# ربض — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D8%B6/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ربض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B6.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ربض

باب الضاد والراء والباء معهما
ض ر ب، ر ض ب، ب ر ض، ر ب ض، ض ب ر مستعملات
ضرب:
الضَّرْبُ يقَع على جميع الأعمال، ضَرْب في التجارةِ، وفي الأرض، وفي سبيل اللهِ، يصِفُ ذَهابَهم وأَخْذَهم فيه.
وضَرَبَ يَدَه الى كذا، وضَرَبَ فلانٌ على يَدِ فلانٍ: حَبَسَ عليه أمراً أَخَذَ فيه وأراده، ومعناه: حَجَرَ عليه.
والطَّيْرُ الضَّوارِبُ: المُخْتَرِقاتُ الأرضِ، الطّالباتُ الرِّزقِ.
وضَرَبَ الدَّهْرُ من ضَرَباته أي كانَ كذا وكذا.
وضَرَبَتِ المَخاضُ اذا شالَتْ بأذنابها ثم ضَرَبت بها فُروجَها ومَشَتْ فهي ضَوارِبُ.
والفَحْلُ من الإبِل ييضربُ الشَّوْلَ ضِراباً، وصاحبُها أَضْرَبَها الفَحْلَ.
وأضْرَبَ الرِّيحُ والبَرْدَ النَّباتَ إِضراباً هكذا تقول العَرَبُ. وضَرِبَ النَّباتُ ضَرَباً فهو ضَرِبٌ إذا أضّر به البردُ.
وأضْرَبَتِ السَّمائِمُ الماءَ اذا أَنْشَفَتْه حتى تُسقِيَه الأرض.
وأَضْرَبَ فلانٌ عن كذا أي كَفَّ، وأنشد:
أصَبْحتُ عن طَلَب المعيشةِ مُضرِباً		لما وَثِقْتُ بأن مـالَـكَ مـالـي
ورجلٌ مِضْرَبٌ: شديدُ الضَّرْب.
وضريبُ القِداحِ: هو المُوَكَّل بها.
والضَّرْبُ: النَّحْوُ والصِّنْفُ، يقال: هذا ضَرْبُ ذاكَ وضَريبُ ذاكَ أي مِثلُه، قال: وما رأينا في الأنامِ ضَرْبا ضَرْبَكَ إِلاّ حاتِماً وكَعْبا والضَّرَبُ: العَسَلُ الخالِصُ.
والضَّرْبُ: الرجلُ الخفيفُ اللَّحْم، ليس بجَسيمٍ، قالَ طَرَفةُ:
أنا الرجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه		خَشاشٌ كرأسِ الحَيَّةِ المُتَـوَقِّـدِ
والاضطِرابُ: تَضَرّبُ الوَلَدِ في البَطْن.
ويقال: اضْطَرَبَ الحَبْلُ بينَ القَوْمِ اذا اختَلَفَتْ كَلِمتُهم.
ورجلٌ مُضطربُ الخَلْق: طويلٌ، غير شديد الأسْرِ.
والضَريبُ: الصَّقيعُ.
والضَّريبُ: النَّظيرُ، والضَّريب: المَضروبُ.
والضَّريبُ من اللَّبَن اذا خُلِطَ المَخْضُ بالحَقين.
والضَّريبُ: الشَّهْدُ.
والضَّريب: البَطينُ من النّاس وغيرهم.
والضَّريبةُ: الطَّبيعةُ، يقال: إِنّه لكريمُ الضَّرائبِ.
والضَّريبةُ: غَلَّةٌ تُضْرَبُ على العَبْد.
والضَّريبةُ: كلُّ شيءٍ ضَرَبتَه بسيفِكَ من حَيٍّ أو مَيِّتٍ، وانشَدَ لجرير:
واذا هَزَزْتَ ضَريبةً قَطَّعتَها		فمضَيتَ لا كَزِماً ولا مَبْهورا
والضَّريبةُ: مَضْرِبُ السَّيْف.
والضَّريبة: الصُّوفُ يُضْرَبُ بالمِطرَق.
والمُضْرِب: المُقيم في البيت، يقال: أضْرَبَ فلانٌ في بيته، أي أقامَ فيه.
ويقال: أَضْرَبَ خُبْزُ المَلَّةِ فو مُضْرِب اذا نضِجَ وآن له أن يُضْرَبَ بالعَصَا ويُنْفَضَ عنه رَمادُه وترابُه، قال ذو الرمة يصف خُبْزَةً:
ومَضرُوبةٍ في غير ذنْـبٍ بَـريئةٍ		كَسَرتُ لأصحابي على عَجَل كَسْرا
والضّارِبُ: السابحُ في الماء، وقال ذو الرمُةِ: كأنني ضارِبٌ في غَمْرةٍ لَجِبُ والضَّرائبُ: ضَرائب الأَرَضِينَ في وَظائفِ الخَراج عليها.
والضاربُ: الوادي الكثير الشَّجَر، يقال: عليك بذلك الضارب فانزِلْهُ، وأنشَدَ:
لعمرُكَ إِنّ البيتَ بالضّارِبِ الذي		رأيتَ وإِنْ لم آتِه لـيَ شـائِقُ
رضب:
الرّضابُ: ما يَرْضُبُ الإنْسانُ من رِيقِه، كأنَّه يَمْتَصُّه.
واذا قَبَّلَ جاريتهُ رَضَبَ ريقها.
وسُمِّيَ رُضاباً لبَرْدِه وبَلَلهِ.
وقيل: الرُّضابُ فُتاتُ المِسْك، وليس كذلك.
والرَّضبُ الفِعْلُ.
والرّاضِبُ: ضَرْبٌ من السِّدْر، والواحدةُ راضبِةٌ.
برض:
بَرَضَ النَّباتُ يَبْرُضُ بُروضاً، وهو اوّلُ ما يُعَرف ويَتَناوَل منه النَّعَم.
والتَبَرّض: التَبَلُّغُ بالبُلْغةِ من العَيْش، والتَطَلُّبُ له من هنا وهنا قليلاً بعد قليل.
وكذلك تَبَرَّضَ الماءَ من الحوضِ اذا قلّ، تصيبُ في القِرْبة من هنا وهنا، قال:
وقد كنتُ بَرّاضاً لها قبلَ وصلِها		فكيفَ وَلَدَّتْ حَبْلَها بحِـبـالـيا
أي كنتُ أُطالبُها في الفَيْنة بعد الفَيْنة، فكيف وقد عَلِقَ بعضُنا ببعضٍ، والابتِراضُ منه. وثَمْدٌ بَرْضٌ أي قليل من الماء، قال: في العِدِّ لم يُقْدَحْ ثِماداً بَرْضا والبَرّاضُ بن قيس الكناني الذي فَتَكَ بعُروةَ بنِ كثير الرحّال، وهو الذي هاجت به حرب عُكاظ.
والمُبْرِضُ الذي يأكُلُ شيءٍ من مالهِ ويُفْسِدُهُ، وكذلك البَرّاض.
ربض:
رَبَضُ البَطْن: ما وَلِيَ الأرضَ من البَعير وغيره، ويُجْمَع على أرباض، وقوله: أَسْلَمَتْها مَعاقِدُ الأرباض أي مَعاقِد الحِبال على أرباض البُطون.
والرَّبَضُ: ما حَوْلَ مَدينةٍ أو قَصْرٍ من مَساكِنِ جُنْد أو غيرهم، ومَسْكَنُ كُلِّ قَومٍ على حِيالهم: رَبَضٌ، ويُجمَعُ على أرباضٍ.
رَبَضٌ، ويُجْمَعُ على أرباضٍ.
والرِّبْضةُ: مَقْتَلُ قَوْمٍ قُتِلُوا في بُقعةٍ واحدة.
والرَّبيضُ: شاءٌ برُعاتِها اجتَمَعَتْ في مَرْبِضهِا.
ورَبَضُ الرجل: امرأتُه.
وتَزَوَّجَ الرجلُ امرأةً تُرْبِضه أي تُعَزِّبُه أي تُذهِبُ عُزُوبَتَه.
وكلُّ شيءٍ لا يَبْرُكُ على أربعةٍ فهو يَرْبِضُ رُبُوضاً.
والأرنَبة رابِضةٌ أي مُلتَزقةٌ بالوَجْه.
والرُّبُضُ في قول بعضهم الأَرْطاةُ الضَّخْمةُ، واحدُها رَبُوض، قال: برُبُضِ الأَرْطَى وحِقْفٍ أعْوَجَا والرَّبوض من نَعْتِ الأرْطَى، ويقال من نَعْتِ البَقَرةِ الرابضةِ.
وفي الحديث: احلُبْ من اللَّبَنِ ما يُرْبِضُ القومَ أي يَسقيهم.
وقِرْبةٌ رَبُوضٌ أي ضَخْمةٌ عظيمةٌ.
وشَجَرةٌ رَبُوضٌ، ودَرْعٌ رَبُوضٌ.
والرّوَيْبضَةُ: الانسانُ المجهول، والجمع رُوَيْبِضون ورْوَيْبِضات.
وفي ذكر الفِتْنِة: ويَتَكَلَّم فيها الرُّوَيْبِضةُ، قيل: فما الرُّوَيْبِضَة? قال: الفُوَيْسِقُ يَتكلَّمُ في أمر العامَّةِ.
وفي حديثٍ: فانْبَعَثَ لها واحدٌ من الرابضةِ، والرّابضة مَلائكةٌ أُهْبِطوا مع آدَمَ يَهْدُونَ الضُّلاّلَ.
ضبر:
ضَبَرَ الفَرَسُ يضبُرُ ضَبْراً اذا وَثَبَ في عَدْوه.
والضَّبْرُ: جِلْدةٌ تُغَشَّى خَشَباً فيها رِجالٌ، تُقَرَّبُ الى الحُصُون لقِتال أهلها، والجمعُ الضُّبُور.
والضَّبْرُ: شِدَّةُ تَلْزيز العِظامِ واكتِناز اللَّحْم، وجَمَلٌ مَضْبورُ الخَلْق، قال: مَضْبرُ اللَّحْيَيءنِ بَسْراً مِنهَسا والضَّبْرُ: الجماعةُ من الناس.
والإضْبارةُ: حُزْمَةٌ من صُحُف أو سِهام ونحوِه، والضِّبارةُ لغة فيها.

### Türkçe

باب **الضاد** و**الراء** و**الباء** معهما
**ض ر ب**، **ر ض ب**، **ب ر ض**، **ر ب ض**، **ض ب ر** kullanımdadırlar.

**ضرب**:
**الضَّرْبُ** bütün işlerin hepsine vâki olur; ticarette **ضَرْب** (vardır), yerde (yolculukta) ve Allah yolunda (da); onların orada gidişlerini ve almalarını vasfeder.
Ve **ضَرَبَ** elini şuna doğru uzattı; ve falan, falanın eli üzerine **ضَرَبَ**: onun üzerine, onda aldığı ve istediği bir işi hapsetti; manası: onun üzerine yasak koydu.
Ve **الطَّيْرُ الضَّوارِبُ**: yeri delenler, rızkı arayanlar.
Ve **ضَرَبَ الدَّهْرُ** kendi darbelerinden (bir darbe) vurdu; yani şöyle şöyle oldu.
Ve **ضَرَبَتِ المَخاضُ**: kuyruklarıyla kaldırdıkları zaman, sonra onunla ferclerini vurup yürüdükleri zaman; onlar **ضَوارِبُ**tür.
Ve develerden erkek, **الشَّوْلَ**u **ضِراباً** döver (aşar); sahibi de ona erkeği **أَضْرَبَ** etti (üzerine saldı).
Ve **أضْرَبَ** rüzgâr ve soğuk, bitkiyi **إِضراباً** (zarar vererek) yaptı; Araplar böyle söyler. Ve bitki **ضَرِبَ** **ضَرَباً** olur; o da **ضَرِبٌ**dür; soğuk ona zarar verdiği zaman.
Ve **أضْرَبَتِ السَّمائِمُ** suyu: onu kuruttuğu zaman; ta ki yer onu içsin.
Ve falan, şundan **أَضْرَبَ** etti; yani vazgeçti; ve inşad etti:
أصَبْحتُ عن طَلَب المعيشةِ مُضرِباً		لما وَثِقْتُ بأن مـالَـكَ مـالـي
Ve **مِضْرَبٌ** adam: vurması şiddetli.
Ve **ضريبُ القِداحِ**: ona vekil kılınmış olandır.
Ve **الضَّرْبُ**: nahiv ve صنف (tür); denir ki: bu, onun **ضَرْبُ**udur ve onun **ضَريبُ**idir; yani onun mislidir. Dedi ki: Ve insanlarda senin **ضَرْبَ**ın gibi bir **ضَرْب** görmedik; ancak Hâtim’i ve Ka‘b’ı. Ve **الضَّرَبُ**: hâlis baldır.
Ve **الضَّرْبُ**: eti hafif adam; iri değildir. Tarafe dedi ki:
أنا الرجُلُ الضَّرْبُ الذي تعرفونه		خَشاشٌ كرأسِ الحَيَّةِ المُتَـوَقِّـدِ
Ve **الاضطِرابُ**: çocuğun karında çırpınmasıdır.
Ve denir ki: kavim arasında ip **اضْطَرَبَ** etti; onların sözleri ihtilaf ettiği zaman.
Ve **مُضطربُ الخَلْق** adam: uzun; bağları (eklemleri) kuvvetli olmayan.
Ve **الضَريبُ**: kırağıdır.
Ve **الضَّريبُ**: nazirdir; ve **الضَّريب**: vurulmuş olandır.
Ve sütten **الضَّريبُ**: **المَخْضُ** **بالحَقين** ile karıştırıldığı zaman.
Ve **الضَّريبُ**: bal peteğidir.
Ve **الضَّريب**: insanlardan ve başkalarından karınlı olandır.
Ve **الضَّريبةُ**: tabiat; denir ki: o, **الضَّرائبِ**i kerimdir.
Ve **الضَّريبةُ**: köle üzerine vurulan (konulan) bir gelir (vergidir).
Ve **الضَّريبةُ**: senin kılıcınla diri veya ölüden vurduğun her şey; Cerîr için inşad etti:
واذا هَزَزْتَ ضَريبةً قَطَّعتَها		فمضَيتَ لا كَزِماً ولا مَبْهورا
Ve **الضَّريبةُ**: kılıcın vurma yeri.
Ve **الضَّريبة**: yün; çekiçle dövülür.
Ve **المُضْرِب**: evde ikamet eden; denir ki: falan evinde **أضْرَبَ** etti; yani onda ikamet etti.
Ve denir ki: **خُبْزُ المَلَّةِ** **أَضْرَبَ** etti; o **مُضْرِب**tir; piştiği ve ona değnekle vurulup külü ve toprağı üzerinden silkelenmesinin vakti geldiği zaman. Zü’r-Rumme bir ekmeği vasfederek dedi ki:
ومَضرُوبةٍ في غير ذنْـبٍ بَـريئةٍ		كَسَرتُ لأصحابي على عَجَل كَسْرا
Ve **الضّارِبُ**: suda yüzen; ve Zü’r-Rumme dedi ki: كأنني ضارِبٌ في غَمْرةٍ لَجِبُ
Ve **الضَّرائبُ**: üzerinde haraç vazifeleri bulunan arazilerin **ضَرائب**idir.
Ve **الضاربُ**: ağacı çok olan vadi; denir ki: sana o **الضارب** gerekir; ona in. Ve inşad etti:
لعمرُكَ إِنّ البيتَ بالضّارِبِ الذي		رأيتَ وإِنْ لم آتِه لـيَ شـائِقُ

**رضب**:
**الرّضابُ**: insanın tükürüğünden **يَرْضُبُ** ettiği şeydir; sanki onu emer.
Ve cariyesini öptüğü zaman onun tükürüğünü **رَضَبَ** etti.
Ve onun soğukluğu ve ıslaklığı sebebiyle **رُضاباً** diye adlandırıldı.
Ve denildi ki: **الرُّضابُ** misk kırıntısıdır; öyle değildir.
Ve **الرَّضبُ** fiildir.
Ve **الرّاضِبُ**: sidrden bir türdür; tekili **راضبِةٌ**dur.

**برض**:
Bitki **بَرَضَ** eder, **يَبْرُضُ** **بُروضاً**; o, (bitkiden) bilinenin ilki ve ondan davarın yediğidir.
Ve **التَبَرّض**: yaşayışın **البُلْغةِ**siyle yetinip geçinmek; ve onu buradan buradan az az, azar azar aramaktır.
Ve aynı şekilde: havuzdan suyu **تَبَرَّضَ** etti; azaldığı zaman; kırbada buradan buradan (biraz) elde edersin. Dedi ki:
وقد كنتُ بَرّاضاً لها قبلَ وصلِها		فكيفَ وَلَدَّتْ حَبْلَها بحِـبـالـيا
Yani: onu vakit vakit talep ediyordum; peki, bazımız bazımıza bağlanmışken nasıl (olur); ve ondan **الابتِراضُ** (da böyledir). Ve **ثَمْدٌ بَرْضٌ**: yani sudan az (olan). Dedi ki: في العِدِّ لم يُقْدَحْ ثِماداً بَرْضا
Ve **البَرّاضُ بن قيس الكناني**: **عُروةَ بنِ كثير الرحّال**’ı öldüren kimsedir; ve onun sebebiyle **حرب عُكاظ** alevlenmiştir.
Ve **المُبْرِضُ**: malından bir şey yiyen ve onu bozan kimsedir; ve aynı şekilde **البَرّاض**.

**ربض**:
**رَبَضُ البَطْن**: deveden ve başkasından yere bitişik olan (karın) kısmıdır; **أرباض** üzerine cem‘ olunur. Ve onun sözü: **أَسْلَمَتْها مَعاقِدُ الأرباض**; yani karınların **أرباض**ı üzerine iplerin bağlandığı yerler.
Ve **الرَّبَضُ**: bir şehrin veya bir kasrın etrafındaki, askerlerin veya başkalarının meskenleridir; her kavmin kendi karşılarında olan meskeni: **رَبَضٌ**dur; **أرباضٍ** üzerine cem‘ olunur.
**رَبَضٌ**; ve **أرباضٍ** üzerine cem‘ olunur.
Ve **الرِّبْضةُ**: bir tek yerde öldürülmüş bir kavmin öldürüldüğü yerdir.
Ve **الرَّبيضُ**: koyun; otladıklarıyla birlikte yatak yerinde toplanmıştır.
Ve **رَبَضُ الرجل**: onun karısıdır.
Ve adam, kendisini **تُرْبِضه** eden bir kadınla evlendi; yani onu bekârlığa düşürür; yani onun bekârlığını giderir.
Ve dört üzerine çökmeyen her şey **يَرْبِضُ** **رُبُوضاً** eder.
Ve **الأرنَبة** **رابِضةٌ**dur; yani yüze yapışıktır.
Ve bazılarının sözüne göre **الرُّبُضُ**: iri **الأَرْطاةُ**dır; tekili **رَبُوض**dur. Dedi ki: برُبُضِ الأَرْطَى وحِقْفٍ أعْوَجَا
Ve **الرَّبوض** **الأرْطَى**nın sıfatındandır; ve denir ki: çökmüş ineğin sıfatındandır.
Ve hadiste: **احلُبْ** sütten, kavmi **يُرْبِضُ** edecek (kadar) olanı; yani onları sular.
Ve **قِرْبةٌ رَبُوضٌ**: yani iri, büyük.
Ve **شَجَرةٌ رَبُوضٌ**, ve **دَرْعٌ رَبُوضٌ**.
Ve **الرّوَيْبضَةُ**: meçhul insandır; cem‘i **رُوَيْبِضون** ve **رْوَيْبِضات**.
Ve fitnenin zikrinde: onda **الرُّوَيْبِضةُ** konuşur. Denildi ki: **الرُّوَيْبِضَة** nedir? Dedi ki: **الفُوَيْسِقُ**; umumun işi hakkında konuşur.
Ve bir hadiste: onun için **الرابضةِ**den bir kişi harekete geçti; ve **الرّابضة**: Âdem ile birlikte indirilen meleklerdir; sapmışları doğru yola iletirler.

**ضبر**:
At **ضَبَرَ** eder, **يضبُرُ** **ضَبْراً**; koşusunda sıçradığı zaman.
Ve **الضَّبْرُ**: içinde adamlar bulunan bir tahta üzerine kaplanan bir deridir; kalelerin ehliyle savaşmak için hisarlara yaklaştırılır; cem‘i **الضُّبُور**dur.
Ve **الضَّبْرُ**: kemiklerin birbirine sıkı yapışmasının şiddeti ve etin dolgunlaşmasıdır; ve yaratılışı **مَضْبورُ** bir deve. Dedi ki: مَضْبرُ اللَّحْيَيءنِ بَسْراً مِنهَسا
Ve **الضَّبْرُ**: insanlardan bir topluluktur.
Ve **الإضْبارةُ**: sahifelerden veya oklardan ve benzerinden bir demettir; **الضِّبارةُ** da onda bir dildir (varyanttır).
