْبُثه** **رَبْثاً** .

**برث** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **البُرْث**: delil olan, mahir adam. **باء التاء**’da geldi.
Şemir dedi: Ebû Amr dedi: ve **البَرْثُ**: düz toprak.
Dedi: İbnü’l-Faq‘asî’nin şöyle dediğini işittim; ona Necd’i sordum; dedi: kumu geçip de o **البِرَاثِ**’a vardığın vakit, sanki yarılmış hörgüç gibidir.
Dedi: ve Asma‘î ile İbnü’l-A‘râbî dedi: **البَرْثُ**: yumuşak, düz, **الشَّعَر** bitiren toprak; Ru’be dedi:
مِن أَهْلها فالبُرَقُ البَرَارِث
(**بِرَاث**) demesi gerekirdi; fakat **بَرَارِث** dedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والباء وما يثلثهما)
  (ربت)  الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1])  (ربث)  الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ جنودَهُ إلى النَّاس فأخَذُوا عليهم بالرّبائث". يريد ذكَّروهم الحاجاتِ* التي تربِّثهم. ويقال اربَثَّ القومُ، إذا اختلطوا. قال:
  * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) *
  (ربج)  الراء والباء والجيم كلمةٌ واحدة، إن صحَّتْ؛ تدلُّ على التحيُّر. قال الخليل: التَّربُّج: التَّحيُّر. قال:
  * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) *
  ويقال، وهو قريبٌ من ذلك، إن الرَّباجَة الفَدَامة.
  (ربح)  الراء والباء والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شَِفٍّ في مبايعة([4]). من ذلك رَبِح فلانٌ في بَيعِه يَرْبَح، إذا استشَفَّ. وتجارةٌ رابحة: يُربَح فيها. يقال رِبْح ورَبَح، كما يقال مِثْلٌ ومَثَل. فأمَّا قول الأعشى:
  * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) *
  فقال قوم النِّصاحات الخَيوط، وهي الأَرْوِيَةُ([6]). والرَّبَح: الخَيل والإِبلُ تُجلَب للبيع والتربُّح. فأمَّا قولُه:
  * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) *
  فقال ابنُ دريد: ومما شذّ عن الباب الرُّبَّاح، يقال إنّه القِرْد([8]).
  (ربخ)  الراء والباء والخاء أُصَيْلٌ يدلُّ على فترةٍ واسترخاء. قالوا: مَشَى حَتَّى تربّخ، أي استرخَى. ويقولون للكثير اللَّحم: الرَّبِيخ. ويقال إن الرَّبُوخ: المرأةُ يُغْشَى عليها عند البِضاع.
  (ربد)  الراء والباء والدال أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر الإقامة.
  فالأوَّل الرُّبْدة، وهو لونٌ يخالط سوادَه كُدرةٌ غير حَسَنة. والنّعامةُ رَبْداء. ويقال للرَّجُل إذا غَضِب حتى يتغيَّرَ لونُه ويَكْلَفَ: قد تَرَبَّد.وشاةٌ رَبْداء، وهي سوداء ُ منقطَّةٌ بحمرةٍ وبياض. والأَرْبَد: ضربٌ من الحيات خبيثٌ، له رُبْدَةٌ في لونه. وربَّدَتِ الشَّاةُ، وذلك إذا أضرعَتْ، فترى في ضَرْعها لُمَعَ سوادٍ وبياض. ومن الباب قولُهم: السّماء متربِّدة، أي متغيِّمة. فأما رُبَْد السَّيف فهو فِرِنْدُ دِيباجتِه، وهي هُذَليَّة. قال:
وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9])  ويمكن ردُّه إلى الأصل الذي ذكرناه. فيقال([10]):
  وأمَّا الأصلُ الآخَر فالمِرْبَد: موقِف الإبل؛ واشتقاقه مِن رَبَدَ، أي أقام. قال ابنُ الأعرابي: رَبَدَه، إذا حبسه. والمِرْبَد: البَيْدَر أيضاً. وناسٌ يقولون: إنَّ المِرْبَد الخشبة أو العصا تُوضَع في باب الحَظيرة تعترض صُدورَ الإِبل فتمنعها من  الخروج. كذا رُوِيَتْ عن أبي زيد. وأحسِبُ هذا غلطاً، وإِنما المِرْبَد مَحبِس النَّعَم. والخشبة هي عصا المِرْبَد. ألا ترى أنَّ الشَّاعرَ أضافَها إلى المِرْبَد، فقال سُوَيد بن كُراع:
عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11])  (ربذ)  الراء والباء والذال أصلٌ يدلُّ على خِفّةٍ في شيءٍ. من ذلك الرَّبَذُ، وهو خِفَّة القَوائم. والخفيفُ القوائِمِ رَبِذٌ. ومن الباب الرِّبْذَة، وهي صوفةٌ يُهْنَأ بها البعير. ويقال إِنّ خِرقة الحائض تسمَّى رِبْذَة. وقال بعضُهم: الرِّبْذة الخِرقة التي يَجلُو بها الصائغ الحَلْي. فأمَّا الرَّبذُ فالعُهون التي تعلَّق في أعناق الإبل، الواحدة رَبَذَة. والقياس في كُلّه واحد. وهو يرجع إلى ما ذكرناه من الخِفَّة.
ومما يقرُب من هذا قولُهم: إنّ فلاناً لَذُو رَبِذَاتٍ، أي هو كثير السَّقَط في الكلام. ولا يكونُ ذلك إلا مِن خفَّةٍ وقلَّة تثبُّت.
  (ربس)  الراء والباء والسين أصلٌ واحد ذكره ابن دريد؛ قال([12]): أصل الرَّبْس الضَّرْب باليدين. يقال أصل الرَّبْس الضَّرب؛ يقال ربَسَه بيديه. قال: ويقولون: داهيةٌ رَبْساء. أي شديدة. وهي على الأصل الذي ذكرناه وكأنها تَخْبِط الناسَ بيديها.
  وذكر غيرُه، وهو قريبٌ من الذي أصَّلَه، أنّ الارتباسَ الاكتنازَ في اللحم وغيرِه؛ يقال كبشٌ ربيسٌ* أي مكتنز.
  ومما شذَّ عن ذلك قولُهم: اربسَّ اربِساساً، إذا ذهب في الأرض.
  (ربص)  الراء والباء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانتظار. من ذلك التربُّص. يقال تربَّصْت به. وحكى السجِستانيّ: لي بالبصرة رُبْصة، ولي في متاعي رُبْصة، أي لي فيه تربُّص.
  (ربض)  الراء والباء والضاد أصلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقرار.
  من ذلك رَبَضَتِ الشاة وغيرها تَرْبِض رَبْضا. والرَّبيض: الجماعةُ من الغَنم الرَّابضة ورَبَض البطنِ: ما ولِيَ الأرضَ من البعيرِ وغيره حين يَرْبِضُ. والرَّبَض: ما حَولَ المدينة؛ ومسكن كلِّ قومٍ رَبَض. والرِّبْضة: مَقتل كلِّ قومٍ قُتلوا في بُقْعَةٍ واحدة.
  فأمّا قولُهم قِرْبَةٌ([13]) رَبوضٌ، للواسعة، فمن الباب، كأنّها تُمْلأُ فتَرْبِضُ، أو تُروِي فتُرْبِض. فأما الرَّبوض فهي الدَّوْحة والشجرةُ العظيمة، وسميت بذلك لأنه يُؤوَى إليها ويُرْبَض تحتها. قال ذو الرمة:
  * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) *
  والأرباض: حِبال الرَّحْل؛ لأنّها يشد بها فيسكن. ومأوى الغنم: رَبَضها؛ لأنّها تربض [فيه]. وقال قوم: أرْبَضَتِ الشمس، إذا اشتدَّ حَرُّها، حتى تُرْبِض الشاةَ والظبي. ورَبْضُ الرّجُل ورُبْضُه([15]): امرأته؛ والقياس مطّرد، لأنها سَكَنُه. والدّليل على صحة هذا القياس أنَّهم يُسَمُّون المسكن كله رَبضاً. وقال الشاعر:
جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16])  فأما الرُّوَيْبِضَة، الذي جاء في الحديث: "وتنطِق الرُّوَيْبِضَة" فهو الرجُل التافِه الحقير. وسمِّي بذلك لأنه يَربِض بالأرض؛ لقلّته وحقارته، لا يُؤبه له.
  (ربط)  الراء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شدٍّ وثَبات. من ذلك رَبَطت الشيء أربِطه ربْطاً؛ والذي يشدُّ به رِباط.
  ومن الباب الرِّباط: ملازمة ثَغْرِ العدوّ، كأنهم قد رُبِطوا هناك فثَبَتوا به ولازَموه. ورجل رابطُ الجأش، أي شديد القَلْب والنَّفْس. قال لبيد:
رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])وقال ابن أحمر:
أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ  ويقال ارتبطتُ الفَرسَ للرِّباط. ويقال إنّ الرِّباط من الخَيل الخَمْس من الدوابِّ فما فوقَها. ولآلِ فُلانٍ رِباطٌ من الخيل، كما يقال تِلاد([18])، وهو أصل ما يكون عندَه من خَيل. قالت ليلى الأخيليّة:
قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا   ويقال: قطع الظَّبْيُ رِباطَه، أي حِبالَتَه. وذكر عن الشَّيبانيّ: ماءٌ مترابِط، أي دائمٌ لا يَبرح. قالوا: والرَّبيط: لقب الغَوْث بن مُرّ([19]). فأمّا قولُهم للتّمر رَبِيطٌ، فيقال إنه الذي يَيْبَس فيصبُّ عليه الماء. ولعل هذا من الدَّخيل، وقيل إنه بالدال، الرَّبيد، وليس هو بأصل.
  (ربع)  الراء والباء والعين أصولٌ ثلاثة، أحدها جزءٌ من أربعة أشياء، والآخر الإقامة، والثالث الإشالة والرَّفْع.
  فمَّا الأوَّل فالرُّبْع من الشيء. يقال رَبَعْتُ القومَ أرْبَِعهم، إذا أخَذْتَ رُبْعَ أموالِهم ورَبَعتُهْم أربَُِعهم([20])، إذا كنت لهم رابعاً. والمِرْباع من هذا، وهو شيءٌ كان يأخذه الرئيس، وهو رُبع المَغْنَم. قال عبد الله([21]) بن عَنمة الضّبّي:
لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22])  وفي الحديث: "لَمْ أجْعَلْك تَرْبَُِع"، أي تأخذ المِرْباع. فأما قول لبيد:
  * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) *
  قولان: أحدهما أنه أراد الرُّمح وهو الذي ليس بطويل ولا قصير، كما يقال رجل رَبْعَة من الرِّجال. ومَن قال هذا القولَ ذهب إلى أنّ الباء بمعنى مع، كأنه قال: أعطف الجونَ - وهو فرسه- ومعي مربوعٌ مِتَلٌّ. وقياس الرَّبْعَة* من الباب الثاني. والقولُ الثاني أنّه أراد عِناناً على أربع قُوىً. وهذا أظهرُ الوجهين. ومن الباب رَبَاعِيَاتُ الأسنان ما دون الثَّنايا. والرِّبع في الحمَّى والوِرْدِ ما يكون في اليوم الرابع، وهو أن تَرِد يوماً وتَرعى يومَين ثم تردَ اليومَ الرابع. ويقال: رَبَعت عليه الحُمّى وأرْبَعت. والأربِعاء على أفعِلاء؛ من الأيّام. وقد ذُكر الأرْبَعاء بفتح الباء([24]). ومن الباب الرَّبيع، وهو زمانٌ من أربعة أزمنة والمَرْبَعُ: مَنزِل القَوم في ذلك الزمان. والرُّبَع: الفصيل يُنتَج في الربيع. وناقةٌ مُرْبِع، إذا نُتِجت في الربيع؛ فإن كان ذلك عادتَها فهي مِرباع. ومن الباب أرْبَعَ الرّجُل، إذا وُلد له في الشباب، وولده رِبْعيُّون.
  والأصل الآخر: الإقامة، يقال رَبَعَ يَرْبَع. والرَّبْع: مَحَلَّة القوم. ومن الباب: القومُ على رَبِعَاتهم، أي على أمورهم الأُوَل، كأنه الأمرُ الذي أقامُوا عليه قديماً إلى الأبد. ويقولون: "ارْبَع على ظَلْعك" أي تمكَّثْ وانتظِرْ. ويقال: غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع. فالمُرْبِع: الذي يَحبِس مَن أصابَه في مَرْبَعِه عن الارتيادِ والنُّجْعة. والمُرْتِع: الذي يُنْبِتُ ما تَرتَعُ فيه الإبل.
  والأصل الثالث: رَبَعْتُ الحجر، إِذا أشَلْتَه([25]). ومنه الحديث: "أنَّه مَرّ بقوم يَربَعُون حَجَراً"، و"يرتبعون". والحجر نفسه رَبِيعةٌ. والمِرْبَعة: العصا التي تُحمَل بها الأحمال حتَّى تُوضَعَ على ظُهور الدوابّ. وأنشد:
أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26])  الشِّظاظان: العودان اللذان يُجعَلان في عُرَى الجُوالِق. والمطبَّعة: المُثْقَلة.
  والوَسْق: الحِمْل. ويقال الرَّبيعة: البَيضة من السِّلاح. ويقال رابَعَنِي فلانٌ، إذا حمل معك الحِمْل بالمِرْبَعة.
  ومما شذّ عن الأصول الرَّبْعَة، وهي المسافة بين أثافِي القِدر.
  (ربغ)  الراء والباء والغين كلمة واحدة إِنْ صحّت. يقولون ربيعٌ رابغ، أي خَصيب؛ حُكِيَتْ عن أبي زيد. وحُكي عن ابن دُريد([27]): الرَّبْغ التراب المُدَقَّق([28]).
  (ربق)  الراء والباء والقاف أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يدور بشيء. كالقِلادة في العنق، ثم يتفرَّع. فالرِّبْقة: الخيط في العنُق. وفي كلامهم: "ربَّدَتِ([29]) الضَّأن فربِّق رَبّق": إِذا أضرَعَ الشاءُ فهيِّئ الرِّبَق لأولادها، فإنها تُنزِل لبنَها عند الوِلادة([30]). والرَّبيقة: البَهيمة المربوقة في الرِّبْقة. وجاء في الحديث: "لكمُ الوفاءُ بالعَهد مالم تأكلوا الرِّباق"، وهو جمع رِبق، وهو الحَبْل، وأراد العهد. شبّه ما لزِم الأعناقَ بالرِّبْق الذي يجعل في أعناق البَهْم. ويقال: رَبَقْتُ فلاناً في هذا
الأمر، إِذا أوقعتَه فيه([31]) حتّى ارتَبَق. وأمُّ الرُّبَيْق: الداهية، كأنّها تدور بالناس حتّى يرتبِقوا فيها.
  (ربك)  الراء والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خَلْطٍ واختلاط. فالرَّبْك: إصلاح الثريد وخلطه. ويقال له حين يُفعل به ذلك الرَّبيكة. ويقال ارتبك في الأمر، إذا لم يكد يتخلص منه.
  (ربل)  الراء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجمُّع وكثرةٍ في انضمام. يقال رَبَل القومُ يَرْبُلون. والرّبيلة: السِّمَن. قال الشاعر([32]):
ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ  ومن الباب الرَّبَْلَة: باطن الفخذ، والجمع الرَّبَلات. وامرأةٌ مُتَرَبِّلة([33]): كثيرة اللحم؛ وقد تربَّلتْ. والاسم الرَّبَالة.
  وممّا يقارب هذا البابَ الرَّبْل، وهو ضروبٌ من الشجر، إذا بَرَدَ الزّمانُ عليها وأدبَرَ الصيف، تفَطَّرَتْ بورقٍ أخضرَ مِن غير مطر. يقال تربَّلت الأرض. ومِن الذي يقارب هذا: الرِّئبال، وهو الأسد؛ سمِّي بذلك لتجمُّع خلقه.
  (ربن)  الراء والباء والنون إن* جُعِلت النونُ فيه أصليّةً فكلمةٌ واحدة، وهي الرُّبَّان. يقال أخَذْتُ الشّيء برُبَّانِهِ، أي بجميعه. وقال آخَرون: رُبّان كُلِّ شيءٍ: حِدْثانُه. وقال ابنُ أحمر:
وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34])  يريد برُبّانِه: بجِدَّتِه وطَراءَته.
  (ربي/أ)  الراء والباء والحرف المعتل وكذلك المهموز منه يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الزِّيادة والنَّماء والعُلُوّ. تقول مِن ذلك: ربا الشّيءُ يربُو، إذا زاد. وربَا الرّابيةَ يَربُوها، إذا علاها. ورَبَا: أصابه الرَّبْو؛ والرَّبْو: علُوُّ النفَسِ. قال:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا  أي رَبَاها وما أصابه الرَّبو.
  والرَّبوة والرُّبْوة ([36]): المكانُ المرتفع. ويقال أرْبَت الحنطة: زَكَتْ، وهي تُرْبِي. والرِّبْوة بمعنى الرَّبْوة أيضاً. ويقال ربَّيْتُهُ وتربَّيْتُه، إذا غذَوْته. وهذا مِمّا([37]) يكون على معنيين: أحدهما مِن الذي ذكرناه، لأنّه إذا رُبِّي نَما وزكا وزاد. والمعنى الآخر مِن ربّيْته من التَّربيب. ويجوز [أن يكون أصل] إحدى الباءات ياءً. والوجهان جيِّدان.
  والرِّبا في المال والمعاملة معروف، وتثنيته رِبَوَان ورِبَيَان([38]). والأُرْبِيَّة من هذا الباب، يقال هو في أُرْبِيَّة قَومِه، إذا كان في عالي نسبِه من أهل بيته. ولا تكون الأُرْبِيّة في غيرهم. وأنشد:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])  والأُرْبِيَّتَانِ: لَحمتان عند أصول الفخذِ من باطن. وسُمِّيتا بذلك لعُلُوّهما على ما دونهما.
  وأما المهموز فالمربَأ والمَرْبَأة من الأرض، وهو المكان العالي يقف عليه عَينُ القَوم. ومَربأة البازِي: المكانُ يقف عليه. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])  وأنا أربأ بك عن هذا الأمر، أي أرتفِع([41]) بك عنه. وذكر ابن دريد: لفُلانٍ على فُلانٍ رَبَاء، ممدود، أي طَوْلٌ([42]). قال أبو زيد: رَابَأْتُ الأمرَ مُرابأةً، أي حَذِرْتُه واتَّقَيْتُه. وهو من الباب، كأنّه يرقُبه. قال ابن السِّكِّيت: ما ربأتُ رَبْأََ فُلانٍ، أي ما علِمتُ به. كأنّه يقول: ما رقَبته. ومنه: فعل فِعلاً ما ربأتُ به، أي ما ظننتُه.
  والله أعلم بالصواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) أنشدهما في اللسان (ربت، رمت)، وقبله في (زمت):
* سميتها إذ ولدت "تموت" *
([2]) البيت لأبي ذؤيب في ديوانه 85 والمجمل واللسان ربث، رصع، نهي). وعجزه:
* وصار الرصيع نهية للحمائل *
([3]) أنشد في اللسان (ربج) لأبي الأسود العجلي:
وقلت لجاري من حنيفة سر بنا *** نبادر أبا ليلى ولم أتربج    والبيت بدون نسبة في المخصص (12: 128)، وعجزه في المجمل كما هنا.
([4]) الشف، بالكسر قد يفتح: الفضل والربح والزيادة.
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 163 واللسان (نصح، ربح):
* فترى الشرب نشاوى كلهم *
    لكن في اللسان: "فترى القوم" وهي رواية المخصص (4: 101).
([6]) الأروية: جمع رواء، ككساء، وهو حبل يشد به المتاع على البعير.
([7]) لخفاف بن ندبة كما سبق في حواشي (بح1: 174). وعجزه:
* يعيش بفضلهن الحي سمر *
([8]) الذي في الجمهرة (1: 220): "والرباح ولد القرد والجمع ربابيح".
([9]) لصخر الغي الهذلي كما في اللسان (مها، ربد). وسيعيده في (مها). وقصيدته في شرح السكري للهذليين (12) ومخطوطة الشنقيطي 55. وقبل البيت:
إني سينهى عني وعيدهم *** ببض رهاب ومجنأ أجد([10]) كذا وردت هذه الكلمة. والظن أنها مقحمة.
([11]) البيت بدون نسبة في اللسان (ربد). وورد في أبيات منسوبة إلى سويد بن كراع. البيان (2: 12) برواية: "جعلت أمامها".
([12]) الجمهرة (1: 255).
([13]) قربة، بالباء، كما في الأصل والمجمل والتفسير بعدها يؤيدها. وفي اللسان (9: 11): "وقرية ربوض" عظيمة مجتمعة. وفي الحديث أن قوماً من بني إسرائيل باتوا بقرية ربوض... وقربة ربوض واسعة". فجعل الوصف للقرية والقربة.
([14]) ديوان ذي الرمة 432 واللسان (ربض). وتمامه:
* من الدهنا تفرغت الحبالا *     وقبله:
وفي الأظعان مثل مها رماح *** علته الشمس فادرع الضلالا([15]) يقال بالفتح والتحريك، وبضم وبضمتين.
([16]) البيت في اللسان (ربض، قرمص)
([17]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (تلل). وقد سبق في (تل 339).
([18]) التلاد: القديم. وفي الأصل: "بلاد"، صوابه من المجمل واللسان.
([19]) في القاموس (ربط): "لقب الغوث بن مر بن طابخة؛ لأن أمه كانت لا يعيش لها ولد فنذرت لئن عاش لتربطن برأسه صوفة ولتجعلنه ربيط الكعبة".
([20]) يقال فيها بضم ياء المضارع، وفتحها وكسرها.
([21]) في الأصل: "عبيد الله"، تحريف. انظر المفضليات (2: 178).
([22]) البيت من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة (1: 420).
([23]) صدره كما سبق في (ربط):  * رابط الجأش على فرجهم *
([24]) وبضمها أيضاً؛ فهن ثلاث لغات.
([25]) يقال أشلت الحجر، وشلت به، وشاولته.
([26]) رواية اللسان (شظظ، ربع، جلفع): "الناقة الجلفعة". وفي مادة (طبع): "المطبعة" كما هنا.
([27]) الجمهرة (1: 267).
([28]) وكذا في الجمهرة. وفي المجمل: "الدقيق".
([29]) يقال أيضاً "رمدت" بالميم، كما في اللسان (رمد، ربق).
([30]) في المجمل "يقول: إذا أضرعت فهيئ الربق لأولادها؛ فإنها تلد عن قريب".
([31]) في الأصل: "أوقفه فيه"، صوابه من المجمل واللسان.
([32]) هو أبو خراش الهذلي، كما في اللسان (ربل). وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 75، وحماسة أبي تمام (1: 326).
([33]) في الأصل: "مربلة"، والسياق يأباها، وصوابها من المجمل واللسان.
([34]) في اللسان (ربب): "مفتقر" وقال. "ويروى معتصر". وقد ورد بهذه الرواية في اللسان (عصر). ولم ينشده في (ربن). وسيعيده ابن فارس في (عصر).
([35]) كلمة "حتى" ليست في الأصل، وإثباتها من المجمل.
([36]) اقتصر في المجمل على لغة الفتح، وهنا ضبط في النسخة في هذا الموضع بالفتح ثم الضم. ويقال أيضاً "ربوة" بالكسر، كما سيأتي، فالكلمة مثلثة.
([37]) في الأصل: "ما".
([38]) في اللسان: "وأصله من الواو، وإنما ثني بالياء للإمالة السائغة فيه من أجل الكسرة".
([39]) البيت في المجمل واللسان (ربا).
([40]) ديوان امرئ القيس 10. والمقتفر: المتتبع الآثار.
([41]) في الأصل: "أرفع".
([42]) في الجمهرة (3: 203): "أي طول وعلو". والطول، بالفتح، كما ضبط بالأصل: الفضل. وضبط في المجمل بالضم، وليس بشيء. وزاد في المجمل بعده: "وهو مردود".
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الباء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**ربت**)  **الراء** ve **الباء** ve **التاء** aslî bir kök değildir; fakat o, ibdâl باب’ındandır; **ربَّتَه تَرْبيتاً** denir; **ربَّبَه** olduğu zaman. Dedi:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1])  (**ربث**)  **الراء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir karışmaya ve tutulup kalmaya delâlet eder. **ربّثْْتُ** falanı, **أرَبِّثُه** onu işten, ondan alıkoyduğun zaman söylersin. Ve **الرَّبِيثة**: seni alıkoyan iş. Hadiste: “Cuma günü olunca İblîs askerlerini insanlara gönderdi de onlar üzerlerine **بالرّبائث** ile aldılar.” Yani: onları, kendilerini alıkoyan ihtiyaçları hatırlattılar. Ve **اربَثَّ** kavim denir; karıştıkları zaman. Dedi:
  * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) *
  (**ربج**)  **الراء** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir kelimedir, eğer sahihse; şaşkınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **التَّربُّج**: **التَّحيُّر**. Dedi:
  * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) *
  Ve denir, o buna yakındır: **الرَّباجَة**’nin **الفَدَامة** olduğu.
  (**ربح**)  **الراء** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir alışverişte **شَِفّ**’e delâlet eder([4]). Bundan: falan, satışında **رَبِح** eder, **يَرْبَح**; **استشَفَّ** ettiği zaman. Ve **تجارةٌ رابحة**: onda kâr edilen. **رِبْح** ve **رَبَح** denir; **مِثْلٌ** ve **مَثَل** denildiği gibi. Ama A‘şâ’nın sözü:
  * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) *
  Kavim dedi: **النِّصاحات** iplerdir; ve onlar **الأَرْوِيَةُ**’dir([6]). Ve **الرَّبَح**: atlar ve develer, satış ve kâr etmek için getirtilir. Ama onun sözü:
  * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) *
  İbn Düreyd dedi: باب’dan şâz olanlardan **الرُّبَّاح**; onun **القِرْد** olduğu söylenir([8]).
  (**ربخ**)  **الراء** ve **الباء** ve **الخاء** bir **أُصَيْل**’dir; bir gevşekliğe ve salıverişliğe delâlet eder. Dediler: yürüdü, ta ki **تربّخ** etti; yani gevşedi. Ve çok etli olana **الرَّبِيخ** derler. Ve denir ki **الرَّبُوخ**: cima sırasında üzerine baygınlık gelen kadındır.
  (**ربد**)  **الراء** ve **الباء** ve **الدال** iki asıldır: biri renklerden bir renktir, diğeri ikamettir.
  Birincisi **الرُّبْدة**’dir; o, siyahlığına güzel olmayan bir bulanıklığın karıştığı bir renktir. Ve devekuşu **رَبْداء**’dır. Ve erkeğe, öfkelenip rengi değişince ve yüzü lekelenince: **تَرَبَّد** etti denir. Ve koyun **رَبْداء**; o, kızıllık ve beyazlıkla benekli siyahtır. Ve **الأَرْبَد**: yılanlardan kötü bir türdür; renginde bir **رُبْدَة** vardır. Ve koyun **ربَّدَت**; bu, sütü çoğaldığı zaman olur; onun memesinin içinde siyahlık ve beyazlık parıltıları görürsün. باب’dan onların sözü: gök **متربِّدة**; yani bulutlanmış. Ama kılıcın **رُبَْد**’i onun süslemesinin **فِرِنْد**’idir; ve o Hüzeylîcedir. Dedi:
وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9])  Ve onu zikrettiğimiz asla döndürmek mümkündür. Denir([10]):
  Ve ama diğer asıl: **المِرْبَد**: develerin durduğu yer; ve onun اشتقاق’ı **رَبَدَ**’dendir; yani ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رَبَدَه**; onu hapsettiği zaman. Ve **المِرْبَد**: harman yeri de. Ve insanlar derler: **المِرْبَد** ahşap yahut değnektir; ağıl kapısına konur, develerin göğüslerine enlemesine gelir de onları çıkmaktan men eder. Böylece Ebû Zeyd’den rivayet edilmiştir. Ve ben bunu bir غلط sayarım; ancak **المِرْبَد** davarın hapsedildiği yerdir. Ve ahşap, **عصا المِرْبَد**’dir. Görmüyor musun ki şair onu **المِرْبَد**’e izafe etti de şöyle dedi; Süveyd b. Kurâ‘:
عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11])  (**ربذ**)  **الراء** ve **الباء** ve **الذال** bir şeyde hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan: **الرَّبَذُ**; o, ayakların hafifliğidir. Ve ayakları hafif olan **رَبِذٌ**’dir. Ve باب’dan **الرِّبْذَة**; o, deveye onunla katran sürülen bir yün parçasıdır. Ve denir ki hayızlı kadının bezi **رِبْذَة** diye adlandırılır. Ve bazısı dedi: **الرِّبْذة** kuyumcunun ziyneti parlatıp temizlediği bezdir. Ama **الرَّبذُ**: develerin boyunlarına asılan yünlerdir; teki **رَبَذَة**. Ve kıyas hepsinde birdir. Ve o, zikrettiğimiz hafifliğe döner.
Ve bundan buna yakın olan onların sözü: falan, **لَذُو رَبِذَاتٍ**’tır; yani sözde çok düşüklüğü vardır. Ve bu ancak hafiflikten ve az sebatlılıktan olur.
  (**ربس**)  **الراء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; onu İbn Düreyd zikretti; dedi([12]): **الرَّبْس**’in aslı iki elle vurmaktır. Denir: **الرَّبْس**’in aslı vuruştur; **ربَسَه بيديه** denir. Dedi: ve derler: **داهيةٌ رَبْساء**; yani şiddetli. Ve o, zikrettiğimiz asıl üzeredir; sanki o, insanları iki eliyle çarpıp durur.
  Ve başkası zikretti, o da onun asılladığına yakındır: **الارتباس** et ve benzerinde toplanıp sıkılaşmaktır; **كبشٌ ربيسٌ** denir; yani dolgun.
  Ve bundan şâz olan: **اربسَّ اربِساساً**; yere gidip kaybolduğu zaman.
  (**ربص**)  **الراء** ve **الباء** ve **الصاد** tek bir asıldır; beklemeye delâlet eder. Bundan **التربُّص**. **تربَّصْت به** denir. Sicistânî nakletti: Basra’da benim için bir **رُبْصة** var; ve eşyamda benim için bir **رُبْصة** var; yani onda benim için bir bekleyiş vardır.
  (**ربض**)  **الراء** ve **الباء** ve **الضاد** bir sükûna ve yerleşmeye delâlet eden bir asıldır.
  Bundan: koyun ve başkası **رَبَضَت**; **تَرْبِض رَبْضا**. Ve **الرَّبيض**: yatan koyun sürüsü. Ve **رَبَض البطنِ**: deve ve başkasının, yattığı zaman yere bitişen kısmı. Ve **الرَّبَض**: şehrin çevresi; ve her kavmin meskeni **رَبَض**’dır. Ve **الرِّبْضة**: bir tek yerde öldürülmüş her kavmin öldürüldüğü yer.
  Ama onların sözü **قِرْبَةٌ رَبوضٌ**([13]) geniş olan için, باب’dandır; sanki o doldurulur da yatar, yahut sulanır da yatar. Ama **الرَّبوض**: büyük gölgelik ve büyük ağaçtır; ona sığınılıp altında yatıldığı için böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme dedi:
  * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) *
  Ve **الأرباض**: semer ipleridir; çünkü onunla bağlanır da sakinleşir. Ve koyunun barınağı: onun **رَبَض**’ı; çünkü onda yatar. Ve bir kavim dedi: güneş **أرْبَضَت**; sıcağı şiddetlendiği zaman; ta ki koyunu ve ceylanı yatırır. Ve erkeğin **رَبْضُه** ve **رُبْضُه**([15]): karısıdır; ve kıyas düzenli işler; çünkü o onun sükûnudur. Bu kıyasın doğruluğuna delil: onların bütün meskene **رَبضاً** adını vermeleridir. Şair dedi:
جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16])  Ama hadiste gelen **الرُّوَيْبِضَة**: “ve **الرُّوَيْبِضَة** konuşur” o, değersiz hakir erkektir. Ve böyle adlandırıldı; çünkü o yerde yatar; azlığı ve hakirliği sebebiyle; ona aldırış edilmez.
  (**ربط**)  **الراء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bağlamaya ve sağlam durmaya delâlet eder. Bundan: şeyi **رَبَطت**; onu **أربِطه ربْطاً**; ve onunla bağlanan şey **رِباط**’tır.
  Ve باب’dan **الرِّباط**: düşman sınırını gözetip orada kalmak; sanki onlar orada bağlanmış da onunla sabit durmuş ve ona ملازمة etmişlerdir. Ve **رجل رابطُ الجأش**; yani kalbi ve nefsi kuvvetli. Lebîd dedi:
رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])وقال ابن أحمر:
أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ  Ve denir: atı **ارتبطتُ**; **للرِّباط** için. Ve denir ki **الرِّباط** bineklerden beş at ve daha fazlasıdır. Ve falan ailesinin atlardan bir **رِباط**’ı vardır; **تِلاد**([18]) denildiği gibi; o, onun yanında bulunan atın aslıdır. Leylâ el-Ahyalîyye dedi:
قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا   Ve denir: ceylan **رِباطَه**’ını kesti; yani tuzağını. Şeybânî’den nakledildi: **ماءٌ مترابِط**; yani daimî, ayrılıp gitmeyen. Dediler: ve **الرَّبيط**: **الغَوْث بن مُرّ**’un lakabıdır([19]). Ama hurmaya **رَبِيطٌ** demeleri; denir ki o, kuruyup üzerine su dökülen şeydir. Ve belki bu, دخيل’dendir; ve denildi ki o **بالدال**’dır: **الرَّبيد**; ve o aslî değildir.
  (**ربع**)  **الراء** ve **الباء** ve **العين** üç asıldır: biri dört şeyden bir parçadır; diğeri ikamettir; üçüncüsü kaldırma ve yükseltmedir.
  Birincisine gelince: şeyin **الرُّبْع**’ı. Denir: kavmin **رَبَعْتُ**’ını, onları **أرْبَِعهم**; mallarının dörtte birini aldığın zaman. Ve onları **رَبَعتُهْم أربَُِعهم**([20]); onlara dördüncü olduğun zaman. Ve **المِرْباع** bundandır; o, reis’in aldığı bir şeydi; ganimetin dörtte biri. Abdullah([21]) b. ‘Aneme ed-Dabbî dedi:
لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22])  Hadiste: “Seni **تَرْبَُِع** kılmadım”; yani **المِرْباع**’ı alırsın. Ama Lebîd’in sözü:
  * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) *
  İki sözdür: birincisi, onun mızrağı kastettiğidir; o, ne uzun ne kısa olandır; erkeklerden **رَبْعَة** denildiği gibi. Ve bu sözü söyleyen, **الباء**’ın “ile” manasında olduğuna gitti; sanki şöyle dedi: **الجون**’u -ki o onun atıdır- çeviririm; ve benimle birlikte **مربوعٌ مِتَلٌّ** vardır. Ve **الرَّبْعَة**’nin kıyası ikinci باب’dandır. İkinci söz: onun dört kuvvet üzerine bir dizgin kastettiğidir. Ve bu iki vecihten daha açıktır. Ve باب’dan dişlerin **رَبَاعِيَاتُ**’ı; **الثَّنايا**’dan aşağı olan. Ve sıtmada ve suya gelişte **الرِّبع**: dördüncü günde olan şeydir; o, bir gün suya gelir, iki gün otlar, sonra dördüncü gün suya gelir. Ve denir: sıtma ona **رَبَعت** ve **أرْبَعت**. Ve **الأربِعاء** “أفعِلاء” üzeredir; günlerdendir. Ve **الأرْبَعاء**’ın **بفتح الباء** ile geldiği zikredilmiştir([24]). Ve باب’dan **الرَّبيع**; o, dört zamandan bir zamandır. Ve **المَرْبَعُ**: o zamanda kavmin konakladığı yer. Ve **الرُّبَع**: ilkbaharda doğan deve yavrusu. Ve **ناقةٌ مُرْبِع**; ilkbaharda doğurduğu zaman; eğer bu onun âdetiyse o **مِرباع**’dır. Ve باب’dan erkek **أرْبَعَ** eder; gençlikte çocuğu doğduğu zaman; ve onun çocukları **رِبْعيُّون**’dur.
  Diğer asıl: ikamet; **رَبَعَ يَرْبَع** denir. Ve **الرَّبْع**: kavmin mahallesi. Ve باب’dan: kavim, **على رَبِعَاتهم** üzeredir; yani ilk işleri üzeredir; sanki o, eskiden ebediyen üzerine ikamet ettikleri iştir. Ve derler: “**ارْبَع على ظَلْعك**”; yani ağır davran ve bekle. Ve denir: **غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع**. **فالمُرْبِع**: isabet edeni, otlak aramaktan ve göçüp iyi yere gitmekten, kendi **مَرْبَع**’ında alıkoyan. Ve **المُرْتِع**: develerin içinde otladığı şeyi bitirendir.
  Üçüncü asıl: taşı **رَبَعْتُ**; onu kaldırdığın zaman([25]). Ve ondan hadîs: “O, bir kavme uğradı; onlar bir taşı **يَربَعُون**,” ve “**يرتبعون**.” Ve taşın kendisi **رَبِيعةٌ**’dır. Ve **المِرْبَعة**: yüklerin, bineklerin sırtlarına konuncaya kadar onunla taşındığı değnektir. Ve şu beyit okundu:
أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26])  **الشِّظاظان**: çuvalın kulplarına konulan iki çubuktur. Ve **المطبَّعة**: ağırlaştırılmış olan.
  Ve **الوَسْق**: yüktür. Ve denir: **الرَّبيعة**: silahtan yumurta (miğfer). Ve denir: falan benimle **رابَعَنِي**; seninle birlikte **المِرْبَعة** ile yük taşıdığı zaman.
  Ve asıllardan şâz olanlardan: **الرَّبْعَة**; o, tencere üçayaklarının arasındaki mesafedir.
  (**ربغ**)  **الراء** ve **الباء** ve **الغين** tek bir kelimedir, eğer sahihse. Derler: **ربيعٌ رابغ**; yani verimli; Ebû Zeyd’den nakledilmiştir. Ve İbn Düreyd’den nakledildi([27]): **الرَّبْغ** ince dövülmüş topraktır([28]).
  (**ربق**)  **الراء** ve **الباء** ve **القاف** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyle dönüp dolaşmasıdır. Boyundaki gerdanlık gibi; sonra dallanır. **فالرِّبْقة**: boyundaki ip. Ve onların sözünde: “**ربَّدَتِ**([29]) koyunlar, o hâlde **فربِّق رَبّق**”: koyunlar sütü çoğalttığı zaman, yavruları için **الرِّبَق**’ı hazırla; çünkü o, doğum sırasında sütünü indirir([30]). Ve **الرَّبيقة**: **الرِّبْقة** içinde bağlanmış hayvandır. Ve hadiste geldi: “Ahde vefa sizindir; **الرِّباق**’ı yemediğiniz sürece”; ve o, **رِبق**’ın cem‘idir; ve o iptir; ve ahdi kastetti. Boyunlara lâzım olanı, hayvanların boyunlarına konulan **الرِّبْق**’a benzetti. Ve denir: falanı bu işte **رَبَقْتُ**; onu ona düşürdüğün zaman([31]); ta ki **ارتَبَق** etti. Ve **أمُّ الرُّبَيْق**: felâkettir; sanki o, insanlarla döner dolaşır; ta ki onlar onun içinde **يرتبِقوا**.
  (**ربك**)  **الراء** ve **الباء** ve **الكاف** karıştırmaya ve karışmaya delâlet eden bir kelimedir. **فالرَّبْك**: tiridi düzeltmek ve karıştırmaktır. Ve o, bununla yapıldığı sırada ona **الرَّبيكة** denir. Ve denir: işte **ارتبك** etti; ondan neredeyse kurtulamadığı zaman.
  (**ربل**)  **الراء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; birleşmede toplanmaya ve çokluğa delâlet eder. Denir: kavim **رَبَل** etti; **يَرْبُلون**. Ve **الرّبيلة**: şişmanlıktır. Şair dedi([32]):
ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ  Ve باب’dan **الرَّبَْلَة**: uyluğun iç kısmı; cem‘i **الرَّبَلات**. Ve kadın **مُتَرَبِّلة**([33]): çok etli; ve **تربَّلتْ**. İsim **الرَّبَالة**’dir.
  Ve bu باب’a yakın olanlardan **الرَّبْل**; o, ağaçtan türlerdir; zaman soğuyup yaz geçince, yağmur olmaksızın yeşil yaprakla yarılır. “Yer **تربَّلت**” denir. Ve buna yakın olanlardan **الرِّئبال**; o aslandır; yaratılışının toplanıklığı sebebiyle böyle adlandırıldı.
  (**ربن**)  **الراء** ve **الباء** ve **النون**; eğer **النون** onda aslî kılınırsa tek bir kelimedir; o da **الرُّبَّان**’dır. Denir: şeyi onun **برُبَّانِهِ** ile aldım; yani tamamıyla. Ve başkaları dedi: her şeyin **رُبّان**’ı: onun yeniliğidir. Ve İbn Ahmer dedi:
وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34])  **برُبّانِه** ile kasteder: onun tazeliği ve yeniliğiyle.
  (**ربي/أ**)  **الراء** ve **الباء** ve illetli harf; ve onun hemzeli olanı da; tek bir asla delâlet eder; o da artma, büyüme ve yükselmedir. Bundan söylersin: şey **ربا** eder, **يربُو**; arttığı zaman. Ve **ربَا** tepeyi, onu **يَربُوها**; ona yükseldiği zaman. Ve **رَبَا**: ona **الرَّبْو** isabet etti; ve **الرَّبْو**: nefesin yükselmesidir. Dedi:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا  Yani: ona yükseldi ve ona **الرَّبو** isabet etmedi.
  Ve **الرَّبوة** ve **الرُّبْوة**([36]): yüksek yer. Ve denir: buğday **أرْبَت** etti; gelişti; ve o **تُرْبِي** eder. Ve **الرِّبْوة** de **الرَّبْوة** manasındadır. Ve **ربَّيْتُهُ** ve **تربَّيْتُه** denir; onu beslediğin zaman. Ve bu, iki manaya gelen şeylerdendir([37]): birincisi zikrettiğimizdendir; çünkü o, **رُبِّي** edilince büyür, gelişir ve artar. Diğer mana: **التَّربيب**’den **ربّيْته**’dir. Ve caizdir ki [asıl] iki **الباء**’dan biri **ياء** olsun. Ve iki vecih de iyidir.
  Ve malda ve muamelede **الرِّبا** mâlûmdur; ve onun tesniyesi **رِبَوَان** ve **رِبَيَان**’dır([38]). Ve **الأُرْبِيَّة** bu باب’dandır; denir: o, kavminin **أُرْبِيَّة**’sindedir; ehl-i beytinden nesebinin yükseğinde olduğu zaman. Ve **الأُرْبِيّة** başkalarında olmaz. Ve şu beyit okundu:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])  Ve **الأُرْبِيَّتَانِ**: uyluğun iç tarafından kökleri yanında iki et parçasıdır. Ve altındakine göre yükseklikleri sebebiyle böyle adlandırıldılar.
  Ama hemzeli olan: yerden **المربَأ** ve **المَرْبَأة**; o, kavmin gözcüsünün üzerinde durduğu yüksek yerdir. Ve doğanın **مَربأة**’si: üzerinde durduğu yerdir. İmru’ul-Kays dedi:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])  Ve seni bu işten **أربأ** ederim; yani seni ondan yükseltirim([41]). İbn Düreyd zikretti: falanın falan üzerinde **رَبَاء**’ı vardır; medli; yani üstünlük([42]). Ebû Zeyd dedi: işi **رَابَأْتُ**; **مُرابأةً**; yani ondan sakındım ve çekindim. Ve o باب’dandır; sanki onu gözetler. İbnü’s-Sikkît dedi: falanın **رَبْأَ**’sini **ربأتُ** etmedim; yani onu bilmedim. Sanki şöyle der: onu gözetlemedim. Ve ondan: bir fiil yaptı; onunla ilgili **ما ربأتُ به**; yani onu zannetmedim.
  Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ب ث
ربثـة عـن كـذا وربّثـه‏:‏ ثبطـه‏.‏
وفيـه ربيثـة عن الخير‏.‏
وأخذ الشيطان عليهم بالربائث أي بالحوائج المثبطات عن العبادة‏.‏
وفلان يتثبط عن كذا ويتربـث ويتباطـأ ويتلبـث‏.‏
ويقـال‏:‏ جريـه كريـث وأمره ربيث من قولهم‏:‏ فلان كريث عن الأمر‏:‏ ناكص عنه‏.‏
واربثّت الغنم وانبثت‏:‏ انتشرت‏.‏
ولاتزال غنمهم مبثة مربثة‏.‏
واربث القوم في منازلهم ورأيهم‏:‏ تفرّقوا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ اربث أمرهم‏:‏ انتشر ولم يلتئم‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ رميناهم حتى إذا اربث أمرهم وعـاد الرصيـع نهـي ة للحمائـل

##### Türkçe

ر ب ث
**ربثـة** **عـن كـذا** ve **ربّثـه**: onu ağırlaştırdı (yavaşlattı).
Ve onda hayırdan **ربيثـة** vardır.
Ve şeytan onlara **بالربائث** ile, yani ibadetten alıkoyan engelleyici ihtiyaçlarla musallat oldu.
Ve falan **يتثبط** **عن كذا** ve **يتربـث** ve **يتباطـأ** ve **يتلبـث**.
Ve denilir: Onun koşusu **كريـث** ve işi **ربيث**; onların “falan işten **كريث**tir” sözünden: ondan geri duran (geri çekilen).
Ve koyunlar **اربثّت** ve **انبثت**: yayıldı.
Ve onların koyunları durmadan **مبثة مربثة**dir.
Ve kavim **اربث** etti, konaklarında ve görüşlerinde: dağıldılar.
Ve mecazdan: Onların işini **اربث** etti: yayıldı ve birleşmedi.
Ebû Züeyb dedi:
Onlara attık; nihayet onların işi **اربث** edince ve **الرصيـع** geri dönünce, **نهـي ة** (oldu) **للحمائـل** için.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ب ث * * رَبَثَهُ * عن حاجته حبسه وبابه نصر و * الرَّبِيثَةُ * بوزن العجيبة الأمر يحبسك وفي الحديث ﴿إذا كان يوم الجمعة بعث إبليس جنوده إلى الناس فأخذوا عليهم * بالرَّبَائِثِ *﴾ أي ذكروهم الحوائج التي تربثهم

##### Türkçe

* ر ب ث * **رَبَثَهُ** onu ihtiyacından alıkoydu; onu hapsetti. Babı **نصر**’dır. Ve **الرَّبِيثَةُ**, **العجيبة** vezninde, seni alıkoyan iştir. Hadiste: {Cuma günü olduğu vakit İblîs askerlerini insanlara gönderir; onlar da onların üzerine **بالرَّبَائِثِ** ile tutarlar} yani onları, kendilerini alıkoyan ihtiyaçları hatırlatırlar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الربث عن الحاجة  هو:  الحبس عنها  ، يقال: ربثه عن أمره وحاجته يربثه، بالضم، ربثا: حبسه وصرفه،  كالتربيث  ، وهذه عن الصاغاني. وقال شمر: ربثه عن حاجته، أي حبسه، فربث،  وهو  رابث إذا أبطأ، وأنشد لنمير بن جراح:
  تقول ابنة البكري مالي لا أرى                      صديقك إلا رابثا عنك وافـده أي بطيئا. وربثه كلبثه. وأمره  ربيث ومربوث  ، واحد. يقال: دنا فلان ثم  ارباث  كاحمار، قال شيخنا: وسمع مهموزا؛ فرارا من التقاء الساكنين اربأث كاطمأن، أي  احتبس  واربأثثت. اربأث  أمرهم  اربئثاثا، إذا انتشر وتفرق، ولم يلتئم، وهو مجاز. وفي الصحاح: اربث أمرهم  : ضعف وأبطأ حتى تفرقوا  .  والربيثة: أمر يحبسك  ، جمعه ربائث، وفي الحديث  تعترض الشياطين الناس يوم الجمعة بالربائث  أي بما يربثهم عن الصلاة، وفي رواية  إذا كان يوم الجمعة بعث إبليس شياطينه- وفي رواية، جنوده- إلى الناس، فأخذوا عليهم بالربائث  وفي حديث علي رضي الله عنه:  غدت الشياطين براياتها، فيأخذون الناس بالربائث  أي ذكروهم بالحوائج التي تربثهم؛ ليربثوهم بها عن الجمعة. قلت: ومثله في مختار الصحاح، وفي رواية:  يرمون الناس بالترابيث  قال الخطابي: وليس بشيء. قلت: وهذه الرواية التي أشار إليها شيخنا في شرحه، قال ابن الأثير: ويجوز- إن صحت الرواية- أن يكون جمع تربيثة، وهي المرة الواحدة من التربيث، تقول: ربثته تربيثا، وتربيثة واحدة، مثل قدمته تقديما وتقديمة واحدة.  كالربيثي  مثال الخصيصي. الربيثة والربيثي  :الخديعة  والحبس، يقال: فعل ذلك له ربيثي وربيثة أي خديعة وحبسا. وقال ابن السكيت: إنما قلت ذلك ربيثة منى، أي خديعة، وقد ربثته أربثه ربثا. وقال الكسائي: الربيثي من قولك: ربثت الرجل أربثه ربثا، وهو أن تثبطه وتبطىء به قال الشاعر:
  بينا ترى المرء في بلهنية                      يربثه من حذاره أملـه  وتربث  في سيره، أي  تلبث  وربثه كلبثه.  وارتبث  أمرهم  :تفرق، كاربث اربثاثا  واربث القوم: تفرقوا. قال أبو ذؤيب:
  رميناهم حتى إذا اربث أمرهم                      وصار الرصيع نهية للحمائل واربثت الغنم، وانبثت: انتشرت، ولا تزال غنمهم منبثة مربثة، واربثوا في منازلهم ورأيهم: تفرقوا، ويقال جريه كريث، وأمره ربيث، كذا في الأساس.  وربث، كزفر، ابن قاسط  بن بهراء  في قضاعة  .

##### Türkçe

**الربث** ihtiyaçtan alıkoyma hakkında: ondan alıkoymadır; denilir: onu işinden ve ihtiyacından alıkoydu, **يربثه** (ضم ile), **ربثا**: onu hapsetti ve çevirdi; **كالتربيث** gibi; ve bu, صاغاني’dendir. Şمر dedi: onu ihtiyacından alıkoydu, yani onu hapsetti; böylece **فربث**; ve o, yavaşladığı zaman **رابث**tir. نمير بن جراح’tan şu beyit okunmuştur:
  Bekrî’nin kızı der: Niçin görmüyorum                      dostunu, senden başka, senden alıkonmuş ve geleni?
yani yavaş. Ve **ربثه** onun **لبثه**si gibidir. Ve onun işi **ربيث** ve **مربوث**tur; bir(dir). Denilir: falan yaklaştı, sonra **ارباث** etti; bir eşek gibi. Şeyhimiz dedi: ve hemzeli işitildi; iki sâkinin buluşmasından kaçış olarak: **اربأث**; **كاطمأن** gibi; yani alıkondu; ve **واربأثثت**. **اربأث** onların işi **اربئثاثا**: yayıldığı ve dağıldığı, birleşmediği zaman; ve o mecazdır. Ve **الصحاح**’ta: **اربث** onların işi: zayıfladı ve yavaşladı, ta ki dağıldılar. Ve **الربيثة**: seni alıkoyan iş; çoğulu **ربائث**tir. Ve hadiste: şeytanlar cuma günü insanlara **بالربائث** ile engel olur; yani onları namazdan alıkoyan şeylerle. Ve bir rivayette: cuma günü olduğu zaman İblis şeytanlarını—bir rivayette, askerlerini—insanlara gönderir; sonra onları **بالربائث** ile yakaladılar. Ve Ali رضى الله عنه hadîsinde: şeytanlar sancaklarıyla erkenden çıktı; sonra insanları **بالربائث** ile yakalarlar; yani onları alıkoyan ihtiyaçları onlara hatırlattılar; onları onunla cumadan alıkoymak için. Dedim: bunun benzeri **مختار الصحاح**’tadır. Ve bir rivayette: insanlara **بالترابيث** atarlar. خطابي dedi: ve bu bir şey değildir. Dedim: ve bu, şeyhimizin şerhinde işaret ettiği rivayettir. İbn الأثير dedi: ve caizdir—eğer rivayet sahihse—**تربيثة**’nin çoğulu olması; ve o, **التربيث**’ten bir tek seferdir; dersin: onu **تربيثا** ile alıkoydum; ve bir tek **تربيثة**; tıpkı “onu **تقديما** ile öne aldım” ve bir tek **تقديمة** gibi. **كالربيثي**; **الخصيصي** misali. **الربيثة** ve **الربيثي**: aldatma ve alıkoymadır; denilir: ona bunu **ربيثي** ve **ربيثة** olarak yaptı; yani aldatma ve alıkoyma. İbn السكيت dedi: ancak ben bunu “benden bir **ربيثة**” dedim; yani aldatma; ve onu **ربثته أربثه ربثا**. Ve الكسائي dedi: **الربيثي**, senin “adamı **ربثت**; onu **أربثه ربثا**” sözündendir; ve o, onu gevşetmen ve onunla yavaşlamandır. Şair dedi:
  Birden görürsün kişiyi bir rahatlık içinde                      onu, sakınmasından, umudu alıkoyar
Ve **تربث** etti yürüyüşünde; yani **تلبث** etti. Ve **ربثه** onun **لبثه**si gibidir. Ve **ارتبث** onların işi: dağıldı; **كاربث اربثاثا** gibi. Ve **اربث** kavim: dağıldılar. أبو ذؤيب dedi:
  Onlara attık, ta ki **اربث** onların işi                      ve **الرصيع** yükler için bir engel oldu
Ve **اربثت** koyunlar ve **انبثت**: yayıldı; ve onların koyunları hâlâ **منبثة مربثة**dir. Ve **اربثوا** menzillerinde ve görüşlerinde: dağıldılar. Ve denilir: onun koşusu **كريث** gibidir; ve onun işi **ربيث**tir; **الأساس**’ta böyle(ce). Ve **ربث**—**كزفر**—قاسط بن بهراء’nın, قضاعة’daki oğludur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَبَثَهُ
1 رَبَثَهُ ذ , aor. رَبُثَ , inf. n. رَبْثٌ, (Ks, ISk, T,) He hindered, withheld, restrained, or prevented, him, and retarded him; or diverted him, by occupying him otherwise; (Ks, T, TA;) as also ↓ ربّثهُ: (A:) and he kept him, or held him, back: (Ks, T, TA:) and he deceived, deluded, beguiled, circumvented, or outwitted, him. (ISk, T.) You say, رَبَثَهُ عَنْ حَاجَتِهِ, (Sh, T, S, A, * K, *) and أَمْرِهِ, (T, M,) aor. as above, (T, S, M,) and so the inf. n.; (T, S, M, A, K;) and ↓ ربّثهُ, (M,) inf. n. تَرْبِيثٌ; (K;) He hindered, withheld, restrained, or debarred, him; (Sh, T, S, M, A, K;) and turned, or diverted, him; (M;) from the thing that he wanted, (Sh, T, S, A, K,) and from his affair, (T, M,) by pretexts. (T.) -A2- رَبَثَ He was, or became, slow, tardy, dilatory, late, or backward. (Sh, TA.) [See also 5.]

ربّثهُ
2 ربّثهُ ذ : see above, in two places. Also He made him to tarry, stay, or stop. (M.)

تربّث
5 تربّث ذ He tarried, stayed, or stopped, (S, K,) in his journeying. (S.)

8 اـِرْتَبَثَ see the next paragraph.

اربثّوا
9 اربثّوا ذ They became separated, disunited, dispersed, or scattered. (TA.) And اربثّت الغَنَمُ The sheep, or goats, became dispersed, or scattered. (A, TA.) And اربثّوا فِى مَنَازِلِهِمْ, and رَأْيِهِمْ, They became separated, or disunited, in their places of alighting or abode, and their judgment or opinion. (A, TA.) ― -b2- [Hence,] اربثّ أَمْرُهُمْ, (S, TA,) or ↓ اِرْبَاثّ (K, TA,) or ↓ اِرْبَأَثَّ, (CK,) which last has been heard thus pronounced with ء to avoid the conjunction of two quiescent letters, (MF,) (assumed tropical:) Their affair was, or became, weak, and slow, tardy, or dilatory, so that they became separated, disunited, dispersed, or scattered: (S, K:) or the first (اربثّ امرهم) signifies, (T, M, A,) or signifies also, (K, * TA,) (tropical:) their affair, or state of affairs, was, or became, discomposed, dissipated, disorganized, disordered, or broken up; (T, M, A, K; *) as also ↓ ارتبث. (K.)

اِرْبَاثَّ
11 اِرْبَاثَّ ذ , (K, TA,) or ↓ اِرْبَأَثَّ, (CK,) He was, or became, hindered, withheld, restrained, or debarred. (K, TA.) You say, دَنَا فُلَانٌ ثُمَّ ارْبَاثَّ Such a one drew near, or approached: then became hindered, withheld, &c. (TA.) ― -b2- See also 9.

اِرْبَأَثَّ
Q. Q. 4 اِرْبَأَثَّ ذ : see 11: ― -b2- and see also 9.

رَبِيثٌ
رَبِيثٌ ذ i. q. ↓ مَرْبُوثٌ, (M, K,) Hindered, withheld, &c.: (M, * K:) the former, (T, M,) and the latter also, (M,) applied to an affair, or an event. (T, M.) One says, جَرْيُهُ كَرِيثٌ وَأَمْرُهُ رَبِيثٌ [app. meaning His running is attended with difficulty, and the accomplishment of his affair is hindered]: (T: [in a copy of the A, as cited in the TA, حِزْبُهُ is put in the place of جَرْيُهُ, which appears to be the right reading, from what here follows:]) and
جَرْىٌ كَرِيثٌ أَمْرُهُ رَبِيثُ
[app. meaning A running attended with difficulty, the affair of which is hindered]: (M:) كَرِيثٌ is [here] syn. with مَكْرُوثٌ. (T.) -A2- It is also said to signify The جِرِّيث [or eel]; and so ↓ رَبِيثَةٌ: and in the " Jámi" of El-Ghooree, ↓ رِبِّيثَى with kesr to the ر and with teshdeed of the ب, is said to mean a species of fish. (Mgh.)

رَبِيثَةٌ
رَبِيثَةٌ ذ , (T, S, M, K,) a subst. from رَبَثَهُ signifying as expl. in the second sentence of this art., (T,) and ↓ رِبِّيثَى (T, S, M, K,) [in like manner a subst.] from رَبَثَهُ signifying as expl. in the first sentence of this art., (T,) A thing, or an event, that hinders, withholds, restrains, or prevents, one [from a thing that he wants, and from his affair; and that turns, or diverts, one therefrom; and that deceives, or deludes, one]: (S, K:) or both signify deceit, or delusion; [in which sense, accord, to the TA, the former word is expl. in the K, but it is not so in my MS. copy of the K nor in the CK;] and hindrance, restraint, or prevention: (M, TA:) pl. of the former رَبَائِثُ. (TA.) You say, فَعَلَ ذٰلِكَ لَهُ رَبِيثَةً and ↓ رِبِّيثَى He did that to him from a motive of deceit, or delusion, and hindrance, restraint, or prevention. (M.) And اـِنَّمَا قُلْتُ ذٰلِكَ رَبِيثَةً مِنِّى I said that only from a motive of deceit, or delusion, on my part. (ISk, T.) It is said in a trad., تَعْتَرضُ الشَّيَاطِينُ النَّاسَ يَوْمَ الجُمُعَةِ بِالَّربَائِثِ, meaning [The devils go forth against men indiscriminately, on Friday,] with the means of hindering them, or withholding them, from prayer: (M:) or اـِذَا كَانَ يَوْمُ الجُمُعَةِ بَعَثَ اـِبْلِيسُ جُنُودَهُ اـِلَى النَّاسِ فَأَخَذُوا عَلَيْهِمْ بَالرَّبَائِثِ, i. e. [When Friday is come, Iblees sends forth his forces to men, and] they remind them of the wants that hinder, or withhold, them [from the prayers of that day]: (S:) or, as some relate it, ↓ يَرْمُونَ النَّاسَ بِالتَّرَابِيثِ, which is said by El-Khattábee to be of no account; but it may mean [they assail men with] hindrances; for تَرَابِيثُ may be pl. of ↓ تَرْبِيثَةٌ, inf. n. un. of رَبَّثَهُ. (MF.) -A2- See also رَبِيثٌ last sentence.

رِبِّيثَى
رِبِّيثَى ذ : see the next preceding paragraph, in two places: -A2- and see also رَبِيثٌ last sentence.

رَابِثٌ
رَابِثٌ ذ Slow, tardy, dilatory, late, or backward. (TA.)

تَرْبِيثَةٌ
تَرْبِيثَةٌ ذ , and its pl. تَرَابِيثُ: see رَبِيثَةٌ last sentence but one.

مَرْبُوثٌ
مَرْبُوثٌ ذ : see رَبِيثٌ.

##### Türkçe

رَبَثَهُ
1 **رَبَثَهُ** **ذ** , muzâri‘i **رَبُثَ** , mastar ismi **رَبْثٌ**, (Ks, ISk, T,) Onu engelledi, alıkoydu, dizginledi yahut men etti, ve onu geciktirdi; yahut onu başka bir şeyle meşgul ederek ondan çevirdi; (Ks, T, TA;) bunun gibi ↓ **ربّثهُ**: (A:) ve onu geri tuttu yahut geride alıkoydu: (Ks, T, TA:) ve onu aldattı, yanıltıp saptırdı, kandırdı, hileyle alt etti yahut kurnazlıkla yendi. (ISk, T.) Şöyle dersin: **رَبَثَهُ عَنْ حَاجَتِهِ**, (Sh, T, S, A, * K, *) ve **أَمْرِهِ**, (T, M,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (T, S, M,) ve mastar ismi de öyle; (T, S, M, A, K;) ve ↓ **ربّثهُ**, (M,) mastar ismi **تَرْبِيثٌ**; (K;) Onu engelledi, alıkoydu, dizginledi yahut men etti; (Sh, T, S, M, A, K;) ve onu çevirdi; (M;) istediği şeyden, (Sh, T, S, A, K,) ve işinden, (T, M,) bahanelerle. (T.) -A2- **رَبَثَ** Yavaş oldu yahut yavaşladı, ağır davrandı, gecikti, geç kaldı yahut geri kaldı. (Sh, TA.) [Bkz. ayrıca 5.]

ربّثهُ
2 **ربّثهُ** **ذ** : yukarıya, iki yerde, bak. Ayrıca Onu oyalanır kıldı, bekletti yahut durdurdu. (M.)

تربّث
5 **تربّث** **ذ** Yolculuğunda oyalandı, bekledi yahut durdu, (S, K,) (S.)

8 **اـِرْتَبَثَ** bir sonraki paragrafa bak.

اربثّوا
9 **اربثّوا** **ذ** Ayrıldılar, birlikleri bozuldu, dağıldılar yahut saçıldılar. (TA.) Ve **اربثّت الغَنَمُ** Koyunlar yahut keçiler dağıldı yahut saçıldı. (A, TA.) Ve **اربثّوا فِى مَنَازِلِهِمْ**, ve **رَأْيِهِمْ**, Konaklama yahut ikamet yerlerinde ve hükümlerinde yahut görüşlerinde ayrıldılar yahut birlikleri bozuldu. (A, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اربثّ أَمْرُهُمْ**, (S, TA,) yahut ↓ **اِرْبَاثّ** (K, TA,) yahut ↓ **اِرْبَأَثَّ**, (CK,) ki bu sonuncusunun, iki sâkin harfin birleşmesini önlemek için ء ile böyle telaffuz edildiği işitilmiştir, (MF,) (mecaz kabul edilerek:) İşleri zayıf oldu yahut zayıfladı, ve yavaş, ağır, gecikmiş yahut ağırdan alır oldu; öyle ki ayrıldılar, birlikleri bozuldu, dağıldılar yahut saçıldılar: (S, K:) yahut birincisi (**اربثّ امرهم**) şunu ifade eder, (T, M, A,) yahut ayrıca şunu ifade eder, (K, * TA,) (mecaz:) işleri yahut işlerinin hâli bozulmuş, dağılmış, teşkilâtsızlaşmış, düzensizleşmiş yahut parçalanmış oldu; (T, M, A, K; *) bunun gibi ↓ **ارتبث**. (K.)

اِرْبَاثَّ
11 **اِرْبَاثَّ** **ذ** , (K, TA,) yahut ↓ **اِرْبَأَثَّ**, (CK,) Engellendi, alıkondu, dizginlendi yahut men edildi. (K, TA.) Şöyle dersin: **دَنَا فُلَانٌ ثُمَّ ارْبَاثَّ** Falan yaklaştı: sonra engellendi, alıkondu, vb. (TA.) ― -b2- Ayrıca 9’a bak.

اِرْبَأَثَّ
Q. Q. 4 **اِرْبَأَثَّ** **ذ** : 11’e bak: ― -b2- ve ayrıca 9’a bak.

رَبِيثٌ
**رَبِيثٌ** **ذ** ↓ **مَرْبُوثٌ** ile aynı, (M, K,) Engellenmiş, alıkonmuş, vb.: (M, * K:) birincisi, (T, M,) ve ikincisi de, (M,) bir işe yahut bir olaya uygulanır. (T, M.) Şöyle denir: **جَرْيُهُ كَرِيثٌ وَأَمْرُهُ رَبِيثٌ** [görünüşe göre anlamı: Onun koşması güçlükle beraberdir ve işinin gerçekleşmesi engellenmiştir]: (T: [TA’da nakledildiği üzere A’nın bir nüshasında **حِزْبُهُ** , **جَرْيُهُ** yerine konmuştur; ki aşağıda gelen şeyden bunun doğru okunuş olduğu görünür:]) ve
**جَرْىٌ كَرِيثٌ أَمْرُهُ رَبِيثُ**
[görünüşe göre anlamı: Güçlükle beraber bir koşu; onun işi engellenmiştir]: (M:) **كَرِيثٌ** [burada] **مَكْرُوثٌ** ile eşanlamlıdır. (T.) -A2- Ayrıca **جِرِّيث** [yahut yılanbalığı] anlamına geldiği de söylenir; ve bunun gibi ↓ **رَبِيثَةٌ**: ve El-Ghooree’nin “Jámi”inde, ↓ **رِبِّيثَى** (ر’ye kesra ile ve ب’nin şeddelenmesiyle) bir balık türü demektir denilmiştir. (Mgh.)

رَبِيثَةٌ
**رَبِيثَةٌ** **ذ** , (T, S, M, K,) **رَبَثَهُ**’den bir isim olup bu maddenin ikinci cümlesinde açıklandığı mânâdadır, (T,) ve ↓ **رِبِّيثَى** (T, S, M, K,) [aynı şekilde bir isim] **رَبَثَهُ**’den olup bu maddenin birinci cümlesinde açıklandığı mânâdadır, (T,) Bir kimseyi [istediği bir şeyden ve işinden; ve onu oradan çeviren; ve onu aldatan yahut yanıltan] engelleyen, alıkoyan, dizginleyen yahut men eden bir şey yahut bir olay: (S, K:) yahut ikisi de aldatma yahut yanıltma demektir; [bu mânâda, TA’ya göre, birinci kelime K’da açıklanmıştır; fakat K’nın yazma nüshamda da CK’da da böyle değildir;] ve engelleme, dizginleme yahut men etme: (M, TA:) birincisinin çoğulu **رَبَائِثُ**. (TA.) Şöyle dersin: **فَعَلَ ذٰلِكَ لَهُ رَبِيثَةً** ve ↓ **رِبِّيثَى** Onu, aldatma yahut yanıltma ve engelleme, dizginleme yahut men etme saikiyle yaptı. (M.) Ve **اـِنَّمَا قُلْتُ ذٰلِكَ رَبِيثَةً مِنِّى** Bunu ancak benden yana bir aldatma yahut yanıltma saikiyle söyledim. (ISk, T.) Bir rivayette şöyle denmiştir: **تَعْتَرضُ الشَّيَاطِينُ النَّاسَ يَوْمَ الجُمُعَةِ بِالَّربَائِثِ**, yani [şeytanlar Cuma günü insanlara gelişigüzel karşı çıkarlar,] onları namazdan engellemenin yahut alıkoymanın vasıtalarıyla: (M:) yahut **اـِذَا كَانَ يَوْمُ الجُمُعَةِ بَعَثَ اـِبْلِيسُ جُنُودَهُ اـِلَى النَّاسِ فَأَخَذُوا عَلَيْهِمْ بَالرَّبَائِثِ**, yani [Cuma günü geldiğinde İblîs askerlerini insanlara gönderir ve] onlar, o günün namazlarından onları engelleyen yahut alıkoyan ihtiyaçları onlara hatırlatırlar: (S:) yahut bazıları onu ↓ **يَرْمُونَ النَّاسَ بِالتَّرَابِيثِ** diye rivayet eder; ki bunun El-Khattábee tarafından değersiz olduğu söylenmiştir; fakat [bu] engeller demek olabilir; zira **تَرَابِيثُ**, ↓ **تَرْبِيثَةٌ**’nın çoğulu olabilir; **رَبَّثَهُ**’nin mastar-ı merresi. (MF.) -A2- Ayrıca **رَبِيثٌ**’in son cümlesine bak.

رِبِّيثَى
**رِبِّيثَى** **ذ** : bir önceki paragrafa, iki yerde, bak: -A2- ve ayrıca **رَبِيثٌ**’in son cümlesine bak.

رَابِثٌ
**رَابِثٌ** **ذ** Yavaş, ağır, geciktirici, geç yahut geri. (TA.)

تَرْبِيثَةٌ
**تَرْبِيثَةٌ** **ذ** , ve onun çoğulu **تَرَابِيثُ**: **رَبِيثَةٌ**’in sondan bir önceki cümlesine bak.

مَرْبُوثٌ
**مَرْبُوثٌ** **ذ** : **رَبِيثٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَبَثَ
رَبَثَ U ( n.ac. رَبْث 1
a.  [ acc. &  'An ], Kept back, restrained, prevented from.

رَبَّثَ
رَبَّثَ II ,
a.  see I .

b.  Made to stop, tarry; delayed, detained.

تَرَبَّثَ
تَرَبَّثَ V ,
a.  Tarried, stayed.

رَبِيْث
رَبِيْث 25 ,
a.  Hindered.

رَبِيْثَة
رَبِيْثَة 25t , ( pl. رَبَاْئِثُ 46 ),
a.  Obstacle, hindrance.

b.  Deceit, deception.

##### Türkçe

رَبَثَ
**رَبَثَ** U (isim-fiil **رَبْث** 1
a. [acc. & 'An], geri tuttu, dizginledi, alıkoydu, -den men etti.

رَبَّثَ
**رَبَّثَ** II,
a. I’e bak.

b. durdurdu; oyaladı; geciktirdi, alıkoydu.

تَرَبَّثَ
**تَرَبَّثَ** V,
a. oyalandı, kaldı.

رَبِيْث
**رَبِيْث** 25,
a. engellenmiş.

رَبِيْثَة
**رَبِيْثَة** 25t, (çoğulu **رَبَاْئِثُ** 46),
a. engel, mâni.

b. hile, aldatma.
