# ربذ (ر-ب-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ب - ذ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والباء معهما
ذ بر: الذَّبْرُ، بلغة هُذَيْل خَفيّةٌ يذبُرُها ذَبْراً.
وبعضهم يقول: ذَبَرَ الكتاب أي كَتَبَ، وبعض يقول: الذَّبُور الفِقْهُ بالشيءِ والعِلْمُ به، وقيل: ذَبَره أي فَهِمَه وقَتَلَه عِلْماً.
بذر:
بَذَرْتُ الشيءَ والحَبَّ بَذْراً، بمعنى نَثَرْتُ، ويقال للنَّسْل: البَذْر، يقال: هؤلاءِ بَذْرُ سُوءٍ.
والبَذْرُ اسمٌ جامعُ لِما بَذَرْتَ من الحَبِّ.
والبَذير: من لا يستطيع أن يُمسِكَ سِرَّ نفسه.
ورجلٌ يَذيرٌ وبَذُور: مِذْياعٌ، وقومٌ بُذُرٌ: مَذاييعُ، والفعل والمصدر في القياس بَذُرَ بَذارةً.
وفي الحديث: لَيسوا بالمسَاييحِ البُذُر، ويقال بَذّر بَذْراً.
والتبذير: إفسادُ المال وإنفاقه في السَّرَف، قال الله -جَلَّ وعَزَّ: ولا تُبَذِّرْ تَبذيرا.
وقيل: التبذير إنفاق المال في المعاصي، وقيل: هو أن يَبسُطَ يدَه في إنفاقه حتى لا يبقي منه ما يقتاتُه، واعتبارُه قوله -عزَّ وجلَّ-: "ولا تَبْسُطْها كَُّ البَسْط فتقعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا".
ويقال: طعام كثيرُ البُذارة أي كثير النَّزَل، وهو طعام بَذِرٌ أي نَزَلٌ، وقال:
ومن العَطيّة ما تَرَى		جُذماءَ ليسَ لها بُذارَهْ
ربذ:
الرَّبَذةُ: موضع.
والرَّبَذُ: خِفَّةُ القَوائم في المَشْيِ، وخِفّة الأصابِع في العمَل، وأنه لَرَبِذٌ، قال جرير:
خُزْرٌ لهم رَبَذٌ إذا ما استَأْمَنوا		وإذا تتابَعَ في الزمانِ الأَمرُعُ
والرَّبَذَةُ: صُوفةٌ يُؤخَذُ بها القَطِرانُ فيُهْنَأُ بها البعير، وشُبِّهَتِ الخِرقة التي تُلقيها الحائض بها فسُمِّيَت الرَّبَذة..
والرَّبَذة تَميمْيةٌ، والثَّمَلَةُ حِجازيّةٌ وهُما صُوفة الهِناءِ.
وشيءٌ رَبيذٌ أي أي بعضه على بعضٍ.
ذرب:
الذَّرِبُ: الحادُّ من كل شيءٍ، لِسانٌ ذَرِبٌ، وسَيْفٌ ذرِبٌ أي حادٌّ.
وسُمٌّ ذَرب ومَذروبٌ، وقد ذَرِبَ ذرُباً وذَرابَةً.
والذَّرِبةُ والذِّرْبةُ: السِّلطيةُ من النُّساء، قال:
إنّي لقيتُ ذِرْبَةً من الذِّرَبْ
وفُلانٌ ذرِبٌ: مُنكَرٌ.
وتَذريب السَّيف: أنْ يُنْقَعَ في السُّمِّ فإذا أُنعِمَ سَقْيُه أُخرِجَ فشُحِذَ.
وذَرِبَ الجُرْحُ إذا ازدادَ اتِّساعاً ولا يقبَلُ البُرْءَ، قال الكمَيْت:
أنتَ الطبيب بأَدواءِ القُـلـوب إذا		خِيفَ المُطاوِلُ من أسقامِها الذَّرِبُ
والذَّرَبُ من الأمراضِ مأخوذٌ من الجُرْح، وهو الذي لا يَبْرَأُ، واستعير من الجُرْحِ للمَرَض، قال الغَنَويُّ:
إذا أَساها طبيبٌ زادَها مَرَضاً

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الرّاء** و**الباء** معهما
ذ بر: **الذَّبْرُ**; **هُذَيْل** dilinde gizlidir; onu **ذَبْراً** olarak **يذبُرُها**.
Ve onların bazısı der ki: **ذَبَرَ** **الكتاب** yani yazdı; ve bazısı der: **الذَّبُور** şey ile fıkıh ve onunla ilimdir; ve denildi: onu **ذَبَره** yani onu anladı ve onu ilim olarak öldürdü.

بذر:
**بَذَرْتُ** şeyi ve tohumu **بَذْراً**, **نَثَرْتُ** mânâsında; ve nesle **البَذْر** denilir; denilir: bunlar kötülük **بَذْرُ**’üdür.
Ve **البَذْرُ**, tohumdan **بَذَرْتَ**’ın şeyine cem edici bir isimdir.
Ve **البَذير**: kendi sırrını tutmaya güç yetiremeyen kimsedir.
Ve **يَذيرٌ** ve **بَذُور** bir adam: **مِذْياعٌ**; ve **بُذُرٌ** bir kavim: **مَذاييعُ**; ve fiil ve masdar kıyasta **بَذُرَ** **بَذارةً**’dır.
Ve hadiste: **المسَاييحِ** **البُذُر** ile değildirler; ve denilir: **بَذّر** **بَذْراً**.
Ve **التبذير**: malı ifsat etmek ve onu israfta harcamaktır; Allah dedi -yüce ve aziz: “Ve **تُبَذِّرْ** **تَبذيرا**.”
Ve denildi: **التبذير** malı masiyetlerde harcamaktır; ve denildi: o, onu harcamada elini yaymasıdır; ta ki ondan, onunla geçineceği şeyi bırakmasın; ve onun itibarı O’nun sözü -aziz ve celil-: “Ve onu, yaymanın tümü gibi **تَبْسُطْها**; böylece kınanmış, hasret çekmiş olarak oturursun.”
Ve denilir: **البُذارة**’sı çok yemek, yani **النَّزَل**’i çok; ve o, **بَذِرٌ** bir yemektir, yani **نَزَلٌ**; ve dedi:
ومن العَطيّة ما تَرَى		جُذماءَ ليسَ لها بُذارَهْ

ربذ:
**الرَّبَذةُ**: bir yerdir.
Ve **الرَّبَذُ**: yürüyüşte ayakların hafifliği ve işte parmakların hafifliği; ve o, elbette **لَرَبِذٌ**’dir; **جرير** dedi:
خُزْرٌ لهم رَبَذٌ إذا ما استَأْمَنوا		وإذا تتابَعَ في الزمانِ الأَمرُعُ
Ve **الرَّبَذَةُ**: onunla katran alınan bir yün parçasıdır; onunla deveye **يُهْنَأُ** yapılır; ve hayızlı kadının attığı bez ona benzetildi de **الرَّبَذة** diye adlandırıldı..
Ve **الرَّبَذة** **تَميمْيةٌ**’dir; ve **الثَّمَلَةُ** **حِجازيّةٌ**’dir; ve ikisi, **الهِناءِ** yün parçasıdır.
Ve **رَبيذٌ** bir şey: yani onun bazısı bazısının üzerinedir.

ذرب:
**الذَّرِبُ**: her şeyden keskin olandır; **ذَرِبٌ** bir dil; ve **ذرِبٌ** bir kılıç, yani keskin.
Ve **ذَرب** ve **مَذروبٌ** bir zehir; ve **ذَرِبَ** **ذرُباً** ve **ذَرابَةً** olmuştur.
Ve **الذَّرِبةُ** ve **الذِّرْبةُ**: kadınlardan **السِّلطيةُ**; dedi:
إنّي لقيتُ ذِرْبَةً من الذِّرَبْ
Ve falan **ذرِبٌ**: **مُنكَرٌ**.
Ve **تَذريب** kılıç: onun zehirde ıslatılmasıdır; sonra sulaması güzelce yapıldığında çıkarılır da bilenir.
Ve yara **ذَرِبَ** olur; genişlemesi arttığında ve iyileşmeyi kabul etmediğinde; **الكمَيْت** dedi:
أنتَ الطبيب بأَدواءِ القُـلـوب إذا		خِيفَ المُطاوِلُ من أسقامِها الذَّرِبُ
Ve hastalıklardan **الذَّرَبُ**, yaradan alınmıştır; ve o, iyileşmeyen şeydir; ve hastalık için yaradan ödünç alınmıştır; **الغَنَويُّ** dedi:
إذا أَساها طبيبٌ زادَها مَرَضاً

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرِبْذَةُ بالكسر: الصوفَةُ يُهْنَأُ بها البعير. قال الشاعر:
يا عَقيدَ اللُوْمِ لَوْلا نِعْمَتيكُنْتَ كالرِبْذَةِ مُلْقىً بالفِنا
وكذلك خِرقة الصائِغ التي يَجلو بها الحَلْيَ. والرَبَذَةُ بالتحريك: لغةٌ فيها. والرَبَذَةُ أيضاً: واحدةُ الرَبَذِ، وهي عُهونٌ تُعلَّق في أعناق الإبل. ويقال: رَبِذَتْ يده بالقِداحِ تَرْبَذُ رَبَذاً، أي خَفَّتْ. والرَبِذُ: الخفيفُ القوائم مشيه. ويقال أيضاً: فلانٌ ذو رَبِذات، أي كثير السَقَطِ في كلامه. وبَينَ القوم رَباذِيَةٌ، أي شَرٌّ.

##### Türkçe

**الرِبْذَةُ** (kesre ile): deveye onunla katran sürülen yün parçası. Şair dedi ki:
يا عَقيدَ اللُوْمِ لَوْلا نِعْمَتيكُنْتَ كَ**الرِبْذَةِ** مُلْقىً بالفِنا
Ve (bu) aynı şekilde, kuyumcunun ziyneti onunla parlatıp cilaladığı bez parçasıdır. **والرَبَذَةُ** (hareke ile): onda bir lugattır. **والرَبَذَةُ** ayrıca: **الرَبَذِ**’in bir tanesi; o, develerin boyunlarına asılan yünlerdir. Ve denilir: **رَبِذَتْ** onun eli oklarla **تَرْبَذُ** **رَبَذاً**; yani hafifledi. Ve **الرَبِذُ**: yürüyüşü bacakları hafif olan (kimse). Ve ayrıca denilir: falan kimse **ذو رَبِذات**; yani sözünde düşüklüğü çoktur. Ve kavmin arasında **رَباذِيَةٌ** (vardır); yani şer.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ب ر
ذبر ، ذرب ، بذر ، ربذ .
ذبر : أبو عبيد : ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه كَتَبتُه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي ، وسئل عن قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من أهل الجنة خَمْسةُ أصناف : منهم الذي لا ذِبْر له ) أي لا لسان له يتكلم به .
وفي حديث حُذَيْفَة أنه قال : يا رسول الله من ضعفه من قولك ذَبرْت الكتاب أي قرأته قال وذبرته أي كتبته ففرق بين ذَبر وذَبر ، ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الذابرُ المتقنُ للعلم ، يقال ذبره يذبره ، ومنه الخبر كان معاد يذبُرُه عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أي يتقنه ذبْراً وذبارَةً يقال : ما أَرْصَن ذبَارته ، وقال الأصمعي : الذِّبَار الكتب واحدها ذبْرٌ ، وقال ذو الرُّمة يَصف وقوفه على دار :
أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ
على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ
وقال ابن الأعرابي : ذَبَرَ أي أَتْقَنَ وذَبِرَ غَضِبَ ، وقال الليث : الذَّبْر بِلُغة أهل هُذيل كلُّ قِراءَة خَفِيَّة ، قال وبعضٌ يقول : زَبَرَ كَتَبَ ، وبعض يقول : الزَّبُورُ الفِقْه بالشيء والعلم .
قال صخر الغَي :
فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء
يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا
ذبْر بَيِّنٌ ، يقال : ذبَر يذْبُر إذا نظر فأحسن النظر ، أَلْبُهمْ مَن كان هواه معهم يقال : بنو فلان ألْبٌ واحدُ حشدوه جمعوه .
ذرب : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أبوالُ الإبل فيها شِفاء من الذَّرَبِ ) ، أبو عبيد عن أبي زيد : ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً فهي ذَرِبَةٌ إذا فَسِدَتْ ، وفي حديث آخر : إنَّ أعشى بني مازن قدم على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشده أبياتاً يشكو فيها امرأتَه :
يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ
إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ
خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ
فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ
أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ
وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ
قال عمر : الذِّرْبَةُ : الداهية أراد بالذِّرْبَةِ امرأتَه ، كَنَى بِهَا عن فَسادها وخِيانتها في فرجها وجمعُها ذربٌ وأصله من ذَرَبِ المعدة وهو فَسادُها .
وقال شمر : امرأةٌ ذَرِبةٌ طويلةُ اللسان فاحشةٌ .
وقال أبو زيد : يقال لِلغُدَّةِ ذِرْبٌ وتجمع ذِرَبٌ ، ويقال للمرأة السليطة اللسان : ذَرِبةٌ وذِرْبَةٌ ، وذَرَبُ اللسان حِدَّتُه .
وقال أبو عُبَيد : ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً فهي مَذْرُوبَة إذا أحْدَدْتَها .
وقال الليث : الذَّرِبُ الحادُّ من كل شيء ، لِسانٌ ذرِبٌ ومَذْروبٌ ، وسنان ذرِبٌ ، ومَذْروبٌ ، وفِعْلُهُ ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة . وقوم ذُرْبٌ قال : وتَذْرِيبُ السيف
أن يُنْقَع في السُّم فإذا أُنْعِمَ سَقْيُه ، أُخْرِجَ فشُحِذَ .
ويجوز ذَرَبْتُه فهو مَذْرُوبٌ قال عبيدة :
وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً
مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ
قال شمر : ليس بفاحش .
وفي حديث حذيفة قال : حدثنا ابن هاجك ، قال : حدثنا حمزة عن عبد الرزاق ، قال : أخبرنا الثوري عن أبي إسحاق عن عبيد بن مغيرة قال : سمعت حذيفة يقول : كنت ذَرِب اللسان على أَهْلي فقلت : يا رسول الله إني لأخشى أن يدخلني لساني النارَ فقال رسول الله : ( فأين أنت من الاستغفار إني لأستغفر الله في اليوم مائة مرة ) . قال : فذكرته لأبي بردة فقال : وأتوب إليه ، قال أبو بكر في قولهم : ذَرب اللسان : سمعت أبا العباس أنه قال : يا رسول الله إني رجل ذرب اللسان .
سمعت أبا العباس يقول : معناه فاسد اللسان قال : وهو عيب وذم .
يقال : قد ذَرِبَ لِسان الرجُل يذْرَبُ إذا فَسَدَ ، ومن هذا ذَرِبَتْ مَعِدَتُه فسدتْ وأنشد :
أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي
وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي
قال : واللَّغْبُ الرَّدِيء من الكلام وأنشد :
وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ
معناه من الفساد ، قال : وهو قول الأصمعي .
قال غيرهما : الذَّرِبُ اللسان الحادُ اللسان ، وهو يرجع إلى معنى الفساد . إنِّي رجلٌ ذَرِبُ اللِّسان وعامَّة ذلك على أهلي ، قال : فاستغفر الله .
قال شمر : قال أسيد بن موسى بن حَيْدة : الذَّرِبُ اللسانُ الشتَّامُ الفاحشُ .
وقال ابن شميل : الذَّرِبُ اللسان الفَاحِشُ الشتَّامُ البَذِيءُ الذي لا يُبالي ما قال .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التَّذْرِيبُ حَمْلُ المرأة ولدَها الصغيرَ حتى يَقْضِيَ حاجتَه ، ويقال : ألقَى بينهم الذَّرَبُ وهو الاخْتِلافُ والشرُّ ورماهم بالذربين مثله .
وقال أبو عبيد : الذَّرَبَيَّا على مِثال فَعَلَيَّا الداهية .
وقال الكميت :
رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ
وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها
وقال غيره : الذَّرَبَيّا هو الشرّ والاختلاف .
بذر : قال الليث : البَذرُ ما عزِل للزَّرع ولِلزّراعة من الحبوب كلّها ، والجميع البُذُورُ ، والبَذْرُ أيضاً مَصدر بَذَرْتُ وهو على معنى قولك نَثَرْتُ الحَبَّ ، ويقال لِلنَّسْل أيضاً : البذْرُ ، يقال : إن هؤلاء لَبَذْرُ سَوْءٍ .
قال : والبَذِيرُ من الناس الذي لا يستطيع أن يُمْسك سِرَّ نَفْسِه .
يقال : رجل بَذِيرٌ وبَذُورٌ ، وقوم بُذُرٌ ، وقد بَذُرَ بَذَارةً .
وفي الحديث : ( لَيْسوا بالمسَايِيح البُذُرِ ) ، والتَّبْذِيرُ إفساد المال وإنفاقُه في السَّرف ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ) ( الإسراء : 26 ) .
وقيل : التّبْذِيرُ إنْفَاقُ المال في المعاصي ، وقيل : هو أن يَبْسُطَ يده في إنفاقه حتى لا يُبْقِي منه ما يَقْتَاتُه ؛ واعتباره بقوله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً ) ( الإسراء : 29 ) .
ويقال طعامٌ كثيرُ البُذَارَةِ أي كثيرُ النَّزَلِ وهو طعامٌ بَذِرٌ أي نَزَلٌ ، وقال الشاعر :
وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى
جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة
عمرو عن أبيه : البَيْذَرَةُ والتّبْذِيرُ والنَّبْذَرة بالنونِ والبَاءُ تفريقُ المال في غير حَقِّه .
وقال الأصمعي : تَبَذَّر الماءُ إذا تَغَيَّر واصْفَرَّ ، وأنشد لابن مُقْبِلٍ :
قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها
تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ
قال : المتَبَذرُ المتَغَيِّر الأصفرُ ؛ وبَذَّرُ اسم ماءٍ بعينه ، ومثلُه خَضَّمُ وعَثَّرُ ، ويَقَّمُ شجرة ، وليس لها نظائر .
ربذ : قال الليث : الرَّبَذُ خِفَّةُ القَوائم في المشْي ، وخِفّة الأصابع في العَمل تقول : إنه لرَبِذٌ .
أبو عبيد عن الفراء : الرَّبَذُ العُهون التي تُعَلَّقُ في أعناق الإبل واحدتها رَبَذَةٌ .
وثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّبَذَةُ والوَفِيعَةُ صوفٌ يُطْلَى به الجِرْبَى .
قال : والرَّبَذَةُ والثُّمْلَةُ والْوَقِيعَةُ صِمَام القَارُورة .
أبو عبدة عن الكسائي يقال للخرقة التي تُهنَأَ بها الجربى : الرَّبَذَةُ .
قال الليث : الرَّبَذَةُ التي تُلْقيها الحائض .
وقال أحمد بن يحيى : سألت ابن الأعرابي عن الرَّبَذَةِ اسم القرية ؟ فقال : الرِّبْذَةُ الشِّدةُ والشَّرُّ الذي يَقَعُ بين القوم ، يقال : كنا في رِبْذَةٍ ما تجلَّت عنَّا .
وقال ابن السكيت : الرَّبَاذِيةُ الشرُّ الذي يقع بين القوم ، وأنشد لزياد الطماحي قال :
وكانَتْ بين آل أبي زياد
زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ
أبو سعيد : لِثَةٌ رَبِذَةٌ قليلةُ اللحم وأنشد قول الأعْشى :
تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه
على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها
قال : النِّيِّ اللّحْمُ ، وقال الأزهري :
ورواه المنذري لنا عن ثعلب عن ابن الأعرابي : على ربذات النيّ من الربْذَة ، وهي السواد ، قال ابن الأنباري : النِّيِّ : الشحم من نَوْف الناقة إذا سَمِنتْ .
قال : والنِّيءُ بِكسْرِ النون والهمز : اللحم الذي لم ينضج وهذا هو الصحيح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّبَذُ العُهون تُعَلَّق على الناقة ، وفرس رَبِذٌ أي سريع ، وأرْبَذَ الرجلُ إذا اتَّخذَ السِّياط الرَّبَذِيَّة وهي معروفة .
وقال ابن شميل : سَوْط ذو رُبَذٍ ، وهي سيور عند مُقَدّم جِلْد السوط .
وقال ابن الأعرابي : أَذرَبَ الرجلُ إذا فَصُح لِسانُه بعد حَصَرٍ ولَحْنٍ ، وأَذْرَبَ الرجلُ إذا فَسدَ عليه عَيشُه .

##### Türkçe

ذ ب ر
**ذبر** ، **ذرب** ، **بذر** ، **ربذ** .

**ذبر** : Ebû Ubeyd: **ذَبَرْتُ الكتابَ أَذبُره وذَبرْتُه أَذبِرُه**: onu yazdım.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; (ve) Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü hakkında soruldu: “(Cennet ehlinden beş صنف vardır: onlardan **الذي لا ذِبْر له** olan)” yani kendisiyle konuştuğu bir dili yoktur.

Huzeyfe hadîsinde, onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Yâ Resûlallah, senin ‘**ذَبرْت الكتاب**’ sözünden zayıf olan kimdir?” yani “onu okudum” dedi; “ve **ذبرته**” yani “onu yazdım”; böylece **ذَبر** ile **ذَبر** arasında فرق yaptı. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o şöyle dedi: **الذابرُ** ilmi sağlam yapan (mütkin) kimsedir; “**ذبره يذبره**” denir. Ondan (olarak) haber (vardır): Muâz, onu Resûlullah’tan (sallallahu aleyhi ve sellem) **يذبُرُه** idi; yani onu **ذبْراً** ve **ذبارَةً** ile sağlam yapardı. Denir: “Onun **ذبَارته**si ne kadar sağlamdır!” Asma‘î dedi: **الذِّبَار** kitaplar(dır); tekili **ذبْرٌ**. Zü’r-Rumme, bir ev üzerinde duruşunu وصف ederken (şöyle dedi):

أَقُولُ لِنَفْسي وَاقِفاً عِند مُشْرِفٍ
على عَرَصاتٍ كالذِّبارِ النَّوَاطِقِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: **ذَبَرَ** yani sağlam yaptı; **ذَبِرَ** (ise) غضب etti. Leys dedi: **الذَّبْر** Hüzeyl ehlinin lugatında her gizli okumadır. Dedi: Bazısı “**زَبَرَ**: yazdı” der; bazısı da “**الزَّبُورُ**: bir şeydeki fıkıh ve ilim” der.

Sahr el-Ğayy dedi:

فيها كتابٌ ذَبْرٌ لمقْتَرِىء
يَعْرِفُه أَلْبُهُمْ ومَن حَشَدُوا

**ذبْر** açıktır; “**ذبَر يذْبُر**” denir: baktı da bakışı güzel yaptı(ysa). **أَلْبُهمْ**: hevesi onlarla olan kimse(ler)dir. “Falan oğulları **ألْبٌ**” denir: onu **حشدوه**: onu topladılar.

**ذرب** : Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi ki o dedi: “(Deve bevli(leri)nde **الذَّرَبِ**den şifa vardır).” Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**ذَرِبَتْ مَعِدَتُه تَذْرَبُ ذَرَباً**” (denir); o **ذَرِبَةٌ**dir: bozulduğunda. Başka bir hadîste: Benî Mâzin’in a‘şâsı Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi; ona, içinde karısını şikâyet ettiği beyitler inşâd etti:

يا سيدَ الناسِ وَدَيَّان العَرَبْ
إليك أشكو ذِرْبَة من الذِّرَبْ
خَرَجْتُ أَبْغِيها الطعامَ في رَجَبْ
فَخَلَفَتْنِي بِنزَاعٍ وحَرَبْ
أَخْلَفَتْ العَهْدَ وبَطَّتْ بِالذَّنَبْ
وتركتني وَسْطِ عيصٍ ذِي أشَبْ

Ömer dedi: **الذِّرْبَةُ**: musibet; **الذِّرْبَةِ** ile karısını kastetti; onunla, onun bozukluğuna ve ferci hususunda hıyanetine kinaye yaptı. Onun çoğulu **ذربٌ**dur; aslı, midenin **ذَرَبِ**indendir; o da onun bozulmasıdır.

Şemmer dedi: **ذَرِبةٌ** kadın: dili uzun, fahişe.

Ebû Zeyd dedi: **ذِرْبٌ** bezeye denir; **ذِرَبٌ** diye toplanır. Dili sivri kadına: **ذَرِبةٌ** ve **ذِرْبَةٌ** denir. **ذَرَبُ اللسان**: onun keskinliğidir.

Ebû Ubeyd dedi: **ذَرَبْتُ الحَديدةَ أذرُبُها ذَرْباً**; o **مَذْرُوبَة**dir: onu keskinleştirdiğinde.

Leys dedi: **الذَّرِبُ** her şeyden keskin olandır; **لِسانٌ ذرِبٌ** ve **مَذْروبٌ**; **سنان ذرِبٌ** ve **مَذْروبٌ**. Onun fiili: **ذرِبَ يَذْرَبُ ذَرَباً وذَرَابَة**. **قوم ذُرْبٌ**. Dedi: kılıcın **تَذْرِيبُ**i, zehre batırılmasıdır; sulaması güzelce yapıldığında çıkarılır da bilenir.

“**ذَرَبْتُه**” caizdir; o **مَذْرُوبٌ**dur. Ubeyde dedi:

وخرْقٍ مِنَ الفتْيانِ أكرمَ مَصْدَقاً
مِن السَّيْف قَدْ آخَيْتُ لَيْسَ بمذْرُوبِ

Şemmer dedi: “Fahiş (sözlü) değildir.”

Huzeyfe hadîsinde: “Bize İbn Hâcik haber verdi” dedi; “bize Hamza, Abdurrezzâk’tan haber verdi” dedi; “bize Sevrî, Ebû İshâk’tan, Ubeyd b. Muğîre’den haber verdi” dedi; “Huzeyfe’yi şöyle derken işittim: ‘Ailem üzerine **ذَرِب اللسان** idim; dedim ki: Yâ Resûlallah, dilimin beni ateşe sokmasından korkuyorum.’ Resûlullah dedi ki: ‘(Öyleyse sen istiğfardan neredesin? Ben günde yüz kere Allah’tan mağfiret dilerim.)’” Dedi: “Bunu Ebû Burde’ye söyledim; o dedi ki: ‘Ve O’na tevbe ederim.’” Ebû Bekir, onların “**ذَرب اللسان**” sözünde: Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: “Yâ Resûlallah, ben **ذرب اللسان** bir adamım.”

Ebû’l-Abbâs’ı şöyle derken işittim: manası: dili bozuk. Dedi: bu bir ayıp ve zemmdir.

“Erkeğin dili **ذَرِبَ** oldu, **يذْرَبُ**” denir: bozulduğunda. Bundan: “**ذَرِبَتْ مَعِدَتُه**” (yani) bozuldu. Ve inşâd etti:

أَلَمْ أَكُ باذلاً وِدِّي ونَصْرِي
وأَصْرِفُ عَنْكم ذَرَبِي ولغْبِي

Dedi: **اللَّغْبُ** sözün kötü olanıdır. Ve inşâd etti:

وعرفت ما فيكم مِنْ الأذْرَابِ

Manası: bozukluktan. Dedi: bu Asma‘î’nin sözüdür.

İkisi dışında (başkaları) dedi: **الذَّرِبُ اللسان** dili keskin olandır; bu, bozukluk manasına döner. “Ben **ذَرِبُ اللِّسان** bir adamım; bunun çoğu ailem üzerinedir.” Dedi: “Öyleyse Allah’tan mağfiret dile.”

Şemmer dedi: Useyd b. Mûsâ b. Hayde dedi: **الذَّرِبُ اللسانُ**: söven, fahiş (sözlü) dil.

İbn Şümeyl dedi: **الذَّرِبُ اللسان**: fahiş, söven, edepsiz; ne dediğine aldırmayan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: o dedi: **التَّذْرِيبُ** kadının küçük çocuğunu, حاجetini giderinceye kadar حمل etmesidir. Ve denir: aralarına **الذَّرَبُ** attı; o, ihtilaf ve şerdir. “Onları **بالذربين** attı” (da) bunun gibidir.

Ebû Ubeyd dedi: **الذَّرَبَيَّا** (kalıbı) **فَعَلَيَّا** misalinde: musibet.

Kümeyt dedi:

رَمَانِيَ بالآفات مِن كلِّ جَانِبٍ
وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها

Başkası dedi: **الذَّرَبَيّا** şer ve ihtilaftır.

**بذر** : Leys dedi: **البَذرُ** ekim ve ziraat için bütün hububattan ayrılan şeydir; hepsi **البُذُورُ**dur. **البَذْرُ** ayrıca **بَذَرْتُ**’un masdarıdır; “taneleri saçtım” sözünün manası üzeredir. Nesle de **البذْرُ** denir; “Şunlar elbette **لَبَذْرُ سَوْءٍ**dur” denir.

Dedi: İnsanlardan **البَذِيرُ**, kendi sırrını tutmaya güç yetiremeyen kimsedir.

“**رجل بَذِيرٌ** ve **بَذُورٌ**; **قوم بُذُرٌ**” denir. Ve **بَذُرَ بَذَارةً** (denmiştir).

Hadîste: “(**لَيْسوا بالمسَايِيح البُذُرِ**)”. **التَّبْذِيرُ** malı bozmak ve onu israfta harcamaktır; Allah (azze ve celle) dedi: “(**وَلاَ تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا**)” (İsrâ: 26).

Ve denildi: **التّبْذِيرُ** masiyetlerde mal harcamaktır. Ve denildi: harcamasında elini açmasıdır; ondan, kendisinin قوت edineceği şeyi bırakmayıncaya kadar; bunun itibarı, azze ve celle’nin sözüyledir: “(**وَلاَ تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَّحْسُوراً**)” (İsrâ: 29).

Ve denir: “Yemek **كثيرُ البُذَارَةِ**” yani ikramı çok; o, **طعامٌ بَذِرٌ**dür yani ikram. Şair dedi:

وَمِنَ العَطِيَّة ما ترى
جَذْمَاءَ ليس لَها بُذَارَة

Amr, babasından: **البَيْذَرَةُ** ve **التّبْذِيرُ** ve **النَّبْذَرة** (nûn ile) ve **البَاءُ**: malı hakkı olmayan yerde dağıtmaktır.

Asma‘î dedi: “**تَبَذَّر الماءُ**” denir: değişti ve sarardı(ysa). İbn Mukbil’e ait (şu) beyit inşâd edildi:

قَلْباً مُبَلِّيَةً جوائِزَ عَرْشِها
تَنْفِي الدِّلاء بآجِنٍ مُتَبَذِّرِ

Dedi: **المتَبَذرُ**: değişmiş sarı olandır. **بَذَّرُ** belirli bir suyun adıdır; bunun benzeri **خَضَّمُ** ve **عَثَّرُ**dur. **ويَقَّمُ** bir ağaçtır; onun benzerleri yoktur.

**ربذ** : Leys dedi: **الرَّبَذُ** yürüyüşte ayakların hafifliği ve işte parmakların hafifliğidir; “O elbette **لرَبِذٌ**dur” dersin.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الرَّبَذُ** develerin boyunlarına asılan yünlerdir; tekili **رَبَذَةٌ**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَّبَذَةُ** ve **الوَفِيعَةُ**: uyuzluya sürülen yündür.

Dedi: **الرَّبَذَةُ** ve **الثُّمْلَةُ** ve **الْوَقِيعَةُ**: şişenin tıpasıdır.

Ebû Abde, Kisâî’den: uyuzluya katranlandığı bez parçasına **الرَّبَذَةُ** denir.

Leys dedi: **الرَّبَذَةُ** hayızlının attığı şeydir.

Ahmed b. Yahyâ dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye “**الرَّبَذَةِ** köyünün adı (mıdır)?” diye sordum; dedi ki: **الرِّبْذَةُ** kavim arasında vuku bulan şiddet ve şerdir; “Biz bir **رِبْذَةٍ** içindeydik; bizden açılmadı” denir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّبَاذِيةُ** kavim arasında vuku bulan şerdir. Ziyâd et-Tamâhî’ye ait (şu) beyit inşâd edildi; dedi ki:

وكانَتْ بين آل أبي زياد
زَبَاذِيَةٌ وأطفأَها زِيادُ

Ebû Saîd: **لِثَةٌ رَبِذَةٌ**: eti az (olan) dişeti. A‘şâ’nın sözü inşâd edildi:

تَخَلْهُ فِلَسْطِيَّا إذا ذُقْتَ طَعْمَه
على رَبِذَاتِ النِّيِّ خُمسٌ لِثَاتُها

Dedi: **النِّيِّ** ettir. Ezherî dedi:

Münzirî onu bize Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: “**على ربذات النيّ**” **الربْذَة**’dendir; o da karalıktır. İbnü’l-Enbârî dedi: **النِّيِّ**: deve semirdiğinde onun hörgücünün üst kısmındaki yağdır.

Dedi: **النِّيءُ** (nûn’un kesresi ve hemze ile): pişmemiş et; doğru olan budur.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: **الرَّبَذُ** deveye asılan yünlerdir. **فرس رَبِذٌ** yani hızlı. Adam **أرْبَذَ** ettiğinde: bilinen **السِّياط الرَّبَذِيَّة**yi edindi.

İbn Şümeyl dedi: **سَوْط ذو رُبَذٍ**; o, kamçı derisinin ön tarafında bulunan kayışlardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَذرَبَ** ettiğinde: tutukluk ve lahn’den sonra dili fasih oldu. Adam **أَذْرَبَ** ettiğinde (de): geçimi bozuldu.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والباء وما يثلثهما)
  (ربت)  الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1])  (ربث)  الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ جنودَهُ إلى النَّاس فأخَذُوا عليهم بالرّبائث". يريد ذكَّروهم الحاجاتِ* التي تربِّثهم. ويقال اربَثَّ القومُ، إذا اختلطوا. قال:
  * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) *
  (ربج)  الراء والباء والجيم كلمةٌ واحدة، إن صحَّتْ؛ تدلُّ على التحيُّر. قال الخليل: التَّربُّج: التَّحيُّر. قال:
  * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) *
  ويقال، وهو قريبٌ من ذلك، إن الرَّباجَة الفَدَامة.
  (ربح)  الراء والباء والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شَِفٍّ في مبايعة([4]). من ذلك رَبِح فلانٌ في بَيعِه يَرْبَح، إذا استشَفَّ. وتجارةٌ رابحة: يُربَح فيها. يقال رِبْح ورَبَح، كما يقال مِثْلٌ ومَثَل. فأمَّا قول الأعشى:
  * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) *
  فقال قوم النِّصاحات الخَيوط، وهي الأَرْوِيَةُ([6]). والرَّبَح: الخَيل والإِبلُ تُجلَب للبيع والتربُّح. فأمَّا قولُه:
  * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) *
  فقال ابنُ دريد: ومما شذّ عن الباب الرُّبَّاح، يقال إنّه القِرْد([8]).
  (ربخ)  الراء والباء والخاء أُصَيْلٌ يدلُّ على فترةٍ واسترخاء. قالوا: مَشَى حَتَّى تربّخ، أي استرخَى. ويقولون للكثير اللَّحم: الرَّبِيخ. ويقال إن الرَّبُوخ: المرأةُ يُغْشَى عليها عند البِضاع.
  (ربد)  الراء والباء والدال أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر الإقامة.
  فالأوَّل الرُّبْدة، وهو لونٌ يخالط سوادَه كُدرةٌ غير حَسَنة. والنّعامةُ رَبْداء. ويقال للرَّجُل إذا غَضِب حتى يتغيَّرَ لونُه ويَكْلَفَ: قد تَرَبَّد.وشاةٌ رَبْداء، وهي سوداء ُ منقطَّةٌ بحمرةٍ وبياض. والأَرْبَد: ضربٌ من الحيات خبيثٌ، له رُبْدَةٌ في لونه. وربَّدَتِ الشَّاةُ، وذلك إذا أضرعَتْ، فترى في ضَرْعها لُمَعَ سوادٍ وبياض. ومن الباب قولُهم: السّماء متربِّدة، أي متغيِّمة. فأما رُبَْد السَّيف فهو فِرِنْدُ دِيباجتِه، وهي هُذَليَّة. قال:
وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9])  ويمكن ردُّه إلى الأصل الذي ذكرناه. فيقال([10]):
  وأمَّا الأصلُ الآخَر فالمِرْبَد: موقِف الإبل؛ واشتقاقه مِن رَبَدَ، أي أقام. قال ابنُ الأعرابي: رَبَدَه، إذا حبسه. والمِرْبَد: البَيْدَر أيضاً. وناسٌ يقولون: إنَّ المِرْبَد الخشبة أو العصا تُوضَع في باب الحَظيرة تعترض صُدورَ الإِبل فتمنعها من  الخروج. كذا رُوِيَتْ عن أبي زيد. وأحسِبُ هذا غلطاً، وإِنما المِرْبَد مَحبِس النَّعَم. والخشبة هي عصا المِرْبَد. ألا ترى أنَّ الشَّاعرَ أضافَها إلى المِرْبَد، فقال سُوَيد بن كُراع:
عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11])  (ربذ)  الراء والباء والذال أصلٌ يدلُّ على خِفّةٍ في شيءٍ. من ذلك الرَّبَذُ، وهو خِفَّة القَوائم. والخفيفُ القوائِمِ رَبِذٌ. ومن الباب الرِّبْذَة، وهي صوفةٌ يُهْنَأ بها البعير. ويقال إِنّ خِرقة الحائض تسمَّى رِبْذَة. وقال بعضُهم: الرِّبْذة الخِرقة التي يَجلُو بها الصائغ الحَلْي. فأمَّا الرَّبذُ فالعُهون التي تعلَّق في أعناق الإبل، الواحدة رَبَذَة. والقياس في كُلّه واحد. وهو يرجع إلى ما ذكرناه من الخِفَّة.
ومما يقرُب من هذا قولُهم: إنّ فلاناً لَذُو رَبِذَاتٍ، أي هو كثير السَّقَط في الكلام. ولا يكونُ ذلك إلا مِن خفَّةٍ وقلَّة تثبُّت.
  (ربس)  الراء والباء والسين أصلٌ واحد ذكره ابن دريد؛ قال([12]): أصل الرَّبْس الضَّرْب باليدين. يقال أصل الرَّبْس الضَّرب؛ يقال ربَسَه بيديه. قال: ويقولون: داهيةٌ رَبْساء. أي شديدة. وهي على الأصل الذي ذكرناه وكأنها تَخْبِط الناسَ بيديها.
  وذكر غيرُه، وهو قريبٌ من الذي أصَّلَه، أنّ الارتباسَ الاكتنازَ في اللحم وغيرِه؛ يقال كبشٌ ربيسٌ* أي مكتنز.
  ومما شذَّ عن ذلك قولُهم: اربسَّ اربِساساً، إذا ذهب في الأرض.
  (ربص)  الراء والباء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانتظار. من ذلك التربُّص. يقال تربَّصْت به. وحكى السجِستانيّ: لي بالبصرة رُبْصة، ولي في متاعي رُبْصة، أي لي فيه تربُّص.
  (ربض)  الراء والباء والضاد أصلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقرار.
  من ذلك رَبَضَتِ الشاة وغيرها تَرْبِض رَبْضا. والرَّبيض: الجماعةُ من الغَنم الرَّابضة ورَبَض البطنِ: ما ولِيَ الأرضَ من البعيرِ وغيره حين يَرْبِضُ. والرَّبَض: ما حَولَ المدينة؛ ومسكن كلِّ قومٍ رَبَض. والرِّبْضة: مَقتل كلِّ قومٍ قُتلوا في بُقْعَةٍ واحدة.
  فأمّا قولُهم قِرْبَةٌ([13]) رَبوضٌ، للواسعة، فمن الباب، كأنّها تُمْلأُ فتَرْبِضُ، أو تُروِي فتُرْبِض. فأما الرَّبوض فهي الدَّوْحة والشجرةُ العظيمة، وسميت بذلك لأنه يُؤوَى إليها ويُرْبَض تحتها. قال ذو الرمة:
  * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) *
  والأرباض: حِبال الرَّحْل؛ لأنّها يشد بها فيسكن. ومأوى الغنم: رَبَضها؛ لأنّها تربض [فيه]. وقال قوم: أرْبَضَتِ الشمس، إذا اشتدَّ حَرُّها، حتى تُرْبِض الشاةَ والظبي. ورَبْضُ الرّجُل ورُبْضُه([15]): امرأته؛ والقياس مطّرد، لأنها سَكَنُه. والدّليل على صحة هذا القياس أنَّهم يُسَمُّون المسكن كله رَبضاً. وقال الشاعر:
جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16])  فأما الرُّوَيْبِضَة، الذي جاء في الحديث: "وتنطِق الرُّوَيْبِضَة" فهو الرجُل التافِه الحقير. وسمِّي بذلك لأنه يَربِض بالأرض؛ لقلّته وحقارته، لا يُؤبه له.
  (ربط)  الراء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شدٍّ وثَبات. من ذلك رَبَطت الشيء أربِطه ربْطاً؛ والذي يشدُّ به رِباط.
  ومن الباب الرِّباط: ملازمة ثَغْرِ العدوّ، كأنهم قد رُبِطوا هناك فثَبَتوا به ولازَموه. ورجل رابطُ الجأش، أي شديد القَلْب والنَّفْس. قال لبيد:
رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])وقال ابن أحمر:
أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ  ويقال ارتبطتُ الفَرسَ للرِّباط. ويقال إنّ الرِّباط من الخَيل الخَمْس من الدوابِّ فما فوقَها. ولآلِ فُلانٍ رِباطٌ من الخيل، كما يقال تِلاد([18])، وهو أصل ما يكون عندَه من خَيل. قالت ليلى الأخيليّة:
قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا   ويقال: قطع الظَّبْيُ رِباطَه، أي حِبالَتَه. وذكر عن الشَّيبانيّ: ماءٌ مترابِط، أي دائمٌ لا يَبرح. قالوا: والرَّبيط: لقب الغَوْث بن مُرّ([19]). فأمّا قولُهم للتّمر رَبِيطٌ، فيقال إنه الذي يَيْبَس فيصبُّ عليه الماء. ولعل هذا من الدَّخيل، وقيل إنه بالدال، الرَّبيد، وليس هو بأصل.
  (ربع)  الراء والباء والعين أصولٌ ثلاثة، أحدها جزءٌ من أربعة أشياء، والآخر الإقامة، والثالث الإشالة والرَّفْع.
  فمَّا الأوَّل فالرُّبْع من الشيء. يقال رَبَعْتُ القومَ أرْبَِعهم، إذا أخَذْتَ رُبْعَ أموالِهم ورَبَعتُهْم أربَُِعهم([20])، إذا كنت لهم رابعاً. والمِرْباع من هذا، وهو شيءٌ كان يأخذه الرئيس، وهو رُبع المَغْنَم. قال عبد الله([21]) بن عَنمة الضّبّي:
لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22])  وفي الحديث: "لَمْ أجْعَلْك تَرْبَُِع"، أي تأخذ المِرْباع. فأما قول لبيد:
  * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) *
  قولان: أحدهما أنه أراد الرُّمح وهو الذي ليس بطويل ولا قصير، كما يقال رجل رَبْعَة من الرِّجال. ومَن قال هذا القولَ ذهب إلى أنّ الباء بمعنى مع، كأنه قال: أعطف الجونَ - وهو فرسه- ومعي مربوعٌ مِتَلٌّ. وقياس الرَّبْعَة* من الباب الثاني. والقولُ الثاني أنّه أراد عِناناً على أربع قُوىً. وهذا أظهرُ الوجهين. ومن الباب رَبَاعِيَاتُ الأسنان ما دون الثَّنايا. والرِّبع في الحمَّى والوِرْدِ ما يكون في اليوم الرابع، وهو أن تَرِد يوماً وتَرعى يومَين ثم تردَ اليومَ الرابع. ويقال: رَبَعت عليه الحُمّى وأرْبَعت. والأربِعاء على أفعِلاء؛ من الأيّام. وقد ذُكر الأرْبَعاء بفتح الباء([24]). ومن الباب الرَّبيع، وهو زمانٌ من أربعة أزمنة والمَرْبَعُ: مَنزِل القَوم في ذلك الزمان. والرُّبَع: الفصيل يُنتَج في الربيع. وناقةٌ مُرْبِع، إذا نُتِجت في الربيع؛ فإن كان ذلك عادتَها فهي مِرباع. ومن الباب أرْبَعَ الرّجُل، إذا وُلد له في الشباب، وولده رِبْعيُّون.
  والأصل الآخر: الإقامة، يقال رَبَعَ يَرْبَع. والرَّبْع: مَحَلَّة القوم. ومن الباب: القومُ على رَبِعَاتهم، أي على أمورهم الأُوَل، كأنه الأمرُ الذي أقامُوا عليه قديماً إلى الأبد. ويقولون: "ارْبَع على ظَلْعك" أي تمكَّثْ وانتظِرْ. ويقال: غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع. فالمُرْبِع: الذي يَحبِس مَن أصابَه في مَرْبَعِه عن الارتيادِ والنُّجْعة. والمُرْتِع: الذي يُنْبِتُ ما تَرتَعُ فيه الإبل.
  والأصل الثالث: رَبَعْتُ الحجر، إِذا أشَلْتَه([25]). ومنه الحديث: "أنَّه مَرّ بقوم يَربَعُون حَجَراً"، و"يرتبعون". والحجر نفسه رَبِيعةٌ. والمِرْبَعة: العصا التي تُحمَل بها الأحمال حتَّى تُوضَعَ على ظُهور الدوابّ. وأنشد:
أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26])  الشِّظاظان: العودان اللذان يُجعَلان في عُرَى الجُوالِق. والمطبَّعة: المُثْقَلة.
  والوَسْق: الحِمْل. ويقال الرَّبيعة: البَيضة من السِّلاح. ويقال رابَعَنِي فلانٌ، إذا حمل معك الحِمْل بالمِرْبَعة.
  ومما شذّ عن الأصول الرَّبْعَة، وهي المسافة بين أثافِي القِدر.
  (ربغ)  الراء والباء والغين كلمة واحدة إِنْ صحّت. يقولون ربيعٌ رابغ، أي خَصيب؛ حُكِيَتْ عن أبي زيد. وحُكي عن ابن دُريد([27]): الرَّبْغ التراب المُدَقَّق([28]).
  (ربق)  الراء والباء والقاف أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يدور بشيء. كالقِلادة في العنق، ثم يتفرَّع. فالرِّبْقة: الخيط في العنُق. وفي كلامهم: "ربَّدَتِ([29]) الضَّأن فربِّق رَبّق": إِذا أضرَعَ الشاءُ فهيِّئ الرِّبَق لأولادها، فإنها تُنزِل لبنَها عند الوِلادة([30]). والرَّبيقة: البَهيمة المربوقة في الرِّبْقة. وجاء في الحديث: "لكمُ الوفاءُ بالعَهد مالم تأكلوا الرِّباق"، وهو جمع رِبق، وهو الحَبْل، وأراد العهد. شبّه ما لزِم الأعناقَ بالرِّبْق الذي يجعل في أعناق البَهْم. ويقال: رَبَقْتُ فلاناً في هذا
الأمر، إِذا أوقعتَه فيه([31]) حتّى ارتَبَق. وأمُّ الرُّبَيْق: الداهية، كأنّها تدور بالناس حتّى يرتبِقوا فيها.
  (ربك)  الراء والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خَلْطٍ واختلاط. فالرَّبْك: إصلاح الثريد وخلطه. ويقال له حين يُفعل به ذلك الرَّبيكة. ويقال ارتبك في الأمر، إذا لم يكد يتخلص منه.
  (ربل)  الراء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجمُّع وكثرةٍ في انضمام. يقال رَبَل القومُ يَرْبُلون. والرّبيلة: السِّمَن. قال الشاعر([32]):
ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ  ومن الباب الرَّبَْلَة: باطن الفخذ، والجمع الرَّبَلات. وامرأةٌ مُتَرَبِّلة([33]): كثيرة اللحم؛ وقد تربَّلتْ. والاسم الرَّبَالة.
  وممّا يقارب هذا البابَ الرَّبْل، وهو ضروبٌ من الشجر، إذا بَرَدَ الزّمانُ عليها وأدبَرَ الصيف، تفَطَّرَتْ بورقٍ أخضرَ مِن غير مطر. يقال تربَّلت الأرض. ومِن الذي يقارب هذا: الرِّئبال، وهو الأسد؛ سمِّي بذلك لتجمُّع خلقه.
  (ربن)  الراء والباء والنون إن* جُعِلت النونُ فيه أصليّةً فكلمةٌ واحدة، وهي الرُّبَّان. يقال أخَذْتُ الشّيء برُبَّانِهِ، أي بجميعه. وقال آخَرون: رُبّان كُلِّ شيءٍ: حِدْثانُه. وقال ابنُ أحمر:
وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34])  يريد برُبّانِه: بجِدَّتِه وطَراءَته.
  (ربي/أ)  الراء والباء والحرف المعتل وكذلك المهموز منه يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الزِّيادة والنَّماء والعُلُوّ. تقول مِن ذلك: ربا الشّيءُ يربُو، إذا زاد. وربَا الرّابيةَ يَربُوها، إذا علاها. ورَبَا: أصابه الرَّبْو؛ والرَّبْو: علُوُّ النفَسِ. قال:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا  أي رَبَاها وما أصابه الرَّبو.
  والرَّبوة والرُّبْوة ([36]): المكانُ المرتفع. ويقال أرْبَت الحنطة: زَكَتْ، وهي تُرْبِي. والرِّبْوة بمعنى الرَّبْوة أيضاً. ويقال ربَّيْتُهُ وتربَّيْتُه، إذا غذَوْته. وهذا مِمّا([37]) يكون على معنيين: أحدهما مِن الذي ذكرناه، لأنّه إذا رُبِّي نَما وزكا وزاد. والمعنى الآخر مِن ربّيْته من التَّربيب. ويجوز [أن يكون أصل] إحدى الباءات ياءً. والوجهان جيِّدان.
  والرِّبا في المال والمعاملة معروف، وتثنيته رِبَوَان ورِبَيَان([38]). والأُرْبِيَّة من هذا الباب، يقال هو في أُرْبِيَّة قَومِه، إذا كان في عالي نسبِه من أهل بيته. ولا تكون الأُرْبِيّة في غيرهم. وأنشد:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])  والأُرْبِيَّتَانِ: لَحمتان عند أصول الفخذِ من باطن. وسُمِّيتا بذلك لعُلُوّهما على ما دونهما.
  وأما المهموز فالمربَأ والمَرْبَأة من الأرض، وهو المكان العالي يقف عليه عَينُ القَوم. ومَربأة البازِي: المكانُ يقف عليه. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])  وأنا أربأ بك عن هذا الأمر، أي أرتفِع([41]) بك عنه. وذكر ابن دريد: لفُلانٍ على فُلانٍ رَبَاء، ممدود، أي طَوْلٌ([42]). قال أبو زيد: رَابَأْتُ الأمرَ مُرابأةً، أي حَذِرْتُه واتَّقَيْتُه. وهو من الباب، كأنّه يرقُبه. قال ابن السِّكِّيت: ما ربأتُ رَبْأََ فُلانٍ، أي ما علِمتُ به. كأنّه يقول: ما رقَبته. ومنه: فعل فِعلاً ما ربأتُ به، أي ما ظننتُه.
  والله أعلم بالصواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) أنشدهما في اللسان (ربت، رمت)، وقبله في (زمت):
* سميتها إذ ولدت "تموت" *
([2]) البيت لأبي ذؤيب في ديوانه 85 والمجمل واللسان ربث، رصع، نهي). وعجزه:
* وصار الرصيع نهية للحمائل *
([3]) أنشد في اللسان (ربج) لأبي الأسود العجلي:
وقلت لجاري من حنيفة سر بنا *** نبادر أبا ليلى ولم أتربج    والبيت بدون نسبة في المخصص (12: 128)، وعجزه في المجمل كما هنا.
([4]) الشف، بالكسر قد يفتح: الفضل والربح والزيادة.
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 163 واللسان (نصح، ربح):
* فترى الشرب نشاوى كلهم *
    لكن في اللسان: "فترى القوم" وهي رواية المخصص (4: 101).
([6]) الأروية: جمع رواء، ككساء، وهو حبل يشد به المتاع على البعير.
([7]) لخفاف بن ندبة كما سبق في حواشي (بح1: 174). وعجزه:
* يعيش بفضلهن الحي سمر *
([8]) الذي في الجمهرة (1: 220): "والرباح ولد القرد والجمع ربابيح".
([9]) لصخر الغي الهذلي كما في اللسان (مها، ربد). وسيعيده في (مها). وقصيدته في شرح السكري للهذليين (12) ومخطوطة الشنقيطي 55. وقبل البيت:
إني سينهى عني وعيدهم *** ببض رهاب ومجنأ أجد([10]) كذا وردت هذه الكلمة. والظن أنها مقحمة.
([11]) البيت بدون نسبة في اللسان (ربد). وورد في أبيات منسوبة إلى سويد بن كراع. البيان (2: 12) برواية: "جعلت أمامها".
([12]) الجمهرة (1: 255).
([13]) قربة، بالباء، كما في الأصل والمجمل والتفسير بعدها يؤيدها. وفي اللسان (9: 11): "وقرية ربوض" عظيمة مجتمعة. وفي الحديث أن قوماً من بني إسرائيل باتوا بقرية ربوض... وقربة ربوض واسعة". فجعل الوصف للقرية والقربة.
([14]) ديوان ذي الرمة 432 واللسان (ربض). وتمامه:
* من الدهنا تفرغت الحبالا *     وقبله:
وفي الأظعان مثل مها رماح *** علته الشمس فادرع الضلالا([15]) يقال بالفتح والتحريك، وبضم وبضمتين.
([16]) البيت في اللسان (ربض، قرمص)
([17]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (تلل). وقد سبق في (تل 339).
([18]) التلاد: القديم. وفي الأصل: "بلاد"، صوابه من المجمل واللسان.
([19]) في القاموس (ربط): "لقب الغوث بن مر بن طابخة؛ لأن أمه كانت لا يعيش لها ولد فنذرت لئن عاش لتربطن برأسه صوفة ولتجعلنه ربيط الكعبة".
([20]) يقال فيها بضم ياء المضارع، وفتحها وكسرها.
([21]) في الأصل: "عبيد الله"، تحريف. انظر المفضليات (2: 178).
([22]) البيت من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة (1: 420).
([23]) صدره كما سبق في (ربط):  * رابط الجأش على فرجهم *
([24]) وبضمها أيضاً؛ فهن ثلاث لغات.
([25]) يقال أشلت الحجر، وشلت به، وشاولته.
([26]) رواية اللسان (شظظ، ربع، جلفع): "الناقة الجلفعة". وفي مادة (طبع): "المطبعة" كما هنا.
([27]) الجمهرة (1: 267).
([28]) وكذا في الجمهرة. وفي المجمل: "الدقيق".
([29]) يقال أيضاً "رمدت" بالميم، كما في اللسان (رمد، ربق).
([30]) في المجمل "يقول: إذا أضرعت فهيئ الربق لأولادها؛ فإنها تلد عن قريب".
([31]) في الأصل: "أوقفه فيه"، صوابه من المجمل واللسان.
([32]) هو أبو خراش الهذلي، كما في اللسان (ربل). وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 75، وحماسة أبي تمام (1: 326).
([33]) في الأصل: "مربلة"، والسياق يأباها، وصوابها من المجمل واللسان.
([34]) في اللسان (ربب): "مفتقر" وقال. "ويروى معتصر". وقد ورد بهذه الرواية في اللسان (عصر). ولم ينشده في (ربن). وسيعيده ابن فارس في (عصر).
([35]) كلمة "حتى" ليست في الأصل، وإثباتها من المجمل.
([36]) اقتصر في المجمل على لغة الفتح، وهنا ضبط في النسخة في هذا الموضع بالفتح ثم الضم. ويقال أيضاً "ربوة" بالكسر، كما سيأتي، فالكلمة مثلثة.
([37]) في الأصل: "ما".
([38]) في اللسان: "وأصله من الواو، وإنما ثني بالياء للإمالة السائغة فيه من أجل الكسرة".
([39]) البيت في المجمل واللسان (ربا).
([40]) ديوان امرئ القيس 10. والمقتفر: المتتبع الآثار.
([41]) في الأصل: "أرفع".
([42]) في الجمهرة (3: 203): "أي طول وعلو". والطول، بالفتح، كما ضبط بالأصل: الفضل. وضبط في المجمل بالضم، وليس بشيء. وزاد في المجمل بعده: "وهو مردود".
ـ

##### Türkçe

(راء ile **باء** ve ikisini üçleyen(ler) babı)
  (**ربت**)  **الراء** ve **الباء** ve **التاء** aslî değildir; fakat o, ibdâl babındandır. Denir: **ربَّتَه تَرْبيتاً**; **ربَّبَه** ettiği zaman. Dedi:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1])  (**ربث**)  **الراء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; karışmaya ve alıkonmaya delâlet eder. Dersin: **ربّثْْتُ** falanı, **أرَبِّثُه** onu işten; ondan alıkoyduğun zaman. Ve **الرَّبِيثة**: seni alıkoyan iş. Hadiste: "Cuma günü olunca İblîs askerlerini insanlara gönderir; onlar da üzerlerine **بالرّبائث** ile (tutarlar)." İster: onları, kendilerini alıkoyan ihtiyaçları* hatırlattılar. Ve denir: **اربَثَّ** kavim; karıştıkları zaman. Dedi:
  * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) *
  (**ربج**)  **الراء** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir kelimedir, eğer sahih ise; şaşkınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **التَّربُّج**: **التَّحيُّر**. Dedi:
  * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) *
  Ve denir, o buna yakındır: **الرَّباجَة**’nin **الفَدَامة** olduğu.
  (**ربح**)  **الراء** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir alışverişte([4]) bir **شَِفّ**e delâlet eder. Bundan: falan, satışında **رَبِح** eder, **يَرْبَح**; **استشَفَّ** ettiği zaman. Ve kârlı ticaret: onda kâr edilir. Denir: **رِبْح** ve **رَبَح**; denildiği gibi: **مِثْلٌ** ve **مَثَل**. Ama A‘şâ’nın sözü:
  * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) *
  Kavim dedi: **النِّصاحات** iplerdir; ve onlar **الأَرْوِيَةُ**’dir([6]). Ve **الرَّبَح**: atlar ve develer, satış ve kâr etmek için getirtilir. Ama onun sözü:
  * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) *
  İbn Düreyd dedi: Babdan şâz olanlardan **الرُّبَّاح**; denir ki o **القِرْد**’dir([8]).
  (**ربخ**)  **الراء** ve **الباء** ve **الخاء** bir küçük asıldır; gevşekliğe ve salıverişe delâlet eder. Dediler: yürüdü, ta ki **تربّخ**; yani gevşedi. Ve çok etliye derler: **الرَّبِيخ**. Ve denir ki **الرَّبُوخ**: cima esnasında üzerine baygınlık gelen kadındır.
  (**ربد**)  **الراء** ve **الباء** ve **الدال** iki asıldır: biri renklerden bir renktir, diğeri ikamettir.
  Birincisi **الرُّبْدة**’dir; o, siyahlığına güzel olmayan bir bulanıklığın karıştığı bir renktir. Ve devekuşu **رَبْداء**dır. Ve erkeğe, öfkelenip de rengi değişince ve **يَكْلَفَ** olunca denir: **تَرَبَّد** oldu. Ve koyun **رَبْداء**; o, kızıllık ve beyazlıkla benekli siyah olandır. Ve **الأَرْبَد**: yılanlardan bir türdür, habistir; renginde bir **رُبْدَة** vardır. Ve koyun **ربَّدَت**; bu, sütü çoğaldığı zaman olur; onun memesinin içinde siyahlık ve beyazlık parıltıları görürsün. Babdandır onların sözü: gök **متربِّدة**; yani bulutlanmış. Ama kılıcın **رُبَْد**’i onun süslemesinin **فِرِنْد**’idir; ve o Hüzeylîcedir. Dedi:
وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9])  Ve onu, zikrettiğimiz asla döndürmek mümkündür. Denir([10]):
  Ve ama diğer asıl: **المِرْبَد**: develerin durduğu yer; ve onun iştikakı **رَبَدَ**’dendir; yani ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رَبَدَه**; onu hapsettiği zaman. Ve **المِرْبَد**: harman yeri de. Ve insanlar derler: **المِرْبَد**; ağıla kapısına konulan, develerin göğüslerine enlemesine gelip onları çıkmaktan meneden tahta yahut sopadır. Böylece Ebû Zeyd’den rivayet edildi. Ve ben bunu bir yanlış sayarım; ancak **المِرْبَد** davarın hapsedildiği yerdir. Tahta ise **عصا المِرْبَد**’dir. Görmez misin ki şair onu **المِرْبَد**’e izafe etti, şöyle dedi; Süveyd b. Kurâ‘:
عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11])  (**ربذ**)  **الراء** ve **الباء** ve **الذال** bir asıldır; bir şeyde hafifliğe delâlet eder. Bundan: **الرَّبَذُ**; o, ayakların hafifliğidir. Ve ayakları hafif olan **رَبِذٌ**dür. Babdandır **الرِّبْذَة**; o, deveye onunla katran sürülen bir yün parçasıdır. Ve denir ki hayızlı kadının bezi **رِبْذَة** diye adlandırılır. Ve bazısı dedi: **الرِّبْذة**; kuyumcunun ziyneti onunla parlatıp cilaladığı bezdir. Ama **الرَّبذُ**: develerin boyunlarına asılan yünlerdir; bir tanesi **رَبَذَة**. Ve hepsinde kıyas birdir. Ve o, zikrettiğimiz hafifliğe döner.
Ve bundan yakın olanlardan onların sözü: falan, **لَذُو رَبِذَاتٍ**tır; yani sözde düşüklüğü çoktur. Ve bu, ancak hafiflikten ve az sebatlılıktan olur.
  (**ربس**)  **الراء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; onu İbn Düreyd zikretti; dedi([12]): **الرَّبْس**’in aslı iki elle vurmaktır. Denir: **الرَّبْس**’in aslı vuruştur; denir: onu iki eliyle **ربَسَه**. Dedi: ve derler: **داهيةٌ رَبْساء**; yani şiddetli. Ve o, zikrettiğimiz asıl üzerinedir; sanki o, insanları iki eliyle çarpıp durur.
  Başkası zikretti, o da onun asılladığına yakındır: **الارتباس** et ve benzerinde etin dolgunlaşmasıdır; denir: koç **ربيِسٌ** *; yani dolgun.
  Ve bundan şâz olan: **اربسَّ اربِساساً**; yere gidip kaybolduğu zaman.
  (**ربص**)  **الراء** ve **الباء** ve **الصاد** tek bir asıldır; beklemeye delâlet eder. Bundan **التربُّص**. Denir: onunla **تربَّصْت**. Sıcistânî nakletti: Basra’da benim için bir **رُبْصة** var; ve eşyamda benim için bir **رُبْصة** var; yani onda benim için bir bekleyiş vardır.
  (**ربض**)  **الراء** ve **الباء** ve **الضاد** bir asıldır; sükûna ve yerleşmeye delâlet eder.
  Bundan: koyun ve başkası **رَبَضَت**; **تَرْبِض** **رَبْضا**. Ve **الرَّبيض**: yatan koyun sürüsü. Ve **رَبَض البطنِ**: deve ve başkasının, yattığı zaman yere bitişen kısmı. Ve **الرَّبَض**: şehrin çevresi; her kavmin meskeni **رَبَض**dır. Ve **الرِّبْضة**: bir tek yerde öldürülmüş her kavmin öldürüldüğü yer.
  Ama onların sözü: geniş olan için **قِرْبَةٌ**([13]) **رَبوضٌ**; babdandır; sanki o doldurulur da yatar, yahut sulanır da yatar. Ama **الرَّبوض**: büyük gölgelik ağaç ve büyük ağaçtır; ona sığınılıp altında yatıldığı için böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme dedi:
  * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) *
  Ve **الأرباض**: semer ipleridir; çünkü onunla bağlanır da sakin olur. Ve koyunun barınağı: onun **رَبَض**’ıdır; çünkü onda yatar. Ve bir kavim dedi: güneş **أرْبَضَت**; sıcağı şiddetlendiği zaman; ta ki koyunu ve ceylanı yatırır. Ve erkeğin **رَبْضُه** ve **رُبْضُه**([15]): karısıdır; ve kıyas düzenlidir; çünkü o onun sükûn yeridir. Bu kıyasın doğruluğuna delil: onların bütün meskene **رَبضاً** adını vermeleridir. Şair dedi:
جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16])  Ama hadiste gelen **الرُّوَيْبِضَة**: "ve **الرُّوَيْبِضَة** konuşur" (sözü) ise; o, değersiz, hakir adamdır. Böyle adlandırıldı; çünkü o yerde yatar; azlığı ve hakirliği sebebiyle; ona aldırış edilmez.
  (**ربط**)  **الراء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bağlamaya ve sebat etmeye delâlet eder. Bundan: şeyi **رَبَطت**; onu **أربِطه** **ربْطاً**; ve onunla bağlanan şey **رِباط**tır.
  Ve babdandır **الرِّباط**: düşman sınırını gözetip orada kalmak; sanki onlar oraya bağlanmış da orada sebat etmiş ve ona devam etmişlerdir. Ve adam **رابطُ الجأش**; yani kalbi ve nefsi kuvvetli. Lebîd dedi:
رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])Ve İbn Ahmer dedi:
أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ  Ve denir: atı **ارتبطتُ**; **للرِّباط** için. Ve denir ki **الرِّباط**; bineklerden beş at ve daha fazlasıdır. Ve falan ailesinin atlardan bir **رِباط**ı vardır; denildiği gibi **تِلاد**([18]); ve o, yanında bulunan atın aslıdır. Leylâ el-Ahîliyye dedi:
قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا   Ve denir: ceylan **رِباطَه**’ını kesti; yani tuzağını. Şeybânî’den nakledildi: su **مترابِط**; yani daimîdir, ayrılmaz. Dediler: ve **الرَّبيط**: **الغَوْث بن مُرّ**’ün lakabıdır([19]). Ama hurmaya **رَبِيطٌ** demeleri; denir ki o, kuruyup da üzerine su dökülen şeydir. Ve belki bu, dâhildendir; ve denildi ki o, **بالدال** ile **الرَّبيد**’dir; ve o aslî değildir.
  (**ربع**)  **الراء** ve **الباء** ve **العين** üç asıldır: biri dört şeyden bir parçadır, diğeri ikamet, üçüncüsü kaldırma ve yükseltmedir.
  Birincisine gelince: şeyin **الرُّبْع**’ı. Denir: kavmin mallarının dörtte birini aldığın zaman **رَبَعْتُ القومَ أرْبَِعهم**; ve onlara dördüncü olduğun zaman **رَبَعتُهْم أربَُِعهم**([20]). Ve **المِرْباع** bundandır; o, reisın aldığı bir şeydi; ganimetin dörtte biri. Abdullah([21]) b. ‘Aneme ed-Dabbî dedi:
لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22])  Hadiste: "Seni **تَرْبَُِع** kılmadım"; yani **المِرْباع**ı alırsın. Ama Lebîd’in sözü:
  * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) *
  İki görüştür: birincisi, onun mızrağı kastetmesidir; o, ne uzun ne kısa olandır; denildiği gibi: erkek, erkeklerden **رَبْعَة**. Bu sözü söyleyen, **الباء**’nın "ile" mânasında olduğuna gitti; sanki dedi: **الجون**’u -ki o onun atıdır- çeviririm; ve yanımda **مربوعٌ مِتَلٌّ** vardır. Ve **الرَّبْعَة**’nin* kıyası ikinci babdandır. İkinci söz: onun, dört kuvvet üzerine bir dizgin kastetmesidir. Bu, iki vechin daha zahiridir. Ve babdandır **رَبَاعِيَاتُ الأسنان**: ön kesicilerin altındaki dişler. Ve sıtmada ve suya varmada **الرِّبع**: dördüncü günde olan şeydir; o, bir gün suya varıp iki gün otlayıp sonra dördüncü gün suya varmaktır. Ve denir: sıtma ona **رَبَعت** ve **أرْبَعت**. Ve **الأربِعاء** günlerdendir; **أفعِلاء** veznindedir. **الأرْبَعاء**’ın **الباء**’sı fethalı olarak da zikredilmiştir([24]). Ve babdandır **الرَّبيع**; o, dört zamandan bir zamandır; ve **المَرْبَعُ**: o zamanda kavmin konak yeridir. Ve **الرُّبَع**: ilkbaharda doğan deve yavrusu. Ve deve **مُرْبِع**; ilkbaharda doğurduğu zaman; eğer bu onun âdeti ise o **مِرباع**dır. Ve babdandır: adam **أرْبَعَ**; gençlikte çocuğu doğduğu zaman; ve onun çocukları **رِبْعيُّون**dur.
  Diğer asıl: ikamet; denir: **رَبَعَ يَرْبَع**. Ve **الرَّبْع**: kavmin mahallesi. Ve babdandır: kavim, **على رَبِعَاتهم**; yani ilk işleri üzeredir; sanki o, eskiden ebediyen üzerine ikamet ettikleri iştir. Ve derler: "**ارْبَع على ظَلْعك**"; yani ağır davran ve bekle. Ve denir: **غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع**. **المُرْبِع**: isabet eden kimseyi, otlak arama ve göçme hususunda, konak yerinde alıkoyandır. Ve **المُرْتِع**: develerin içinde otladığı şeyi bitirendir.
  Üçüncü asıl: taşı **رَبَعْتُ**; onu kaldırdığın zaman **أشَلْتَه**([25]). Ve ondan hadis: "O, bir kavme uğradı; onlar bir taşı **يَربَعُون**", ve "**يرتبعون**". Taşın kendisi **رَبِيعةٌ**dır. Ve **المِرْبَعة**: yüklerin onunla taşınıp bineklerin sırtlarına konulduğu sopadır. Ve şu beyit okundu:
أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26])  **الشِّظاظان**: çuvalın kulplarına konulan iki çubuktur. Ve **المطبَّعة**: ağırlaştırılmış olan.
  Ve **الوَسْق**: yüktür. Ve denir: **الرَّبيعة**: silahtan yumurta (miğfer). Ve denir: falan beni **رابَعَنِي**; seninle birlikte **بالمِرْبَعة** ile yük taşıdığı zaman.
  Ve asıllardan şâz olanlardan: **الرَّبْعَة**; o, tencere ayağı taşları arasındaki mesafedir.
  (**ربغ**)  **الراء** ve **الباء** ve **الغين** tek bir kelimedir, eğer sahih ise. Derler: **ربيعٌ رابغ**; yani verimli; Ebû Zeyd’den nakledildi. Ve İbn Düreyd’den nakledildi([27]): **الرَّبْغ** ince dövülmüş topraktır([28]).
  (**ربق**)  **الراء** ve **الباء** ve **القاف** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyle dönüp dolaşmasıdır. Boyundaki gerdanlık gibi; sonra dallanır. **الرِّبْقة**: boyundaki iptir. Ve onların sözünde: "**ربَّدَتِ**([29]) koyunlar; o hâlde **فربِّق رَبّق**": koyunlar sütü çoğalttığı zaman, yavruları için **الرِّبَق**’ı hazırla; çünkü o, doğum sırasında sütünü indirir([30]). Ve **الرَّبيقة**: **الرِّبْقة** içinde bağlanmış hayvandır. Hadiste geldi: "Ahde vefa size aittir; **الرِّباق**’ı yemediğiniz müddetçe"; o, **رِبق**’ın cem‘idir; ve o iptir; ve ahdi kastetti. Boyunlara lâzım olanı, küçükbaşların boyunlarına konulan **الرِّبْق**’a benzetti. Ve denir: falanı bu işte **رَبَقْتُ**; onu ona düşürdüğün zaman([31]) ta ki **ارتَبَق** etti. Ve **أمُّ الرُّبَيْق**: musibettir; sanki o, insanlarla döner dolaşır, ta ki onun içinde **يرتبِقوا**.
  (**ربك**)  **الراء** ve **الباء** ve **الكاف** karıştırmaya ve karışmaya delâlet eden bir kelimedir. **الرَّبْك**: tiridi düzeltmek ve karıştırmaktır. Ve o, bununla yapıldığı zaman ona **الرَّبيكة** denir. Ve denir: işte **ارتبك** etti; ondan neredeyse kurtulamadığı zaman.
  (**ربل**)  **الراء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; birleşmede toplanmaya ve çokluğa delâlet eder. Denir: kavim **رَبَل** etti; **يَرْبُلون**. Ve **الرّبيلة**: semizliktir. Şair dedi([32]):
ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ  Ve babdandır **الرَّبَْلَة**: uyluğun iç kısmı; cem‘i **الرَّبَلات**. Ve kadın **مُتَرَبِّلة**([33]): eti çok; ve **تربَّلتْ**. İsim **الرَّبَالة**’dir.
  Ve bu baba yakın olanlardan: **الرَّبْل**; o, ağaçtan türlerdir; zaman soğuyup yaz geçince, yağmursuz yeşil yaprakla yarılır. Denir: yer **تربَّلت**. Ve buna yakın olanlardan: **الرِّئبال**; o aslandır; yaratılışının toplanıklığı sebebiyle böyle adlandırıldı.
  (**ربن**)  **الراء** ve **الباء** ve **النون**; eğer **النون** onda aslî kılınırsa tek bir kelimedir; o da **الرُّبَّان**’dır. Denir: şeyi onun **برُبَّانِهِ** ile aldım; yani tamamıyla. Ve başkaları dedi: her şeyin **رُبّان**’ı: onun yeniliğidir. Ve İbn Ahmer dedi:
وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34])  **برُبّانِه** ile kasteder: onun tazeliği ve yeniliğiyle.
  (**ربي/أ**)  **الراء** ve **الباء** ve illetli harf; ve onun hemzeli olanı da tek bir asla delâlet eder; o da artma ve büyüme ve yükselmedir. Bundan dersin: şey **ربا** eder, **يربُو**; arttığı zaman. Ve tepeye **ربَا** eder, onu **يَربُوها**; ona çıktığı zaman. Ve **رَبَا**: ona **الرَّبْو** isabet etti; ve **الرَّبْو**: nefesin yükselmesidir. Dedi:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا  yani ona çıktı ve ona **الرَّبو** isabet etmedi.
  Ve **الرَّبوة** ve **الرُّبْوة**([36]): yüksek yer. Ve denir: buğday **أرْبَت**; gelişti; ve o **تُرْبِي** eder. Ve **الرِّبْوة** de **الرَّبْوة** mânasındadır. Ve denir: onu **ربَّيْتُهُ** ve onu **تربَّيْتُه**; onu beslediğin zaman. Ve bu, iki mânaya gelen şeylerdendir([37]): biri, zikrettiğimizdendir; çünkü o, terbiye edilince büyür, gelişir, artar. Diğer mânâ: onu **ربّيْته**; **التَّربيب**’den. Ve caizdir ki [asıl] iki **باء**’dan birinin aslı **ياء** olsun. İki vech de iyidir.
  Ve malda ve muamelede **الرِّبا** mâlûmdur; ve onun tesniyesi **رِبَوَان** ve **رِبَيَان**dır([38]). Ve **الأُرْبِيَّة** bu babdandır; denir: o, kavminin **في أُرْبِيَّة**sindedir; ehl-i beytinden nesebinin yükseğinde olduğu zaman. Ve **الأُرْبِيّة** başkalarında olmaz. Ve şu beyit okundu:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])  Ve **الأُرْبِيَّتَانِ**: uyluğun iç tarafından kökleri yanında iki et parçasıdır. Altındakine göre yükseklikleri sebebiyle böyle adlandırıldılar.
  Ama hemzeli olan: yerden **المربَأ** ve **المَرْبَأة**; o, kavmin gözcüsünün üzerinde durduğu yüksek yerdir. Ve doğanın **مَربأة**si: üzerinde durduğu yerdir. İmru’ül-Kays dedi:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])  Ve seni bu işten **أربأ** ederim; yani seni ondan yükseltirim([41]). İbn Düreyd zikretti: falanın falan üzerinde **رَبَاء**’ı vardır; medli; yani bir üstünlük([42]). Ebû Zeyd dedi: işi **رَابَأْتُ**; **مُرابأةً**; yani ondan sakındım ve çekindim. O babdandır; sanki onu gözetler. İbnü’s-Sikkît dedi: falanın **رَبْأَ**’sını **ما ربأتُ**; yani onu bilmedim. Sanki der: onu gözetlemedim. Ve ondan: bir fiil yaptı; onunla **ما ربأتُ**; yani onu zannetmedim.
  Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ب ذ
ربـذت يـداه بالقـداح‏:‏ خفّتـا‏.‏
وإنـه لربـذ الأصابـع فـي عمله‏.‏
وفرس ربذ القوائم وله قوائم ربذات‏.‏
وعلّـق فـي أعناقهـا الربـذ وهـي العهـون المعلقة في أعناق الإبل الواحدة ربذة‏.‏
وجلا الصائغ الحليّ بالربذة والربذة‏.‏
وكأن عرضه ربذة الهانيء وربذة الحائض‏.‏
قال‏:‏ وهي الصوفة والخرقة‏.‏
وسمعت من يقول‏:‏ لما أسمعهم الحقّ نبذوه بالربذة كما ينبذ الهانـيء الربذة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إن فلاناً لذو ربذات إذا كان كثير السقط في كلامه‏.‏

##### Türkçe

ر ب ذ
**ربـذت** elleri **بالقـداح** ile: hafiflediler.
Ve o, işinde **لربـذ الأصابـع**’dır.
Ve bir at **ربذ القوائم**; ve onun **قوائم ربذات**’ı vardır.
Ve onların boyunlarına **الربـذ**’i astı; o, develerin boyunlarına asılan **العهـون**’dur; bir tanesi **ربذة**’dir.
Ve kuyumcu, süsü **بالربذة** ve **الربذة** ile cilaladı.
Ve sanki onun ırzı **ربذة الهانيء** ve **ربذة الحائض**’dır.
Dedi: ve o, **الصوفة** ve **الخرقة**’dır.
Ve “hak”kı onlara işittirdiğinde, onu **بالربذة** ile attılar; tıpkı **الهانـيء**’in **الربذة**’yi atması gibi, diyen kimseyi işittim.
Ve mecazdan: eğer sözünde düşüklüğü çok ise, “filân, **ذو ربذات**’tır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّبَذُ: خفة القوائم في المشي وخفة الأَصابع في العمل؛ تقول: إِنه لَرَبِذٌ.
ورَبِذَتْ يده بالقداح تَرْبَذُ رَبَذاً أَي خفت. والرَّبِذُ: الخفيف القوائم في مشيه، والرَّبَذُ: خفة اليد والرجل في العمل والمشي. رَبِذَ رَبَذاً، فهو رَبِذٌ.
والرَّبَذُ: العِهْنُ يعلق على الناقة. الفراء: الرَّبَذُ العُهُون التي تعلق في أَعناق الإِبل، واحدتها رَبَذَةٌ. قال ابن سيده: الرَّبَذَةُ والرِّبْذَةُ العهنة تعلق في أُذن الشاة أَو البعير والناقة؛ الأُولى عن كراع، قال: وجمعها رَبَذٌ؛ قال: وعندي أَنه اسم للجمع كما حكاه سيبوبه من حَلَق في جمع حَلْقَةٍ. الجوهري: والرِّبْذَة واحدة الرِّبَذ، وهي عهون تعلق في أَعناق الإِبل؛ حكاه أَبو عبيد في باب نوادر الفعل. والرَّبَذَة: الخرقة يُهْنأُ بها، تميمية، وقيل هي الصوفة يُهْنأُ بها الجرب. والرِّبْذَةُ: خرقة الحائض وخرقة الصائغ التي يجلو بها الحلى؛ قال النابغة:قَبَّحَ اللَّهُ ثم ثَنَّى بِلَعْنٍ
رِبْذَةَ الصَّائِغ الجَبانِ الجَهولا
وقيل: هي الصوفة يطلى بها الجَرْبَى ويهنأُ بها البعير؛ قال الشاعر: يا عَقِيدَ اللُّؤمِ لَوْلا نِعْمَتي،
كنتَ كالرِّبْذَةِ مُلْقًى بالفِناء
وفي حديث عمر بن عبد العزيز: كتب إِلى عامله عدي بن أَرطاة: إِنما أَنت رِبْذَةٌ من الرِّبَذِ؛ قال هو بمعنى إِنما نُصِبت عاملاً لتعالج الأُمور برأْيك وتجلوَها بتدبيرك، وقيل: هي خرقة الحائض فيكون قد ذمه على هذا القول ونال من عرضه، وقيل: هي صوفة من العهن تعلق في أَعناق الإِبل وعلى الهوادج ولا طائل لها، فشبهه بها أَنه من ذوي الشارة والمنظر مع قلة النفع والجدوى. وكلُّ شيء قذِرٍ: رِبْذَةٌ. وقال اللحياني: إِنما أَنت رِبْذَةٌ من الرِّبَذِ أَي منتن لا خير فيك. وقال بعضهم: رجل رِبْذَة لا خير فيه، ولم يذكر النتن. والرِّبْذَةُ: صِمامة القارورة، وجمع ذلك كله رِبَذٌ ورِباذ. والرِّبْذَةُ: الشدّة والشر الذي يقع بين القوم. وبينهم رَباذِية أَي شر؛ قال زياد الطماحي:
وكانَتْ بين آلِ أَبي أُبَيٍّ
رَباذِيَةٌ، فَأَطْفَأَها زِيادُ
قوله: فأَطفأَها زياد يعني نفسه. وجاء رَبِذَ العِنانِ أَي مُنْفرداً مُنْهَزماً؛ عن ابن الأَعرابي؛ وقول هشام المزني:
تَرَدَّدُ في الديار تَسُوقُ ناباً،
لهَا حَقَبٌ تَلَبَّسَ بالبِطانِ
ولم تَرْمِ ابنَ دارَةَ عن تمِيم،
غَداةَ تَرَكْته رَبِذَ العِنانِ
فسره فقال: تركته خالياً من الهِجاء؛ يقول: إِنما عملك أَن تبكي في الديار ولا تذب عن نفسك. أَبو سعيد: لِثة رَبِذَة قليلة اللحم؛ وأَنشد قول الأَعشى:
تَخَلْهُ فِلَسْطِيّاً إِذا ذُقْتَ طَعْمَهُ
على رَبَذاتِ النِّيِّ، حُمْشٌ لِثاتها
قال: النِّيُّ اللحم. وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي قال: رَبَذاتِ النِّيّ: من الرُّبْذَةِ وهي السواد. قال ابن الأَنباري: النِّيُّ الشحم من نوت الناقة إِذا سَمِنت. قال: والنِّيءُ، بالهمز، اللحم الذي لم يُنْضَجْ؛ قال: وهذا هو الصحيح. وفرس رَبِذٌ: سريع. وفلان ذو رَبِذاتٍ أَي كثير السَّقَطِ في كلامه.
والرَّبَذَةُ: قرية قرب المدينة، وفي المحكم: موضع به قبر أَبي ذرّ الغفاري، رضي الله تعالى عنه.
وقال أَبو حنيفة: الرَّبَذِيّ الوتر يقال له ذلك ولم يُصنع بالرَّبَذَةِ؛ قال: والأَصل ما عمل بها؛ وأَنشد لعبيد بن أَيوب وهو من لصوص العرب:أَلم تَرَني حالفتُ صَفْراءَ نَبْعَةً،
لها رَبَذِيٌّ لم تُفَلَّلْ مَعابِلُه؟
والرَّبَذِيَّةُ: الأَصبحِيَّة من السِّياط.
وأَرْبَذَ الرجلُ إِذا اتخذ السِّياط الرَّبَذِية؛ وهي معروفة؛ وقال ابن شميل: سوط ذو رُبَذٍ، وهي سيور عند مقدّم جلد السوط.

##### Türkçe

**الرَّبَذُ**: yürüyüşte bacakların hafifliği ve işte parmakların hafifliği; dersin ki:
O, elbette **رَبِذٌ**’dür.
Ve onun eli **القداح** ile **رَبِذَتْ**; **تَرْبَذُ** **رَبَذاً**; yani hafifledi. Ve **الرَّبِذُ**: yürüyüşünde bacakları hafif olan; ve **الرَّبَذُ**: işte ve yürüyüşte elin ve ayağın hafifliği. **رَبِذَ** **رَبَذاً**, o hâlde o **رَبِذٌ**’dür.
Ve **الرَّبَذُ**: deveye asılan **العِهْنُ**. **الفراء**: **الرَّبَذُ** develerin boyunlarına asılan **العُهُون**’dur; onun bir tanesi **رَبَذَةٌ**’dir. İbn Sîde dedi: **الرَّبَذَةُ** ve **الرِّبْذَةُ** koyunun yahut devenin ve dişi devenin kulağına asılan **العهنة**’dir; birincisi **كراع** lehçesindendir, dedi: ve onun çoğulu **رَبَذٌ**’dur; dedi: ve bence o, **سيبوبه**’nin **حَلَق**’ı **حَلْقَةٍ**’nin çoğulu olarak naklettiği gibi, çoğul için bir isimdir. **الجوهري**: ve **الرِّبْذَة** **الرِّبَذ**’in bir tanesidir; o, develerin boyunlarına asılan **عهون**’dur; bunu **أَبو عبيد** fiilin nadirleri babında nakletti. Ve **الرَّبَذَة**: onunla **يُهْنأُ** edilen bez parçası; Temîm lehçesindendir; ve denildi ki: o, onunla uyuzun **يُهْنأُ** edildiği yün parçasıdır.
Ve **الرِّبْذَةُ**: hayızlının bezi ve kuyumcunun onunla süsü parlatıp cilaladığı bezi; **النابغة** dedi:
قَبَّحَ اللَّهُ ثم ثَنَّى بِلَعْنٍ
رِبْذَةَ الصَّائِغ الجَبانِ الجَهولا
Ve denildi ki: o, onunla uyuzluya sürülen ve onunla deveye **يهنأُ** edilen yün parçasıdır; şair dedi:
يا عَقِيدَ اللُّؤمِ لَوْلا نِعْمَتي،
كنتَ كالرِّبْذَةِ مُلْقًى بالفِناء
Ve Ömer b. Abdülazîz’in hadîsinde: âmili Adî b. Artâe’ye yazdı: Sen ancak **رِبْذَةٌ**’sin, **الرِّبَذِ**’den; dedi: o, “Sen ancak işlere görüşünle muamele edesin ve onları tedbirinle parlatıp açığa çıkarasın diye âmilliğe dikildin” mânâsındadır; ve denildi ki: o, hayızlının bezidir; bu görüşe göre onu yermiş ve ırzına dokunmuş olur; ve denildi ki: o, **العهن**’den bir yün parçasıdır; develerin boyunlarına ve **الهوادج** üzerine asılır ve onda bir fayda yoktur; onu ona benzetti; çünkü o, süs ve görünüş sahiplerindendir, fayda ve yararın azlığıyla beraber. Ve her pis şey: **رِبْذَةٌ**’dir. Ve **اللحياني** dedi: Sen ancak **رِبْذَةٌ**’sin, **الرِّبَذِ**’den; yani kokmuş, sende hayır yok. Ve bazısı dedi: **رجل رِبْذَة**: onda hayır yok; ve kokmayı zikretmedi. Ve **الرِّبْذَةُ**: şişenin tıpası; bütün bunların çoğulu **رِبَذٌ** ve **رِباذ**’dır. Ve **الرِّبْذَةُ**: kavim arasında vuku bulan şiddet ve şer. Ve aralarında **رَباذِية** vardır; yani şer; **زياد الطماحي** dedi:
وكانَتْ بين آلِ أَبي أُبَيٍّ
رَباذِيَةٌ، فَأَطْفَأَها زِيادُ
Onun sözü: “فَأَطْفَأَها زِيادُ” yani kendisini kastediyor. Ve **رَبِذَ العِنانِ** geldi; yani tek başına, bozguna uğramış olarak; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Hişâm el-Müzenî’nin sözü:
تَرَدَّدُ في الديار تَسُوقُ ناباً،
لهَا حَقَبٌ تَلَبَّسَ بالبِطانِ
ولم تَرْمِ ابنَ دارَةَ عن تمِيم،
غَداةَ تَرَكْته رَبِذَ العِنانِ
Onu açıkladı da dedi: onu hicivden boş bırakmış olarak terk ettin; der ki: senin işin ancak diyarlarda ağlamandır ve kendinden savunma yapmaman. **أَبو سعيد**: **لِثة رَبِذَة**: eti az. Ve **الأَعشى**’nın sözünü şahit getirdi:
تَخَلْهُ فِلَسْطِيّاً إِذا ذُقْتَ طَعْمَهُ
على رَبَذاتِ النِّيِّ، حُمْشٌ لِثاتها
Dedi: **النِّيُّ** ettir. Ve Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi ki: **رَبَذاتِ النِّيّ**: **الرُّبْذَة**’dendir; o da karalıktır. İbnü’l-Enbârî dedi: **النِّيُّ** dişi devenin semirdiği vakit **نوت** ettiği yağdır. Dedi: ve **النِّيءُ** (hemzeli), pişirilmemiş ettir; dedi: ve doğru olan budur. Ve **فرس رَبِذٌ**: hızlıdır. Ve falan **ذو رَبِذاتٍ**’tır; yani sözünde düşüklüğü çoktur.
Ve **الرَّبَذَةُ**: Medine yakınında bir köydür; ve **المحكم**’de: içinde Ebû Zer el-Gıfârî’nin kabri bulunan bir yerdir, Allah Teâlâ ondan razı olsun.
Ve Ebû Hanîfe dedi: **الرَّبَذِيّ** kirişe denir; ona böyle denir, **الرَّبَذَةِ**’de yapılmamış olsa da; dedi: ve asıl olan, orada yapılan şeydir; ve Arap eşkıyalarından olan Ubeyd b. Eyyûb’un şu beytini şahit getirdi:
أَلم تَرَني حالفتُ صَفْراءَ نَبْعَةً،
لها رَبَذِيٌّ لم تُفَلَّلْ مَعابِلُه؟
Ve **الرَّبَذِيَّةُ**: kamçılardan **الأَصبحِيَّة**’dir.
Ve adam **أَرْبَذَ** eder; **السِّياط الرَّبَذِية**’yi edindiği zaman; ve o bilinir; ve İbn Şümeyl dedi: **سوط ذو رُبَذٍ**; ve o, kamçı derisinin ön tarafında bulunan kayışlardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الربذة، بالتريك: الصوفة يهنأ البعير، أي يطلى بالهناء، وهو القطران، وقال غيره: الربذة: هي الخرقة التي تطلى بها الإبل الجربي، ونقل الأزهري عن الكسائي: وهي الخرقة التي يهنأ بها الجرب، وهي لغة تميمية، وهي الوفيعة. الربذة: خرقة يجلو بها الصائغ الحلى، وهي الربنة أيضا وسيأتي ويكسر فيها أي في الخرقة والصوفة، وقد صرح غير واحد من الأئمة أن الكسر فيهما أفصح من التحريك، قال شيخنا: وإنما قدم التحريك إيثارا للاختصار في معانيه. الربذة: قرية كانت عامرة في صدر الإسلام، وهي عن المدينة في جهة الشرق على طريق حاج العراق على نحو ثلاثة أيام سميت بخرقة الصائغ،كما في المصباح، بها مدفن أبي ذر جندب بن جنادة الغفاري وغيره من الصحابة، رضي الله عنهم، قرب المدينة المشرفة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. وفي المراصد تبعا لأصله: الربذة من قرى المدينة، على ثلاثة أيام منها إذا رحلت من فيد تريد مكة، بها قبر أبي ذر، خربت في سنة تسع عشرة وثلاثمائة بالقرامطة. قال شيخنا: ويقرب منه قول عياض فإنه قال: بينها وبين المدينة ثلاث مراحل، قريبة من ذات عرق. قلت: وفي كتب الأنساب أنها موضع بين بغداد ومكة، وفي كتاب أبي عبيد: من منازل الحاج بين السليلة والعمق. ومنه، والصواب: منها، وتعبير القرية بالمدفن يقتضي أن اسم الربذة محصور فيه، وليس كذلك كما عرفت، أبو عبد العزيز موسى بن عبيدة بن نشيط الربذي، مدني الدار روى عن محمد بن كعب، ونافع، وعنه الثوري وشعبة، ذكر ذلك ابن أبي حاتم عن أبيه. قال ابن معين: لا يحتج بحديثه. قال أبو زرعة: ليس بقوى الحديث، وأخواه عبد الله ومحمد، روى عبد الله عن جابر وعقبة بن عامر، وعنه أخوه موسى، قتلته الخوارج بقديد سنة 130، أورده ابن الأثير، وذكره ابن حبان في كتاب الثقات، وعبد الله بن سبدان المطرودي الربذي، عن أبي ذر وحذيفة، وعنه ميمون بن مهران، وحبيب بن مرزوق. ومطرود: فخذ في بن سليم. الربذة، محركة: عذبة السوط، قال النضر: سوط ذو ربذ، وهي سيور عند مقدم جلز السوط سئل ابن الأعرابي عن الربذة اسم القرية فقال: الربذة: الشدة يقال: كنا في ربذة فانحلت عنا. من المجاز: الربذة بالكسر: رجل لا خير فيه، هكذا قاله بعضهم، ولم يذكر النتن، وقال اللحياني: إنما أنت ربذة من الربذ، أي منتن لا خير فيك، كذا في المحكم في التهذيب، الربذة والثملة والوفيعة صمام القارورة، قاله ابن الأعرابي، الربذة بالكسر ومحركة: العهنة تعلق في أذن الشاة أو البعير والناقة، الأولى عن كراع، وإليه الإشارة بقوله وغيره. والربذة خرقة الحائض قاله الليث، وفي الأساس: وكأن عرضه ربذة الهانئ وربذة الحائض، وهي الصوفة والخرقة، وتقول: لما أسمعهم الحق نبذوه كما ينبذ الهانئ الربذة. الربذة: كل شيء قذر منتن، جمع الكل ربذ ورباذ، كعنب وكتاب، هكذا هو مضبوط عندنا، وعبارة الحكم قبل سياق هذه في جمع الربذة محركة بمعنى العهنة: ربذ. قلت: ومثله عبارة التهذيب نقلا عن الفراء وابن الأعرابي، قال ابن سيده: وعندي أنه اسم للجمع كما حكاه سيبويه من حلق في جمع حلقة. وفي الأساس: وعلق في أعناقها المرابذ، وهي العهون المعلقة في إعناق الإبل. قلت: المرابذ كالمحاسن جمع على غير لفظه. والربذي، محركة: الوتر يقال له ذلك وإن لم يصنع بالربذة، عن أبي حنيفة، قال:والأصل ما عمل بها، وأنشد

  لعبيد بن أيوب، وهو من لصوص العرب. بن أيوب، وهو من لصوص العرب.

  ألم ترني حالفت صفراء نبعة                      لها ربذي لم تفلل معابـلـه الربذي: السوط الأصبحي. في المحكم الربذ، بالتحريك خفة اليد والرجل، في العمل والمشي. يقال: ربذت يده بالقداح كفرح، أي خفت، إنه لربذ، ككتف، قال الأزهري عن الليث: هو الخفيف القوائم في مشيه والأصابع في عمله. هو ربذ العنان: منفرد منهزم، كذا عن ابن الأعرابي، وقول هشام المرئي:
  تردد في الديار تسوق نابا                      لها حقب تلبس بالبطـان
  ولم ترم ابن دارة عن تميم                      إداة تركته ربذ العنـان فسره بتركته خاليا من الهجو، إنما عملك أن تبكي في الديار ولا تذب عن نفسك، كذا في المحكم. ولثة ربذة: قليلة اللحم قاله أبو سعيد، وأنشد قول الأعشى:
  تخله فلسطيا إذا ذقت طعمـه                      على ربذات الني حمش لثاتها قال: الني: اللحم، قال الأزهري: قلت وروى عن ابن الأعرابي على ربدات الني، من الربدة السواد. قلت: ويروي أيضا: على ربذات الظلم، ويروي أيضا: نيرات، بدل ربذات. في الأساس: ومن المجاز: فلان ذو ربذات إذا كان كثير السقط في كلامه. عن ابن السكيت الرباذية، كعلانية: الشر الذي يقع بين القوم، وأنشد لزياد الطباجي:
  وكانت بين آل أبي زياد                      رباذية فأطفأهـا زياد كذا في التهذيب والمحكم. والمرباذ: المهذار المكثار ذو الربذات، كالربذاني، محركة ، نقله الصاغاني عن الفراء.وأربذه: أي الثوب أو الحبل: قطعه. أربذ: اتخذ السياط الربذية هكذا في النسخ وهي الأصبحية من السياط، وفي التهذيب أتخذ السياط الأربذية، وهي معروفة، والأولى عبارة المحكم والتكملة. والربذاء كصحراء: اسم ابنة جرير بن الخطفى الشاعر المشهور، لها ذكر، وهي أم أبي غريب عوف بن كسيب، ضبطه الحافظ بالدال المهملة، وجماعة آخرون، وأبو الربذاء من كناهم إن لم يكن مصحفا، من الربداء أو الرمداء، وقد تقدما، وهو مولى امرأة وله صحبة. ومما يستدرك عليه: فرس ربذ، ككتف: سريع، قاله الأزهري، وفي الأساس: فرس ربذ القوائم، وله قوائم ربذات. وربذ، محركة: جبل عند الربذة، قالوا: وبه سميت، قاله البكري. والربذ، كعنب سيور عند مقدم جلز السوط، عن ابن شميل.

##### Türkçe

**الربذة**، tahrîk ile: deveye sürülen yün parçası; yani **الهناء** ile sıvanır; o da **القطران**dır. Başkası dedi ki: **الربذة**: uyuzlu develerin sıvandığı bez parçasıdır. Ezherî, Kisâî’den nakletti: O, uyuzun **الهناء**landığı bez parçasıdır; bu Temîmî bir lugattır; o da **الوفيعة**dır. **الربذة**: kuyumcunun ziyneti parlatıp cilaladığı bez parçası; o, **الربنة** dedir; ileride gelecektir. Ve onda, yani bez parçasında ve yün parçasında, kesre yapılır; imamların birden fazlası, ikisinde de kesrenin tahrîkten daha fasih olduğunu açıkça söylemiştir. Şeyhimiz dedi ki: Tahrîki ancak, mânilerinde ihtisarı tercih ederek öne aldı.

**الربذة**: İslâm’ın başlarında mamur olan bir köy; Medine’den doğu cihetinde, Irak hac yolunda, yaklaşık üç gün mesafededir; **المصباح**’ta olduğu üzere, kuyumcunun bez parçasıyla adlandırılmıştır. Orada Ebû Zerr Cündeb b. Cünâde el-Gıfârî’nin ve sahâbeden başkalarının kabri vardır; Allah onlardan razı olsun; Medîne-i müşerrefe yakınında; sâkinine en faziletli salât ve selâm olsun. **المراصد**’da, aslını tâkiben: **الربذة** Medine köylerindendir; **فيد**’den göçüp Mekke’yi istediğinde ondan üç gün mesafededir; orada Ebû Zerr’in kabri vardır; 319 senesinde Karmatîler tarafından harap edildi. Şeyhimiz dedi ki: İyâz’ın sözü de buna yakındır; zira dedi ki: Onunla Medine arasında üç merhale vardır; **ذات عرق**’a yakındır. Dedim ki: Nesep kitaplarında onun Bağdat ile Mekke arasında bir mevki olduğu vardır; Ebû Ubeyd’in kitabında: hac menzillerinden, **السليلة** ile **العمق** arasındadır. Ondan; doğrusu: ondan (yani ondan değil, ondan); ve köyün “medfen” ile ifade edilmesi, **الربذة** adının onda mahsur olduğunu gerektirir; öyle değildir, bildiğin gibi. Ebû Abdülazîz Mûsâ b. Ubeyde b. Neşît er-Rabazî; Medineli ikametgâh; Muhammed b. Ka‘b’dan ve Nâfi‘den rivayet etti; ondan Sevrî ve Şu‘be rivayet etti; bunu İbn Ebî Hâtim, babasından zikretti. İbn Ma‘în dedi ki: Hadisiyle ihticâc edilmez. Ebû Zur‘a dedi ki: Hadiste kuvvetli değildir. İki kardeşi Abdullah ve Muhammed; Abdullah, Câbir’den ve Ukbe b. Âmir’den rivayet etti; ondan kardeşi Mûsâ rivayet etti; 130 senesinde **قديد**’de Hâricîler onu öldürdü; İbnü’l-Esîr onu kaydetti; İbn Hibbân onu **كتاب الثقات**’ta zikretti. Ve Abdullah b. Sebdân el-Matrûdî er-Rabazî; Ebû Zerr’den ve Huzeyfe’den; ondan Meymûn b. Mihrân ve Habîb b. Merzûk rivayet etti. **مطرود**: Benî Süleym’de bir kol.

**الربذة**، muharreke: kamçının kayışı (kamçı ucu). Nadr dedi ki: **سوط ذو ربذ**; o, kamçının **جلز**’inin ön tarafında bulunan kayışlardır. İbnü’l-A‘râbî’ye, köyün adının **الربذة** oluşu soruldu; dedi ki: **الربذة**: şiddettir; “**كنا في ربذة فانحلت عنا**” denir.

Mecazdan: **الربذة** kesre ile: hayır olmayan bir adam; bazıları böyle dedi; pis kokuyu zikretmedi. Lihyânî dedi ki: Sen ancak **ربذة**’sin, **الربذ**’dendir; yani pis kokulu, sende hayır yok; **المحكم**’de, **التهذيب**’de böyledir. **الربذة** ve **الثملة** ve **الوفيعة**: şişenin tıpası; İbnü’l-A‘râbî söyledi. **الربذة** kesre ile ve muharreke: koyunun yahut devenin ve dişi devenin kulağına asılan yün parçası; birincisi Kurâ‘dan; ve “ve başkası” sözüyle ona işaret edilmiştir. Ve **الربذة**: hayızlı kadının bezi; Leys söyledi. **الأساس**’ta: Sanki onun eni **ربذة الهانئ** ve **ربذة الحائض** gibidir; o, yün parçası ve bez parçasıdır. Ve dersin ki: Onlara hakkı işittirdiğinde onu attılar; tıpkı **الهانئ**’nin **الربذة**’yi atması gibi.

**الربذة**: her pis, kokmuş şey; hepsinin cem‘i **ربذ** ve **رباذ**; **عنب** ve **كتاب** gibi; bizde böyle ضبط edilmiştir. **الحكم**’ün, bunun sevkinden önceki ibaresi, muharreke olup yün parçası mânasında **الربذة**’nin cem‘inde: **ربذ**. Dedim ki: **التهذيب**’in ibaresi de, Ferrâ ve İbnü’l-A‘râbî’den naklen, bunun gibidir. İbn Sîde dedi ki: Bana göre o, cem‘ için bir isimdir; Sîbeveyh’in **حلقة**’nın cem‘inde **حلق** diye hikâye ettiği gibi. **الأساس**’ta: Boyunlarına **المرابذ** astı; o, develerin boyunlarına asılan yün parçalarıdır. Dedim ki: **المرابذ** **المحاسن** gibi, lafzı dışında cem‘ yapılmıştır.

**الربذي**، muharreke: kiriş; onunla yapılmamış olsa bile ona böyle denir; Ebû Hanîfe’den. Dedi ki: Asıl, onunla yapılan şeydir. Ve inşâd etti:

لعبيد بن أيوب، وهو من لصوص العرب. بن أيوب، وهو من لصوص العرب.

ألم ترني حالفت صفراء نبعة                      لها **ربذي** لم تفلل معابـلـه

**الربذي**: **السوط الأصبحي**. **المحكم**’de: **الربذ** tahrîk ile: işte ve yürüyüşte elin ve ayağın hafifliği. “**ربذت** yedi **بالقداح**” denir, **فرح** gibi; yani hafifledi. O, **ربذ**’dir, **كتف** gibi. Ezherî, Leys’ten nakletti: O, yürüyüşünde bacakları, işinde parmakları hafif olandır. O, **ربذ العنان**’dır: münferit, bozguna uğramış; İbnü’l-A‘râbî’den böyle. Hişâm el-Mer’î’nin sözü:

تردد في الديار تسوق نابا                      لها حقب تلبس بالبطـان
ولم ترم ابن دارة عن تميم                      إداة تركته **ربذ العنـان**

Onu, “onu hicivden boş bıraktın” diye tefsir etti: Senin işin ancak diyarlarda ağlamaktır; kendinden savunma yapmazsın; **المحكم**’de böyledir. **ولثة ربذة**: eti az; Ebû Saîd söyledi. Ve A‘şâ’nın sözünü inşâd etti:

تخله فلسطيا إذا ذقت طعمـه                      على **ربذات** الني حمش لثاتها

Dedi ki: **الني**: ettir. Ezherî dedi ki: Dedim ki: İbnü’l-A‘râbî’den “**على ربدات الني**” diye rivayet edildi; **الربدة** olan siyahlıktandır. Dedim ki: “**على ربذات الظلم**” diye de rivayet edilir; ve “**نيرات**” diye de rivayet edilir; **ربذات** yerine.

**الأساس**’ta: Mecazdan: Filân **ذو ربذات**’tır; sözünde çok düşüklük (sürçme) olursa. İbnü’s-Sikkît’ten: **الرباذية**, **علانية** gibi: kavim arasında vuku bulan şer. Ve Ziyâd et-Tabbâcî için inşâd etti:

وكانت بين آل أبي زياد                      **رباذية** فأطفأهـا زياد

**التهذيب** ve **المحكم**’de böyledir. Ve **المرباذ**: çok geveze, çok konuşan, **ذو الربذات**; **الربذاني** gibi; muharreke; Sâgânî onu Ferrâ’dan nakletti. Ve **أربذه**: yani elbiseyi yahut ipi: onu kesti. **أربذ**: **السياط الربذية** yaptı; nüshalarda böyle; o, kamçılardan **الأصبحية**dir. **التهذيب**’de: **أتخذ السياط الأربذية**; o, bilinir; birincisi **المحكم** ve **التكملة**’nin ibaresidir. Ve **الربذاء** **صحراء** gibi: meşhur şair Cerîr b. el-Hatfâ’nın kızının adı; onun zikri vardır; o, Ebû Garîb Avf b. Kesîb’in annesidir. Hâfız onu **الدال**’sız (mühmele) ile ضبط etti; ve başka bir cemaat de. Ve Ebû’r-Rabazâ’ onun künyelerindendir; eğer tashîf değilse; **الربداء**’dan yahut **الرمداء**’dan; ikisi de daha önce geçti; o, bir kadının mevlâsıdır ve onun sohbeti vardır.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **فرس ربذ** **كتف** gibi: hızlı; Ezherî söyledi. **الأساس**’ta: **فرس ربذ القوائم**; ve onun **قوائم ربذات**ı vardır. Ve **ربذ** muharreke: **الربذة** yanında bir dağ; dediler ki: onunla adlandırıldı; Bekrî söyledi. Ve **الربذ** **عنب** gibi: kamçının **جلز**’inin ön tarafında bulunan kayışlar; İbn Şümeyl’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَبِذَ
1 رَبِذَ ذ , [aor. رَبَذَ ,] (M,) inf. n. رَبَذٌ, (Lth, T, M, K,) He was, or became, light, or active, (Lth, T, M, K,) in the arm, or hand, (M, K,) in working or in doing a thing, and in the leg, or foot, in walking or going, (M,) or in the legs in walking or going, and in the fingers in working or in doing a thing. (Lth, T.) And رَبِذَتْ يَدُهُ بِالقِدَاحِ aor. رَبَذَ , inf. n. as above, His hand was light, or active, with the قداح [or gaming-arrows]. (S, A, * L, K.)

رَبَذٌ
رَبَذٌ ذ : see رِبْذَةٌ: ― -b2- and see also رَبَذَةٌ.

رَبِذٌ
رَبِذٌ ذ Light, or active, (Lth, T, S, M, K,) in the arm, or hand, in working or in doing a thing, and in the leg, or foot, in walking or going, (M,) or in the legs in walking or going, (Lth, T, S, K,) as also رَبِذُ القَوَائِمِ; (A;) and light, or active, in the fingers in working or in doing a thing, (Lth, T,) as also رَبِذُ الأَصَابِعِ فِى عَمَلِهِ. (A.) And A quick, or fleet, horse. (T.) And فَرَسٌ لَهُ قَوَائِمُ رَبِذاتٌ A horse having light, or active, legs. (A.) ― -b2- جَآءَ رَبِذَ العِنَانِ means (assumed tropical:) He came alone, put to flight. (IAar, M, K. *) But the saying of Hishám El-Mara-ee,
غَدَاةَ تَرَكْتَهُ رَبِذَ العِنَانِ
is explained by IAar as meaning (assumed tropical:) [In the morning] when thou leftest him exempt from satire. (M.) ― -b3- Accord. to Aboo-Sa'eed, (T,) لِثَةٌ رَبِذٌ means A gum having little flesh. (T, K.)

رِبْذَةٌ
رِبْذَةٌ ذ (T, S, M, A, K) and ↓ رَبَذَةٌ, (S. A, K,) the former of which is said to be the more chaste, (TA,) The wisp of wool, (T, S, M, A, K,) or piece of rag, (Ks, T, M,) with which one smears with tar a camel (Ks, T, S, M, A, K) that is scabby or mangy: (Ks, T:) of the dial. of Temeem: (M:) also called وَفِيعَةٌ [and ثَمَلَةٌ]. (T.) One says, كَأَنَّ عِرْضَهُ رِبْذَةُ الهَانِىءِ [As though his honour, or reputation, were the ربذة of him who smears camels with tar]; and in like manner, رِبْذَةُ الحَائِضِ [explained below]. (A.) And لَمَّا أَسْمَعَهُمُ الحَقَّ نَبَذُوهُ كَمَا يَنْبِذُ الهَانِىءُ الرِّبْذَةَ [When he made them to hear, or told them, the truth, they rejected it, like as he who smears camels with tar rejects the ربذة after using it]. (A.) ― -b2- Also The piece of rag with which the goldsmith polishes ornaments. (S, L, K, and Msb in explanation of the latter word.) ― -b3- And the former word, The rag of a menstruating woman; (M, A, L, K;) the thing that the menstruating woman throws away. (Lth, T.) ― -b4- And [hence,] (assumed tropical:) Anything unclean, dirty, or filthy, (M, L, K, TA,) and stinking. (TA.) ― -b5- And [hence likewise,] (assumed tropical:) A man in whom is no good or goodness, devoid of goodness, or worthless, (M, K,) and, accord. to Lh, stinking. (M.) ― -b6- Also The stopper (صِمَام) of a bottle, or flask. (IAar, T, M, K.) ― -b7- Also, (M, L, K,) and ↓ رَبَذَةٌ (Fr, A 'Obeyd, S, M, L,) of which latter ↓ رَبَذٌ is pl., or rather a quasi-pl. n., (M,) [or more properly a coll. gen. n., رَبَذَةٌ being its n. un.,] A single one of the رَبَذ meaning tufts of dyed wool (عُهُون) which are hung upon the necks of camels; (Fr, A 'Obeyd, S, L;) and which are likewise called ↓ مَرَابِذُ (A, TA,) an irreg. pl. like مَحَاسِنُ [and مَلَامَحُ &c.]; (TA;) or which are hung upon a she-camel: (L:) or a tuft of dyed wool (عهْنَةٌ) which is hung upon the ear of a camel (M, L, K) &c., (K,) [i. e.,] upon the ear of a he-camel and she-camel, or of a sheep or goat. (M, L.) ― -b8- The pl. of رِبْذَةٌ in all the senses expl. above is رِبذٌ and رِبَاذٌ (M, L, K.)

رَبَذَةٌ
رَبَذَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in two places. ― -b2- Also The عَذَبَة [app. as meaning the عِلَاقَة, or suspensory thong in the handle,] of a whip: (K:) [n. un. of ↓ رَبَذٌ: for you say] سَوْطٌ ذُو رَبَذٍ meaning A whip having thongs in the fore part of its جَلْز [or handle]. (En-Nadr, TA.) -A2- Also Difficulty, or distress. (IAar, T, K.) So in the saying, كُنَّا فِى رَبَذَةٍ فَانْجَلَتْ عَنَّا [We were in difficulty, or distress, and it became removed, or cleared away, from us]. (IAar, T.)

ذُو رَبِذَاتٍ
ذُو رَبِذَاتٍ ذ [in one of my copies of the S رَبَذَاتٍ, and in a copy of the A رَبْذَاتٍ,] (tropical:) One who makes many mistakes in his speech. (S, A, L, K.) [See also مِرْبَاذٌ, below.]

رَبَذَانِىٌّ
رَبَذَانِىٌّ ذ : see مِرْبَاذٌ.

رَبَاذِيَةٌ
رَبَاذِيَةٌ ذ (assumed tropical:) Evil (ISk, T, S, M, K) that occurs between, or among, people. (ISk, T, S, * M. *) You say, بَيْنَ القَوْمِ رَبَاذِيَةٌ Between, or among, the people is evil. (S, M. *)

مِرْبَاذٌ
مِرْبَاذٌ ذ and ↓ رَبَذَانِىٌّ (assumed tropical:) One who talks much, and irrationally, or erroneously, (K, TA,) making many mistakes in his speech. (TA.)

مَرَابِذُ
مَرَابِذُ ذ : see رِبْذَةٌ.

##### Türkçe

رَبِذَ
1 **رَبِذَ** ذ , [muzâri‘ **رَبَذَ** ,] (M,) mastar ismi **رَبَذٌ**, (Lth, T, M, K,) O, kolda yahut elde, (M, K,) bir işte çalışmada yahut bir şeyi yapmada, ve bacakta yahut ayakta yürümede yahut gitmede, (M,) yahut bacaklarda yürümede yahut gitmede, ve parmaklarda bir işte çalışmada yahut bir şeyi yapmada, (Lth, T.) hafif, yahut çevik oldu yahut oldu. Ve **رَبِذَتْ يَدُهُ بِالقِدَاحِ** muzâri‘i **رَبَذَ** , mastar ismi yukarıdaki gibi, Onun eli **القِدَاحِ** ile [yahut oyun oklarıyla] hafif, yahut çevik oldu. (S, A, * L, K.)

رَبَذٌ
**رَبَذٌ** ذ : **رِبْذَةٌ**’ye bak: ― -b2- ve ayrıca **رَبَذَةٌ**’ye de bak.

رَبِذٌ
**رَبِذٌ** ذ Kolda yahut elde, bir işte çalışmada yahut bir şeyi yapmada, ve bacakta yahut ayakta yürümede yahut gitmede, (M,) yahut bacaklarda yürümede yahut gitmede, (Lth, T, S, K,) hafif, yahut çevik, (Lth, T, S, M, K,) olduğu gibi **رَبِذُ القَوَائِمِ**; (A;) ve parmaklarda bir işte çalışmada yahut bir şeyi yapmada hafif, yahut çevik, (Lth, T,) olduğu gibi **رَبِذُ الأَصَابِعِ فِى عَمَلِهِ**. (A.) Ve hızlı, yahut atik, at. (T.) Ve **فَرَسٌ لَهُ قَوَائِمُ رَبِذاتٌ**: hafif, yahut çevik, bacakları olan bir at. (A.) ― -b2- **جَآءَ رَبِذَ العِنَانِ** demektir (farz olunan mecazî:) O, tek başına, kaçırılmış olarak geldi. (IAar, M, K. *) Fakat Hişâm El-Mara‘î’nin sözü,
غَدَاةَ تَرَكْتَهُ رَبِذَ العِنَانِ
IAar tarafından (farz olunan mecazî:) [sabahleyin] sen onu hicivden muaf olarak bıraktığın zaman, diye açıklanır. (M.) ― -b3- Ebû-Sa‘îd’e göre, (T,) **لِثَةٌ رَبِذٌ**: eti az olan bir dişeti demektir. (T, K.)

رِبْذَةٌ
**رِبْذَةٌ** ذ (T, S, M, A, K) ve ↓ **رَبَذَةٌ**, (S. A, K,) bunlardan birincisinin daha fasih olduğu söylenir, (TA,) Yün tutamı, (T, S, M, A, K,) yahut bez parçası, (Ks, T, M,) ki onunla uyuz yahut uyuzlu bir deveye katran sürülür: (Ks, T, S, M, A, K:) Temîm lehçesindendir: (M:) ayrıca **وَفِيعَةٌ** [ve **ثَمَلَةٌ**] diye de adlandırılır. (T.) Denir ki, **كَأَنَّ عِرْضَهُ رِبْذَةُ الهَانِىءِ** [Sanki onun ırzı yahut itibarı, deveye katran sürenin **رِبْذَةٌ**’si gibidir]; ve aynı şekilde, **رِبْذَةُ الحَائِضِ** [aşağıda açıklanmıştır]. (A.) Ve **لَمَّا أَسْمَعَهُمُ الحَقَّ نَبَذُوهُ كَمَا يَنْبِذُ الهَانِىءُ الرِّبْذَةَ** [Onlara hakkı işittirdiği yahut söylediği zaman, onu reddettiler; tıpkı deveye katran sürenin, kullandıktan sonra **الرِّبْذَةَ**’yi atması gibi]. (A.) ― -b2- Ayrıca kuyumcunun süsleri parlatmak için kullandığı bez parçası. (S, L, K, ve Msb, son kelimenin açıklamasında.) ― -b3- Ve önceki kelime, hayızlı kadının bezi; (M, A, L, K;) hayızlı kadının attığı şey. (Lth, T.) ― -b4- Ve [bundan dolayı,] (farz olunan mecazî:) her necis, kirli yahut pis, (M, L, K, TA,) ve kokmuş. (TA.) ― -b5- Ve [bundan dolayı yine,] (farz olunan mecazî:) kendisinde hayır yahut iyilik bulunmayan, hayırdan yoksun, yahut değersiz bir adam, (M, K,) ve Lh’ye göre, kokmuş. (M.) ― -b6- Ayrıca bir şişenin yahut matarının tıpası (**صِمَام**). (IAar, T, M, K.) ― -b7- Ayrıca, (M, L, K,) ve ↓ **رَبَذَةٌ** (Fr, A 'Obeyd, S, M, L,) ki bunun ↓ **رَبَذٌ**’ü çoğuldur, yahut daha doğrusu yarı-çoğul isimdir, (M,) [yahut daha doğru olarak cins topluluk ismidir; **رَبَذَةٌ** onun tekil ismidir,] boyalı yün püskülleri (**عُهُون**) anlamındaki **رَبَذ**’den bir tek tanesi; bunlar develerin boyunlarına asılır; (Fr, A 'Obeyd, S, L;) ve bunlar ayrıca ↓ **مَرَابِذُ** diye de adlandırılır, (A, TA,) **مَحَاسِنُ** [ve **مَلَامَحُ** vb.] gibi düzensiz bir çoğuldur; (TA;) yahut bir dişi deveye asılanlardır: (L:) yahut bir devenin kulağına asılan boyalı yün püskülü (**عهْنَةٌ**) (M, L, K) vb., (K,) [yani] erkek devenin ve dişi devenin, yahut koyunun yahut keçinin kulağına. (M, L.) ― -b8- Yukarıda açıklanan bütün anlamlarda **رِبْذَةٌ**’nin çoğulu **رِبذٌ** ve **رِبَاذٌ**’dur (M, L, K.)

رَبَذَةٌ
**رَبَذَةٌ** ذ : iki yerde, bir önceki paragrafa bak. ― -b2- Ayrıca kamçının **عَذَبَة**’si [görünüşe göre **عِلَاقَة** anlamında, yani sapındaki askı kayışı]: (K:) [↓ **رَبَذٌ**’ün tekilidir: çünkü sen] **سَوْطٌ ذُو رَبَذٍ** dersin; yani **جَلْز**’inin [yahut sapının] ön tarafında kayışları olan bir kamçı. (En-Nadr, TA.) -A2- Ayrıca zorluk, yahut sıkıntı. (IAar, T, K.) Şu sözde olduğu gibi, **كُنَّا فِى رَبَذَةٍ فَانْجَلَتْ عَنَّا** [Biz zorlukta yahut sıkıntıda idik; sonra bizden giderildi yahut açıldı]. (IAar, T.)

ذُو رَبِذَاتٍ
**ذُو رَبِذَاتٍ** ذ [S’nin nüshalarımın birinde **رَبَذَاتٍ**, A’nın bir nüshasında **رَبْذَاتٍ**,] (mecazî:) sözünde çok hata yapan kimse. (S, A, L, K.) [Aşağıda **مِرْبَاذٌ**’a da bak.]

رَبَذَانِىٌّ
**رَبَذَانِىٌّ** ذ : **مِرْبَاذٌ**’a bak.

رَبَاذِيَةٌ
**رَبَاذِيَةٌ** ذ (farz olunan mecazî:) insanlar arasında yahut insanlar içinde meydana gelen kötülük. (ISk, T, S, M, K) Denir ki, **بَيْنَ القَوْمِ رَبَاذِيَةٌ**: Kavmin arasında yahut kavmin içinde kötülük vardır. (S, M. *)

مِرْبَاذٌ
**مِرْبَاذٌ** ذ ve ↓ **رَبَذَانِىٌّ** (farz olunan mecazî:) çok konuşan, ve akıldışı yahut hatalı konuşan, (K, TA,) sözünde çok hata yapan. (TA.)

مَرَابِذُ
**مَرَابِذُ** ذ : **رِبْذَةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَبِذَ
رَبِذَ A ( n. ac. رَبَذ 4 ),
a.  Was nimble, agile, deft ( hand ).  رِبْذَة 2t ,  رَبَذَة 4t , ( pl. رِبَاْذ 23 ), Wisp of wool with which camels are rubbed; rag, clout.

رَبِذَة
رَبِذَة 5t ,
a.  Mistake, blunder.

##### Türkçe

رَبِذَ
رَبِذَ A (mast. ac. **رَبَذ** 4),
a. Çevik, atik, becerikli (el) idi. **رِبْذَة** 2t, **رَبَذَة** 4t, (çoğ. **رِبَاْذ** 23), develerin ovulduğu yün tutamı; paçavra, bez parçası.

رَبِذَة
رَبِذَة 5t,
a. Hata, yanılgı.
