# ربص (ر-ب-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden yaprakları açması, açılmış hali demektir

- Harfler: ر - ب - ص
- Kur'an'da: 17 geçiş · 12 ayet · 12 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (12)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتَرَبَّصُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَتَفَعَّلُوا | Öyleyse bekleyin; Bekleyin; Hemen bekleyin | 4 | 4 | [9:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:24.md) |
| [نَتَرَبَّصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%8F.md) | نَتَفَعَّلُ | Bekleriz | 2 | 2 | [9:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:52.md) |
| [يَتَرَبَّصْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلْنَ | Beklerler | 2 | 2 | [2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/2:228.md) |
| [الْمُتَرَبِّصِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُتَفَعِّلِينَ | Bekleyenler | 1 | 1 | [52:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/52:31.md) |
| [تَرَبَّصُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفَعَّلُوا | Bekleyin | 1 | 1 | [52:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/52:31.md) |
| [تَرَبَّصُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفَعَّلُونَ | Beklersiniz | 1 | 1 | [9:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:52.md) |
| [تَرَبُّصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%91%D8%B5%D9%8F.md) | تَفَعُّلُ | Beklemek | 1 | 1 | [2:226](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/2:226.md) |
| [مُتَرَبِّصٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%B5%D9%8C.md) | مُتَفَعِّلٌ | Bekleyen | 1 | 1 | [20:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/20:135.md) |
| [مُتَرَبِّصُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8F%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | مُتَفَعِّلُونَ | Bekleyenler | 1 | 1 | [9:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:52.md) |
| [وَتَرَبَّصْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَتَفَعَّلْتُمْ | Ve beklediniz | 1 | 1 | [57:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/57:14.md) |
| [وَيَتَرَبَّصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%8F.md) | وَيَتَفَعَّلُ | Ve bekler | 1 | 1 | [9:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:98.md) |
| [يَتَرَبَّصُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَعَّلُونَ | Beklerler | 1 | 1 | [4:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/4:141.md) |

## Mücavir kökler — 96 mücavir (120 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Beraber
2. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
3. [كسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onun kesadı
4. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
5. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “On” demektir
6. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
7. [ألو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Elyu yele demektir
8. [حوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Havz omuz başlarının ön tarafı demektir
9. [قرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ağacın koparılmış kabuğudur
10. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Tanınan ile
11. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Rical ayak demektir
12. [بعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hurma ağaçları çift evcikli olup erkek ve dişileri vardır
13. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
15. [غرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ödenemeyecek borç
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [تجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Vicar tilki ve sırtlan gibi hayvanların inleri demektir
18. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
19. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
20. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
21. [مني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sıvı meni demektir
22. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Derc : “Derc” tomar demektir
23. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
24. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Dalk” sansar demektir
25. [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
26. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
27. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
28. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
29. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
30. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dikili taş demektir
31. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
32. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
33. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
34. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feth, kapının açılması demektir
35. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehd düz, sert yer demektir
36. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
37. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şuurunda olurlar
38. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
39. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
40. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
41. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yol
42. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İcl havuz demektir
43. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nedve halkın toplandığı yerdir
44. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
45. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
46. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
47. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
48. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
49. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
50. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
51. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
52. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
53. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
54. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
55. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sikkin” bıçak demektir
56. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İş ayakkabısı
57. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
58. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
59. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
60. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Seviye: Engebesiz düz yerdir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ربص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md), [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md), [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir olayın meydana gelmesini, zamanın dönmesini veya piyasanın değişmesini belirli bir niyetle gözetleyerek hareketsiz durmak ve beklemek |
| Çekirdek Özet 2 | Hukukî bir sürenin (iddet) dolmasını bekleme veya tarafların birbiri aleyhine ilahî/tarihî akıbeti zaman kollayarak gözetlemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Pasif bir bekleyiş değil; sonucun getireceği fayda ya da zararı hesaplayarak stratejik, psikolojik veya fıkhî olarak süreci askıya alma hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece tarafsız bir bekleme sanılması; oysa terabbusun her zaman bir akıbet, hesap, fırsat kollama veya fıkhî süreye kilitlenmiş maksatlı bir bekleyiş içerdiğinin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رب | Bir şeyi elde tutmak, bağlamak, sabit kılmak, geliştirmek veya bünyesinde toplamak (örneğin [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) bağlamak, [ربح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AD.md) kârı elde tutmak, [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) artmak, [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) sahiplenip yetiştirmek) | ص | Bağlama ve elde tutma hareketini belirli bir hedefe, süreye veya sonuca odaklayarak pür dikkat zaman kollama ve sürecin bitmesini sıkıca bekleme yönünde daraltmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zihinsel farkındalık, gözetleme odağı, hedefe kilitlenen zihin ve öncelik |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kendi sınırları içinde kalma, çekilme, mevcut mekânda veya durumda tutunma |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Fırsatı yakalama arzusu, hedefin vaktini kollama, belirli bir ânı yakalamak üzere tetikte olma |
| ربص | Harf imgelerinin birleşimi | Zihnin (ر) kendi içine veya korunaklı alanına çekilerek (ب) hedeflenen vakti veya fırsatı yakalamak (ص) üzere hareketsiz kalıp beklemesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Piyasada fiyatların yükselmesini veya düşmesini bekleyerek malı elde tutmak, bekletmek (ticari ihtikâr/bekleyiş); bir kimsenin başına gelecek musibeti veya zamanın getireceği değişikliği yerinde durup kollamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden İbn Berrî'nin naklettiği beyitte boşanma veya ölüm beklentisi bağlamında kök şu şekilde yer alır: تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنُونِ لعلّها / تُطَلَّقُ يوماً |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında bir yerde belirli bir süre konaklayıp duruma bakmak için لي بالبصرة رُبْصة veya satıştaki malın durumunu görmek için ليس في البيع ربصة denilerek tereddüt ve tehir payı ifade edilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ربص kökü, Sami dillerinin genelinde geniş bir morfolojik yayılıma sahip olmaktan ziyade, Güney ve Batı Sami havzasında belirli bir amaca matuf olarak durma, yere çökme, sinme ve fırsat gözetleme anlam alanıyla irtibatlı görünmektedir. Kökün ilk iki ünsüzü olan رب çekirdeği, Sami dillerinde bağlama, tutma ve sabit kılma kökleriyle ortak bir arka plana dayanır. Özellikle Arapçadaki [ربض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6.md) (hayvanın yere çöküp hareketsiz kalması, barınakta yatması) kökü ile yakın fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik arz eder; ض ile ص arasındaki sertleşme ve sürtünmeli temas, pasif çöküş halini maksatlı bir av veya fırsat bekleme odağına çevirmiştir. İbranice ve Aramicede doğrudan aynı üçlü kökten türeyen yaygın bir isim formu sınırlı olmakla birlikte, sinerek veya durarak zamanın geçmesini bekleme semantiği Arap dilinde özgülleşerek hem ticari bir terim (ihtikâr/fiyat bekleme) hem de hukuki ve stratejik bir süre tayini haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [ربض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6.md) ve [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) kökleriyle semantik akrabalık | Hayvanın sinmesi, yere çöküp beklemesi ve bir şeye bağlanıp kalması anlamından hareketle, zihinsel ve stratejik olarak bir sonucu beklemeye evrilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami durağanlık ve sinme kökleri | Hayvanın pusuya yatması veya barınakta hareketsiz kalması biçimindeki köklerle akraba olup Arapçada soyut süre bekleyişine dönüşmüştür. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik katmanda doğrulanmış birebir eşsesli kök kaydı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ربص | Anlamlı | Beklemek, gözetlemek | Hedef kök; vakit veya fırsat kollamak. | Kur'an'da geçer |
| [رصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Alacalık, beyaz leke | Deride beliren beyazlık, lekelenme ve ayrışma. | Kur'an'da geçer |
| [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) | Anlamlı | Görmek, idrak etmek | Gözle veya basiretle bir nesneyi açıkça fark etmek. | Kur'an'da geçer |
| [صرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Ekşitmek, toplamak, katılaşmak | Sütün kapta toplanıp ekşimesi, suyun birikmesi. | Kur'an'da geçmez |
| [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Kendini tutmak, direnmek | Nefsi telaştan, sızlanmaktan alıkoyup sabit tutmak. | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ربص | Merkez | Beklemek, zaman kollamak | Belirli bir akıbeti, faydayı veya zararı gözeterek hesaplı bekleyiş | Sonucun ne olacağına kilitlenmiş, süreli veya amaçlı duruş |
| [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) | Komşu | Bakmak, mühlet tanımak | Gözle bakmak veya birine süre verip ertelemek | Görsel temas ve süre tanıma boyutu ağır basar |
| [رصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Gözetlemek, pusu kurmak | Harekete geçmek üzere bir yol üzerinde dikkatle tetikte durmak | Yol üstünde doğrudan pusu kurma ve yakalama odağı vardır |
| [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Denetlemek, intizar etmek | Bir şeyin korunması veya gelişimini takip ederek beklemek | Koruma, gözetim ve denetim kastı öne çıkar |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Zıt | Acele etmek, öne almak | Vaktinden önce bir şeyi istemek veya harekete geçmek | Süreye ve olgunlaşmaya sabretmeyip süreci hızlandırma çabası |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ربص | Beklemek, fırsat/vakit kollamak | Bir sonucun veya sürenin bitmesini amaçlı biçimde bekleme | Kesin |
| Latince | expectare, speculari | Beklemek, gözetlemek, kollamak | Zihnin bir olayın vukuuna odaklanarak beklemesini karşılar; ancak fıkhî iddet boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | to await, to bide time, to watch for | Vaktini beklemek, zaman kollamak, gözetlemek | Olayın gelişini stratejik olarak bekleme nüansını verir; fıkhî süreyi tam karşılamaz | Güçlü |
| Almanca | abwarten, lauern | Sonucu beklemek, pusuya yatıp kollamak | Bir durumun olgunlaşmasını veya karşı tarafın düşüşünü bekleme yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | guetter, temporiser | Zaman kazanmak, fırsat kollamak, beklemek | Süreci ağırdan alma ve uygun anı gözleme durumunu iyi yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Kadının iddet beklemesi | Hukuki/biyolojik bekleme süresi | Boşanmış veya eşi vefat etmiş kadınların evlenmeksizin rahim temizliği ve yas için beklemesi (Bakara [2:228](https://lisan.digital/tr/ayet/2:228.md), Bakara [2:234](https://lisan.digital/tr/ayet/2:234.md)) |
| Îlâ süresinin beklenmesi | Evlilik bağında yasal mühlet | Eşine yaklaşmamaya yemin eden kocaya tanınan dört aylık yasal düşünme ve bekleme süresi (Bakara [2:226](https://lisan.digital/tr/ayet/2:226.md)) |
| Düşmana akıbet biçme | Stratejik ve psikolojik bekleyiş | Müminlerin ve inkârcıların karşılıklı olarak ilahî yardım veya helak beklemesi (Tevbe [9:52](https://lisan.digital/tr/ayet/9:52.md), Tûr [52:30](https://lisan.digital/tr/ayet/52:30.md), Tûr [52:31](https://lisan.digital/tr/ayet/52:31.md)) |
| Münafıkların fırsat kollaması | Şüpheci ve çıkarcı bekleyiş | Müminlerin başına bir felaket veya zamanın ters dönmesini gözetleme hali (Nisâ [4:141](https://lisan.digital/tr/ayet/4:141.md), Tevbe [9:98](https://lisan.digital/tr/ayet/9:98.md)) |
| İman ve eylemde erteleme | Tereddüt ve gevşeklik | Münafıkların kalplerindeki nifak sebebiyle hakikate teslim olmayıp oyalanmaları ve ertelemeleri (Hadîd [57:14](https://lisan.digital/tr/ayet/57:14.md)) |
| İlahî tehdit ve meydan okuma | Hükmün tecellisini bekleme emri | Hakka direnenlere karşı ilahî sonucun kaçınılmazlığını bildiren uyarı ve meydan okuma (Tevbe [9:24](https://lisan.digital/tr/ayet/9:24.md), Tâhâ [20:135](https://lisan.digital/tr/ayet/20:135.md), Mü'minûn [23:25](https://lisan.digital/tr/ayet/23:25.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, kader ve akıbet beklentisi | Ölümün ve ilahî yardımın vaktinin belirlenmişliği karşısında insanın takındığı tavır | İlahî vaadin ve cezanın vaktine dair teslimiyet veya kuşku |
| Fıkıh | İddet ve îlâ süreleri, ihtikâr yasağı | Kadının yeniden evlenemeyeceği süre sınırı; eşlerin ayrılık süreci; malı pahalansın diye bekletme | Hukuken belirlenmiş bekleme yükümlülüğü ve ekonomik süreyi kötüye kullanma |
| Tefsir | Karşılıklı meydan okuma (müterabbisûn) | Müminlerin şehadet/zafer bekleyişi ile kâfirlerin dünya azabı/helak bekleyişinin karşılaştırılması | İki zıt zihniyetin geleceğe yönelik beklenti farkı |
| Hadis | Fitne ve zamanın getirecekleri (devâir) | Zor zamanlarda acele etmeyip fitnenin yatışmasını bekleme veya düşmanın devâir beklemesi | Belirsizlik anında teenni ile hareket etme ve niyet kontrolü |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahî adaletin tecellisi | İntizar ve sebat | Hak ile batılın nihai sonucunu Allah'ın vadine güvenerek tevekkülle beklemek | Müminin zaman karşısında telaşa kapılmadan hakikatte direnmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Olguların olgunlaşması | Gözlem süresi | Deney veya inceleme konusunun doğal süresini tamamlamasını beklemek | Sürecin tabiatına müdahale etmeden neticeyi tespit etme yöntemidir. | Güçlü |
| Siyasi | Güç dengeleri ve konjonktür | Stratejik bekleme | Muarızın zayıflamasını veya uygun şartların oluşmasını kollamak | Münafıkça pusuda durma ile basiretli stratejik ihtiyat arasındaki farkı belirler. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve arz dengesi | İhtikâr veya stoklama | Fiyat artışı bekleyerek malı piyasadan çekmek ya da piyasayı gözetlemek | Varlıkların dolaşımını kasten durdurarak haksız kâr kollama sapmasına yol açabilir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gecikme fonksiyonu veya eşik süresi (time delay / latency) | Bir girdinin sisteme verilmesinden sonra çıktının oluşması için gereken zorunlu bekleme aralığı; sistemin kendi durumunu değiştirmeden potansiyelini koruyarak zaman geçirmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bekleme stratejisi ve hukuki askı hali (moratoryum / strategic waiting) | Bireyin veya kurumun eyleme geçmeyerek mevcut hukuki statüyü koruması, şartların netleşmesini ve belirsizliğin giderilmesini beklemesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece pasif, çaresiz ve tembelce bir bekleyiş veya sıradan bir zaman geçirme olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; hukuki yükümlülük taşıyan süreleri (iddet), nifakın çıkarcı pususunu, müminin izzetli ve vakarlı tevekkülünü ve ilahî hükmün kaçınılmazlığını kuşatan dinamik ve maksatlı bir duruşu ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Terabbus emredilen ayetlerde müminlere hareketsizlik veya rehavet tavsiye edildiği zannedilebilir; oysa burada kastedilen şey, kendi görevini yaptıktan sonra ilahî kanunun işleyişine güvenerek sabırla sonucu gözlemektir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an muhataplarının geleceğe bakışını, zaman bilincini ve niyet eksenlerini ortaya koyar. İnsanın beklerken dahi nötr olmadığını, bekleyişinin arkasındaki maksadın (nifak, iman, fıkhî sorumluluk) onun ahlaki konumunu belirlediğini öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukukunda iddet ve îlâ sürelerini belirleyen ahkâm ayetlerinde (Bakara Suresi); münafıkların psikolojisini ve siyasi tavrını deşifre eden Medine dönemi mücadele ayetlerinde (Tevbe, Nisâ ve Hadîd sureleri). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların tarih içindeki bekleyişinin kaderci bir atalet değil, ilahî vaade dayalı stratejik bir direnç olduğunu; inkârcıların ve münafıkların beklemesinin ise korku ve hasede dayalı bir kuruntu olduğunu göstererek bekleyiş kavramını ıslah eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ticarette veya arazide bir şeyin vaktini, fiyat değişimini ya da oluşunu kollamak üzere hareketsiz durup elde tutmak.
- Soyut anlam: Belirli bir amaca, hesaplaşmaya veya yasal süreye kilitlenmiş, zihinsel ve iradi arka planı olan maksatlı bekleyiş.
- Sistematik karşılık: Sistemin içsel durumunu değiştirmeden, dışsal bir olayın veya yasal bir eşiğin tamamlanmasına kadar eylemi bilinçli olarak askıya alma fonksiyonu.
- LaTeX modeli: $$T(s_0, \Delta t) = \int_{t_0}^{t_0 + \Delta t} \delta(s - s_0) \, dt \xrightarrow{t_0 + \Delta t} E$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $s_0$ sistemin başlangıçtaki sabit duruşunu ve korunan halini, $\Delta t$ beklenen mühlet veya süreyi (iddet veya gözetleme süresi), $\delta(s - s_0)$ bu süre boyunca sistemin durum değiştirmeksizin sabit kaldığını ifade eden Dirac delta fonksiyonunu temsil eder. $T$ terabbus eylemidir; zaman integrali süresince mevcut durum korunur ve belirlenen sürenin sonunda ($t_0 + \Delta t$) hedeflenen veya kaçınılmaz olan $E$ akıbeti (sonuç, ilahî hüküm ya da yeni hukuki durum) açığa çıkar.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:226](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/2:226.md) — تَرَبُّصُ

لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنْ فَاءُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için dört ay beklemek vardır. Eğer yeminlerinden dönerlerse şüphesiz ki Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/2:228.md) — يَتَرَبَّصْنَ

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Boşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:234](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/2:234.md) — يَتَرَبَّصْنَ

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): İçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Nisa 4:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/4:141.md) — يَتَرَبَّصُونَ

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا

Meal (IK): Onlar, hep sizi gözetleyip durular. Allah’tan size bir zafer gelince; sizinle beraber değil miydik? derler. Kafirlere zaferden bir pay düştüğü zaman da onlara; size üstünlük sağlayarak mü’minlerden korumadık mı? derler. Kıyamet günü aranızda hüküm vercek Allah’tır. Allah, mü’minlerin aleyhinde asla fırsat vermeyecektir.

### [Tevbe 9:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:24.md) — فَتَرَبَّصُوا

قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşunuza giden evler, size Allah’tan vve peygamberden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise; o zaman Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyedurun. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:52.md) — تَرَبَّصُونَ · نَتَرَبَّصُ · فَتَرَبَّصُوا · مُتَرَبِّصُونَ

قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ

Meal (IK): De ki: Bize iki güzelliğin birinden başka bir şeyin gelmesini mi bekliyorsunuz? Halbuki biz, Allah’ın kendi katından veya bizim elimizle size bir azab getireceğini bekliyoruz. Öyleyse bekleyin, doğrusu biz de sizinle beraber bekleyenlerdeniz.

### [Tevbe 9:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/9:98.md) — وَيَتَرَبَّصُ

وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bedevilerden öyleleri de vardır ki; infak edeceğini angarya sayar ve sizin başınıza belalar gelmesini bekler. Belalar kendi başlarına olsun. Va Allah; Semi’dir, Alim’dir.

### [Taha 20:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/20:135.md) — مُتَرَبِّصٌ · فَتَرَبَّصُوا

قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى

Meal (IK): De ki: Herkes gözlemektedir, siz de gözleye durun. Şüphesiz kimlerin dosdoğru yolun sahipleri olduğunu ve kimlerin hidayete ermiş bulunduğunu yakında bileceksiniz.

### [Müminun 23:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/23:25.md) — فَتَرَبَّصُوا

إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ

Meal (IK): O, kendisinde delilik bulunan bir adamdan başkası değildir. Bir süreye kadar onu gözetleyin.

### [Tur 52:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/52:30.md) — نَتَرَبَّصُ

أَمْ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ

Meal (IK): Yoksa derler mi ki: Şairdir, zamanın onun aleyhine dönmesini gözlüyoruz.

### [Tur 52:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/52:31.md) — تَرَبَّصُوا · الْمُتَرَبِّصِينَ

قُلْ تَرَبَّصُوا فَإِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُتَرَبِّصِينَ

Meal (IK): De ki: Gözleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözleyenlerdenim.

### [Hadid 57:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/ayet/57:14.md) — وَتَرَبَّصْتُمْ

يُنَادُونَهُمْ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّكُمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَكُمْ وَتَرَبَّصْتُمْ وَارْتَبْتُمْ وَغَرَّتْكُمُ الْأَمَانِيُّ حَتَّى جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ

Meal (IK): Onlara: Biz sizinle beraber değil miydik? diye seslenirler. Onlar da: Evet, ama siz kendinizi aldattınız, pusu kurdunuz, şüpheye düştünüz ve kuruntular sizi aldattı. O çok aldatan, sizi Allah’a karşı bile aldattı. Nihayet Allah’ın emri gelip çattı.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden yaprakları açması, açılmış hali demektir. “Rabes” de aynı manada kullanılmaktadır. Halkın o mevsimi işe başlamak için beklemesi, yani gözetlemesi anlamında olacak bir şeyi beklemesi demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والراء والباء معهما
ص ب ر، ب ص ر، ص ر ب، ب ر ص، ر ب ص مستعملات
صبر:
الصَّبْرُ: نقيض الجَزَع.
والصَّبْرُ: نَصْبُ الانسان للقتل، فهو مَصْبُورٌ، وصَبَروه أي نَصَبوه للقتل.
والصَّبْرُ أخذُ يمينِ إِنسانٍ، تقول: صَبَرتُ يَمينَه أي حَلَّفتُه باللهِ جُهدَ القَسَم.
والصَّبْرُ في الأَيْمان لا يكون الاِّ عند الحُكّامِ.
والصَّبْرُ، بكسر الباء، عُصارةُ شَجَرةٍ وَرَقُها كقُرُبِ السَّكاكينِ، طِوالٌ غِلاظٌ، في خُضْرتِها غُبْرةٌ وكُمْدةٌ مُقْشَعِرَّةُ المَنْظر، يخرُجُ من وَسَطها ساقٌ عليه نَوْر أصفَرُ تَمِهُ الرِّيحِ كَريهُه.
والصُّبارُ: حَمُلُ شَجَرةٍ طعمُه أشَدُّ حُمُوضةً من المَصْلِ، له عَجَمٌ أحمَرُ عريضٌ، يُجْلَبُ من الهِنْد، يُسَمَّى التَّمْرَ الهنديَّ وصُبْرُ الإِناء: نواحيه وأصبارُه، ومنه يقال: شَرِبَها بأَصْبارها، وهو مَثَلٌ. وأصبارُ القَبْر: نواحيه.
والصَّبْرَةُ من الحِجارة: ما اشتَدَّ وغَلُظَ، ويَجمَع على الصِّبار، قال:
كأنَّ تَرَنُّمَ الهاجـاتِ فـيهـا		قُبَيلَ الصُّبْح، أصواتُ الصِّبارِ
وأُمُّ صَبّار: الحربُ والداهيةُ الشديدةُ.
وصُبْرُ كُلِّ شيءٍ: أعلاه، ويقال: ناحيتُه، ويقال: صُبْرٌ، وبُصُرٌ مقلوبه.
ويقال: سِدْرَةُ المُنتَهَى صُبْرُ الجَنّةِ.
قال: صُبْرها أعلاها.
والصَّبْرُ: سَحابٌ مُسْتوٍ فوق السحاب الكثيف.
وصَبيرُ الخُوانِ: رُقاقَتُه العريضةُ تُبسَط تحتَ ما يُؤْكَل من الطعام.
وصبير القَوم: الذي يصبِرُ لهم ويكون معَهم في أمورِهم.
والصُّبْرَة من الطّعام مثل الصُّوفه بعضُه فوق بعضٍ.
بصر:
البَصَرُ: العَيْنُ، مذكّر، والبَصَرُ: نَفاذ في القلب.
والبَصارة مصدر البصير، وقد بَصُرَ، وابصَرْتُ الشيءَ وتَبَصَّرْتُ به، وتَبَصَّرْتُه: شِبْهُ رَمَقْتُه.
واستَبْصرَ في أمرِه ودِينه اذا كانَ ذا بصيرةٍ.
والبصيرةُ اسمٌ لِما اعتُقِدَ في القلب من الدِّين وحَقيق الأمر.
ويقال: رَأَى فلانٌ لَمْحاً باصِراً أي أمراً مُفزِعاً، قال: دونَ ذاك الأمْرِ لَمْحٌ باصِرُ وبَصَّرَ الجُرْوُ تبصيراً: فَتَحَ عَيْنَه.
والبصيرة: الدِّرْعُ، ويقال: ما لُبِسَ من السِّلاح فهو بَصائِرُ السِّلاحِ.
ويقال للفِراسةِ الصادقة: فِراسةٌ ذاتُ بَصيرةٍ.
والبَصيرة: العِبْرة، يقال: أَمَالكَ بصيرةٌ في هذا? أي عِبرةٌ تَعْتَبرُ بها، وأنشَدَ:
في الذاهبينَ الأوّلـينَ		من القرون لنا بَصائِرْ
أي عِبَرٌ.
وبصائِرُ الدِّماء: طَرائِفها على الجَسَد.
والبُصرُ: غِلَظُ الشيءِ، نحوُ بُصْرِ الجَبَلِ، وبُصرِ السَّماءِ والحائط ونحوهِ.
والبَصْرةُ: أرضٌ حِجارتها جِصٌ، وهكذا أرضُ البصرة، فقد نَزَلْها المسلمون أيّامَ عمرَ بنِ الخطّاب، وكَتَبوا إليه: إنّا نَزَلْنا أرْضاً بَصْرَةً فسُمِّيَت بَصْرة، وفيها ثلاث لغات: بَصْرة وبِصرة وبُصْرة. وأعمُّها البَصْرةُ.
والبَصرةُ نعت، وكُلُّ قِطعةٍ بَصْرةٌ.
وقيلَ: البَصرة الحِجارة التي فيها بعضُ اللِّين، قال الشمّاخ:
سواءٌ حين جاهدَها عليه		أغشّاهُنَّ سهلاً أم بِصارا
أي جَرَتْ وجَرَى معها يعني الحُمُر.
صرب:
الصَّرْبُ: حَقنُ اللَّبَن أيّاماً في السّقاء، تقول: شَرِبْتُ لَبَناً صَرَباً ومَصُروباً.
ورجل صاربٌ: حَقَنَ بَولَه وحَبَسَه.
وقَدِمَ اعرابيٌّ على أهله، وقد شَبِقَ لطُولِ الغَيْبَة فراوَدَها فأَقَبلَتْ تُطَيِّبُ وتُمْتِعُه، فقال: فَقَدْتُ طيِّباً في غير كُنْهِه أي في غير وَجهِهِ ومَوضِعه، فقالت: فَقَدْتَ صَربةً مُستَعجَلاً بها.
أرادت: في صُلبِكَ شهوةٌ تُريدُ أنْ تصُبَّها.
برص:
البَرَصُ داءٌ.
وسامُّ أبرَصَ: مُضافٌ غيرُ مصروفٍ، والجمع سَوامُّ أبرَصَ.
ويقال: كانَ بيده بَرَص.
قال تعالى "تَخْرُجُ بَيْضاءَ من غيرِ سُوءٍ" فخرَجَتْ بَيْضاءَ للناظرين.
ربص:
التَرَبُّصُ: الانتِظار بالشيء يَوماً.
والرُّبْصَةُ الاسمُ، ومنه يقال: ليس في البَيْعِ ربْصَةٌ أي لا يُتَرَبَّصُ به.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte

**ص ب ر**، **ب ص ر**، **ص ر ب**، **ب ر ص**، **ر ب ص** kullanımdadırlar

**صبر**:
**الصَّبْرُ**: **الجَزَع**’ın zıddı.
Ve **الصَّبْرُ**: insanın öldürülmek üzere dikilmesi; o hâlde o **مَصْبُورٌ**’dur; ve **صَبَروه** yani onu öldürülmek üzere diktiler.
Ve **الصَّبْرُ** bir insanın yemininin alınmasıdır; dersin ki: **صَبَرتُ يَمينَه** yani onu Allah ile, yeminin bütün gücüyle yemin ettirdim.
Ve **الصَّبْرُ** yeminlerde ancak hâkimlerin yanında olur.
Ve **الصَّبْرُ**, **الباء**’ın kesresiyle: yaprakları bıçak kınları gibi olan bir ağacın özsuyudur; uzun, kalın; yeşilliğinde bir toz ve buruşuk bir koyuluk vardır; görünüşü ürperticidir; ortasından bir sap çıkar, üzerinde sarı bir çiçek vardır; rüzgâr onu dağıtır; kokusu kötüdür.
Ve **الصُّبارُ**: bir ağacın meyvesidir; tadı **المَصْل**’den daha şiddetli ekşidir; onun geniş kırmızı çekirdeği vardır; Hind’den getirilir; **التَّمْرَ الهنديَّ** diye adlandırılır. Ve **صُبْرُ الإِناء**: onun yanları ve **أصبارُه**’dur; ondan dolayı denir ki: **شَرِبَها بأَصْبارها**; bu bir meseldir. Ve **أصبارُ القَبْر**: onun yanlarıdır.
Ve taşlardan **الصَّبْرَةُ**: sertleşen ve kalınlaşan şeydir; **الصِّبار** üzerine cem edilir; dedi ki:
كأنَّ تَرَنُّمَ الهاجـاتِ فـيهـا		قُبَيلَ الصُّبْح، أصواتُ الصِّبارِ
Ve **أُمُّ صَبّار**: savaş ve şiddetli musibet.
Ve her şeyin **صُبْرُ**: onun en üstüdür; ve denir: onun yanı; ve denir: **صُبْرٌ**; ve onun ters çevrilmişi **بُصُرٌ**’dur.
Ve denir: **سِدْرَةُ المُنتَهَى** cennetin **صُبْرُ**’udur.
Dedi ki: **صُبْرها** onun en üstüdür.
Ve **الصَّبْرُ**: yoğun bulutun üstünde düz bir buluttur.
Ve **صَبيرُ الخُوانِ**: yemeğin yenilen kısmının altına serilen onun geniş ince tabakasıdır.
Ve **صبير القَوم**: onlar için sabreden ve işlerinde onlarla birlikte olan kimsedir.
Ve yemekten **الصُّبْرَة**: **الصُّوفه** gibi, bir kısmı bir kısmının üstünde.

**بصر**:
**البَصَرُ**: göz; müzekkerdir. Ve **البَصَرُ**: kalpte nüfuzdur.
Ve **البَصارة** **البصير**’in masdarıdır; ve **بَصُرَ**; ve **ابصَرْتُ** şeyi ve onunla **تَبَصَّرْتُ**; ve onu **تَبَصَّرْتُ**: **رَمَقْتُه**’ye benzer.
Ve işinde ve dininde **استَبْصرَ**; eğer basiret sahibi ise.
Ve **البصيرةُ**: dinden ve işin hakikatinden kalpte inanılan şeye isimdir.
Ve denir: falan **لَمْحاً باصِراً** gördü; yani korkutucu bir iş; dedi ki: **دونَ ذاك الأمْرِ لَمْحٌ باصِرُ**. Ve yavru köpek **بَصَّرَ** **تبصيراً**: gözünü açtı.
Ve **البصيرة**: zırhtır; ve denir: silahtan giyilen şey, silahın **بَصائِرُ السِّلاحِ**’ıdır.
Ve doğru firaset için denir: **فِراسةٌ ذاتُ بَصيرةٍ**.
Ve **البَصيرة**: ibrettir; denir: **أَمَالكَ بصيرةٌ في هذا?** yani onunla ibret alacağın bir ibret var mı? Ve inşad etti:
في الذاهبينَ الأوّلـينَ		من القرون لنا بَصائِرْ
yani ibretler.
Ve **بصائِرُ الدِّماء**: beden üzerindeki tazeleri.
Ve **البُصرُ**: şeyin kalınlığıdır; dağın **بُصْرِ**’ü, göğün ve duvarın **بُصرِ**’ü ve benzeri gibi.
Ve **البَصْرةُ**: taşları alçı olan bir arazidir; ve Basra’nın arazisi de böyledir; Müslümanlar Ömer b. el-Hattâb günlerinde oraya indiler; ve ona yazdılar: Biz **بَصْرَةً** bir araziye indik; böylece **بَصْرة** diye adlandırıldı. Ve onda üç lügat vardır: **بَصْرة** ve **بِصرة** ve **بُصْرة**. Ve en genel olanı **البَصْرةُ**’dır.
Ve **البَصرةُ** bir sıfattır; ve her parça **بَصْرةٌ**’dır.
Ve denildi: **البَصرة** içinde bir miktar yumuşaklık bulunan taşlardır; eş-Şemmâh dedi ki:
سواءٌ حين جاهدَها عليه		أغشّاهُنَّ سهلاً أم بِصارا
yani koştu ve onunla birlikte koştu; yani yaban eşekleri.

**صرب**:
**الصَّرْبُ**: sütte günlerce tulumda bekletmektir; dersin: **شَرِبْتُ** **لَبَناً صَرَباً** ve **مَصُروباً**.
Ve **صاربٌ** adam: idrarını tuttu ve hapsetti.
Ve bir bedevî ailesinin yanına geldi; uzun ayrılıktan dolayı şehvetlenmişti; onu ayarttı; o da onu hoş kokulandırarak ve onu faydalandırarak geldi; dedi ki: **فَقَدْتُ طيِّباً في غير كُنْهِه** yani onun yönü ve yeri dışında; o dedi ki: **فَقَدْتَ صَربةً مُستَعجَلاً بها**.
İstedi ki: belinde, onu dökmek istediğin bir şehvet vardır.

**برص**:
**البَرَصُ** bir hastalıktır.
Ve **سامُّ أبرَصَ**: izafetli, gayr-i munsariftir; cem‘i **سَوامُّ أبرَصَ**’dır.
Ve denir: elinde **بَرَص** vardı.
Yüce Allah dedi ki: "**تَخْرُجُ بَيْضاءَ من غيرِ سُوءٍ**"; böylece bakanlar için beyaz çıktı.

**ربص**:
**التَرَبُّصُ**: bir şeyle bir gün beklemektir.
Ve **الرُّبْصَةُ** isimdir; ondan denir: satışta **ربْصَةٌ** yoktur; yani onunla beklenilmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَرَبُّصُ: الانتظار. والمُتَرَبِّصُ: المحتكِرُ. ولي في متاعي رُبْصَةٌ، أي لي فيه تَرَبُّصٌ.

##### Türkçe

**التَرَبُّصُ**: bekleyiştir. Ve **المُتَرَبِّصُ**: stokçudur. Ve “Eşyamda benim için **رُبْصَةٌ** vardır”, yani onda benim için bir **تَرَبُّصٌ** vardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ر ب
صبر ، صرب ، برص ، بصر ، ربص : مُستعملة .
صبر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أصبَرَ الرجلُ : إذا أَكل الصَّبِيرَة ، وهي الرُّقاقةُ التي يَغْرِفُ عليها الخبازُ طعامَ العُرْس .
قال ابن عرفة في قوله تعالى : ( وَاصْبِرُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ ) ( الأنفال : 46 ) ، قال : الصبرُ صبران هما عُدَّتان للإيمان : الصبر على طاعة الله وما أمره ، والصبر عن معصية الله جل ثناؤه وما نهى عنه .
وقال في قوله : ( لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ ) ( إبراهيم : 5 ) ، يقال : صابر وصبّار وصبور ؛ فأما الصّبور فالمقتدر على الصبر ، كما يقال : قتول وضروب ، أي : فيه قدرة على ذلك . والصبَّار : الذي يصبر وقتاً بعد وقت . والشكور : أوكد من الشاكر وهذان خلقان مدح الله بهما نفسه ، وقد نعت بهما خلقه .
وأصبَرَ الرجلُ : وَقَع في أُمّ صَبُّور ، وهي الدَّاهية ، وكذلك إذا وقع في أمِّ صبّار ، وهي الحرّة .
وأصبَر الرجل : إذا جَلَس على الصَّبير الأقدر وهو الوسط من الجبال وأصبَر سَدَّ رَأسَ الحَوْجَلَة بالصِّبار ، وهو السِّداد . ويقال لِرَأسها الفعولة والعرعُرة والأنبوب والبلبة .
وقال الليث : الصبْرُ : نقيضُ الجَزَع . والصبْر : نَصْبُ الإنسانِ للْقتْل ، فهو مَصْبور . والصَّبر : أن تأخذ يمينَ إنسانٍ ، تقول : صبَرتُ يمينَه ، أي : حلَّفْتُه ، وكلُّ من حبستَه لقتلٍ أو يمينٍ فهو قتلُ صبْرٍ ، ويمينُ صبْرٍ .
وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهى عن قَتْل شيءٍ من الدواب صَبراً ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو زيد وأبو عمرو في
قوله : ( صَبراً ) : هو الطائر أو غيرُه من ذواتِ الرُّوح يُصْبر حيّاً ثم يُرمَى حتى يُقتَل .
قال : وأصلُ الصَّبر الحَبْس ، وكلُّ من حَبَس شيئاً فقد صبَره .
ومنه الحديث الآخَر في رجُلٍ أمسَكَ رجلاً وقتَلَه آخَرُ فقال : ( اقتُلوا القاتل واصبروا الصابر ) . قوله : اصبِرُوا الصابر : يعني احبِسوا الذي حَبَسه للموت حتى يموتَ .
ومنه يقال للرجل يقدَّم فتُضرَب عُنقه : قُتِل صبراً ، يعني أنّه أُمْسِك على الموت ، وكذلك لو حَبَس رجلٌ نفسَه على شيء يريده قال : صبرتُ نفسي .
وقال عنترة يذكر حرباً كان فيها :
فصبَرْت عارِفَة لذلك حُرَّةً
تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبَان تَطلَّعُ
قال أبو عُبَيد : يقولُ : إنه قد حبس نفسه ، ومِن هذا يَمين الصَّبْر ، وهو أن يَحبِسه ، السّلطان على اليمين حتى يحلِف بها ، فلو حلَف إنسانٌ من غير إحلافٍ ما قيل : حلف صبْراً .
وقال الليث : الصبِرُ : عُصارة شجرٍ ورقُها كقُرُب السكاكين طوالٌ غِلاظٌ في خُضْرَتها غُبْرة وكُمْدَة مقشعّرة المنظر ، يخرج وسطها ساقٌ عليه نَوْرٌ أصفرُ ثَمِه الرِّيح .
قال : والصُّبَارُ : حَمل شجرة طعمُه أشدُّ حموضةً من المَصْل له عجْم أحمرُ عريضٌ يسمَّى التَّمَر الهِنْدِيّ .
ثعلب عن سَلَمة عن الفراء قال : الصُّبَار : التَّمْر الهِنْديّ ، بضم الصاد . والصُبَار : الحجارةُ المُلْس . قال : والصبار : صِمامُ القارُورة .
أبو عُبَيد ، عن أبي عُبَيْدةَ قال : الصُّبارة : الحجارة ، بضم الصاد قال الأعشى :
من مُبْلغُ عَمْراً بأنَّ
المَرْءَ لم يُخلق صبارَة
وقال : الصّبرُ : الأرض التي فيها حَصباء وليست بغليظةٍ ، ومنه قيل للحَرّة : أمُّ صبار .
شمر عن ابن شُمَيْل : أمُّ صبَّار : هي الصَّفاة التي لا يَحيكُ فيها شيء . وقال : الصبَّارة : الأرضُ الغليظة المَشرفة الشأْسه لا تُنبتُ شيئاً ، وهي نحوٌ من الجبلُ .
وقال : هي أم صبّارٍ ، ولا تسمَّى صبارةً ، وإنما هي قُفٌّ غليظة .
وقال الأحمر : الصُّبْرُ جانبُ الشيء ، وبُصْرُه مِثلُه .
ويقال : صُبْرُ الشيء : أعلاه . ومنهُ قولُ ابن مسعود : سِدرَة المنتهَى : صُبْرُ الجنة . قال : صُبْرُها : أعلاها .
وقال النَّمِر يصفُ رَوْضةً :
عَزَبَتْ وباكَرَها الرَّبيع بدِيمَةٍ
وَطْفاءَ يَملؤُها إلى أَصْبارِها
وقال غيره : أصبارُ القَبْر : نواحِيه .
والصَّبْرة من الحجارة : ما اشتدّ وغَلُظ ، وجمعُها الصَّبار ، وأنشد :
كأنّ تَرنُّم الهاجاتِ فيها
قُبيلَ الصّبح أصواتَ الضَّبار
شبه نَقِيقَ الضَّفادِع بوَقْع الحجارة . ويُقال للداهية الشديدة أم صبور . وقال غيره : يقال : وَقَع فلانٌ في أم صَبُّور ، أي : في أمر لا مَنْفَذ له عنه . وقيل : أمُّ صَبّور : هَضْبة لا مَنفَذ لها ، تضْرب مَثلاً للداهية وأنشد :
أوقعَه اللَّهُ بسوءِ سَعْيِه
في أمِّ صَبُّورِ فأَوْدَى ونَشِبْ
وفي حديث عمَّار حين ضرَبه عثمان رحمهما الله فلمّا عُوتِبَ في ضربِه إيّاه قال : هذه يَدِي لعَمّارٍ فليَصْطَبر ، معناه فليقتصّ . يقال : صَبَر فلانٌ فلاناً لوليِّ فلانٍ ، أي : حَبَسه . وأَصْبَره ، أي : أقصَّه منه ، فاصْطَبَر ، أي : اقتَصَّ .
أبو عُبَيد عن الأحمر : أقادَ السلطانُ فلاناً وأقَصَّه وأَصْبَرَه بمعنى واحد : إذا قَتَلَه بقَوَد وأَباءَهُ مِثلُه .
أبو عُبَيْد ، عن أبي زيد : صَبَرْت بفلان أصبر به صَبْراً : إذا كفلتَ به فأنابه صَبِيرٌ . وقال الكسائي مثله . قال : وصَبَرْتُ الرجَل أصبره : إذا لزمتَهُ وقد أتيتُه في صَبَارّة الشِّتاء ، أي : في شدّة البَرْد .
وفي الحديث عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أن الله جلَّ وعزَّ قال : إني أنا الصبور ) . قال أبو إسحاق : الصَّبور في صِفَة الله تعالى الحليم ، قال الأصمعيّ : أدهقتُ الكأس إلى أصحابها ، أي : إلى أعاليها . قال : والصَّبِيرُ : السحابة البيضاء . قال : والصَّبِيرُ الّذي يَصبرُ بعضُه فوقَ بعض درجا .
وقال أبو زيد : الصَّبِيرُ : الجَبلُ .
وقال الليث : صَبيرُ الْخُوان : رُقاقة عريضةٌ تُبْسَط تحت ما يؤكل من الطعام . وصَبيرُ القوم : زعيمُهم ، والصُّبْرة من الطعام : مثل الصُّوفة بعضه فوق بعض .
وقال أبو العباس : الصبر : الإكراه ؛ يقال : أصبَر الحاكم فلاناً على يمين صبْرٍ ، أي : أكرَهَه .
قال : والصّبر : الجرْأة ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ ) ( البقرة : 175 ) ، أي : ما أجرأهم على عمل أهلِ النار .
وقال أبو عَمْرو : سألت الخَلَنْجِي عن الصبر فقال : ثلاثة أنواع : الصبْرُ على طاعة الجبّار ، والصبْرُ على مَعَاصي الجبَّار ، والصبر على الصبْر على طاعته وترِك معصيته .
ويقال : رجل صَبُور ، وامرأةٌ صَبُور بغير
هاء ، وجمعُها صبُر .
بصر : قال الليث : البَصَرُ : العيْن ، إلاّ أنّه مذكَّر . والبَصرُ : نَفاذٌ في القَلْب . والبصَارة : مَصدَر البَصير ، والفعلُ بصُر يَبْصُر . ويقال : بَصُرْتُ به .
ويقال : تبصّرْتُ الشيء شِبْه رَمَقْتُه . واستَبصَر في أمره ودِينِه : إذا كان ذا بصيرة .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( عَنِ السَّبِيلِ ) ( العنكبوت : 38 ) ، أي : كانوا في دينهم ذوي بصائر .
قال : فنادوه : وكانوا مستبصرين ، أي : معجبين بضلالتهم .
وقال أبو إسحاق : معناه : أنّهم أتَوْا ما أتَوْا وقد بُيّن لهم أَن عاقبتَه عذابُهم ، والدَّليل على ذلك قوله : ( فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَاكِن كَانُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( النحل : 71 ) ، فلما بيّن لهم عاقبةَ ما نهاهم عنه كان ما فعل بهم عَدْلاً وكانوا مستبصرين .
وقال الأخفش في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : علمتُ ما لم تعلموا ، من البَصيرة . وأبصَرتُ بالعَيْن .
وقال الزجاج : بَصُر الرجلُ يَبصُرُ : إذا صار عَلِيماً بالشيء ، وأبصرتُ أبصِرُ : نظرتُ ، فالتأويل عَلِمْتُ بما لم تعلَموا به .
وقوله جلّ وعزَّ : ( ) وَأَخَّرَ بَلِ الإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ ( ) ( بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ ) ( القيامة : 14 ، 15 ) .
قال الفراء : يقول على الإنسان من نفسِه رُقَباء يَشْهَدُون عليه بعمله : اليدان والرِّجْلان والعيْنان والذَّكَر ، وأنشد :
كأَن على ذي الطِّنْءِ عيناً بصيرةً
بمَقْعَدِه أو مَنظَرٍ هوَ ناظرُهْ
يُحاذِر حتى يَحسَب الناسَ كلَّهمْ
من الخوف لا تَخفَى عليهم سرائِرُهْ
وقال الليث : البَصيرة : اسمٌ لما اعتقد في القَلْب من الدِّين وتحقق الأمر .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الباصِرُ : المُلَفِّق بين شُقَّتَيْن أو خِرْقَتَين ، يقال : رأيتُ عليه بصيرَةً من الفقر ، أي : شُقَّةً ملفَّقة .
قال : والبَصيرة أيضاً : الشُّقَّة التي تكون على الْخِباء .
ابن السكيت عن أبي عمرو : البَصرُ : أن يُضَمَّ أَدِيمٌ إلى أَديم يُخَاطان كما يُخاط حَاشيَتا الثوب . والبصْر : الحِجارةُ إلى البياض ، فإذا جاءُوا بالهاء قالوا : البَصْرة ، وأنشد :
جَوانبُه من بَصْرةٍ وسِلاَمِ
وقال :
إن تَكُ جُلْمُودَ بَصْرٍ لا أؤَبِّسُهُ
أوقِدْ عليه فأَحْمِيهِ فيَنصدِعُ
سَلمةُ عن الفرّاء قال : البِصْرُ والبَصْرة : الحجارة البَرَّاقة .
وقال ابن شُميل : البَصَرَةُ : أرضٌ كأنها جَبَل من جِصّ ، وهي التي بُنِيَتْ بالمِرْبَد ؛ وإنما سُمّيت البَصْرة بَصْرَةً بها .
وقال أبو عمرو : البَصرةُ والكَذَانُ : كلاهما الحجارةُ التي ليست بصُلْبه .
وقال شمر : قال الفرّاء وأبو عمرو : أرضُ فلانٍ بُصْرَة بضم الباء : إذا كانت حَمراءُ طيّبتَه . وأرضٌ بَصِرةٌ : إذا كانت فيها حجارةٌ تَقطَع حوافرَ الدّواب . وبُصْرُ الأرض : غِلَظُها .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : يقال : هذه بَصيرةٌ من دَم ، وهي الجَدِيَةُ منها على الأرض ، وأَنْشَد :
رَاحُوا بَصائِرُهمْ على أَكتافِهِمْ
وبَصيرَتِي يَعْدُو بها عَتَدٌ وَأَي
يعني بالبصائرِ : دمَ أبيهم .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي في قوله : راحُوا بَصائِرُهم ، يَعنِي ثِقْل دمائهم على أكتافهم لَم يثأروا بها .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : البَصيرة : الدِّيَة . والبَصيرَة : مقدار الدِّرْهم من الدَّم . البَصِيرة : التُّرْس . والبَصيرة : الثبات في الدِّين .
قال : والبصائر : الدِّيات في البيت . قال : أَخَذُوا الدِّيات فصارت عاراً . وبصيرتي ، أي : تَأْرِي قد حملتُه على فرسي لأُطالبَ به ، فبَيْنِي وبينَهم فرق .
سلمة عن الفَرّاء قال : الباصَرُ : القَتَب الصغير وهي البَواصِر .
وقال في قوله : ( وَءَاتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا ) ( الإسراء : 59 ) ، قال الفراء : جعل الفعلَ لها ، ومعنى : ( مُبْصِرَة ) : مضيئةً ، كما قال جلّ وعزّ . ) وَالنَّهَارَ مُبْصِراً ) ( يونس : 67 ) ، أي : مضيئاً .
وقال أبو إسحاق : معنى ( مُبصِرة ) : أتبصِّرهم ، أي : تبيِّن لهم . ومن قرأ : ( مَبْصَرةً ) فالمعنى : بيّنةً . ومن قرأ : ( مُبْصَرَة ) فالمعنى : مُتَبَيِّنةً . ( فَظَلَمُوا بها ) ، أي : ظلموا بتكذيبها .
وقال الأخفش : ( مُبْصِرَةً ) ، أي : مُبصَرّاً بها .
قلتُ : والقولُ ما قال الفرّاء ، أراد : آتينا ثمودَ الناقة آيةً مبصِرةً ، أي : مضيئةً .
ابن السكّيت في قولهم : أَرَيْتُه لَمْحاً باصراً ، أي : نظراً بتحديقٍ شديد .
قال : ومَخرَجٌ باصرٌ مِن مخرج قولهم : رجلٌ تامر ، فمعنى باصر ذو بَصَر ، وهو من أبصَرْتُ ، مثل : مَوْتٍ مائِت ، من أمَتُّ .
وقال الليث : رأى فلان لَمْحاً باصراً ، أي : أمراً مفروغاً منه .
وأنشد :
ودون ذاك الأمر لمح باصر
وقال غيره : رأيت فلاناً لمّاحاً باصراً ، أي : نظر بتحديق .
قلتُ : والقولُ هو الأوّل .
وقال الليث : إذا فَتَح الجَرْوُ عينَه قيل : بَصَّر تَبْصيراً .
ويقال : البصيرة : الدِّرع ، وكلُّ ما لُبِس من السلاح فهو بَصائرُ السّلاح .
ويقال للفِراسة الصادقة : فِراسةٌ ذاتُ بصيرة .
قال : والبصيرةُ : العِبْرة ، يقال : أما لك بصيرةٌ في هذا ؟ أي : عِبْرةٌ تعتبر بها ، وأَنشَد :
في الذّاهِبِين الأوّلينَ
من القُرون لنا بصائرْ
أي : عِبَر .
اللِّحياني عن الكسائيّ : إن فلاناً لمَعْضُوب البُصَر : إذا أصاب جِلْدَه عُضابٌ ، وهو داءٌ يَخرج به .
ويقال : أعمى الله بصائره ، أي : فِطَنَه .
ويقال : بَصَّر فلانٌ تَبْصيراً : إذا أَتَى البَصْرة .
قال ابن أحمر :
أُخبِّرُ من لاقيتُ أنِّي مُبَصِّرٌ
وكائنْ تَرَى قبلِي من الناس بَصّرَا
وقال الليث : في البَصْرَة ثلاثُ لغات : بَصْرَة ، وبِصْرة ، وبُصْرة ، اللّغة العالية البَصْرة .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : ( لاَّ تُدْرِكُهُ الاَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الاَبْصَارَ ) ( الأنعام : 103 ) ، أعلمَ اللَّهُ جلّ وعزّ أنّه يُدرك الأبصار ، وفي هذا الإعلام دليلٌ على أن خَلْقَه لا يُدرِكون الأبصارَ ، أي : لا يعرفون حقيقة البَصر ، وما الشيءُ الَّذي به صارَ الإنسانُ يُبصِرُ من عَيْنيه دون أن يُبصِر من غيرهما من سائر أعضائه ، فأَعلَم أنّ خَلْقاً مِنْ خَلْقِه لا يُدرِك المخلوقون كُنْهَه ، ولا يُحيطون بِعلمه ، فكيف به جلَّ وعزّ ، فالأبصارُ لا تُحيط به ، وهو اللَّطيفُ الخبيرُ .
فأمّا ما جاء من الأخبار في الرؤية وصحّ عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فغيرُ مدفوع ، وليس في هذه الآية دليلٌ على دَفعها ، لأن معنى هذه الآية معنى إدراكِ الشيء ، والإحاطة بحقيقته ، وهذا مَذهبُ أهلِ السّنّة والعلم بالحديث .
وقولُه جلّ وعزّ : ( قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ ) ( الأنعام : 104 ) ، أي : قد جاءكم القرآنُ الذي فيه البيانُ والبصائر ، فمن أَبْصَر فلنفسِه نَفْعُ ذلك ، ومن عَمِي فعليها ضَررُ ذلك ، لأن الله غنيّ عن خَلْقه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبصَرَ الرجلُ : إذا خَرَجَ من الكُفْر إلى بَصيرة الإيمان ،
وأنشَد :
قَحْطانُ تَضرِب رأسَ كلِّ متوَّجٍ
وعلى بصائرِها وإنْ لَم تُبْصِرِ
قال : بصائرُها : إسلامُها ، وإذ لم تبصر في كفْرِها ، وأَبصر : إذا عَلَّق على باب رَحْله بصيرةً ، وهو شقة من قطن أو غيرِه .
وقال اللّحياني في قوله : ( بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ ) ( طه : 96 ) ، أي : أَبصَرْتُ ، ولغةٌ أخرى : بَصِرْتُ به أبْصَرُ به ، ويقال : أَبْصِرْ إليّ ، أي : انظُرْ إليّ .
وبُصْرَى : قريةٌ بالشام فتُنسَب إليها السّيوف البُصْريَّة .
صرب : أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا حُقِنَ اللّبَنُ أيّاماً في السِّقاء حتى اشتدّ حَمَضُه ، فهو الصَّرْب والصَّرَب ، وأنشد :
أرضٌ عن الخير والسلطان نائيةٌ
فالأطْيَبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّرَبُ
وقال شَمِر : قال أبو حاتم : غَلِط الأصمعيّ في الصَّرَب أنه اللبن الحامِضُ .
قال : وقلتُ له : الصَّرَبُ : الصّمْغ ، والصَّرْبُ : اللبن ، فعَرَفه ، وقال كذلك الحَرّانيّ عن ابن السكّيت قال : الصَّرَبُ : اللّبن الحامض .
يقال : صَرَب اللبَن في السِّقاء : إذا حَقَنَه فيه ، يَصْرُبه صَرْباً ، والسِّقاءُ : هي المِصْرَب وجمعُه المَصارِب .
ويقال : جاءَنا بصَربةٍ تَزْوِي الوجهَ ، وأنشد :
سَيَكْفيك صَرْبَ القَوم لَحمٌ مُغرَّضٌ
وماءُ قُدور في الجِفان مَشُوب
قال : والصَّرْبُ : الصمغُ الأحمر ، صمغُ الطَّلْح .
أبو عُبَيد عن الأحمر : إذا جَعل الصبيُّ يَمكُث يوماً لا يُحْدِث قيل : صَربَ لِيَسْمَن .
وقال أبو زيد : صَرَب بَوْلَه وحَقَنَه : إذا أطال حَبْسَه .
وفي حديث أَبي الأحْوص الجُشَميّ عن أبيه أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال له : ( هل تُنْتَج إبِلُكَ وافيةً آذانُها فتجدَعُها ، وتقول صَرْبَى ) .
قال القُتَيْبي : قولُه : صَرْبَى ، نحو سَكْرَى ، من صَرَبْتُ اللَّبنَ في الضّرْع : إذا جمعتَه ولم تَحلُبه .
وقيل للبَحِيرة : صَرْبَى ، لأنّهم كانوا لا يَحلُبونها إلا للضَّيف فيَجتمع اللّبن في ضَرْعها ، كما قال محمد بن إسحاق .
وقال سعيد بنُ المسيَّب : البَحيرة الّتي يُمْنَع دَرُّها للطّواغيت فلا يَحلُبها أحدٌ من الناس .
وقال القُتَيْبيّ : كأنّ الصَّرْبى الّتي صَرَبَت اللبَن في ضَرْعِها ، أي : جمعتْه .
قال بعضهم : يجعل الصرب من الصرم
وهو القطع ، يجعل الباء مبدلةً من الميم ، كما يقال : ضربةُ لازِمٍ ولازِب ، وكأنه أصحّ التفسيرين لقوله : فتجْدع هذه فتقول صَرْبَى .
ثعلب عن ابن الأعْرَابي قال : الصربُ : جمعُ صَرْبَى ، وهي المشقوقة الأذن مثل البَحيرة في النوق . ويقال للوطب الذي يجمع فيه اللبن فيحمض : مصرب وجمعه مصارب .
وحدّثني محمّد بنُ إسحاق قال : حدَّثنا عمر بنُ شَبَّةَ قال : حدَّثنا غُنْدَر عن شُعْبَة عن أبي إسحاق قال : سمعتُ أَبا الأحوص يحدِّثُ عن أبيه قال : أَتيتُ رسولَ اللَّهِ ( صلى الله عليه وسلم ) وأنا قَشِفُ الهيئة ، فقال : هل تُنْتَجُ إِبِلُكَ صِحَاحاً آذانُها ، فتَعْمِدَ إلى المُوسَى فتقطَعَ آذانَها فتقول هذه بُحُر وَتَشُقُّهَا فتقول هذه صُرُم فتحرّمها عليك وعلى أهلك ؟ قال : نعم . قال : ( فما آتاك الله ) لك حِل وساعِدُ الله أَشَدُّ ومُوساه أَحَدّ .
قلت : قد تبيَّنَ بقوله : صُرُم ما قاله ابن الأعرابي في الصَّرْب : أن الباء مُبْدَلَةٌ من الميمِ .
وقال ابن الأعرابيّ : الصِّرْبُ : البيوتُ القليلة من ضَعْفَي الأعراب .
قلتُ : والصِّرْمُ مِثل الصِّرْب ، وهو بالميم أعرَف . ويقال : كَرَصَ فلانٌ في مكْرَصِه ، وصَرَبَ في مِصرَبِه ، وقَرَعَ في مِقْرَعِه ، كلُّهُ السِّقَاءُ يُحْقَنُ فيه اللَّبَن .
برص : قال الليثُ : البَرَص معروف ، نسألُ الله منه العافية . وسامّ أَبْرَص : مضافٌ غير مصروف ، والجمعُ سوامّ أبرص .
أبو عُبَيْد عن الأصْمَعِيّ قال : سامّ أبْرَصَ بتشديد الميم قال : ولا أدري لِمَ سُمِّيَ بهذا ؟ .
وقال أبو زيد : وجمعُه سَوامُّ أبْرَصَ ، ولا يثنَّى أبرَص ولا يُجمَع ، لأنه مُضافٌ إلى اسم معروف ، وكذلك بناتُ آوَى وأُمهاتُ حُبَيْنِ وأشباهها .
وقال غيرُه : أبْرَصَ الرجلُ : إذ جاءَ بولَدٍ أَبرَص . ويُصَغَّرُ أَبْرَصُ فيقال : بُرَيْص ، ويُجمع بُرْصاناً . ومن الناسِ مَنْ يَجمع سامَّ أَبْرَصَ : البِرَصَةَ . وبَرِيص : نهرٌ بِدمَشْق ، قال حسَّان :
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى يُصفِّقُ بالرحيقِ السَّلْسَلِ
ربص : قال الليثُ : التربُّص بالشيء : أن تَنْتظِرَ به يوماً مَّا ، والفِعل تربَّصْتُ به .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلَّ وعزّ : ( قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى
الْحُسْنَيَيْنِ ) ( التوبة : 52 ) ، أي : إلاَّ الظَّفَرَ وإِلاَّ الشهادةَ ، ) وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ ( إحدى الشِّرَّتَيْن : عذاباً من الله ، أو قَتْلاً بأيدينا ، فبيْنَ ما نَنتظِرُ وتنتظرونَ فرقٌ كبير .
وقال ابنُ السكّيت : يقال : أقامت المرأة رُبْصَتَها في بيتِ زوجِها ، وهو الوقتُ الذي جُعل لزوجها إذا عُنِّنَ عنها ، فإن أتاها وإلاَّ فرِّقَ بينهما . والبريص : موضع .

##### Türkçe

ص ر ب
**صبر** , **صرب** , **برص** , **بصر** , **ربص** : kullanımdadır.

**صبر** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أصبَرَ** adam: **الصَّبِيرَة**’yi yediği zaman; o, fırıncının düğün yemeğini onun üzerine kepçelediği ince yufkadır.

İbn ‘Arefe, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَاصْبِرُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ **إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ** ) (el-Enfâl: 46), dedi ki: **الصبر** iki sabırdır; ikisi imana iki azıktır: Allah’ın itaati ve emrettiği şey üzerine sabır; Yüce övgüsü olan Allah’ın masiyeti ve yasakladığı şeyden sabır.

Ve şu sözü hakkında dedi: ( **لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ** ) (İbrâhîm: 5), denir: **صابر** ve **صبّار** ve **صبور**; **الصّبور**’a gelince: sabra güç yetiren kimsedir; nitekim denir: **قتول** ve **ضروب**; yani onda buna güç vardır. **الصبَّار**: bir vakitten sonra bir vakit sabreden kimsedir. **الشكور**: **الشاكر**’dan daha pekiştirilmiştir; ve bu ikisi, Allah’ın kendisini onlarla övdüğü iki huydur; ve onlarla mahlûkunu da nitelemiştir.

Ve **أصبَرَ** adam: **أُمّ صَبُّور**’a düştü; o, musibettir; yine, **أمِّ صبّار**’a düştüğü zaman; o, **الحرّة**’dir.

Ve **أصبَر** adam: dağların ortası olan **الصَّبير الأقدر** üzerine oturduğu zaman. Ve **أصبَر**: **الحَوْجَلَة**’nin başını **الصِّبار** ile tıkadı; o, tıkaçtır. Ve onun başına **الفعولة** ve **العرعُرة** ve **الأنبوب** ve **البلبة** denir.

Leys dedi: **الصبْر**: **الجَزَع**’ın zıddıdır. Ve **الصبْر**: insanın öldürülmek üzere dikilmesidir; o, **مَصْبور**’dur. Ve **الصَّبر**: bir insanın sağ elini almandır; dersin: **صبَرتُ يمينَه**, yani onu yemin ettirdim. Ve öldürme yahut yemin için hapsettiğin herkes, **قتلُ صبْرٍ** ve **يمينُ صبْرٍ**’dır.

Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “O, canlılardan bir şeyi **صَبراً** öldürmeyi yasakladı.” ).

Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû Zeyd ve Ebû ‘Amr, şu söz hakkında: ( **صَبراً** ): o, kuş yahut ruh sahibi diğer şeydir; diri olarak **يُصْبر** edilir, sonra öldürülünceye kadar atılır.

Dedi: **الصَّبر**’in aslı hapsetmektir; ve her kim bir şeyi hapsettiyse onu **صبَره**.

Bundan, diğer hadis: bir adam bir adamı tuttu, bir başkası onu öldürdü; şöyle dedi: ( “Öldüreni öldürün ve **اصبروا الصابر**.” ). Onun sözü: **اصبِرُوا الصابر**: yani, onu ölüme hapsetmiş olanı hapsedin, ta ki ölsün.

Bundan, boynu vurulmak üzere öne çıkarılan adama denir: **قُتِل صبراً**; yani o, ölüm üzere tutuldu. Yine, bir adam istediği bir şey üzere kendini hapsederse dedi: **صبرتُ نفسي**.

‘Antere, içinde bulunduğu bir savaşı anarak dedi:
فصبَرْت عارِفَة لذلك حُرَّةً
تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبَان تَطلَّعُ

Ebû ‘Ubeyd dedi: der ki: o, kendini hapsetmiştir. Ve bundan **يمين الصَّبْر**; o, sultanın onu yemin üzerine hapsedip onunla yemin ettirmesidir. Bir insan yemin ettirilmeden yemin etse, “**حلف صبْراً**” denmezdi.

Leys dedi: **الصبِر**: bir ağacın özsuyudur; yaprakları bıçak kınları gibi, uzun, kalın; yeşilliğinde toz ve koyuluk; görünüşü buruşuk; ortasından bir sap çıkar, üzerinde sarı bir çiçek; rüzgâr onu kokutur.

Dedi: **الصُّبَارُ**: bir ağacın meyvesidir; tadı **المَصْل**’dan daha şiddetli ekşidir; geniş kırmızı bir çekirdeği vardır; ona **التَّمَر الهِنْدِيّ** denir.

Sa‘lebe, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: **الصُّبَار**: **التَّمْر الهِنْديّ**’dir; **الصاد**’ın dammesiyle. Ve **الصُبَار**: pürüzsüz taşlardır. Dedi: ve **الصبار**: şişenin tıpasıdır.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: dedi ki: **الصُّبارة**: taşlardır; **الصاد**’ın dammesiyle. A‘şâ dedi:
من مُبْلغُ عَمْراً بأنَّ
المَرْءَ لم يُخلق صبارَة

Ve dedi: **الصّبر**: içinde çakıl bulunan ve kaba olmayan yerdir; bundan dolayı **الحَرّة**’ye **أمُّ صبار** denmiştir.

Şemmer, İbn Şümeyl’den: **أمُّ صبَّار**: içinde hiçbir şeyin tutunmadığı düz kayadır. Ve dedi: **الصبَّارة**: kaba, yüksek, sert, hiçbir şey bitirmeyen yerdir; ve o, dağdan bir türdür.

Ve dedi: o, **أم صبّارٍ**’dır; **صبارةً** diye adlandırılmaz; ancak o, kaba bir **قُفّ**’tur.

Ahmer dedi: **الصُّبْر**: şeyin yanıdır; ve **بُصْرُه** onun gibidir.

Ve denir: **صُبْرُ** şey: onun üstüdür. Bundan, İbn Mes‘ûd’un sözü: **سِدرَة المنتهَى**: **صُبْرُ الجنة**. Dedi: **صُبْرُها**: onun en üstüdür.

Nemir, bir çayırı vasfederek dedi:
عَزَبَتْ وباكَرَها الرَّبيع بدِيمَةٍ
وَطْفاءَ يَملؤُها إلى أَصْبارِها

Ve başkası dedi: **أصبارُ القَبْر**: onun yanlarıdır.

Ve taşlardan **الصَّبْرة**: sertleşip kalınlaşan şeydir; çoğulu **الصَّبار**’dır. Ve şu okundu:
كأنّ تَرنُّم الهاجاتِ فيها
قُبيلَ الصّبح أصواتَ الضَّبار

Kurbağaların vıraklamasını taşların düşüşüne benzetti. Ve şiddetli musibete **أم صبور** denir. Ve başkası dedi: denir: falan **في أم صَبُّور**’a düştü; yani ondan çıkış yolu olmayan bir işe. Ve denildi: **أمُّ صَبّور**: çıkış yolu olmayan bir tepedir; musibete misal vurulur. Ve şu okundu:
أوقعَه اللَّهُ بسوءِ سَعْيِه
في أمِّ صَبُّورِ فأَوْدَى ونَشِبْ

‘Ammâr hadisi: Osman (Allah ikisine de rahmet etsin) onu dövdüğünde; sonra onu dövmesi sebebiyle kınanınca dedi: “Bu elim ‘Ammâr içindir; **فليَصْطَبر**.” Manası: kısas alsın. Denir: falan, falanı falanın velisi için **صَبَر**; yani onu hapsetti. Ve onu **أَصْبَره**; yani ondan kısas aldı. O da **اصْطَبَر**; yani kısas aldı.

Ebû ‘Ubeyd, Ahmer’den: sultan falanı **أقاد** etti ve onu **أقَصَّه** ve onu **أَصْبَرَه**; bir manadadır: onu kısasla öldürdüğü ve ona mislini iade ettiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **صَبَرْت بفلان أصبر به صَبْراً**: onunla kefil olduğun zaman; onun yerine **صَبِيرٌ** geçti. Kisâî de bunun benzerini söyledi. Dedi: ve **صَبَرْتُ الرجَل أصبره**: ona yapıştığın zaman; ve ona kışın **صَبَارّة**’sinde geldim; yani soğuğun şiddetinde.

Hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): ( “Yüce ve aziz Allah dedi ki: Ben **الصبور**’um.” ). Ebû İshâk dedi: Allah Teâlâ’nın sıfatında **الصَّبور**: **الحليم**’dir. Asma‘î dedi: **أدهقتُ الكأس**’ı sahiplerine; yani onların üstlerine kadar doldurdum. Dedi: ve **الصَّبِيرُ**: beyaz buluttur. Dedi: ve **الصَّبِيرُ**: bir kısmı bir kısmının üstüne derece derece sabreden (yığılan) şeydir.

Ebû Zeyd dedi: **الصَّبِيرُ**: dağdır.

Leys dedi: **صَبيرُ الْخُوان**: yenen yemekten altına serilen geniş yufkadır. Ve **صَبيرُ القوم**: onların reisidir. Ve yemekten **الصُّبْرة**: yünün tutamı gibi, bir kısmı bir kısmının üstündedir.

Ebû’l-‘Abbâs dedi: **الصبر**: zorlama; denir: hâkim falanı **يمين صبْرٍ** üzerine **أصبَر** etti; yani onu zorladı.

Dedi: ve **الصّبر**: cesarettir. Bundan, Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **فَمَآ أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ** ) (el-Bakara: 175); yani onları ateş ehlinin ameline karşı ne kadar cesur kıldı.

Ebû ‘Amr dedi: **الخَلَنْجِي**’ye **الصبر** hakkında sordum; dedi ki: üç türdür: cebbarın itaati üzerine **الصبْر**; cebbarın masiyetleri üzerine **الصبْر**; ve onun itaatine sabır ve masiyetini terk üzerine sabır üzerine sabır.

Ve denir: erkek **صَبُور**; kadın **صَبُور** **هاء** olmaksızın; çoğulu **صبُر**.

**بصر** : Leys dedi: **البَصَر**: gözdür; ancak o müzekkerdir. Ve **البَصر**: kalpte nüfuzdur. Ve **البصَارة**: **البَصير**’in masdarıdır; fiil **بصُر يَبْصُر**. Ve denir: **بَصُرْتُ به**.

Ve denir: **تبصّرْتُ** şeyi: **رَمَقْتُه** gibidir. Ve işinde ve dininde **استَبصَر**: basiret sahibi olduğu zaman.

Ferrâ, Yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **عَنِ السَّبِيلِ** ) (el-‘Ankebût: 38): yani dinlerinde basiretler sahibi idiler.

Dedi: sonra ona seslendiler; ve onlar **مستبصرين** idiler; yani sapıklıklarına hayran olanlar.

Ebû İshâk dedi: manası: onlar, kendilerine onun akıbetinin azap olduğu açıklanmışken yaptıklarını yaptılar. Bunun delili şu sözüdür: ( **فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَاكِن كَانُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ **أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ** ) (en-Nahl: 71). Onlara, kendilerini ondan nehyettiği şeyin akıbetini açıklayınca, onlara yaptığı şey adalet oldu; ve onlar **مستبصرين** idiler.

Ahfeş, şu söz hakkında: ( **بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ** ) (Tâhâ: 96): yani, basiretten olarak, sizin bilmediğinizi bildim. Ve gözle **أبصَرتُ**.

Zeccâc dedi: adam **بَصُر** eder **يَبصُرُ**: bir şey hakkında âlim olduğu zaman. Ve **أبصرتُ أبصِرُ**: baktım. Te’vil: sizin bilmediğiniz şeyi bildim.

Ve Yüce ve aziz olanın sözü: ( **بَلِ الإِنسَانُ عَلَى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ** ) ( **بَصِيرَةٌ وَلَوْ أَلْقَى مَعَاذِيرَهُ** ) (el-Kıyâme: 14, 15).

Ferrâ dedi: der ki: insanın kendi nefsi üzerinde, ameline şahitlik eden gözcüler vardır: iki el, iki ayak, iki göz ve erkeklik uzvu. Ve şu okundu:
كأَن على ذي الطِّنْءِ عيناً بصيرةً
بمَقْعَدِه أو مَنظَرٍ هوَ ناظرُهْ
يُحاذِر حتى يَحسَب الناسَ كلَّهمْ
من الخوف لا تَخفَى عليهم سرائِرُهْ

Leys dedi: **البَصيرة**: kalpte dinden inanılan ve işin tahakkuk ettiği şeye isimdir.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: **الباصِرُ**: iki parça yahut iki bez arasında yamalayan kimsedir. Denir: üzerinde fakirlikten bir **بصيرَة** gördüm; yani yamalı bir parça.

Dedi: ve **البَصيرة** ayrıca: çadır üzerinde bulunan parçadır.

İbnü’s-Sikkît, Ebû ‘Amr’dan: **البَصر**: bir derinin bir deriye katılıp, elbisenin iki kenarı dikildiği gibi dikilmesidir. Ve **البصْر**: beyazlığa çalan taşlardır; **الهاء** ile geldiklerinde **البَصْرة** dediler. Ve şu okundu:
جَوانبُه من بَصْرةٍ وسِلاَمِ

Ve dedi:
إن تَكُ جُلْمُودَ بَصْرٍ لا أؤَبِّسُهُ
أوقِدْ عليه فأَحْمِيهِ فيَنصدِعُ

Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: **البِصْرُ** ve **البَصْرة**: parlak taşlardır.

İbn Şümeyl dedi: **البَصَرَةُ**: sanki alçıdan bir dağ gibi bir yerdir; **المِرْبَد**’de onunla bina edilen yerdir; **البَصْرة** ancak onunla **بَصْرَة** diye adlandırıldı.

Ebû ‘Amr dedi: **البَصرة** ve **الكَذَانُ**: ikisi de sert olmayan taşlardır.

Şemmer dedi: Ferrâ ve Ebû ‘Amr dedi: falanın arazisi **بُصْرَة** ( **الباء**’ın dammesiyle): kırmızı olup onu hoş kıldığı zaman. Ve arazi **بَصِرةٌ**: içinde hayvanların tırnaklarını kesen taşlar olduğu zaman. Ve **بُصْرُ** yerin: onun kabalığıdır.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î ve Ebû ‘Amr’dan: denir: bu, kandan bir **بَصيرةٌ**’dir; o, onun yerdeki pıhtısıdır. Ve şu okundu:
رَاحُوا بَصائِرُهمْ على أَكتافِهِمْ
وبَصيرَتِي يَعْدُو بها عَتَدٌ وَأَي

**البصائر** ile kasteder: babalarının kanı.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî, “**راحُوا بَصائِرُهم**” sözünde dedi ki: kanlarının ağırlığını omuzlarında (taşıdılar); onunla öç almadılar.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **البَصيرة**: diyet. Ve **البَصيرَة**: kandan dirhem miktarı. **البَصِيرة**: kalkan. Ve **البَصيرة**: dinde sebat.

Dedi: ve beyitte **البصائر**: diyetlerdir. Dedi: diyetleri aldılar da ayıp oldu. Ve “**وبصيرتي**”: yani, öcüm; onu atımın üzerine yükledim ki onunla talepte bulunayım; benimle onların arasında fark vardır.

Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: **الباصَرُ**: küçük semerdir; onlar **البَواصِر**’dir.

Ve şu söz hakkında dedi: ( **وءَاتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا** ) (el-İsrâ: 59). Ferrâ dedi: fiili ona kıldı; ve ( **مُبْصِرَة** )’nin manası: aydınlatıcıdır; nitekim Yüce ve aziz olan dedi: ( **وَالنَّهَارَ مُبْصِراً** ) (Yûnus: 67); yani aydınlatıcı.

Ebû İshâk dedi: ( **مُبصِرة** )’nin manası: onları **أتبصِّرهم**; yani onlara açıklar. Ve kim ( **مَبْصَرةً** ) okursa manası: apaçık delildir. Ve kim ( **مُبْصَرَة** ) okursa manası: belirginleşmiş olandır. ( **فَظَلَمُوا بها** ): yani onu yalanlamakla zulmettiler.

Ahfeş dedi: ( **مُبْصِرَةً** ): yani onunla görülmüş.

Dedim: söz, Ferrâ’nın dediğidir; muradı: Semûd’a deveyi aydınlatıcı bir ayet olarak verdik; yani ışık saçıcı.

İbnü’s-Sikkît: “ona **لَمْحاً باصراً** gösterdim” sözlerinde: yani şiddetli dikerek bakışla bir bakış.

Dedi: ve **مَخرَجٌ باصرٌ**, “adam **تامر**” sözlerinin çıkış yerinden bir çıkıştır; **باصر**’ın manası: **ذو بَصَر**; ve o, **أبصَرْتُ**’tandır; nitekim **مَوْتٍ مائِت** gibi, **أمَتُّ**’tan.

Leys dedi: falan, **لَمْحاً باصراً** gördü; yani bitirilmiş bir iş.

Ve şu okundu:
ودون ذاك الأمر لمح باصر

Ve başkası dedi: falanı **لمّاحاً باصراً** gördüm; yani dikerek baktı.

Dedim: söz birincisidir.

Leys dedi: yavru köpek gözünü açtığında “**بَصَّر تَبْصيراً**” denir.

Ve denir: **البصيرة**: zırhtır. Ve silahtan giyilen her şey, silahın **بَصائر**’idir.

Ve doğru firasete denir: **فِراسةٌ ذاتُ بصيرة**.

Dedi: ve **البصيرة**: ibrettir. Denir: bunda senin için bir **بصيرة** yok mu? yani ibret alacağın bir ibret. Ve şu okundu:
في الذّاهِبِين الأوّلينَ
من القُرون لنا بصائرْ

Yani: ibretler.

Lihyânî, Kisâî’den: falan **لمَعْضُوب البُصَر**’dır: derisine **عُضابٌ** isabet ettiği zaman; o, onunla çıkan bir hastalıktır.

Ve denir: Allah onun **بصائره**’ni kör etti; yani onun zekâlarını.

Ve denir: falan **بَصَّر تَبْصيراً**: **البَصْرة**’ye geldiği zaman.

İbn Ahmer dedi:
أُخبِّرُ من لاقيتُ أنِّي مُبَصِّرٌ
وكائنْ تَرَى قبلِي من الناس بَصّرَا

Leys dedi: **البَصْرَة** hakkında üç lehçe vardır: **بَصْرَة** ve **بِصْرة** ve **بُصْرة**; yüksek lehçe **البَصْرة**’dir.

Ebû İshâk, Yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **لاَّ تُدْرِكُهُ الاَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الاَبْصَارَ** ) (el-En‘âm: 103): Yüce ve aziz Allah, kendisinin **الأبصار**’ı idrak ettiğini bildirdi; ve bu bildirmede, mahlûkunun **الأبصار**’ı idrak etmediklerine delil vardır; yani görmenin hakikatini bilmezler; ve insanın iki gözünden görür hâle geldiği, diğer organlarından görmediği şey nedir? Böylece, mahlûkatından bir mahlûkun, yaratılmışların onun künhünü idrak edemediğini ve ilmiyle kuşatamadığını bildirdi; peki Yüce ve aziz olanın kendisi nasıl? O hâlde **الأبصار** onu kuşatmaz; o ise **اللَّطيفُ الخبيرُ**’dir.

Görme hakkında haberlerden gelen ve Allah’ın Resulü’nden ( صلى الله عليه وسلم ) sahih olan şey ise reddedilmiş değildir; ve bu ayette onu reddetmeye delil yoktur; çünkü bu ayetin manası, şeyin idraki ve hakikatiyle kuşatmadır. Bu, sünnet ehlinin ve hadis ilminin mezhebidir.

Ve Yüce ve aziz olanın sözü: ( **قَدْ جَآءَكُمْ بَصَآئِرُ مِن رَّبِّكُمْ** ) (el-En‘âm: 104): yani size, içinde beyan ve **البصائر** bulunan Kur’an geldi. Kim **أَبْصَر** ederse bunun faydası kendisinedir; kim kör olursa bunun zararı onun aleyhinedir; çünkü Allah mahlûkundan ganîdir.

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أبصَرَ**: küfürden iman basiretine çıktığı zaman.

Ve şu okundu:
قَحْطانُ تَضرِب رأسَ كلِّ متوَّجٍ
وعلى بصائرِها وإنْ لَم تُبْصِرِ

Dedi: onun **بصائرُها**’sı: onun İslâm’ıdır; ve küfründe görmediği hâlde. Ve **أَبصر**: eyerinin kapısına bir **بصيرة** astığı zaman; o, pamuktan yahut başkasından bir parçadır.

Lihyânî, şu söz hakkında: ( **بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُواْ بِهِ** ) (Tâhâ: 96): yani **أَبصَرْتُ**. Ve başka bir dil: **بَصِرْتُ به أبْصَرُ به**. Ve denir: **أَبْصِرْ إليّ**; yani bana bak.

Ve **بُصْرَى**: Şam’da bir köydür; ona nispetle **السّيوف البُصْريَّة** nispet edilir.

**صرب** : Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: süt, kırbada günlerce sıkılıp ekşiliği şiddetlendiğinde, o **الصَّرْب** ve **الصَّرَب**’dır. Ve şu okundu:
أرضٌ عن الخير والسلطان نائيةٌ
فالأطْيَبان بها الطُّرْثُوثُ والصَّرَبُ

Şemmer dedi: Ebû Hâtim dedi: Asma‘î, **الصَّرَب**’in ekşi süt olduğu hususunda yanıldı.

Dedi: ona dedim ki: **الصَّرَبُ**: zamktır; **الصَّرْبُ**: süttür. O da onu bildi; ve İbnü’s-Sikkît’ten Harrânî de şöyle dedi: **الصَّرَبُ**: ekşi süttür.

Denir: sütü kırbada **صَرَب** etti: onu orada sıkıp topladığı zaman; onu **يَصْرُبه صَرْباً**. Ve kırba: **المِصْرَب**’dir; çoğulu **المَصارِب**.

Ve denir: bize yüzü buruşturan bir **صَربةٍ** ile geldi. Ve şu okundu:
سَيَكْفيك صَرْبَ القَوم لَحمٌ مُغرَّضٌ
وماءُ قُدور في الجِفان مَشُوب

Dedi: ve **الصَّرْبُ**: kırmızı zamktır; **الطَّلْح**’ın zamkı.

Ebû ‘Ubeyd, Ahmer’den: çocuk bir gün kalıp dışkılamaz olursa “şişmanlasın diye **صَربَ** etti” denir.

Ebû Zeyd dedi: **صَرَب** idrarını ve onu sıkıp tuttu: onu uzun süre hapsettiği zaman.

Ebû’l-Ahvâs el-Cuşemî’nin babasından rivayet ettiği hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( “Develerin, kulakları tam olarak yavrular mı; sonra sen onu keser de ‘**صَرْبَى**’ dersin?” ).

Kuteybî dedi: onun sözü **صَرْبَى**, **سَكْرَى** gibidir; “sütü memede **صَرَبْتُ**”tan: onu topladığın ve sağmadığın zaman.

Ve **البَحِيرة**’ye **صَرْبَى** denildi; çünkü onlar onu misafir dışında sağmazlardı; böylece süt memesinde toplanırdı; Muhammed b. İshâk’ın dediği gibi.

Sa‘îd b. el-Müseyyeb dedi: **البَحيرة**: sağımı tağutlara engellenen; insanlardan hiç kimsenin sağmadığıdır.

Kuteybî dedi: sanki **الصَّرْبى**, memesinde sütü **صَرَبَت** eden; yani onu toplayandır.

Bazıları dedi: **الصرب**’ı **الصرم**’dan yapar; o da kesmedir; **الباء**’yı **الميم**’den بدل kılar; nitekim denir: **ضربةُ لازِمٍ** ve **لازِب**; ve sanki onun sözü için iki tefsirin daha sahihi budur: “şunun kulağını keser de **صَرْبَى** dersin.”

Sa‘lebe, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الصربُ**: **صَرْبَى**’nın çoğuludur; o, develerde **البَحيرة** gibi kulağı yarık olandır. Ve sütün toplanıp ekşidiği tuluma **مصرب** denir; çoğulu **مصارب**.

Muhammed b. İshâk bana anlattı: dedi ki: ‘Umer b. Şebbe bize anlattı: Ğunder bize anlattı: Şu‘be, Ebû İshâk’tan: dedi ki: Ebû’l-Ahvâs’u babasından rivayet ederken işittim; dedi ki: Allah’ın Resulü’ne ( صلى الله عليه وسلم ) geldim, ben kötü görünüşlü idim. Dedi ki: “Develerin, kulakları sağlam olarak yavrular mı; sonra sen usturaya yönelip kulaklarını keser de ‘bunlar **بُحُر**’ dersin; ve onları yarar da ‘bunlar **صُرُم**’ dersin; sonra onları kendine ve ailene haram kılarsın?” Dedim: evet. Dedi ki: ( “Allah’ın sana verdiği şey sana helâldir; Allah’ın kolu daha şiddetli, usturası daha keskindir.” ).

Dedim: onun “**صُرُم**” sözüyle, İbnü’l-A‘râbî’nin **الصَّرْب** hakkında dediği şey açıklığa kavuştu: **الباء** **الميم**’den بدل edilmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الصِّرْبُ**: zayıf bedevilerden az sayıdaki evlerdir.

Dedim: **الصِّرْمُ** **الصِّرْب** gibidir; o, **الميم** ile daha bilinir. Ve denir: falan, **مكْرَصِه**’inde **كَرَصَ** etti; ve **مِصرَبِه**’inde **صَرَبَ** etti; ve **مِقْرَعِه**’inde **قَرَعَ** etti; hepsi, içinde sütün sıkılıp toplandığı kırbadır.

**برص** : Leys dedi: **البَرَص** bilinen bir şeydir; Allah’tan ondan afiyet isteriz. Ve **سامّ أَبْرَص**: izafetli, gayr-i munsariftir; çoğulu **سوامّ أبرص**.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **سامّ أبْرَصَ** ( **الميم**’in şeddelenmesiyle). Dedi: bununla niçin adlandırıldığını bilmiyorum.

Ebû Zeyd dedi: çoğulu **سَوامُّ أبْرَصَ**’tır; **أبرَص** tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; çünkü o, bilinen bir isme izafetlidir; nitekim **بناتُ آوَى** ve **أُمهاتُ حُبَيْنِ** ve benzerleri gibi.

Başkası dedi: adam **أبْرَصَ**: **أَبرَص** bir çocuk getirdiği zaman. Ve **أَبْرَصُ** küçültülür; **بُرَيْص** denir; ve **بُرْصاناً** olarak cem‘ edilir. İnsanlardan, **سامَّ أَبْرَصَ**’ı **البِرَصَةَ** diye cem‘ eden vardır. Ve **بَرِيص**: Dımaşk’ta bir nehirdir. Hassân dedi:
يَسْقُونَ مَن وَرَدَ البَرِيصَ عليهِمُ
بَرَدَى يُصفِّقُ بالرحيقِ السَّلْسَلِ

**ربص** : Leys dedi: bir şeyle **التربُّص**: onunla bir gün beklemendir; fiil: **تربَّصْتُ به**.

Ebû İshâk, Yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَآ إِلاَ إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ** ) (et-Tevbe: 52): yani ya zafer ya şehadet. ( **وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ** ): iki kötülükten biri: Allah’tan bir azap yahut bizim ellerimizle bir öldürme. Böylece bizim beklediğimizle sizin beklediğiniz arasında büyük fark vardır.

İbnü’s-Sikkît dedi: denir: kadın, kocasının evinde **رُبْصَتَها**’sını ikamet etti; o, kendisinden **عُنِّنَ** olduğu zaman kocası için konulan vakittir; eğer ona gelirse (tamam), yoksa ikisi ayrılır. Ve **البريص**: bir yerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والباء وما يثلثهما)
  (ربت)  الراء والباء والتاء ليس أصلاً، لكنَّه من باب الإبدال يقال ربَّتَه تَرْبيتاً، إذا ربَّبَه. قال:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1])  (ربث)  الراء والباء والثاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على اختلاطٍ واحتباسٍ. تقول ربّثْْتُ فلاناً أرَبِّثُه عن الأمر، إذا حبَستَه عنه. والرَّبِيثة: الأمر يَحبِسك. وفي الحديث: "إذا كان يوم الجمعة بعثَ إبليسُ جنودَهُ إلى النَّاس فأخَذُوا عليهم بالرّبائث". يريد ذكَّروهم الحاجاتِ* التي تربِّثهم. ويقال اربَثَّ القومُ، إذا اختلطوا. قال:
  * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) *
  (ربج)  الراء والباء والجيم كلمةٌ واحدة، إن صحَّتْ؛ تدلُّ على التحيُّر. قال الخليل: التَّربُّج: التَّحيُّر. قال:
  * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) *
  ويقال، وهو قريبٌ من ذلك، إن الرَّباجَة الفَدَامة.
  (ربح)  الراء والباء والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على شَِفٍّ في مبايعة([4]). من ذلك رَبِح فلانٌ في بَيعِه يَرْبَح، إذا استشَفَّ. وتجارةٌ رابحة: يُربَح فيها. يقال رِبْح ورَبَح، كما يقال مِثْلٌ ومَثَل. فأمَّا قول الأعشى:
  * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) *
  فقال قوم النِّصاحات الخَيوط، وهي الأَرْوِيَةُ([6]). والرَّبَح: الخَيل والإِبلُ تُجلَب للبيع والتربُّح. فأمَّا قولُه:
  * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) *
  فقال ابنُ دريد: ومما شذّ عن الباب الرُّبَّاح، يقال إنّه القِرْد([8]).
  (ربخ)  الراء والباء والخاء أُصَيْلٌ يدلُّ على فترةٍ واسترخاء. قالوا: مَشَى حَتَّى تربّخ، أي استرخَى. ويقولون للكثير اللَّحم: الرَّبِيخ. ويقال إن الرَّبُوخ: المرأةُ يُغْشَى عليها عند البِضاع.
  (ربد)  الراء والباء والدال أصلان: أحدهما لونٌ من الألوان، والآخر الإقامة.
  فالأوَّل الرُّبْدة، وهو لونٌ يخالط سوادَه كُدرةٌ غير حَسَنة. والنّعامةُ رَبْداء. ويقال للرَّجُل إذا غَضِب حتى يتغيَّرَ لونُه ويَكْلَفَ: قد تَرَبَّد.وشاةٌ رَبْداء، وهي سوداء ُ منقطَّةٌ بحمرةٍ وبياض. والأَرْبَد: ضربٌ من الحيات خبيثٌ، له رُبْدَةٌ في لونه. وربَّدَتِ الشَّاةُ، وذلك إذا أضرعَتْ، فترى في ضَرْعها لُمَعَ سوادٍ وبياض. ومن الباب قولُهم: السّماء متربِّدة، أي متغيِّمة. فأما رُبَْد السَّيف فهو فِرِنْدُ دِيباجتِه، وهي هُذَليَّة. قال:
وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9])  ويمكن ردُّه إلى الأصل الذي ذكرناه. فيقال([10]):
  وأمَّا الأصلُ الآخَر فالمِرْبَد: موقِف الإبل؛ واشتقاقه مِن رَبَدَ، أي أقام. قال ابنُ الأعرابي: رَبَدَه، إذا حبسه. والمِرْبَد: البَيْدَر أيضاً. وناسٌ يقولون: إنَّ المِرْبَد الخشبة أو العصا تُوضَع في باب الحَظيرة تعترض صُدورَ الإِبل فتمنعها من  الخروج. كذا رُوِيَتْ عن أبي زيد. وأحسِبُ هذا غلطاً، وإِنما المِرْبَد مَحبِس النَّعَم. والخشبة هي عصا المِرْبَد. ألا ترى أنَّ الشَّاعرَ أضافَها إلى المِرْبَد، فقال سُوَيد بن كُراع:
عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11])  (ربذ)  الراء والباء والذال أصلٌ يدلُّ على خِفّةٍ في شيءٍ. من ذلك الرَّبَذُ، وهو خِفَّة القَوائم. والخفيفُ القوائِمِ رَبِذٌ. ومن الباب الرِّبْذَة، وهي صوفةٌ يُهْنَأ بها البعير. ويقال إِنّ خِرقة الحائض تسمَّى رِبْذَة. وقال بعضُهم: الرِّبْذة الخِرقة التي يَجلُو بها الصائغ الحَلْي. فأمَّا الرَّبذُ فالعُهون التي تعلَّق في أعناق الإبل، الواحدة رَبَذَة. والقياس في كُلّه واحد. وهو يرجع إلى ما ذكرناه من الخِفَّة.
ومما يقرُب من هذا قولُهم: إنّ فلاناً لَذُو رَبِذَاتٍ، أي هو كثير السَّقَط في الكلام. ولا يكونُ ذلك إلا مِن خفَّةٍ وقلَّة تثبُّت.
  (ربس)  الراء والباء والسين أصلٌ واحد ذكره ابن دريد؛ قال([12]): أصل الرَّبْس الضَّرْب باليدين. يقال أصل الرَّبْس الضَّرب؛ يقال ربَسَه بيديه. قال: ويقولون: داهيةٌ رَبْساء. أي شديدة. وهي على الأصل الذي ذكرناه وكأنها تَخْبِط الناسَ بيديها.
  وذكر غيرُه، وهو قريبٌ من الذي أصَّلَه، أنّ الارتباسَ الاكتنازَ في اللحم وغيرِه؛ يقال كبشٌ ربيسٌ* أي مكتنز.
  ومما شذَّ عن ذلك قولُهم: اربسَّ اربِساساً، إذا ذهب في الأرض.
  (ربص)  الراء والباء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانتظار. من ذلك التربُّص. يقال تربَّصْت به. وحكى السجِستانيّ: لي بالبصرة رُبْصة، ولي في متاعي رُبْصة، أي لي فيه تربُّص.
  (ربض)  الراء والباء والضاد أصلٌ يدلُّ على سكونٍ واستقرار.
  من ذلك رَبَضَتِ الشاة وغيرها تَرْبِض رَبْضا. والرَّبيض: الجماعةُ من الغَنم الرَّابضة ورَبَض البطنِ: ما ولِيَ الأرضَ من البعيرِ وغيره حين يَرْبِضُ. والرَّبَض: ما حَولَ المدينة؛ ومسكن كلِّ قومٍ رَبَض. والرِّبْضة: مَقتل كلِّ قومٍ قُتلوا في بُقْعَةٍ واحدة.
  فأمّا قولُهم قِرْبَةٌ([13]) رَبوضٌ، للواسعة، فمن الباب، كأنّها تُمْلأُ فتَرْبِضُ، أو تُروِي فتُرْبِض. فأما الرَّبوض فهي الدَّوْحة والشجرةُ العظيمة، وسميت بذلك لأنه يُؤوَى إليها ويُرْبَض تحتها. قال ذو الرمة:
  * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) *
  والأرباض: حِبال الرَّحْل؛ لأنّها يشد بها فيسكن. ومأوى الغنم: رَبَضها؛ لأنّها تربض [فيه]. وقال قوم: أرْبَضَتِ الشمس، إذا اشتدَّ حَرُّها، حتى تُرْبِض الشاةَ والظبي. ورَبْضُ الرّجُل ورُبْضُه([15]): امرأته؛ والقياس مطّرد، لأنها سَكَنُه. والدّليل على صحة هذا القياس أنَّهم يُسَمُّون المسكن كله رَبضاً. وقال الشاعر:
جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16])  فأما الرُّوَيْبِضَة، الذي جاء في الحديث: "وتنطِق الرُّوَيْبِضَة" فهو الرجُل التافِه الحقير. وسمِّي بذلك لأنه يَربِض بالأرض؛ لقلّته وحقارته، لا يُؤبه له.
  (ربط)  الراء والباء والطاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شدٍّ وثَبات. من ذلك رَبَطت الشيء أربِطه ربْطاً؛ والذي يشدُّ به رِباط.
  ومن الباب الرِّباط: ملازمة ثَغْرِ العدوّ، كأنهم قد رُبِطوا هناك فثَبَتوا به ولازَموه. ورجل رابطُ الجأش، أي شديد القَلْب والنَّفْس. قال لبيد:
رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])وقال ابن أحمر:
أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ  ويقال ارتبطتُ الفَرسَ للرِّباط. ويقال إنّ الرِّباط من الخَيل الخَمْس من الدوابِّ فما فوقَها. ولآلِ فُلانٍ رِباطٌ من الخيل، كما يقال تِلاد([18])، وهو أصل ما يكون عندَه من خَيل. قالت ليلى الأخيليّة:
قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا   ويقال: قطع الظَّبْيُ رِباطَه، أي حِبالَتَه. وذكر عن الشَّيبانيّ: ماءٌ مترابِط، أي دائمٌ لا يَبرح. قالوا: والرَّبيط: لقب الغَوْث بن مُرّ([19]). فأمّا قولُهم للتّمر رَبِيطٌ، فيقال إنه الذي يَيْبَس فيصبُّ عليه الماء. ولعل هذا من الدَّخيل، وقيل إنه بالدال، الرَّبيد، وليس هو بأصل.
  (ربع)  الراء والباء والعين أصولٌ ثلاثة، أحدها جزءٌ من أربعة أشياء، والآخر الإقامة، والثالث الإشالة والرَّفْع.
  فمَّا الأوَّل فالرُّبْع من الشيء. يقال رَبَعْتُ القومَ أرْبَِعهم، إذا أخَذْتَ رُبْعَ أموالِهم ورَبَعتُهْم أربَُِعهم([20])، إذا كنت لهم رابعاً. والمِرْباع من هذا، وهو شيءٌ كان يأخذه الرئيس، وهو رُبع المَغْنَم. قال عبد الله([21]) بن عَنمة الضّبّي:
لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22])  وفي الحديث: "لَمْ أجْعَلْك تَرْبَُِع"، أي تأخذ المِرْباع. فأما قول لبيد:
  * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) *
  قولان: أحدهما أنه أراد الرُّمح وهو الذي ليس بطويل ولا قصير، كما يقال رجل رَبْعَة من الرِّجال. ومَن قال هذا القولَ ذهب إلى أنّ الباء بمعنى مع، كأنه قال: أعطف الجونَ - وهو فرسه- ومعي مربوعٌ مِتَلٌّ. وقياس الرَّبْعَة* من الباب الثاني. والقولُ الثاني أنّه أراد عِناناً على أربع قُوىً. وهذا أظهرُ الوجهين. ومن الباب رَبَاعِيَاتُ الأسنان ما دون الثَّنايا. والرِّبع في الحمَّى والوِرْدِ ما يكون في اليوم الرابع، وهو أن تَرِد يوماً وتَرعى يومَين ثم تردَ اليومَ الرابع. ويقال: رَبَعت عليه الحُمّى وأرْبَعت. والأربِعاء على أفعِلاء؛ من الأيّام. وقد ذُكر الأرْبَعاء بفتح الباء([24]). ومن الباب الرَّبيع، وهو زمانٌ من أربعة أزمنة والمَرْبَعُ: مَنزِل القَوم في ذلك الزمان. والرُّبَع: الفصيل يُنتَج في الربيع. وناقةٌ مُرْبِع، إذا نُتِجت في الربيع؛ فإن كان ذلك عادتَها فهي مِرباع. ومن الباب أرْبَعَ الرّجُل، إذا وُلد له في الشباب، وولده رِبْعيُّون.
  والأصل الآخر: الإقامة، يقال رَبَعَ يَرْبَع. والرَّبْع: مَحَلَّة القوم. ومن الباب: القومُ على رَبِعَاتهم، أي على أمورهم الأُوَل، كأنه الأمرُ الذي أقامُوا عليه قديماً إلى الأبد. ويقولون: "ارْبَع على ظَلْعك" أي تمكَّثْ وانتظِرْ. ويقال: غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع. فالمُرْبِع: الذي يَحبِس مَن أصابَه في مَرْبَعِه عن الارتيادِ والنُّجْعة. والمُرْتِع: الذي يُنْبِتُ ما تَرتَعُ فيه الإبل.
  والأصل الثالث: رَبَعْتُ الحجر، إِذا أشَلْتَه([25]). ومنه الحديث: "أنَّه مَرّ بقوم يَربَعُون حَجَراً"، و"يرتبعون". والحجر نفسه رَبِيعةٌ. والمِرْبَعة: العصا التي تُحمَل بها الأحمال حتَّى تُوضَعَ على ظُهور الدوابّ. وأنشد:
أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26])  الشِّظاظان: العودان اللذان يُجعَلان في عُرَى الجُوالِق. والمطبَّعة: المُثْقَلة.
  والوَسْق: الحِمْل. ويقال الرَّبيعة: البَيضة من السِّلاح. ويقال رابَعَنِي فلانٌ، إذا حمل معك الحِمْل بالمِرْبَعة.
  ومما شذّ عن الأصول الرَّبْعَة، وهي المسافة بين أثافِي القِدر.
  (ربغ)  الراء والباء والغين كلمة واحدة إِنْ صحّت. يقولون ربيعٌ رابغ، أي خَصيب؛ حُكِيَتْ عن أبي زيد. وحُكي عن ابن دُريد([27]): الرَّبْغ التراب المُدَقَّق([28]).
  (ربق)  الراء والباء والقاف أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يدور بشيء. كالقِلادة في العنق، ثم يتفرَّع. فالرِّبْقة: الخيط في العنُق. وفي كلامهم: "ربَّدَتِ([29]) الضَّأن فربِّق رَبّق": إِذا أضرَعَ الشاءُ فهيِّئ الرِّبَق لأولادها، فإنها تُنزِل لبنَها عند الوِلادة([30]). والرَّبيقة: البَهيمة المربوقة في الرِّبْقة. وجاء في الحديث: "لكمُ الوفاءُ بالعَهد مالم تأكلوا الرِّباق"، وهو جمع رِبق، وهو الحَبْل، وأراد العهد. شبّه ما لزِم الأعناقَ بالرِّبْق الذي يجعل في أعناق البَهْم. ويقال: رَبَقْتُ فلاناً في هذا
الأمر، إِذا أوقعتَه فيه([31]) حتّى ارتَبَق. وأمُّ الرُّبَيْق: الداهية، كأنّها تدور بالناس حتّى يرتبِقوا فيها.
  (ربك)  الراء والباء والكاف كلمةٌ تدلُّ على خَلْطٍ واختلاط. فالرَّبْك: إصلاح الثريد وخلطه. ويقال له حين يُفعل به ذلك الرَّبيكة. ويقال ارتبك في الأمر، إذا لم يكد يتخلص منه.
  (ربل)  الراء والباء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجمُّع وكثرةٍ في انضمام. يقال رَبَل القومُ يَرْبُلون. والرّبيلة: السِّمَن. قال الشاعر([32]):
ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ  ومن الباب الرَّبَْلَة: باطن الفخذ، والجمع الرَّبَلات. وامرأةٌ مُتَرَبِّلة([33]): كثيرة اللحم؛ وقد تربَّلتْ. والاسم الرَّبَالة.
  وممّا يقارب هذا البابَ الرَّبْل، وهو ضروبٌ من الشجر، إذا بَرَدَ الزّمانُ عليها وأدبَرَ الصيف، تفَطَّرَتْ بورقٍ أخضرَ مِن غير مطر. يقال تربَّلت الأرض. ومِن الذي يقارب هذا: الرِّئبال، وهو الأسد؛ سمِّي بذلك لتجمُّع خلقه.
  (ربن)  الراء والباء والنون إن* جُعِلت النونُ فيه أصليّةً فكلمةٌ واحدة، وهي الرُّبَّان. يقال أخَذْتُ الشّيء برُبَّانِهِ، أي بجميعه. وقال آخَرون: رُبّان كُلِّ شيءٍ: حِدْثانُه. وقال ابنُ أحمر:
وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34])  يريد برُبّانِه: بجِدَّتِه وطَراءَته.
  (ربي/أ)  الراء والباء والحرف المعتل وكذلك المهموز منه يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الزِّيادة والنَّماء والعُلُوّ. تقول مِن ذلك: ربا الشّيءُ يربُو، إذا زاد. وربَا الرّابيةَ يَربُوها، إذا علاها. ورَبَا: أصابه الرَّبْو؛ والرَّبْو: علُوُّ النفَسِ. قال:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا  أي رَبَاها وما أصابه الرَّبو.
  والرَّبوة والرُّبْوة ([36]): المكانُ المرتفع. ويقال أرْبَت الحنطة: زَكَتْ، وهي تُرْبِي. والرِّبْوة بمعنى الرَّبْوة أيضاً. ويقال ربَّيْتُهُ وتربَّيْتُه، إذا غذَوْته. وهذا مِمّا([37]) يكون على معنيين: أحدهما مِن الذي ذكرناه، لأنّه إذا رُبِّي نَما وزكا وزاد. والمعنى الآخر مِن ربّيْته من التَّربيب. ويجوز [أن يكون أصل] إحدى الباءات ياءً. والوجهان جيِّدان.
  والرِّبا في المال والمعاملة معروف، وتثنيته رِبَوَان ورِبَيَان([38]). والأُرْبِيَّة من هذا الباب، يقال هو في أُرْبِيَّة قَومِه، إذا كان في عالي نسبِه من أهل بيته. ولا تكون الأُرْبِيّة في غيرهم. وأنشد:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])  والأُرْبِيَّتَانِ: لَحمتان عند أصول الفخذِ من باطن. وسُمِّيتا بذلك لعُلُوّهما على ما دونهما.
  وأما المهموز فالمربَأ والمَرْبَأة من الأرض، وهو المكان العالي يقف عليه عَينُ القَوم. ومَربأة البازِي: المكانُ يقف عليه. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])  وأنا أربأ بك عن هذا الأمر، أي أرتفِع([41]) بك عنه. وذكر ابن دريد: لفُلانٍ على فُلانٍ رَبَاء، ممدود، أي طَوْلٌ([42]). قال أبو زيد: رَابَأْتُ الأمرَ مُرابأةً، أي حَذِرْتُه واتَّقَيْتُه. وهو من الباب، كأنّه يرقُبه. قال ابن السِّكِّيت: ما ربأتُ رَبْأََ فُلانٍ، أي ما علِمتُ به. كأنّه يقول: ما رقَبته. ومنه: فعل فِعلاً ما ربأتُ به، أي ما ظننتُه.
  والله أعلم بالصواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) أنشدهما في اللسان (ربت، رمت)، وقبله في (زمت):
* سميتها إذ ولدت "تموت" *
([2]) البيت لأبي ذؤيب في ديوانه 85 والمجمل واللسان ربث، رصع، نهي). وعجزه:
* وصار الرصيع نهية للحمائل *
([3]) أنشد في اللسان (ربج) لأبي الأسود العجلي:
وقلت لجاري من حنيفة سر بنا *** نبادر أبا ليلى ولم أتربج    والبيت بدون نسبة في المخصص (12: 128)، وعجزه في المجمل كما هنا.
([4]) الشف، بالكسر قد يفتح: الفضل والربح والزيادة.
([5]) صدره كما في ديوان الأعشى 163 واللسان (نصح، ربح):
* فترى الشرب نشاوى كلهم *
    لكن في اللسان: "فترى القوم" وهي رواية المخصص (4: 101).
([6]) الأروية: جمع رواء، ككساء، وهو حبل يشد به المتاع على البعير.
([7]) لخفاف بن ندبة كما سبق في حواشي (بح1: 174). وعجزه:
* يعيش بفضلهن الحي سمر *
([8]) الذي في الجمهرة (1: 220): "والرباح ولد القرد والجمع ربابيح".
([9]) لصخر الغي الهذلي كما في اللسان (مها، ربد). وسيعيده في (مها). وقصيدته في شرح السكري للهذليين (12) ومخطوطة الشنقيطي 55. وقبل البيت:
إني سينهى عني وعيدهم *** ببض رهاب ومجنأ أجد([10]) كذا وردت هذه الكلمة. والظن أنها مقحمة.
([11]) البيت بدون نسبة في اللسان (ربد). وورد في أبيات منسوبة إلى سويد بن كراع. البيان (2: 12) برواية: "جعلت أمامها".
([12]) الجمهرة (1: 255).
([13]) قربة، بالباء، كما في الأصل والمجمل والتفسير بعدها يؤيدها. وفي اللسان (9: 11): "وقرية ربوض" عظيمة مجتمعة. وفي الحديث أن قوماً من بني إسرائيل باتوا بقرية ربوض... وقربة ربوض واسعة". فجعل الوصف للقرية والقربة.
([14]) ديوان ذي الرمة 432 واللسان (ربض). وتمامه:
* من الدهنا تفرغت الحبالا *     وقبله:
وفي الأظعان مثل مها رماح *** علته الشمس فادرع الضلالا([15]) يقال بالفتح والتحريك، وبضم وبضمتين.
([16]) البيت في اللسان (ربض، قرمص)
([17]) ديوان لبيد 14 طبع 1881 واللسان (تلل). وقد سبق في (تل 339).
([18]) التلاد: القديم. وفي الأصل: "بلاد"، صوابه من المجمل واللسان.
([19]) في القاموس (ربط): "لقب الغوث بن مر بن طابخة؛ لأن أمه كانت لا يعيش لها ولد فنذرت لئن عاش لتربطن برأسه صوفة ولتجعلنه ربيط الكعبة".
([20]) يقال فيها بضم ياء المضارع، وفتحها وكسرها.
([21]) في الأصل: "عبيد الله"، تحريف. انظر المفضليات (2: 178).
([22]) البيت من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة (1: 420).
([23]) صدره كما سبق في (ربط):  * رابط الجأش على فرجهم *
([24]) وبضمها أيضاً؛ فهن ثلاث لغات.
([25]) يقال أشلت الحجر، وشلت به، وشاولته.
([26]) رواية اللسان (شظظ، ربع، جلفع): "الناقة الجلفعة". وفي مادة (طبع): "المطبعة" كما هنا.
([27]) الجمهرة (1: 267).
([28]) وكذا في الجمهرة. وفي المجمل: "الدقيق".
([29]) يقال أيضاً "رمدت" بالميم، كما في اللسان (رمد، ربق).
([30]) في المجمل "يقول: إذا أضرعت فهيئ الربق لأولادها؛ فإنها تلد عن قريب".
([31]) في الأصل: "أوقفه فيه"، صوابه من المجمل واللسان.
([32]) هو أبو خراش الهذلي، كما في اللسان (ربل). وقصيدته في نسخة الشنقيطي من الهذليين 75، وحماسة أبي تمام (1: 326).
([33]) في الأصل: "مربلة"، والسياق يأباها، وصوابها من المجمل واللسان.
([34]) في اللسان (ربب): "مفتقر" وقال. "ويروى معتصر". وقد ورد بهذه الرواية في اللسان (عصر). ولم ينشده في (ربن). وسيعيده ابن فارس في (عصر).
([35]) كلمة "حتى" ليست في الأصل، وإثباتها من المجمل.
([36]) اقتصر في المجمل على لغة الفتح، وهنا ضبط في النسخة في هذا الموضع بالفتح ثم الضم. ويقال أيضاً "ربوة" بالكسر، كما سيأتي، فالكلمة مثلثة.
([37]) في الأصل: "ما".
([38]) في اللسان: "وأصله من الواو، وإنما ثني بالياء للإمالة السائغة فيه من أجل الكسرة".
([39]) البيت في المجمل واللسان (ربا).
([40]) ديوان امرئ القيس 10. والمقتفر: المتتبع الآثار.
([41]) في الأصل: "أرفع".
([42]) في الجمهرة (3: 203): "أي طول وعلو". والطول، بالفتح، كما ضبط بالأصل: الفضل. وضبط في المجمل بالضم، وليس بشيء. وزاد في المجمل بعده: "وهو مردود".
ـ

##### Türkçe

(باب الراء والباء وما يثلثهما)
  (ربت)  **الراء** ve **الباء** ve **التاء** aslî değildir; fakat o, ibdâl باب’ındandır; “**ربَّتَه تَرْبيتاً**” denir; **ربَّبَه** ettiği zaman. Dedi:
والقَبْرُ صِهْرٌ صالحٌ زِمِّيتُ *** ليس لمن ضُمِّنَه تَرْبيتُ([1])  (ربث)  **الراء** ve **الباء** ve **الثاء** tek bir asıldır; bir karışmaya ve tutulup kalmaya delâlet eder. “**ربّثْْتُ** falancayı **أرَبِّثُه** onu işten” dersin; onu ondan alıkoyduğun zaman. **الرَّبِيثة**: seni alıkoyan iştir. Hadiste: “Cuma günü olunca İblîs askerlerini insanlara gönderir de onlara **بالرّبائث** ile tutunurlar.” İstiyor ki: onları, kendilerini alıkoyan ihtiyaçları hatırlattılar. Ve “**اربَثَّ** قومُ” denir; karıştıkları zaman. Dedi:
  * رَمَيناهمُ حتَّى إذا اربَثَّ جَمعُهمْ([2]) *
  (ربج)  **الراء** ve **الباء** ve **الجيم** tek bir kelimedir, eğer sahihse; şaşkınlığa delâlet eder. Halîl dedi: **التَّربُّج**: şaşkınlıktır. Dedi:
  * أتيْتُ أَبَا لَيْلَى وَلَمْ أَتَرَبَّجِ([3]) *
  Ve denir ki—bu ona yakındır—**الرَّباجَة**: irilik (kabalık).
  (ربح)  **الراء** ve **الباء** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir alışverişte bir fazlalığa delâlet eder([4]). Bundan: “Falanca satışında **رَبِح** **يَرْبَح**” (kâr etti) denir; fazlalık elde ettiği zaman. Ve “**تجارةٌ رابحة**”: onda kâr edilen (ticaret). **رِبْح** ve **رَبَح** denir; tıpkı **مِثْلٌ** ve **مَثَل** denildiği gibi. Ama A‘şâ’nın sözü:
  * مِثْلَ ما مُدَّ نِصاحاتُ الربَحْ([5]) *
  Kavim dedi ki: **النِّصاحات** iplerdir; onlar **الأَرْوِيَةُ**’dir([6]). Ve **الرَّبَح**: atlar ve develerdir; satış ve kâr etmek için getirtilir. Ama onun sözü:
  * قَرَوْا أضْيافَهُمْ رَبَحاً بِبُحٍّ([7]) *
  İbn Düreyd dedi: باب’dan şâz olanlardan **الرُّبَّاح**; onun **القِرْد** olduğu söylenir([8]).
  (ربخ)  **الراء** ve **الباء** ve **الخاء** küçük bir asıldır; gevşeklik ve yumuşamaya delâlet eder. Dediler: “Yürüdü, ta ki **تربّخ** etti”; yani gevşedi. Ve çok etli olana **الرَّبِيخ** derler. Ve denir ki **الرَّبُوخ**: cima sırasında üzerine baygınlık gelen kadındır.
  (ربد)  **الراء** ve **الباء** ve **الدال** iki asıldır: biri renklerden bir renktir; diğeri ikamettir.
  Birincisi **الرُّبْدة**’dir; siyahlığına güzel olmayan bir bulanıklığın karıştığı bir renktir. Devekuşu **رَبْداء**’dır. Ve erkeğe, öfkelenip rengi değişince ve yüzü çillenince: “**تَرَبَّد** etti” denir. Ve bir koyun **رَبْداء**; o, kızıllık ve beyazlıkla benekli siyahtır. **الأَرْبَد**: kötü bir yılan türüdür; renginde bir **رُبْدَة** vardır. Ve koyun **ربَّدَت**; bu, sütü çoğaldığı zaman olur; memesinin içinde siyahlık ve beyazlık parıltıları görürsün. باب’dan onların sözü: “Gökyüzü **متربِّدة**”; yani bulutlanmış. Ama kılıcın **رُبَْد**’i, onun süslemesinin **فِرِنْد**’idir; o Hüzeylîcedir. Dedi:
وصَارِمٌ أُخْلِصَتْ خَشِيبَتُهُ *** أبْيَضُ مَهْوٌ في متنهِ رُبَدُ([9])  Ve onu, zikrettiğimiz asla döndürmek mümkündür. Şöyle denir([10]):
  Ama diğer asıl: **المِرْبَد**: develerin durduğu yer; iştikakı **رَبَدَ**’dendir; yani ikamet etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: “Onu **رَبَدَه**” (rabad etti); onu hapsettiği zaman. **المِرْبَد**: harman yeri de. Ve insanlar derler ki: **المِرْبَد**, ağıla kapısına konulan, develerin göğüslerine enlemesine gelen ve onları çıkmaktan alıkoyan tahta yahut sopadır. Böylece Ebû Zeyd’den rivayet edilmiştir. Ben bunu bir yanlış sayıyorum; **المِرْبَد** ancak davarın hapsedildiği yerdir. Tahta ise **عصا المِرْبَد**’dir. Görmez misin ki şair onu **المِرْبَد**’e izafe etti de şöyle dedi; Süveyd b. Kurâ‘:
عَوَاصِيَ إِلاّ ما جعَلْتُ وراءَها *** عَصَا مِرْبَدٍ تَغْشَى نُحُوراً وأذرُعا([11])  (ربذ)  **الراء** ve **الباء** ve **الذال** bir şeyde hafifliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **الرَّبَذُ**; o, ayakların hafifliğidir. Ayakları hafif olan **رَبِذٌ**’dir. باب’dan **الرِّبْذَة**; o, deveye onunla katran sürülen bir yün parçasıdır. Ve denir ki hayızlı kadının bezi **رِبْذَة** diye adlandırılır. Bazıları dedi: **الرِّبْذة**, kuyumcunun ziyneti onunla parlatıp cilaladığı bezdir. Ama **الرَّبذُ**: develerin boyunlarına asılan yünlerdir; bir tanesi **رَبَذَة**. Kıyas hepsinde birdir. Ve o, zikrettiğimiz hafifliğe döner.
Ve buna yakın olanlardan onların sözü: “Falanca **لَذُو رَبِذَاتٍ**”; yani sözde çok düşkün (sürçen) biridir. Bu ancak hafiflikten ve az sebatlılıktan olur.
  (ربس)  **الراء** ve **الباء** ve **السين** tek bir asıldır; İbn Düreyd onu zikretti; dedi([12]): **الرَّبْس**’in aslı iki elle vurmaktır. “**الرَّبْس**’in aslı vurmaktır” denir; “Onu iki eliyle **ربَسَه**” denir. Dedi: Ve derler ki: “Bir musibet **رَبْساء**”; yani şiddetli. O, zikrettiğimiz asıl üzeredir; sanki o, insanları iki eliyle çarpıp durur.
  Başkası zikretti—o, onun asılladığı şeye yakındır—ki **الارتباس** et ve benzerinde dolgunlaşmadır; “Koç **ربيـسٌ**” denir; yani dolgun.
  Ve bundan şâz olanlardan onların sözü: “**اربسَّ اربِساساً**”; yere girip gittiği zaman.
  (ربص)  **الراء** ve **الباء** ve **الصاد** tek bir asıldır; beklemeye delâlet eder. Bundan **التربُّص**. “Onu **تربَّصْت**” denir. Sicistânî nakletti: “Basra’da benim bir **رُبْصة**’m var; eşyamda benim bir **رُبْصة**’m var”; yani onda benim bir bekleyişim var.
  (ربض)  **الراء** ve **الباء** ve **الضاد** sükûn ve istikrara delâlet eden bir asıldır.
  Bundan: koyun ve başkası **رَبَضَت**; **تَرْبِض** **رَبْضا**. **الرَّبيض**: yatan koyun sürüsü. Ve **رَبَض البطنِ**: deve ve başkasının, yattığı zaman yere bitişen kısmı. Ve **الرَّبَض**: şehrin çevresi; her kavmin meskeni bir **رَبَض**’dır. **الرِّبْضة**: bir tek yerde öldürülmüş her kavmin öldürüldüğü yer.
  Ama onların “geniş olan için **قِرْبَةٌ رَبوضٌ**” sözü, باب’dandır; sanki o doldurulur da yatar, yahut sulanır da yatar. Ama **الرَّبوض**: büyük gölgelik ağaç ve büyük ağaçtır; ona sığınılıp altında yatıldığı için böyle adlandırıldı. Zü’r-Rumme dedi:
  * تَجَوَّفَ كُلَّ أرطاةٍ ربوضٍ([14]) *
  **الأرباض**: semer kayışlarıdır; çünkü onunla bağlanır da sakinleşir. Koyunun barınağı: onun **رَبَض**’ıdır; çünkü onda yatar. Bir kavim dedi: “Güneş **أرْبَضَت**”; sıcağı şiddetlendiği zaman; ta ki koyunu ve ceylanı yatırır. Ve erkeğin **رَبْضُه** ve **رُبْضُه**([15]): karısıdır; kıyas düzenlidir; çünkü o, onun sükûnudur. Bu kıyasın doğruluğuna delil: onların bütün meskene **رَبضاً** adını vermeleridir. Şair dedi:
جاء الشِّتاءُ ولَمَّا أتَّخِذْ رَبَضاً *** يا ويحَ كَفِّيَ من حَفْرِ القَرامِيصِ([16])  Ama hadiste gelen **الرُّوَيْبِضَة**: “Ve **الرُّوَيْبِضَة** konuşur” (sözü), değersiz hakir adamdır. Ona bu ad verildi; çünkü o yerde yatar; azlığı ve hakirliği sebebiyle; ona aldırış edilmez.
  (ربط)  **الراء** ve **الباء** ve **الطاء** tek bir asıldır; bağlamaya ve sebat etmeye delâlet eder. Bundan: “Şeyi **رَبَطتُ**; onu **أربِطه** **ربْطاً**”; onunla bağlanan şey **رِباط**’tır.
  باب’dan **الرِّباط**: düşman sınırını gözetip orada kalmak; sanki onlar oraya bağlanmış da orada sebat etmiş ve ona devam etmişlerdir. Ve “**رابطُ الجأش**” adam; yani kalbi ve nefsi kuvvetli. Lebîd dedi:
رابطُ الجأشِ عَلَى فَرْجِهِمُِ *** أعطِفُ الجَوْن بمَرْبُوع مِتلّ([17])وقال ابن أحمر:
أربَط جأشاً عن ذرى قومِهِ *** إِذا قَلَّصَتْ عما تُوَارِي الأُزُرْ  Ve “Atı **ارتبطتُ** **للرِّباط**” denir. Ve denir ki **الرِّباط** atlardan, bineklerden beş ve daha fazlasıdır. Ve falanca ailesinin atlardan bir **رِباط**’ı vardır; tıpkı **تِلاد**([18]) denildiği gibi; o, yanında bulunan atın aslıdır. Leylâ el-Ahîliyye dedi:
قومٌ رِباطُ الخَيْلِ وَسْطَ بُيوتِهمْ *** وأسِنّةٌ زُرْقٌ يُخَلْنَ نُجومَا   Ve denir: “Ceylan **رِباطَه**’ını kesti”; yani tuzağını. Şeybânî’den nakledildi: “Su **مترابِط**”; yani daimî, ayrılıp gitmez. Dediler: Ve **الرَّبيط**: **الغَوْث بن مُرّ**’un lakabıdır([19]). Ama hurmaya “**رَبِيطٌ**” demeleri; denir ki o, kuruyup üzerine su dökülen şeydir. Belki bu, dâhildendir; ve denildi ki o, **بالدال** ile **الرَّبيد**’dir; aslî değildir.
  (ربع)  **الراء** ve **الباء** ve **العين** üç asıldır: biri dört şeyin bir parçasıdır; diğeri ikamettir; üçüncüsü kaldırma ve yükseltmedir.
  Birincisi: şeyin **الرُّبْع**’ı. “Kavmin mallarının dörtte birini aldığım zaman **رَبَعْتُ القومَ أرْبَِعهم**” denir; ve “onlara dördüncü olduğum zaman **رَبَعتُهْم أربَُِعهم**” denir([20]). **المِرْباع** bundandır; o, reisin aldığı bir şeydi; ganimetin dörtte biri. Abdullah([21]) b. ‘Aneme ed-Dabbî dedi:
لك المِرْباع منها والصفايا *** وحُكمك والنَّشيطة والفضولُ([22])  Hadiste: “Seni **تَرْبَُِع** kılmadım”; yani **المِرْباع**’ı alırsın. Ama Lebîd’in sözü:
  * أعطِفُ الجَوْنَ بمربُوعٍ مِتَلّ([23]) *
  İki görüştür: biri, onun mızrağı kastetmesidir; o, ne uzun ne kısa olandır; tıpkı “Erkeklerden bir adam **رَبْعَة**” denildiği gibi. Bunu söyleyen, **الباء**’ın “ile” manasında olduğuna gitti; sanki şöyle dedi: “**الجون**’u—o onun atıdır—eğip çeviririm; ve yanımda **مربوعٌ مِتَلٌّ** vardır.” **الرَّبْعَة**’nin kıyası ikinci باب’dandır. İkinci görüş: onun dört kuvvet üzerine olan bir dizgini kastetmesidir. Bu, iki vecihten daha açıktır. باب’dan **رَبَاعِيَاتُ الأسنان**: ön dişlerin altındakiler. Ve sıtmada ve suya gelişte **الرِّبع**: dördüncü günde olan şeydir; o, bir gün suya gelir, iki gün otlar, sonra dördüncü gün suya gelir. Ve “Sıtma ona **رَبَعت** ve **أرْبَعت**” denir. **الأربِعاء** günlerdendir; **أفعِلاء** veznindedir. **الأرْبَعاء**’ın **فتح الباء** ile geldiği de zikredilmiştir([24]). باب’dan **الرَّبيع**: dört zamandan bir zamandır; **المَرْبَعُ**: o zamanda kavmin konakladığı yer. **الرُّبَع**: ilkbaharda doğan deve yavrusu. Ve “Deve **مُرْبِع**”; ilkbaharda doğurduğu zaman; eğer bu onun âdetiyse o **مِرباع**’dır. باب’dan: “Adam **أرْبَعَ**”; gençlikte çocuğu doğduğu zaman; çocukları **رِبْعيُّون**’dur.
  Diğer asıl: ikamet; “**رَبَعَ يَرْبَع**” denir. **الرَّبْع**: kavmin mahallesi. باب’dan: “Kavim **على رَبِعَاتهم**”; yani ilk işleri üzeredir; sanki o, eskiden ebediyen üzerinde ikamet ettikleri iştir. Ve derler: “**ارْبَع على ظَلْعك**”; yani ağır davran ve bekle. Ve “**غَيْثٌ مُرْبِعٌ مُرْتِع**” denir. **المُرْبِع**: isabet edeni, otlak arama ve göçme işinden, kendi **مَرْبَع**’ında alıkoyandır. **المُرْتِع**: develerin içinde otladığı şeyi bitirendir.
  Üçüncü asıl: “Taşı kaldırdığım zaman **رَبَعْتُ الحجر**” denir([25]). Ondan hadiste: “O, bir kavme uğradı; bir taşı **يَربَعُون**” ve “**يرتبعون**.” Taşın kendisi **رَبِيعةٌ**’dır. **المِرْبَعة**: yüklerin onunla taşınıp bineklerin sırtlarına konulduğu sopadır. Şöyle inşad edildi:
أيْنَ الشِّظاظانِ وأيْنَ المِرْبَعة *** وأيْنَ وَسْقُ النّاقةِ المطَبَّعَهْ([26])  **الشِّظاظان**: çuvalın kulplarına konulan iki çubuktur. **المطبَّعة**: ağırlaştırılmış olan.
  **الوَسْق**: yüktür. Ve **الرَّبيعة** denir: silahtan yumurta (miğfer). Ve “Falanca benimle **رابَعَنِي**” denir; **المِرْبَعة** ile yükü seninle birlikte taşıdığı zaman.
  Asıllardan şâz olanlardan: **الرَّبْعَة**; o, tencere ayağı taşları arasındaki mesafedir.
  (ربغ)  **الراء** ve **الباء** ve **الغين** tek bir kelimedir; eğer sahihse. “**ربيعٌ رابغ**” derler; yani verimli; Ebû Zeyd’den nakledilmiştir. İbn Düreyd’den nakledildi([27]): **الرَّبْغ** ince dövülmüş topraktır([28]).
  (ربق)  **الراء** ve **الباء** ve **القاف** tek bir asıldır; o, bir şeyin bir şeyle dönüp dolaşmasıdır. Boyundaki gerdanlık gibi; sonra dallanır. **الرِّبْقة**: boyundaki iptir. Ve onların sözünde: “**ربَّدَتِ**([29]) koyunlar; o hâlde **فربِّق رَبّق**”: koyunlar sütü çoğalttığı zaman, yavruları için **الرِّبَق**’ı hazırla; çünkü o, doğum sırasında sütünü indirir([30]). **الرَّبيقة**: **الرِّبْقة** içinde bağlanmış hayvandır. Hadiste geldi: “Ahde vefa size aittir; **الرِّباق**’ı yemediğiniz sürece”; o, **رِبق**’ın cem‘idir; o da iptir; ahdi kastetti. Boyunlara lâzım olanı, hayvanların boyunlarına konulan **الرِّبْق**’a benzetti. Ve “Falancayı bu işte **رَبَقْتُ**” denir; onu ona düşürdüğün zaman([31]); ta ki **ارتَبَق** etsin. **أمُّ الرُّبَيْق**: belâdır; sanki o, insanlarla döner dolaşır; ta ki onlar onun içinde **يرتبِقوا**.
  (ربك)  **الراء** ve **الباء** ve **الكاف** karıştırmaya ve karışmaya delâlet eden bir kelimedir. **الرَّبْك**: tiridi düzeltmek ve karıştırmaktır. Bu yapıldığı zaman ona **الرَّبيكة** denir. Ve “İşte **ارتبك** etti” denir; ondan neredeyse kurtulamadığı zaman.
  (ربل)  **الراء** ve **الباء** ve **اللام** tek bir asıldır; birleşmede toplanmaya ve çokluğa delâlet eder. “Kavim **رَبَل** etti; **يَرْبُلون**” denir. **الرّبيلة**: şişmanlıktır. Şair dedi([32]):
ولم يَكُ مثلوجَ الفؤادِ مُهبَّجاً *** أضاعَ الشَّبابَ في الرَّبيلةِ والخَفْضِ  باب’dan **الرَّبَْلَة**: uyluğun iç kısmı; cem‘i **الرَّبَلات**. “Kadın **مُتَرَبِّلة**”: çok etli; ve **تربَّلتْ**. İsim **الرَّبَالة**’dir.
  Bu باب’a yakın olanlardan: **الرَّبْل**; o, ağaçtan türlerdir; zaman ona soğuyup yaz dönünce, yağmursuz yeşil yaprakla yarılır. “Yer **تربَّلت**” denir. Buna yakın olanlardan: **الرِّئبال**; o, aslandır; yaratılışının toplanıklığı sebebiyle böyle adlandırıldı.
  (ربن)  Eğer **النون** onda aslî kılınırsa tek bir kelimedir; o da **الرُّبَّان**’dır. “Şeyi onun **برُبَّانِهِ** ile aldım” denir; yani tamamıyla. Başkaları dedi: Her şeyin **رُبّان**’ı: onun yeniliğidir. İbn Ahmer dedi:
وإنّما العَيْش برُبّانِهِ *** وأنتَ من أفْنَانِه مُعْتَصِرْ([34])  **برُبّانِه** ile kasteder: onun tazeliği ve yeni oluşu.
  (ربي/أ)  **الراء** ve **الباء** ve illetli harf; hemzeli olanı da; tek bir asla delâlet eder; o da artma, büyüme ve yükselmedir. Bundan: “Şey **ربا** eder; **يربُو**”; arttığı zaman. Ve “Tepeye **ربَا** eder; **يَربُوها**”; ona yükseldiği zaman. Ve “**رَبَا**”: ona **الرَّبْو** isabet etti; **الرَّبْو**: nefesin yükselmesidir. Dedi:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا  yani ona yükseldi; ve ona **الرَّبو** isabet etmedi.
  **الرَّبوة** ve **الرُّبْوة**([36]): yüksek yerdir. Ve “Buğday **أرْبَت** etti”; yani arındı; o **تُرْبِي** eder. **الرِّبْوة** de **الرَّبْوة** manasındadır. Ve “Onu **ربَّيْتُهُ** ve onu **تربَّيْتُه**” denir; onu beslediğin zaman. Bu, iki mana üzerine olur: biri, zikrettiğimizdendir; çünkü o, terbiye edilince büyür, arınır ve artar. Diğer mana, **التَّربيب**’den “Onu **ربّيْته**”dendir. Ve caizdir ki [asıl olarak] iki **الباء**’dan biri **ياء** olsun. İki vecih de iyidir.
  Malda ve muamelede **الرِّبا** mâlûmdur; tesniyesi **رِبَوَان** ve **رِبَيَان**’dır([38]). **الأُرْبِيَّة** bu باب’dandır; “O, kavminin **أُرْبِيَّة**’sindedir” denir; ehl-i beytinden, nesebinin yükseğinde olduğu zaman. **الأُرْبِيّة** başkalarında olmaz. Şöyle inşad edildi:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])  **الأُرْبِيَّتَانِ**: uyluğun iç tarafından, uyluk kökleri yanında iki et parçasıdır. Altındakine göre yükseklikleri sebebiyle böyle adlandırıldılar.
  Ama hemzeli olan: yerden **المربَأ** ve **المَرْبَأة**; o, kavmin gözcüsünün üzerinde durduğu yüksek yerdir. **مَربأة البازِي**: üzerinde durduğu yerdir. İmru’ul-Kays dedi:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])  Ve “Seni bu işten **أربأ** ederim”; yani seni ondan yükseltirim([41]). İbn Düreyd zikretti: “Falancanın falanca üzerinde **رَبَاء**’ı vardır”; medli; yani üstünlük([42]). Ebû Zeyd dedi: “İşi **رَابَأْتُ**; **مُرابأةً**”; yani ondan sakındım ve çekindim. O, باب’dandır; sanki onu gözetler. İbnü’s-Sikkît dedi: “Falancanın **رَبْأَ**’sini **ربأتُ** etmedim”; yani onu bilmedim. Sanki o şöyle der: onu gözetlemedim. Ondan: “Bir fiil yaptı; onunla **ما ربأتُ**”; yani onu zannetmedim.
  Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التربص: الانتظار بالشيء، سلعة كانت يقصد بها غلاء، أو رخصا، أو أمرا ينتظر زواله أو حصوله، يقال: تربصت لكذا، ولي ربصة بكذا، وتربص، قال تعالى: ﴿والمطلقات يتربصن﴾ [البقرة/228]، ﴿قل تربصوا فإني معكم من المتربصين﴾ [الطور/31]، ﴿قل هل تربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم﴾ [التوبة/52]، ﴿ويتربص بكم الدوائر﴾ [التوبة/98].

##### Türkçe

- **التربص**: bir şey ile beklemek; pahalanması yahut ucuzlaması kastedilen bir meta; yahut zevâli veya husûlü beklenen bir iş. Denilir: **تربصت** **لكذا**; ve benim **ربصة**’m **بكذا** vardır; ve **تربص**. Yüce Allah dedi: ﴿**والمطلقات يتربصن**﴾ [البقرة/228]، ﴿**قل تربصوا فإني معكم من المتربصين**﴾ [الطور/31]، ﴿**قل هل تربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم**﴾ [التوبة/52]، ﴿**ويتربص بكم الدوائر**﴾ [التوبة/98].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ب ص
تربـص بسلعتـه الغـلاء ‏"‏ نتربـص بـه ريـب المنـون ‏"‏ ولـي بالبصـرة ربصـة ولي في متاعي ربصة وهي التربص‏.‏

##### Türkçe

ر ب ص
**تربـص**: malıyla pahalılığı gözetledi. “Ben onunla **ريب المنـون** gözetleriz.” Ve benim Basra’da bir **ربصـة**’m vardır; ve benim eşyamda bir **ربصة** vardır; ve o, **التربص**’tur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّرَبُّصُ: الانْتِظارُ. رَبَصَ بالشيء رَبْصاً وتَرَبَّصَ به: انتظر به خيراً أَو شرّاً، وتَربّصَ به الشيء: كذلك. الليث: التَّرَبُّصُ بالشيء أَن تَنْتَظِرَ به يوماً ما، والفعل تَرَبَّصْت به، وفي التنزيل العزيز: هل تَرَبَّصُون بنا إِلاَّ إِحْدَى الحُسْنَيَيْنِ؛ أَي إِلا الظَّفَرَ وإِلاّ الشَّهادةَ، ونحن نتَربّصُ بكم أَحَدَ الشرّين: عذاباً من اللّه أَو قَتْلاً بأَيْدِينا، فبين ما نَنْتَظِرُه وتَنْتَظِرونه فَرْقٌ كبير. وفي الحديث: إِنما يُريدُ أَن يَتَرَبّص بكم الدَّوائِرَ؛ التربُّصُ: المُكْثُ والانتظارُ.
ولي على هذا الأَمر رُبْصةٌ أَي تلبّثٌ. ابن السكيت: يقال أَقامت المرأَة رُبْصَتَها في بيت زوجها وهو الوقت الذي جُعِل لزوجها إِذا عُنِّنَ عنها، قال: فإِن أَتاها وإِلاَّ فُرِّقَ بينهما. والمُتَرَبِّصُ: المُحْتَكِرُ. ولي في متاعي رُبْصةٌ أَي لي فيه تَرَبّصٌ؛ قال ابن بري: تَرَبَّصَ فِعْلٌ يتعدى بإِسقاط حرف الجر كقول الشاعر:
تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنُونِ لعلّها
تُطَلَّقُ يوماً، أَو يَمُوتُ حَلِيلُها

##### Türkçe

**التَّرَبُّصُ**: bekleyiştir. **رَبَصَ** bir şey ile **رَبْصاً** ve **تَرَبَّصَ** onunla: onunla bir hayır yahut bir şer bekledi; ve **تَربّصَ** onunla bir şeyi: böyledir. **الليث**: **التَّرَبُّصُ** bir şey ile, bir gün bir şey ile beklemendir; fiil: **تَرَبَّصْت** onunla. Ve aziz tenzilde: **هل تَرَبَّصُون بنا إِلاَّ إِحْدَى الحُسْنَيَيْنِ**; yani ancak ya zaferi ya da şehadeti; ve biz sizinle iki şerden birini bekleriz: Allah’tan bir azap yahut ellerimizle bir öldürme; böylece bizim beklediğimiz ile sizin beklediğiniz arasında büyük bir fark vardır. Ve hadiste: “Ancak ister ki sizinle **الدَّوائِرَ** beklesin”; **التربُّصُ**: durup kalma ve bekleyiştir.

Ve benim için bu iş üzerinde bir **رُبْصةٌ** vardır; yani bir oyalanma. **ابن السكيت**: denir ki kadın, kocasının evinde **رُبْصَتَها**nı ikamet ettirdi; o, kendisinden dolayı ona karşı **عُنِّنَ** olunduğunda kocası için kılınan vakittir. Dedi ki: eğer ona gelirse; yoksa ikisinin arası ayrılır. Ve **المُتَرَبِّصُ**: stokçudur. Ve benim eşyamda bir **رُبْصةٌ** vardır; yani onda benim için bir **تَرَبّصٌ** vardır; **ابن بري** dedi ki: **تَرَبَّصَ** harf-i cerri düşürmekle geçişli olan bir fiildir; şairin sözü gibi:

**تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنُونِ لعلّها
تُطَلَّقُ يوماً، أَو يَمُوتُ حَلِيلُها**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ب ص * * التَّرَبُّصُ * الانتظار و * المُتَرَبِّصُ * المُحتكر

##### Türkçe

* ر ب ص * * **التَّرَبُّصُ** * beklemek ve * **المُتَرَبِّصُ** * tekelci (stokçudur)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ربص بفلان ربصا: انتظر به خيرا أو شرا يحل به، كتربص به، قال الله تعالى فتربصوا به حتى حين، نقله ابن دريد، وقال الليث: التربص بالشيء: أن تنتظر به يوما ما، وقال الجوهري: التربص: الانتظار، وزاد ابن الأثير: والمكث. ثم إن ظاهر سياقه أن التربص يتعدى بالباء، كالربص، وهو نص ابن دريد، كما عرفت، ونص الراغب في المفردات، والزمخشري في الأساس، غير أن البيضاوي - في قوله تعالى  الذين يتربصون بكم أثناء أواخر النساء  قدر له مفعولا، فتأمل، وقال ابن بري: تربص فعل يتعدى بإسقاط حرف الجر، كقول الشاعر:
  تربص بها ريب المنون لعلها                      تطلق يوما أو يموت حليلها وقال ابن عباد: يقال ربصني أمر، وأنا مربوص.
 والربصة، بالضم، منه، وهي أيضا كالربشة في اللون، أربص أربش، وهم ربص. والربصة، أيضا: التربص، يقال: لي في متاعي ربصة: أي تربص، كما في الصحاح، وقال غيره: لي على هذا الأمر ربصة: أي تلبث، وقال أبو حاتم: لي بالبصرة ربصة، أي تربص. وقال ابن السكيت: يقال أقامت المرأة ربصتها في بيت زوجها، وهي الوقت الذي جعل لزوجها إذا عنن عنها، فإن أتاها وإلا فرق بينهما. قال الصاغاني: والتركيب يدل على الانتظار.

##### Türkçe

**ربص** falanca ile **ربصا**: ona (gelecek) bir hayrı veya bir şerri, onun üzerine inecek (şeyi) bekledi; **تربص** ile (de) böyledir. Yüce Allah dedi ki: “O hâlde onunla, bir vakte kadar bekleyin.” Bunu İbn Düreyd nakletti. Leys dedi ki: **التربص** bir şey ile: onunla bir gün(ler) (gelecek) bir şeyi beklemendir. Cevherî dedi ki: **التربص**: bekleyiştir. İbnü’l-Esîr artırdı: ve (ayrıca) kalış. Sonra, siyakının zahiri şudur ki **التربص**, **ربص** gibi, **الباء** ile geçişli olur; ve bu, bildiğin üzere, İbn Düreyd’in nassıdır; ve **المفردات**’ta Râgıb’ın nassı, ve **الأساس**’ta Zemahşerî’ninki (de böyledir). Ancak Beyzâvî – Yüce Allah’ın sözü olan “Sizi gözetleyip bekleyenler” (ifadesinde), **أواخر النساء** esnasında – ona bir mef‘ûl takdir etti; öyleyse düşün. İbn Berrî dedi ki: **تربص** bir fiildir; cer harfini düşürmekle geçişli olur; şairin sözü gibi:

  **تربص بها ريب المنون لعلها                      تطلق يوما أو يموت حليلها**

İbn Abbâd dedi ki: denilir: “Beni bir iş **ربصني** etti”; ve ben **مربوص**um.

Ve **الربصة**, (ر ile) ötre ile, ondandır; ve o, renkte **الربشة** gibi de olur: **أربص** **أربش**; ve onlar **ربص**tur. Ve **الربصة**, ayrıca: **التربص**tur; denilir: “Eşyamda benim için bir **ربصة** vardır”: yani **تربص**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası dedi ki: “Bu iş üzerinde benim için bir **ربصة** vardır”: yani ağırdan alma. Ebû Hâtim dedi ki: “Basra’da benim için bir **ربصة** vardır”: yani **تربص**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: denilir: “Kadın, kocasının evinde **ربصتها**sını ikamet etti”; ve o, kocası için, eğer ona karşı **عنن** olursa, kendisine (tanınmış) kılınan vakittir; eğer ona gelirse (ne âlâ), yoksa ikisinin arası ayrılır. Sâgânî dedi ki: ve terkib, bekleyişe delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَبَصَ بِفُلَانٍ
1 رَبَصَ بِفُلَانٍ ذ , or بِالشَّىْءِ: see 5. -A2- رَبَصَنِى (K) A thing, or an affair, or an event, put me in expectation. (TA.)

تربّص
5 تربّص ذ He expected; or awaited: (S:) he tarried; or tarried expecting. (IAth.) You say تربّص الأَمْرَ He looked for, expected, awaited, or waited for, the thing, or event. (Msb.) And تربّص بِهِ الشَّىْءَ, (M,) or الأَمْرَ, (Msb,) He looked for, expected, awaited, or waited for, the thing, or event, to befall him, or betide him. (M, Msb.) It is said in the Kur [ix. 52], هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا اـِلَّا اـِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ [Do ye look for, &c., aught save one of the two best things (namely victory or martyrdom) to betide us?]. (M.) And a poet says,
تَرَبَّصْ بِهَا رَيْبَ المَنُونِ لَعَلَّهَا
تُطَلَّقُ يَوْمًا أَوْ يَمُوتُ حَلِيلُهَا
[Wait thou for the vicissitudes of fortune to befall her: perhaps she may be divorced some day, or her husband may die]. (TA.) You say also, تربّص بِسِلْعَتِهِ الغَلَآءَ [He looked for, &c., a time of dearness for his commodity, or article of merchandise]. (A.) And, [elliptically,) تربّص بِفُلَانٍ, (K,) or بِالشَّىْءِ; (M;) and بِهِ ↓ رَبَصَ, (M, A, K,) aor. رَبُصَ , (TK,) inf. n. رَبْصٌ; (M, A, K;) He looked for, expected, awaited, or waited for, [something] good or evil to befall, or betide, (M, A, K,) such a one, (A, K,) or the thing: (M:) or تربًّ بِالشَّىْءَ signifies he looked for, expected, awaited, or waited for, a day for the thing. (Lth.)

رُبْصَةٌ
رُبْصَةٌ ذ An expecting; an awaiting; a waiting: (AHát, S, A, Msb, K:) a tarrying; or tarrying in expectation. (M.) You say, لِى فِى مَتَاعِى رُبْصَةٌ [I have to endure an expecting, &c., with respect to my goods, or commodities; app. meaning, I have to wait for a favourable opportunity to sell them]. (S, A.) And لِى بِالبَصْرَةِ رُبْصَةٌ [I have to endure an expecting, or a waiting, in ElBasrah]. (AHát, A.) And لِى عَلَى هٰذَا الأَمْرِ رُبْصَةٌ [I have to endure a tarrying, or a tarrying in expectation, for, or on account of, this thing, or affair]. (M.) ― -b2- Also The period that is assigned to a husband when he has been pronounced incapable of sexual intercourse with his wife; so that if he go in to her [it is well with him, and he remains her husband]; but if not, a separation is made between them: so in the saying, أَقَامَتِ الْمَرْأَةُ رُبْصَتَهَا فِى بَيْتِ زَوْجِهَا [The woman abode during the period so assigned to her husband in the house, or tent, of her husband]. (ISk, K.) [In like manner رُبْضَةٌ (perhaps a mistranscription) is explained in the A and TA in art. ربض: and the period is there said to be a year.]

مَرْبُوصٌ
مَرْبُوصٌ ذ , applied to a man, (K,) Put in expectation. (TK.)

مُتَرَبِّصُ
مُتَرَبِّصُ ذ One who withholds, or collects and withholds, wheat or the like, waiting for a time of dearness; syn. مُحْتَكرٌ. (S.)

##### Türkçe

**رَبَصَ بِفُلَانٍ**
1 **رَبَصَ بِفُلَانٍ** ذ, yahut **بِالشَّىْءِ**: 5’e bak. -A2- **رَبَصَنِى** (K) Bir şey, yahut bir iş, yahut bir olay, beni beklentiye soktu. (TA.)

**تربّص**
5 **تربّص** ذ Bekledi; yahut gözledi: (S:) oyalandı; yahut bekleyerek oyalandı. (IAth.) Şöyle dersin: **تربّص الأَمْرَ** O şeyi, yahut olayı aradı, bekledi, gözledi, yahut onu bekledi. (Msb.) Ve **تربّص بِهِ الشَّىْءَ**, (M,) yahut **الأَمْرَ**, (Msb,) O şeyin, yahut olayın, ona isabet etmesini yahut başına gelmesini aradı, bekledi, gözledi, yahut onu bekledi. (M, Msb.) Kur’ân’da [ix. 52] şöyle denilmiştir: **هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا اـِلَّا اـِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ** [Bize, iki en iyi şeyden (yani zafer veya şehadet) birinden başka bir şeyin başımıza gelmesini mi bekliyorsunuz?]. (M.) Ve bir şair der ki,

**تَرَبَّصْ بِهَا رَيْبَ المَنُونِ لَعَلَّهَا**
**تُطَلَّقُ يَوْمًا أَوْ يَمُوتُ حَلِيلُهَا**

[Onun başına gelmesi için kaderin dönüp dolaşmalarını bekle: belki bir gün boşanır, yahut kocası ölür]. (TA.) Yine şöyle dersin: **تربّص بِسِلْعَتِهِ الغَلَآءَ** [O, malı yahut ticaret eşyası için pahalılık vaktini aradı, vb.]. (A.) Ve, [hazfedilerek,] **تربّص بِفُلَانٍ**, (K,) yahut **بِالشَّىْءِ**; (M;) ve **بِهِ** ↓ **رَبَصَ**, (M, A, K,) muzârîsi **رَبُصَ**, (TK,) mastarı **رَبْصٌ**; (M, A, K;) O, [bir şeyin] iyi yahut kötü olarak isabet etmesini yahut başına gelmesini, (M, A, K,) falancaya, (A, K,) yahut şeye: (M:) aradı, bekledi, gözledi, yahut onu bekledi: yahut **تربًّ بِالشَّىْءَ** şu mânaya gelir: o, şey için bir günü aradı, bekledi, gözledi, yahut onu bekledi. (Lth.)

**رُبْصَةٌ**
**رُبْصَةٌ** ذ Bir bekleyiş; bir gözleyiş; bir bekleme: (AHát, S, A, Msb, K:) bir oyalanış; yahut beklenti içinde oyalanış. (M.) Şöyle dersin: **لِى فِى مَتَاعِى رُبْصَةٌ** [Benim eşyam yahut mallarım hakkında bir bekleyiş, vb., vardır; görünüşe göre mânası: onları satmak için elverişli bir fırsatı beklemek zorundayım]. (S, A.) Ve **لِى بِالبَصْرَةِ رُبْصَةٌ** [Benim Basra’da bir bekleyişim, yahut bir beklemem vardır]. (AHát, A.) Ve **لِى عَلَى هٰذَا الأَمْرِ رُبْصَةٌ** [Bu şey yahut iş için, yahut bu şey yahut iş sebebiyle, benim bir oyalanışım, yahut beklenti içinde bir oyalanışım vardır]. (M.) ― -b2- Ayrıca: Bir kocaya, karısıyla cinsel birleşmeye güç yetiremez diye hükmedildiğinde, ona tayin edilen süre; öyle ki eğer onun yanına girerse [durumu iyi olur ve onun kocası olarak kalır]; fakat değilse, ikisi arasında ayrılık yapılır: şu sözde olduğu gibi, **أَقَامَتِ الْمَرْأَةُ رُبْصَتَهَا فِى بَيْتِ زَوْجِهَا** [Kadın, kocasına tayin edilen süre boyunca kocasının evinde yahut çadırında kaldı]. (ISk, K.) [Benzer şekilde **رُبْضَةٌ** (muhtemelen bir yanlış yazım) A ve TA’da ربض maddesinde açıklanmıştır: ve orada sürenin bir yıl olduğu söylenir.]

**مَرْبُوصٌ**
**مَرْبُوصٌ** ذ, bir erkeğe uygulanarak, (K,) beklentiye sokulmuş. (TK.)

**مُتَرَبِّصُ**
**مُتَرَبِّصُ** ذ Buğdayı yahut benzerini, pahalılık vaktini bekleyerek alıkoyan, yahut toplayıp alıkoyan kimse; eş anlamlısı **مُحْتَكرٌ**. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَبَصَ
رَبَصَ U ( n. ac. رَبْص 1 ),
a.  Put in expectation.

b.  [ Bi ], Watched for an opportunity to; waited for.

c.  Watered ground before sowing.

تَرَبَّصَ
تَرَبَّصَ V ,
a.  see I (b) .

b.  [ Bi &  acc. ], Waited for, expected .... to befall.

c.  [ Fī ], Remained firm, steady in.

d.  [ 'An ], Suspended, deferred ( affair ).

رِبْص
رِبْص 2 ,
a.  Seed sown in irrigated ground.

رُبْصَة
رُبْصَة 3t ,
a.  Expectation, waiting; hope.

##### Türkçe

رَبَصَ
رَبَصَ U ( n. ac. **رَبْص** 1 ),
a. Bekleyişe koydu.

b. [ Bi ], bir fırsat için gözetledi; bekledi.

c. Ekimden önce toprağı suladı.

تَرَبَّصَ
تَرَبَّصَ V ,
a. I (b)’ye bak.

b. [ Bi & acc. ], …’in vuku bulmasını bekledi, umdu.

c. [ Fī ], … içinde sağlam, sebatkâr kaldı.

d. [ 'An ], (işi) askıya aldı, erteledi.

رِبْص
رِبْص 2 ,
a. Sulanmış toprağa ekilmiş tohum.

رُبْصَة
رُبْصَة 3t ,
a. Bekleyiş, bekleme; ümit.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ربص
بَرِصَ - يَبْرَصُ - أَبْرَص
بَرِصَ - يَبْرَصُ + الكائن: يصاب بالبرص: يصاب بمرض جلدي يزول فيه لون الجلد فيصير أبيضاً في بقع متفرقة منه
أَبْرَص: على وزن" أفعل": اسم فاعل مبالغة من " بَرِصَ - يَبْرَصُ ": المصاب بمرض البرص: مرض جلدي يعرف أيضاً بالبهاق: زوال لون الجلد العادي
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان"، وهي:
صَبَغَ - يَصْبِغُ (صَبَغَ - يَصْبَغُ) (صَبَغَ - يَصْبُغُ)، وَشى - يَشِي، لَوَنَ - يَلوُنُ، بَقِعَ - يَبْقَعُ (بَقَعَ - يَبْقَعُ)، بَرِصَ - يَبْرَصُ، شَابَ - يَشْيْبُ
أبرص
 	﴿ورسولا إلى بني إسرائيل أني قد جئتكم بآية من ربكم أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا بإذن اللهوأبرئ الأكمه والأبرص وأحي الموتى بإذن الله وأنبئكم بما تأكلون وما تدخرون في بيوتكم إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(49)﴾ آل عمران ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرص بإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [برص] ب ر ص: البَرَصُ داء معروف وبابه طرب فهو أبْرَصُ و أبْرصَهُ الله وسام أبْرَصَ من كبار الوزغ وهو معرفة تعريف جنس وهما اسمان جعلا واحدا فإن شئت أعربت الأول وأضفته إلى الثاني وإن شئت بنيت الأول على الفتح وأعربت الثاني بإعراب ما لا ينصرف وتثنيته ساما أبرصا وجمعه سوام أبرص أو سوام ولا تقل أبرص أو برصة بوزن عنبة أو أبارص ولا تقل سام
الراغب
برص
البرص معروف، وقيل للقمر: أبرص، للنكتة التي عليه، وسام أبرص (وهو من كبار الوزغ، وهما اسمان جعلا واحدا، راجع: حياة الحيوان 1/542)، سمي بذلك تشبيها بالبرص، والبريص: الذي يلمع لمعان الأبرص، ويقارب البصيص (انظر: أساس البلاغة ص 20، ولم ترد هذه المادة في القرآن)، بص يبص: إذا برق.
ملخص اللسان
1.     برص: البَرَصُ: داءٌ معروف، وهو  بياض يقع في الجسد، ، برِصَ بَرَصاً
2.     وحيّة بَرْصاءُ: في جلدها لُمَعُ بياضٍ،
3.      وأَبْرَصَ الرجلُ إِذا جاءَ بوَلَدٍ أَبْرَصَ،
4.      والبُريْصةُ: دابةٌ صغيرةٌ دون الوزَغةِ،
5.       والبُرْصةُ. فَتْقٌ في الغَيم يُرى منه  أَدِيمُ السماء.
6.      وبَرِيصٌ: نَهْرٌ في دِمَشق،
7.      البُرْصةُ البُلُّوقةُ ، وهي أَمكنةٌ من  الرَّمْل بيضٌ ولا تُنْبِت شيئاً،
8.     وبَنُو  الأَبْرَصِ: بَنُو يَرْبُوعِ بن حَنْظلة.
لسان العرب
● - برص: البَرَصُ: داءٌ معروف، نسأَل اللّه العافيةَ منه ومن كل داءِ، وهو  بياض يقع في الجسد، برِصَ بَرَصاً، والأُنثى بَرْصاءُ؛ قال:  مَنْ مُبْلغٌ فِتْيانَ مُرَّةَ أَنه  هَجانا ابنُ بَرْصاءِ العِجانِ شَبِيبُ  ورجل أَبْرَصُ، وحيّة بَرْصاءُ: في جلدها لُمَعُ بياضٍ، وجمع الأَبْرصِ  بُرْصٌ. وأَبْرَصَ الرجلُ إِذا جاءَ بوَلَدٍ أَبْرَصَ، ويُصَغَّرُ  أَبْرَصُ فيقال: بُرَيْصٌ، ويجمع بُرْصاناً، وأَبْرَصَه اللّهُ.  وسامُّ أَبْرَصَ، مضاف غير مركب ولا مصروف: الوَزَغةُ، وقيل: هو من  كِبارِ الوزَغ، وهو مَعْرِفة إِلا أَنه تعريفُ جِنْس، وهما اسمان جُعِلا  اسماً واحداً، إِن شئت أَعْرَبْتَ الأَول وأَضَفْتَه إِلى الثاني، وإِن  شِئْتَ بَنَيْت الأَولَ على الفتح وأَعْرَبت الثاني بإِعراب ما لا ينصرف،  واعلم أَن كلَّ اسمين جُعِلا واحداً فهو على ضربين: أَحدهما أَن يُبْنَيا  جميعاً على الفتح نحو خمسةَ عَشَرَ، ولقيتُه كَفَّةَ كَفَّةَ، وهو جارِي  بَيْت بَيْت، وهذا الشيءُ بينَ بينَ أَي بين الجيِّد والرديءِ، وهمزةٌ بينَ  بينَ أَي بين الهمزة وحرف اللين، وتَفَرّق القومُ أَخْوَلَ أَخْوَلَ  وشغَرَ بَغَرَ وشَذَرَ مَذَرَ، والضربُ الثاني أَن يُبْنى آخرُ الاسم الأَول  على الفتح ويعرب الثاني بإِعراب ما لا ينصرف ويجعلَ الاسمان اسماً واحداً  لِشَيءٍ بعَيْنِه نحو حَضْرَمَوْت وبَعْلَبَكّ ورامَهُرْمُز ومارَ  سَرْجِسَ وسامَّ أَبْرَصَ، وإِن شئت أَضفت الأَول إِلى الثاني فقلت: هذا  حَضْرَمَوْتٍ، أَعْرَبْتَ حَضْراً وخفضْتَ مَوْتاً، وفي مَعْدِي كَرِب ثلاثُ  لغات ذُكِرَتْ في حرف الباء؛ قال الليث: والجمع سَوامُّ أَبْرَصَ، وإِن  شئت قلت هؤلاء السوامُّ ولا تَذْكر أَبْرَصَ، وإِن شئت قلت هؤُلاءِ  البِرَصةُ والأَبارِصةُ والأَبارِصُ ولا تَذْكر سامَّ، وسَوامُّ أَبْرَصَ لا  يُثَنى أَبْرَص ولا يُجْمَع لأَنه مضاف إِلى اسم معروف، وكذلك بناتُ آوَى  وأُمَّهات جُبَين وأَشْباهها، ومن الناس من يجمع سامَّ أَبْرَص البِرَصةَ؛  ابن سيده: وقد قالوا الأَبارِص على إِرادة النسب وإِن لم تثبت الهاء كما  قالوا المَهالِب؛ قال الشاعر:  واللّهِ لو كُنْتُ لِهذا خالِصَا،  لَكُنْتُ عَبْداً آكُلُ الأَبارِصَا  وأَنشده ابن جني: آكِلَ الأَبارِصا أَراد آكلاً الأَبارصَ، فحذف التنوين  لالتقاء الساكنين، وقد كان الوَجْهُ تحريكَه لأَنه ضارَعَ حُروفَ  اللِّينِ بما فيه من القُوّة والغُنّةِ، فكما تُحْذَف حروفُ اللين لالتقاء  الساكنين نحو رَمى القومُ وقاضي البلدِ كذلك حُذِفَ التنوينُ لالتقاء  الساكنين هنا، وهو مراد يدُلّك على إِرادته أَنهم لم يَجُرُّوا ما بَعْده  بالإِضافة إِليه. الأَصمعي: سامُّ أَبْرَصَ، بتشديد الميم، قال: ولا أَدري لِمَ  سُمِّيَ بهذا، قال: وتقول في التثنية هذان سَوامّا أَبْرَصَ؛ ابن سيده:  وأَبو بُرَيْصٍ كنْيةُ الوزغةِ. والبُريْصةُ: دابةٌ صغيرةٌ دون الوزَغةِ،  إِذا عَضَّت شيئاً لم يَبْرأْ، والبُرْصةُ. فَتْقٌ في الغَيم يُرى منه  أَدِيمُ السماء.  وبَرِيصٌ: نَهْرٌ في دِمَشق، وفي المحكم: والبَرِيصُ نهرٌ بدمشق  (* قوله  «والبريص نهر بدمشق» قال في ياقوت بعد ذكر ذلك والبيتين المذكورين ما  نصه: وهذان الشعران يدلان على أن البريص ايم الغوطة بأجمعها، ألا تراه نسب  الأنهار إلى البريص؟ وكذلك حسان فانه يقول: يسقون ماء بردى، وهو نهر دمشق  من ورد البريص.)، قال ابن دريد: وليس بالعربي الصحيح وقد تكلمت به  العرب؛ قال حسان بن ثابت:  يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ البَريصَ عليهمُ  بَرَدى يُصَفَّقُ بالرحِيقِ السَّلْسَل  وقال وَعْلةُ الجَرْمِيُّ أَيضاً:  فما لحمُ الغُرابِ لنا بِزادٍ،  ولا سَرَطان أَنْهارِ البَرِيصِ  ابن شميل: البُرْصةُ البُلُّوقةُ، وجمعها بِراصٌ، وهي أَمكنةٌ من  الرَّمْل بيضٌ ولا تُنْبِت شيئاً، ويقال: هي مَنازِلُ الجِنّ. وبَنُو  الأَبْرَصِ: بَنُو يَرْبُوعِ بن حَنْظلة.
مقاييس اللغة:
برصالباء والراء والصاد أصلٌ واحدٌ، وهو أن يكون في الشيء لُمْعَةٌ تخالف سائرَ لونه؛ من ذلك البرصُ، وربما سمَّوا القمرَ أبرص. والبَرِيص مثل البصيص، وهو ذلك القياس؛ قال:
لهنَّ بخدِّهِ أبداً بريصُ
والبِرَاصُ بِقَاعٌ في الرَّمْل لا تُنْبِتُ. وسامُّ أَبْرَصَ معروفٌ ـــ قال القُتيبيّ: ويجمع على الأباِرصِ، وأنشد:
واللَّهِ لو كنتُ لهذا خالصَا
لكُنتُ عبداً يأكل الأَبارِصَا
وقال ثعلب في كتاب الفصيح: وهو سامُّ أبْرَص، وسامَّا أبرصَ، وسَوامُّ أبرصَ.
القاموس المحيط:
البَرَصُ، محركةً بياضٌ يَظْهَرُ في ظاهِرِ البَدَنِ لِفَسَادِ مزاجٍ، بَرِصَ، كفَرِحَ، فهو أبْرَصُ، وأبْرَصَهُ اللّهُ، والذي ابْيَضَّ من الدَّابَّةِ من أثَرِ العَضِّ. وسامُّ أبْرَصَ من كِبَارِ الوَزَغِ، م، دَمُه وبَوْلُهُ عجيبٌ إذا جُعِلَ في إحْلِيلِ الصبِيِّ المأْسُورِ، ورأسُهُ مَدْقُوقاً إذا وُضِعَ على العُضْوِ، أخْرَجَ ما غاصَ فيه من شَوْك ونحوِهِ. وهذانِ سامَّا أبْرَصَ، وهؤلاءِ سَوامُّ أبْرَصَ، أو السَّوامُّ بِلا ذِكْرِ أبْرَصَ، أو البِرَصَةُ والأبارِصُ بلا ذِكْرِ سامٍّ. والأَبْرَصُ القَمَرُ. وبنُو الأَبْرَصِ بَنو يَرْبُوعِ بنِ حَنْظَلَةَ. وعَبِيدُ بنُ الأَبْرَصِ شاعِرٌ. والبَرْصاءُ لَقَبُ أُمِّ شَبِيبٍ الشاعِرِ، واسْمُهَا أُمامَةُ، أو قِرْصافَةُ. وأرضٌ بَرْصاء رُعِيَ نَباتُهَا. وحَيَّةٌ بَرْصاءُ فيها لُمَعُ بَياضٍ. والبَريصُ نَبْتٌ يُشْبِهُ السُّعْدَ، وع بِدِمَشْقَ، والبَصيصُ. وككِتَابٍ منَازِلُ الجِنِّ، وبِقاعٌ في الرَّمْلِ لا تُنْبِتُ، جَمْعُ بُرْصَةٍ، بالضم. والبَرْصُ، بالفتح دُوَيبَّةٌ تكونُ في البِئْرِ. وأبْرَصَ جاء بِوَلَدٍ أبْرَصَ. والتَّبْرِيصُ حَلْقُكَ الرأسَ، وأن يُصِيبَ الأرضَ المَطَرُ قَبْلَ أن تُحْرَثَ. وتَبَرَّصَ الأرضَ لم يَدَعْ فيها رِعْياً إلاَّ رَعاهُ.
تاج العروس:
ب - ر - ص
البَرَصُ مُحَرَّكَةً : داءٌ مَعْرُوفٌ أَعاذَنَا اللهُ منه ومن كُلِّ داءٍ وهو بَيَاضٌ يَظْهَرُ في ظاهِرِ البَدَنِ ولَوْ قال : يَظْهَرُ في الجَسَدِ لِفَسَادِ مِزَاجٍ كان أَخْصَر . وقد بَرِصَ الرَّجُلُ كفَرِحَ فهُوَ أَبْرَصُ وهِيَ بَرْصاءُ . وأَبْرَصَهُ اللهُ تَعَالَى . والبَرَصُ : الَّذِي قد ابْيَضَّ من الدّابَّةِ منِ أَثَرِ العَضِّ عَلَى التَّشْبِيهِ قالَ حُمَيْدُ بنُ ثَوْرٍ رَضِيَ اللهُ عَنْه :
يَرْمِي بكَلْكَلِه أَعْجَازَ جافِلَةِ ... قَدْ تَخِذَ النَّهْسُ في أَكْفَالِهَا بَرَصَا وسامُّ أَبْرَصَ بِتَشْدِيدِ المِيمِ قالَ الأَصْمَعِيُّ : ولا أَدْرِي لِمَ سُمِّيَ بذلِكَ هُوَ مُضَافٌ غَيْرُ مركَّبٍ ولا مَصْرُوفٍ : الوَزَغَةُ وقالَ الجَوْهَرِيُّ : هُوَ من كِبارِ الوَزَغِ وهُوَ م مَعْرُوفٌ معرِفَة إِلاَّ أَنَّه تَعْرِيفُ جِنْسٍ . قالَ الأَطِبّاء : دَمُه وبَوْلُه عَجِيبٌ إِذا جُعِلَ في إِحْلِيلِ الصَّبِيِّ المَأْسُورِ فإِنَّهُ يَحُلُّهُ من ساعَتهِ كأَنَّمَا نَشِطَ مِنْ عِقَالٍ ورَأْسُه مَدْقُوقاً إِذا وُضِعَ عَلَى العُضْوِ أَخْرَجَ ما غَاصَ فيهِ مِنْ شَوْكٍ ونَحْوِه . وقال الجَوْهَرِيُّ : هُمَا اسْمَانِ جُعِلا وَاحِداً وإشنْ شِئْتَ أَعْرَبْتَ الأَوَّلَ وأَضَفْتَه إِلَى الثانِي وإِنْ شِئْتَ بَنَيْتَ الأَوّلَ عَلَى الفَتْحِ وأَعْرَبْتَ الثّانِي بإِعْرَابِ ما لا يَنْصَرِف وتَقُولُ في التَّثْنِيَةِ : هذانِ سامَّا أَبْرَصَ وفي الجَمْعِ : هَؤُلاءِ سَوامُّ أَبْرَصَ أَوْ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ : السَّوَامُّ بِلا ذِكْرِ أَبْرَصَ أَوْ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ : هؤُلاءِ البِرَصَةُ بكَسْرٍ ففَتْحٍ والأَبارِصُ بِلاَ ذِكْرِ سامٍّ وقالَ ابنُ سِيدَه : وقَدْ قالُوا الأَبارِصَ عَلَى إِرادَةِ النَّسَبِ وإِنْ لَمْ تَثْبُت الهاءُ كَمَا قالُوا المَهَالِبَ وأَنشد :
واللهِ لَوْ كُنْتُ لِهذَا خَالِصَاً ... لكُنْتُ عَبْداً آكُلُ الأَبَارِصَا قُلْتُ : هكَذَا أَنْشَدَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ ابنُ جِنِّي آكِلَ الأَبَارِصَا أَرادَ آكِلاً الأَبَارِصَ فحَذَفَ التّنْوِينَ لالْتِقَاءِ الساكِنَيْنِ . والأَبْرَصُ : القَمَرُ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ تَقُولُ : بِتُّ لا يُؤْنِسُنِي إِلاّ الأَبْرَصُ . وبَنُو الأَبْرَصِ : بَطْنٌ مِنَ العَرَبِ وهُمْ بَنُو يَرْبُوعِ بنِ حَنْظَلَةَ بنِ مالِكِ بنِ زَيْدِ مَناةَ من تَمِيمِ وأَنْشَدَ ابنُ دُرَيْدٍ :
كانَ بَنُو الأَبْرَصِ أَقْرَانَهَا ... فَأَدْرَكُوا الأَحْدَثَ والأَقْدَمَا وعَبِيدُ بنُ الأَبْرَصِ بنِ جُشَمَ ابنِ عامِرٍ بنِ فِهْرِ بنِ مالِكِ بنِ الحارِثِ بنِ سَعْدِ بنِ ثَعْلَبَةَ بن دُودانَ ابنِ أَسَدٍ الأَسَدِيُّ : شَاعِرٌ مَشْهُورٌ . والبَرْصَاءُ : لَقَبُ أُمِّ شَبِيب ابنِ يَزِيدَ بنِ جَمرة بن عَوْفِ ابنِ أَبي حارِثضةَ . الشّاعِرِ واسْمُها أُمَامَةُ بنْتُ قَيْسِ أَو قِرْصافَةُ عن السُّكَّرِيِّ والأَوّل قولُ ابنِ الكَلْبِيِّ قال : وهي ابْنَةُ الحَارِث بنِ عَوْفٍ وقَال : قَال ابنُ الزُّبَيْرِ : إِنَّمَا سُمِّيَت البَرْصَاء فيما أَخْبَرَنِي مُحَمّدُ بنُ الضَّحّاكِ بنِ عُثْمَانَ عن أَبِيهِ أَنَّ أَبَاهَا الحارثَ بنَ عَوْفٍ جاءَ إلى النَّبِيِّ صلَّى اللهُ عليه وسَلَّم فخَطَبَ إِليه صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلّم ابْنَتَه فقال : إِنَّ بها وَضَحاً فرَجَع وقد أَصابَهَا ولم يَكُنْ بها وَضَحٌ وقَالَ بَعْضُ النّاسِ : إِنّمَا سُمِّيَت البَرْصاءَ لشِدَّةِ بَيَاضِهَا ففِي ذلِكَ يَقُولُ ابْنُهَا شَبِيبٌ :
أَنَا ابْنُ بَرْصَاءَ بها أُجِيبُ ... هَلْ في هِجَانِ اللَّوْنِ ما تَعِيبُ قلت : وفيه يقول الشّاعِر :
مَن مُبْلِغٌ فِتْيانَ مُرَّةَ أَنّهُ ... هَجَانَا ابنُ بَرْصاءِ العِجَانِ شَبِيبُ
ومِنَ المَجَازِ : أَرْضٌ بَرْصَاءُ : رُعِىَ نَباتُهَا مِنْ مَوَاضِعَ فعَرِيَتْ عَنْهُ . وحَيَّةٌ بَرْصَاءُ : فِيهَا أَيْ في جِلْدِها لُمَعُ بَياضٍ . والبَرِيصُ كأَمِيرٍ : نَبْتٌ يُشْبِهُ السُّعْدَ يَنْبُتُ في مَجارِي الماء عن أَبِي عَمْروٍ . والبَرِيصُ : ع بدِمَشْقَ الصّوَابُ نَهْرٌ بدِمَشْقَ كَمَا في المُحْكَمِ والتَّهْذِيبِ والفَرْقِ لابنِ السّيدِ والمُعْجَمِ ونَبَّهَ عَلَى ذلِكَ شَيْخُنا والمُصَنِّفُ قَلَّد الصّاغَانِيَّ وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : لَيْسَ بالعَرَبِيِّ الصَّحِيح وأَحْسَبُه رُومِيَّ الأَصْلِ وقَدْ تَكَلَّمَتْ به العَرَبُ قال حسّانُ بنُ ثابِتٍ رَضِيَ اللهُ عنه يَمْدَحُ بنِي جَفْنَةَ :
يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ البَرِيصَ عَلَيْهِمُ ... بَرَدَى يُصَفَّقُ بالرَّحِيقِ السَّلْسَلِ قُلْتُ : وقَالَ بَعْضٌ : إِنَّ البَرِيصَ اسمٌ لِلغُوطَةِ بِأَجْمَعِهَا واسْتَدَلَّ بقَوْلِ وَعْلَةَ الجَرْمِيِّ :
فَما لَحْمُ الغُرَابِ لَنَا بِزَادٍ ... ولا سَرَطَانُ أَنْهَارِ البَرِيصِ قَالَ شَيْخُنا : وَرَأَيْتُ كَثِيراً من شُرّاحِ الشَّوَاهِد وغَيْرِهِم يَرْوُونَه : البَرِيض بالضادِ المُعْجَمَة ويَتَشَدَّقُونَ بهِ في مَجَالِسِهِم ومُخَاطَباتِهِم جَهْلاً وتَقْلِيداً للتّصْحِيفِ أَو عَدَم وُقُوفٍ عَلَى الحَقِيقَةِ وأَخْذ عن ماهِرٍ عَرِيفٍ واللهُ أَعلَمُ فَلْيُحْذَرْ مِنْ مِثْلِ شَنَاعَة هذا التَّحْرِيفِ
قُلْتُ : هُوَ كَما قالَ وهُوَ بالضّادِ المُعْجَمَةِ : مَوْضِعٌ فِي شِعْرِ امرئِ القَيْسِ ولَيْسَ هو هذا النهْرَ الَّذِي بدِمَشْقَ أَوْ هُوَ باليَاءِ التّحْتِيَّةِ كما سَيَأْتِي . والبَرِيصُ : مِثْلُ البَصِيص وهُوَ البَرِيقُ قَال الشاعِرُ :
وتَبْسِمُ عَنْ نَوَاسِعَ شاخِصاتٍ ... لَهُنَّ بخَدِّهِ أَبَداً بَرِيصُ والبِرَاصُ ككِتَابٍ : مَنَازِلُ الجِنِّ جَمْعُ بُرْصَةً بالضَّمِّ . والبِرَاصُ : بِقَاعٌ في الرَّمْلِ لا تُنْبِتُ شَيْئاً جَمْع بُرْصَةٍ بالضَّمِّ . قالَ ابنُ شُمَيْل : البُرْصَةُ : البُلُّوقَةُ وجَمْعُهَا بِرَاصٌ وهِيَ أَمْكِنَةٌ من الرَّمْلِ بِيضٌ لا تُنْبِتُ شَيْئاً . والبَرْصُ بالفَتْحِ ذِكْرُ الفَتْحِ مُسْتَدْرَك : دُوَيْبَّةٌ تَكُونُ في البِئرِ نَقَلَه الصّاغَانِيُّ عن ابنِ عَبّادٍ . وأَبْرَصَ الرَّجُلُ : جَاءَ بوَلَدٍ أَبْرَصَ . ومن المَجازِ عن ابنِ عَبّادِ : التَّبْرِيصُ : حَلْقُكَ الرَّأْسَ وقد بَرَّصَه نقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ والصّاغَانِيُّ . والتَّبْرِيصُ أَيْضاً : أَنْ يُصِيبَ الأَرْضَ المَطَرُ قَبْلَ أَنْ تُحْرَثَ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ عن ابنِ عَبّادٍ . و من المَجَازِ : تَبَرَّصَ البَعِيرُ الأَرْضَ إِذا لَمْ يَدَعْ فِيهَا رِعْياً إِلاَّ رَعَاهُ نقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ والصّاغَانِيُّ . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : البُرْصُ بالضَّمْ : جَمْعُ الأَبْرَصِ وقَدْ يُطْلَقُ البُرْصُ عَلَى الوَزَغَةِ . ويُصَغَّر أَبْرَصُ فيقال : بُرَيْص ويُجْمَع بُرْصَاناً . وأَبُو بُرَيْصٍ : كُنْيَةُ الوَزَغَةِ . وأَبُو بُرَيْصٍ أَيْضاً : طائِرٌ يُسَمَّى البَلَصَةُ عَن ابنِ خالَوَيْه ذَكَرَهُ المُصَنِّفُ اسْتِطراداً في ب ل ص أَوْ هثوَ أَبُو بُرْبُصٍ كقُنْفُذٍ . والبُرَيْصَةُ : دابَّةٌ صَغِيرَةٌ دُونَ الوَزَغَةِ إِذا عَضَّتْ شَيْئاً لَمْ يَبْرَاًْ . والبُرْصَةُ بالضَّمّ : فَتْقٌ في الغَيْمِ يُرَى مِنْه أَدِيمُ السَّمَاءِ . والبريصان : فَرَسٌ نَجِيبٌ . وبَرْصِيصَا العَابِدُ : مِنْ بَنِي إِسْرَائِيل وقِصَّتُه مَشْهُورَةٌ . والبَرْصَاءُ : أُمُّ خالِدٍ الصّحابِيّ وهذا نَقَلَه شَيْخُنَا . وقالَ أَبو إِسْحَاقَ النَّجِيرَمِيُّ في أَمَالِيه : العَرَبُ تَقُول : لا أَبْرَحُ بَرِيصِي هذا أَي مقَامِي هذا قالَ ومنْهُ سُمِّىَ بابُ البَرِيصِ بدِمَشْقَ ؛ لأَنَّهُ مَقَامُ قَوْمٍ يَرِدُون هكذا نَقَلَه ياقُوت . قُلْتُ : فهو إِذاً عَرَبيٌّ صَحِيحٌ خِلافاً لِمَا نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ عن ابنِ دُرَيْدٍ أَنَّهُ رُومِيُّ الأَصْلِ كما تَقَدَّم فتَأَمَّلْ . والأَبْرَاصُ : مَوْضِعٌ بَيْنَ هَرْشَي والغَمْر

ربص
رَبَصَ - يَرْبَصُ - تَرَبَّصَ - يَتَرَبَّصُ - تَرَبُّص - مُتَرَبِّص - مُتَرَبِّصُوْن
رَبَصَ - يَرْبَصُ + كائن + بـِ أمر أو شيء أو مكان: يمكث متشبثاً مرتبطاً به، منتظراً ومترقباً أمراً: يبقى في مكانه ويتشبث به ولا يتحرك منه، رغم تأثير قوة خارجية تحاول زحزحته عنه، منتظراً وقوع أمر
تَرَبَّصَ - يَتَرَبَّصُ: على وزن " تَفَعّل " من " رَبَصَ - يَرْبَصُ ": يقوم بفعل " رَبَصَ - يَرْبَصُ " على وجه التكرار والشدة وبإرادة ذاتية: يعمل على البقاء في مكانه أو على موقفه السابق بتشبث وجهد وإرادة ذاتية ولا يتحرك عنه، وذلك لأنه يتوقع حدوث تغير ما في حال شيء يهمه، فيبقى منتظراً مترقباً حصول هذا التغير ليتخذ موقفاً مناسباً بعد ذلك
تَرَبَّصَ - يَتَرَبَّصُ + كائن + بـِ كائن + أمراً
﴿ويتربص بكم الدوائر﴾
تَرَبَّصَ - يَتَرَبَّصُ + كائن + بـِ كائن + حتى يقع أمر
﴿فتربصوا حتى يأتي الله بأمره﴾
تَرَبَّصَ - يَتَرَبَّصُ + كائن + بـِ كائن + حتى وقوع أجل
﴿إن هو إلا رجل به جنة فتربصوا به حتى حين﴾
تَرَبُّص: اسم فعل " تَرَبَّصَ - يَتَرَبَّصُ "
مُتَرَبِّص: اسم فاعل صفة مشبهة من " تَرَبـَّصَ - يَتَرَبَّصُ "
مُتَرَبِّصُوْن: جمع " مُتَرَبِّص "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستقرار في موقع والثبات فيه، وذلك بعد الانتهاء من الانتقال من الحركة إلى السكون "، وهي:
مَكَنَ - يَمْكُنُ، رَبَصَ - يَرْبِصُ، ثَبَتَ - يَثْبُتُ، قَعَدَ - يَقْعُدُ، مَسَكَ - يَمْسُكُ، وَقَرَ - يَقِرُ
يَتَرَبَّصُ -  يتربصن
 	﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا فإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف والله بما تعملون خبير(234)﴾ البقرة ﴿للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم(226)﴾ البقرة
 	﴿ومن الأعراب من يتخذ ما ينفق مغرما ويتربص بكم الدوائر عليهم دائرة السوء والله سميع عليم(98)﴾ التوبة ﴿الذين يتربصون بكم فإن كان لكم فتح من الله قالوا ألم نكن معكم وإن كان للكافرين نصيب قالوا ألم نستحوذ عليكم ونمنعكم من المؤمنين فالله يحكم بينكم يوم القيامة ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلا(141)﴾ النساء
 	﴿قل هل تتربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم أن يصيبكم الله بعذاب من عنده أو بأيدينا فتربصوا إنا معكم متربصون(52)﴾ التوبة ﴿قل كل متربص فتربصوا فستعلمون من أصحاب الصراط السوي ومن اهتدى(135)﴾ طه
 	﴿قل هل تتربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم أن يصيبكم الله بعذاب من عنده أو بأيدينا فتربصوا إنا معكم متربصون(52)﴾ التوبة ﴿قل تربصوا فإني معكم من المتربصين(31)﴾ الطور
 	﴿إن هو إلا رجل به جنة فتربصوا به حتى حين(25)﴾ المؤمنون ﴿أم يقولون شاعر نتربص به ريب المنون(30)﴾ الطور
 	﴿قل إن كان آباؤكم وأبناؤكم وإخوانكم وأزواجكم وعشيرتكم وأموال اقترفتموها وتجارة تخشون كسادها ومساكن ترضونها أحب إليكم من الله ورسوله وجهاد في سبيله فتربصوا حتى يأتي الله بأمره والله لا يهدي القوم الفاسقين(24 )﴾ التوبة ﴿ينادونهم ألم نكن معكم قالوا بلى ولكنكم فتنتم أنفسكم وتربصتم وارتبتم وغرتكم الأماني حتى جاء أمر الله وغركم بالله الغرور(14)﴾ الحديد
متربصون
 ﴿قل هل تتربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم أن يصيبكم الله بعذاب من عنده أو بأيدينا فتربصوا إنا معكم متربصون(52)﴾ التوبة ﴿قل تربصوا فإني معكم من المتربصين(31)﴾ الطور
تَرَبُّص
 ﴿والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء ولا يحل لهن أن يكتمن ما خلق الله في أرحامهن إن كن يؤمن بالله واليوم الآخر وبعولتهن أحق بردهن في ذلك إن أرادوا إصلاحا ولهن مثل الذي عليهن بالمعروف وللرجال عليهن درجة والله عزيز حكيم(228)﴾ البقرة ﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرافإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف والله بما تعملون خبير(234)﴾ البقرة
 	﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا فإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف والله بما تعملون خبير(234)﴾ البقرة ﴿للذين يؤلون من نسائهم تربص أربعة أشهر فإن فاءوا فإن الله غفور رحيم(226)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [ربص] ر ب ص: التَّرَبُّصُ الانتظار و المُتَرَبِّصُ المُحتكر
الراغب
ربص
- التربص: الانتظار بالشيء، سلعة كانت يقصد بها غلاء، أو رخصا، أو أمرا ينتظر زواله أو حصوله، يقال: تربصت لكذا، ولي ربصة بكذا، وتربص، قال تعالى: }والمطلقات يتربصن﴿[البقرة/228]،﴾قل تربصوا فإني معكم من المتربصين﴿[الطور/31]،﴾قل هل تربصون بنا إلا إحدى الحسنيين ونحن نتربص بكم﴿[التوبة/52]،﴾ويتربص بكم الدوائر{ [التوبة/98].
ملخص اللسان
1.    التَّرَبُّصُ: الانْتِظارُ. رَبَصَ بالشيء رَبْصاً وتَرَبَّصَ به: انتظر به خيراً أَو شرّاً، وتَربّصَ به الشيء: كذلك
2.     التربُّصُ: المُكْثُ والانتظارُ.
3.    يقال أَقامت المرأَة رُبْصَتَها في بيت زوجها وهو الوقت الذي جُعِل لزوجها إِذا عُنِّنَ  عنها، قال: فإِن أَتاها وإِلاَّ فُرِّقَ بينهما. والمُتَرَبِّصُ:  المُحْتَكِرُ.
لسان العرب
● - ربص: التَّرَبُّصُ: الانْتِظارُ. رَبَصَ بالشيء رَبْصاً وتَرَبَّصَ به:  انتظر به خيراً أَو شرّاً، وتَربّصَ به الشيء: كذلك. الليث: التَّرَبُّصُ  بالشيء أَن تَنْتَظِرَ به يوماً ما، والفعل تَرَبَّصْت به، وفي التنزيل  العزيز: هل تَرَبَّصُون بنا إِلاَّ إِحْدَى الحُسْنَيَيْنِ؛ أَي إِلا  الظَّفَرَ وإِلاّ الشَّهادةَ، ونحن نتَربّصُ بكم أَحَدَ الشرّين: عذاباً من  اللّه أَو قَتْلاً بأَيْدِينا، فبين ما نَنْتَظِرُه وتَنْتَظِرونه فَرْقٌ  كبير. وفي الحديث: إِنما يُريدُ أَن يَتَرَبّص بكم الدَّوائِرَ؛  التربُّصُ: المُكْثُ والانتظارُ.  ولي على هذا الأَمر رُبْصةٌ أَي تلبّثٌ. ابن السكيت: يقال أَقامت  المرأَة رُبْصَتَها في بيت زوجها وهو الوقت الذي جُعِل لزوجها إِذا عُنِّنَ  عنها، قال: فإِن أَتاها وإِلاَّ فُرِّقَ بينهما. والمُتَرَبِّصُ:  المُحْتَكِرُ. ولي في متاعي رُبْصةٌ أَي لي فيه تَرَبّصٌ؛ قال ابن بري: تَرَبَّصَ  فِعْلٌ يتعدى بإِسقاط حرف الجر كقول الشاعر:  تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنُونِ لعلّها  تُطَلَّقُ يوماً، أَو يَمُوتُ حَلِيلُها
مقاييس اللغة:
(ربص)  الراء والباء والصاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الانتظار. من ذلك التربُّص. يقال تربَّصْت به. وحكى السجِستانيّ: لي بالبصرة رُبْصة، ولي في متاعي رُبْصة، أي لي فيه تربُّص.
القاموس المحيط:
رَبَصَ بفلانٍ رَبْصاً انْتَظَرَ به خيراً أو شرَّاً يَحُلُّ به، كتَرَبَّصَ، ويقالُ رَبَصَنِي أمرٌ، وأنا مَرْبُوصٌ. والرُّبْصَةُ، بالضم كالرُّبْشَةِ في اللونِ، والتَّرَبُّصُ.وأقامَتِ المرأةُ رُبْصَتَها في بيتِ زَوجِها وهي الوقتُ الذي جُعِلَ لزَوْجِها إذا عُنِّنَ عنها، فإن أتاها، وإلاَّ فُرِّقَ بينهما.
تاج العروس:
ر - ب - ص
رَبَصَ بفُلانٍ رَبْصاً : انْتَظَرَ بهِ خَيْراً أَو شَرّاً يَحُلُّ بهِ كتَرَبَّصَ بهِ قالَ الله تَعَالى فتَرَبَّصوا بهِ حَتَّى حِينٍ نَقَلَه ابنُ دُرَيْدٍ وقالَ اللّيْثُ : التَّرَبُّصُ بالشَّيْءِ : أَنْ تَنْتَظِرَ بِهِ يَوْماً ما وقالَ الجَوْهَرِيُّ : التَّرَبُّصُ : الانْتِظَارُ وزادَ ابنُ الأَثِيرِ : والمُكْثُ . ثُمَّ إِنَّ ظاهِرَ سِياقِه أَنّ التَّرَبُّصَ يَتَعَدَّى بالبَاءِ كالرَّبْصِ وهو نَصُّ ابنُ دُرَيْدٍ كما عَرَفْتَ ونَصُّ الرَّاغِبِ في المفْرَدَاتِ والزَّمَخْشَرِيِّ في الأَسَاسِ غيرَ أَنّ البَيْضاوِيَّ - في قوله تَعَالَى " الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ أَثْناءَ أَوَاخِرِ النّسَاءِ " قَدَّرَ له مَفْعُولاً فتأَمَّلْ وقَالَ ابنُ بَرِّيّ : تَرَبَّصَ فِعْلٌ يَتَعَدَّى بإِسْقَاطِ حَرْفِ الجَرِّ كقَوْلِ الشّاعِرِ :
تَرَبَّصْ بِها رَيْبَ المَنُونِ لعَلَّهَا ... تُطَلَّقُ يَوْماً أَو يَمُوتُ حَلِيلُهَا وقال ابنُ عبّادٍ : يقال رَبَصَنِي أَمْرٌ وأَنَا مَرْبُوصٌ
والرُّبْصَةُ بالضّمِّ مِنْهُ وهِيَ أَيْضاً كالرُّبْشَةِ في اللَّوْنِ أَرْبَصُ أَرْبَشُ وهُمْ رُبْصٌ . والرُّبْصَةُ أَيْضاً : التَّرَبُّصُ يقَالُ : لِي في مَتَاعِي رُبْصَةٌ : أَيْ تَرَبَّصٌ كما في الصّحاحِ وقالَ غيرُه : لِي عَلَى هذا الأَمْرِ رُبْصَةٌ : أَيْ تَلَبُّثٌ وقالَ أَبو حاتِمٍ : لِي بالبَصْرَةِ رُبْصَةٌ أَيْ تَرَبُّصٌ . وقال ابنُ السِّكِّيتِ : يُقَال أَقَامَتِ المَرْأَةُ رُبْصَتَها فِي بَيْتِ زَوْجِهَا وهي الوَقْتُ الَّذِي جُعِلَ لزَوْجِهَا إِذا عُنِّنَ عَنْهَا فإِنْ أَتَاهَا وإِلاَّ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا . قال الصّاغَانِيُّ : والتّرْكِيبُ يَدُلُّ على الانْتِظَارِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
