# ربو (ر-ب-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı kazanmıştır

- Harfler: ر - ب - و
- Kur'an'da: 20 geçiş · 15 ayet · 13 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (13)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرِّبَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%A8%D9%8E%D8%A7.md) | الْفِعَلَ | Faiz | 7 | 5 | [2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:275.md) |
| [وَرَبَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَفَعَلَتْ | Ve yükseldi | 2 | 2 | [22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/22:5.md) |
| [أَرْبَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%A8%D9%8E%D9%89.md) | أَفْعَلَ | Daha yüksek | 1 | 1 | [16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/16:92.md) |
| [بِرَبْوَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | بِفَعْلَةٍ | Tepe | 1 | 1 | [2:265](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:265.md) |
| [رَابِيًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%8A%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Yükselen | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/13:17.md) |
| [رَابِيَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Yükselen | 1 | 1 | [69:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/69:10.md) |
| [رَبَّيَانِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعَّلَانِي | İkisi beni büyüttü | 1 | 1 | [17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/17:24.md) |
| [رَبْوَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Tepe | 1 | 1 | [23:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/23:50.md) |
| [رِبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D8%B1%D9%90%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَلٍ | Faiz | 1 | 1 | [30:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/30:39.md) |
| [لِيَرْبُوَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%8E.md) | لِيَفْعُلَ | Yükselmesi için | 1 | 1 | [30:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/30:39.md) |
| [نُرَبِّكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B1%D9%8E%D8%A8%D9%90%D9%91%D9%83%D9%8E.md) | نُفَعِّلْكَ | Seni büyüttük | 1 | 1 | [26:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/26:18.md) |
| [وَيُرْبِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%8A.md) | وَيُفْعِلِ | Ve yükseltir | 1 | 1 | [2:276](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:276.md) |
| [يَرْبُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%A8%D9%8F%D9%88.md) | يَفْعُلُ | Yükselir | 1 | 1 | [30:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/30:39.md) |

## Mücavir kökler — 129 mücavir (160 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Kımıldadı
2. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · Ekel pas demektir
3. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Katlanmış deri demektir
4. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Su
5. [خبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Habet ağaçtan yere dökülmüş yaprak demektir
6. [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Zebed köpük demektir
7. [طلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Öyleyse çisenti
8. [غزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Onun ipliği
9. [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kuru
10. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Onların malları
11. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “U’mare” katlı bina demektir
12. [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
13. [محق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Eksiltir
14. [مضغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Et parçası
15. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
16. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
17. [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Behic çiçekli otlak yer demektir
18. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sel demektir
19. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
20. [خفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hafide (ha, dat) : Durgun akan su demektir
21. [رذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
22. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yeni doğan çocuktur
23. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
24. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Nihayet, son demektir
25. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sülük demektir
26. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bozulmuş iptir
27. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Evye kuş yuvası demektir
28. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Oturup bekleyen adam demektir
29. [وبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Odun demeti demektir
30. [سلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Boynun üst tarafıdır
31. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hilye takı demektir
32. [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır
33. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
34. [بيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
35. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
36. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onun yakıtı
37. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
38. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
39. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Nezle” konaklama yeri demektir
40. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Küçük
41. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
42. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
43. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hazırladık
44. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sibat(Te) kayış demektir
45. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
46. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Seneler
47. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
48. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toprak demektir
49. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zeyl etek denektir
50. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bitki
51. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
52. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kaldınız
53. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
54. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Meryem
55. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kanat demektir
56. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İsyan eder
57. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
58. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
59. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye kuş yuvası demektir
60. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D9%88/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ربو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md), [نمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%88.md), [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıvı, hava veya madde ile dolup kabarma, şişme, zeminden yukarı yükselme |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığın kabarması, tepeleşme, çocuğun büyütülmesi ve emeksiz sermaye şişkinliği |
| Çekirdek Özet 3 | Organik ve bereketli gelişme ile asalak ve yapay hacim artışı arasındaki yapısal ayrım |
| Kritik Hata Riski | Ribâyı sadece teknik bir faiz yüzdesine indirgeyip emeğe dayanmayan her türlü asalak sermaye büyümesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رب | Bir şeyi koruma, tutma, toplama, derece derece kemale erdirme ve biriktirerek yoğunlaştırma. Bu çekirdek [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) kökünde sahiplik, terbiye ve pekiştirme; [ربح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AD.md) kökünde kâr ve fazlalık; [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) kökünde gözetleyip bekleme; [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) kökünde sımsıkı bağlama; [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) kökünde ise mekana yerleşip dörde tamamlama anlamlarını kurar. | و | Vâv harfinin hareketiyle çekirdekteki içe dönük toplanma ve pekişme yönü dışa ve yukarıya doğru genleşmiş; fiziksel olarak şişme, kabarma, tepe yapma ve boyutsal olarak artma anlamı belirginleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, yukarı yönelişi, üstte belirmeyi ve bir yapının en tepe noktasını temsil eder. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | İç mekanı, kabı, gövdeyi, bir varlığın kendi iç hacmini ve barındırma kapasitesini temsil eder. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıdan yapılan eklemeyi, bitiştirmeyi, art arda gelerek birbirine tutunup büyüme hareketini temsil eder. |
| ربو | Bir gövdenin veya iç alanın (ب) dıştan gelen ekleme ve birikimlerle (و) dolması sonucunda yukarıya, tepeye ve baş hizasına (ر) doğru şişip yükselmesi hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yaranın iltihap toplayarak şişmesi, toprağın su alarak kabarıp yükselmesi, ciğerlerin sıkışmasıyla nefes darlığından göğsün inip kalkması ve arazide su tutmayan yüksek tepe. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi bu kökü bir mekanda büyüme ve boy verme anlamında kullanmıştır: فمن يك سائلاً عني فإني / بمكة منزلي وبها ربيت |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye döneminde borcun vadesi geldiğinde ödenememesi üzerine alacağın katlanarak artırılması ve sütün yüzeyinde kaymağın yoğunlaşarak üste çıkması durumları bu kökle ifade edilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ربو kökü, asıl kök olan *r-b-y / *r-b-w üzerinden büyüme, çoğalma, ululuk ve genişleme bildiren köklü bir anlamsal mirasa dayanır. İbranicede ravah (רבה) kelimesi çoğalmak, sayıca veya hacimce artmak ve büyümek anlamına gelirken; Süryanicede rba (ܪܒܐ) kökü doğrudan büyümek, yetişmek, faiz getirmek ve yükselmek fiillerini karşılar. Akadcada rabû kökü büyük olmak, boyut veya makamca genişlemek anlamında yaygın bir kullanıma sahiptir. Arapçada bu ortak Sami çekirdeği hem somut fiziki kabarma ve yer şekli (rabve, cerahun râbin) hem canlıların bakılıp büyütülmesi (terbiye) hem de borç ilişkilerinde karşılıksız hacim artışı (er-ribâ) sahalarında semantik olarak ayrışmış ve derinleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رَبَا — يَرْبُو | Sıvı, hava veya organik unsurlarla bir nesnenin kabarması, şişerek dışarıya ve yukarıya doğru hacim kazanması. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רבה (ravah), Süryanice ܪܒܐ (rba), Akadca rabû | Ortak Sami kökünde çokluk, büyüklük, yetişme ve borç üzerinden karşılıksız artış anlamları tam bir ses denkliğiyle mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde rpy (gençleşmek, büyümek) köküyle muhtemel Afro-Asyatik bağ | Belirgin semantik paralellik görülmekle birlikte Afro-Asyatik düzeydeki geçiş yolları sınırlı veri barındırır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ربو | Anlamlı | Artmak, kabarmak, yükselmek | Maddenin veya miktarın kendi sınırlarını aşarak yukarı ve dışa doğru şişmesi. | Hedef köktür. |
| [روب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%A8.md) | Anlamlı | Mayalanmak, yoğunlaşmak | Sütün kaymak bağlaması, mayalanıp koyulaşması ve aklın karışması. | Ortak çekirdekteki kıvam alma ve toplanma haliyle ilişkilidir; Kur'an'da geçmez. |
| [برو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Yontmak, şekil vermek | Ağaç veya kalemi yontarak açmak, eksiltmek suretiyle ortaya çıkarmak. | Hacmi azaltarak form kazandırma yönüyle hedef kökle zıt hareket taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [بور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%B1.md) | Anlamlı | Atıl kalmak, helak olmak | Toprağın ekilmeyip çorak kalması, ticaretin kesada uğraması ve tükeniş. | Artış ve canlanmanın tersine üretim dışı kalmayı gösterir; Kur'an'da geçer. |
| [ورب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Saklanmak, eğrilmek | İki nesne arasındaki gizli gedik, eklem boşluğu ve ilişkideki hile. | Doğrusal büyüme yerine aralık ve sapmayı ifade eder; Kur'an'da geçmez. |
| [وبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Yün, tüy | Deve ve tavşan gibi hayvanların bedenini örten ince ve sık tüy tabakası. | Birikerek yüzeyi kaplayan organik kabarıklıkla örtüşür; Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ربو | Merkez | Kabararak artma | Bir nesnenin veya miktarın kendi içinden ya da dışarıdan eklenerek şişmesi ve yukarı doğru tepeleşmesi. | Hem organik gelişimi hem de yapay ve haksız şişkinliği kapsayan artış türüdür. |
| [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Islah ederek büyütme | Bir varlığı aşama aşama, koruyup gözeterek kemale ve olgunluğa erdirme süreci. | Hacimsel büyümeden ziyade niteliksel terbiye, sahiplik ve yönetim ağırlıklıdır. |
| [نمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%85%D9%88.md) | Komşu | Doğal ve organik büyüme | Canlı bir bünyenin beslenerek iç dinamikleriyle boy atması ve çoğalması. | Sadece canlı ve organik varlıkların doğal gelişimi için kullanılır; yapay şişmeyi içermez. |
| [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Niceliksel fazlalaşma | Bir miktarın üzerine başka bir birimin eklenmesiyle oluşan salt sayısal veya hacimsel çokluk. | Kabarma veya yükselme hareketi taşımak zorunda değildir; her türlü fazlalığı belirtir. |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Zıt | Eksilme ve aşınma | Bir bütünün parçalarının kaybolması, değer veya hacimce aşağı inmesi. | ربو kökünün taşıdığı şişme ve yükselme hareketinin doğrudan karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ربو | Kabarmak, şişmek, faiz | Maddi veya manevi bir yapının kendi olağan sınırlarını aşarak hacim kazanması. | Kesin |
| Latince | crescere, usura, tumor | Büyümek, tefecilik artışı, şişlik | Büyüme ve tefecilik yönleri karşılanırken, kökün toprağın kabarması boyutu ayrışır. | Güçlü |
| İngilizce | swell, grow, usury, hillock | Şişmek, büyümek, tefecilik, tepecik | Farklı kelimeler kökün tekil anlam yüzlerini karşılar ancak organik ile asalak büyüme birliğini tek kökte veremez. | Güçlü |
| Almanca | anschwellen, wachsen, Wucher | Şişmek, boy atmak, haksız kazanç | Şişme ve asalak kazanç boyutlarını tam verir fakat yer şekli anlamını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | enfler, croître, usure | Şişmek, büyümek, faiz/aşırı artış | Hacimsel kabarma ve finansal şişmeyi karşılar; pedagojik yetiştirme boyutunu içermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Dictionnaire Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الرِّبَا / رِبًا | Emeksiz ve asalak finansal şişme (faiz) | Borç ilişkisinde karşılıksız ve sömürüye dayalı mal artışı; Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md), Âl-i İmrân [3:130](https://lisan.digital/tr/ayet/3:130.md), Rûm [30:39](https://lisan.digital/tr/ayet/30:39.md). |
| وَرَبَتْ | Toprağın canlanarak kabarması | Ölü toprağın su alarak gözeneklerinin şişmesi ve bitki fışkırtması; Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md), Fussilet [41:39](https://lisan.digital/tr/ayet/41:39.md). |
| رَابِيًا | Yüzeye çıkan kabarık köpük | Sel suyunun veya eritilen madenin üzerinde biriken işe yaramaz atık tortu; Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md). |
| بِرَبْوَةٍ / رَبْوَةٍ | Yüksek, havadar ve verimli tepe | Su baskınından emin, ürün vermeye elverişli yüksek zemin; Bakara [2:265](https://lisan.digital/tr/ayet/2:265.md), Mü'minûn [23:50](https://lisan.digital/tr/ayet/23:50.md). |
| رَبَّيَانِي / نُرَبِّكَ | Çocuğu himaye edip büyütmek | Zayıf bir yavrunun emek verilerek yedirilip içirilmesi ve geliştirilmesi; İsrâ [17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md), Şuarâ [26:18](https://lisan.digital/tr/ayet/26:18.md). |
| أَرْبَى | Sayıca ve güççe daha üstün olmak | Bir topluluğun diğerine göre nüfus, müttefik ve servetçe daha kabarık olması; Nahl [16:92](https://lisan.digital/tr/ayet/16:92.md). |
| رَابِيَةً | Şiddeti giderek katlanan azap | İsyanda haddi aşan topluluğa verilen, dozajı sürekli yükselen helak edici ceza; Hâkka [69:10](https://lisan.digital/tr/ayet/69:10.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve diriliş | Toprağın su ile kabarmasının (ve-rebet) öldükten sonra dirilmeye (ba's) delil kılınması ve Allah'ın sadakaları nemalandırması (yurbî). | Yoktan var etme değil, sönmüş ve atıl olanın canlanıp hacim kazanması. |
| Fıkıh | Muamelat ve akit teorisi | Fazlalık (ribâ el-fadl) ve vade (ribâ en-nesîe) yoluyla karşılıksız ve emeksiz elde edilen her türlü malî şişmenin haramlığı. | Malın mübadele anında veya vadesinde reel bir karşılığı olmaksızın yapay olarak artması. |
| Tefsir | Semantik ve kavramsal tahlil | Ribâ ile sadaka arasındaki zıtlığın; birinin bereketi tüketen bir şişme, diğerinin ise Allah katında hakiki arınma ve büyüme olduğunun tespiti. | Gerçek büyüme ile aldatıcı şişkinliğin ahlaki ve ontolojik olarak ayrıştırılması. |
| Hadis | Ticari ahlak ve toplumsal nizam | Faiz yiyenlerin, yedirenlerin ve buna şahitlik edenlerin lanetlenmesi; altın ve gümüş gibi temel değişim araçlarında fazlalığın yasaklanması. | Değişim araçlarının bizzat kendisinin bir ticaret malına dönüştürülüp üretimsiz büyütülmesinin engellenmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve amel muhasebesi | Bereket ve arınma | Sadakanın ilahi rıza ile büyümesi | Allah katında kabul gören infak hakiki artışı sağlarken, haram kazanç zahiren artsa da bereketsizleşir. | Kesin |
| İlmi | Doğa bilimleri ve biyoloji | Hacimsel genleşme | Hücresel ve biyolojik kabarma | Su alan organik dokunun şişerek içindeki potansiyeli dışarı vurması ve tohumun patlaması. | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ilişkiler ve ittifaklar | Sayısal üstünlük | Nüfus ve güç baskısı | Bir topluluğun diğerine karşı sayısal ve lojistik kabarıklığını haksız baskı aracına dönüştürmesi (Nahl [16:92](https://lisan.digital/tr/ayet/16:92.md)). | Güçlü |
| İktisadi | Finans ve sermaye dolaşımı | Asalak sermaye | Karşılıksız değer şişirmesi | Üretim, risk ve emek olmaksızın borç üzerinden paranın parayı doğurması suretiyle oluşan finansal balon. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Üstel büyüme ve ozmotik şişme | Bir sistemin iç basıncının dışarıdan gelen akışla kritik eşiği aşması veya bir büyüklüğün kendi değeriyle orantılı olarak geometrik biçimde katlanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Spekülatif balon ve kurumsal kriz | İktisadi değerin reel üretimden koparak beklenti ve borçlanma üzerinden sanal biçimde şişmesi ve nihayetinde patlaması. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ربو kökünün türevi olan ribâyı yalnızca bankacılık sistemindeki faiz yüzdesine indirgemek; tepe, kabarma ve çocuk yetiştirme boyutlarını bütünden koparmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, organik ve meşru bir büyüme (toprağın kabarması, çocuğun bakımı) ile asalak, kontrolsüz ve emeksiz bir şişkinlik (faiz, sel köpüğü) arasındaki dinamik farkı kurar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Emek ve risk içermeyen diğer modern sömürü ve finansal balon mekanizmalarının meşru zannedilmesi; büyüme ile şişkinliğin aynı şey sayılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktisadi nizamının temel taşı olan ribâ yasağını fiziksel bir kabarma ve asalak şişme tabiatıyla açıklar; ilahi bereket ile yıkıcı sermaye tekelleşmesi arasındaki sınırları çizer. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Faiz yasaklarını bildiren ahkam ayetlerinde, öldükten sonra dirilişi tabiatın uyanışıyla tasvir eden kozmolojik ayetlerde ve hak-batıl mücadelesini su üzerindeki kabarık köpükle anlatan misallerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ticaret ile faizin aynı türden kazanç artışları olduğu yönündeki müşrik mantığını çürütür; toprağın ve sadakanın hakiki gelişimini, faizin ise sistemi çökerten sanal bir ur olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir gövdenin içten ya da dıştan gelen bir etkiyle gaz, su veya tortu toplayarak hacimce kabarması, şişmesi ve yer seviyesinden yukarı doğru tepeleşmesi.
- Soyut anlam: Bir değerin, nüfusun veya cezanın aşamalı olarak katlanması; reel dayanağı olan sağlıklı büyüme ile temelsiz ve asalak fazlalık arasındaki zıt kutuplu ayrışma.
- Sistematik karşılık: Fiziksel düzlemde ozmotik kabarma ve yükselti; ahlaki düzlemde terbiye ve infak bereketi; iktisadi düzlemde ise üretim dışı karşılıksız hacim şişkinliği.
- LaTeX modeli: $$ \Delta V > 0 \implies \frac{dV}{dt} = \alpha V(t), \quad \alpha \in \{\alpha_o, \alpha_a\} $$
- LaTeX açıklaması: Formül bir hacmin veya değerin pozitif değişimini ($\Delta V > 0$) ve bu büyümenin zamana bağlı türevini ($dV/dt$) ifade eder. Buradaki büyüme katsayısı ($\alpha$), sistemin tabiatına göre ikiye ayrılır: $\alpha_o$ organik, meşru ve bereketli büyümeyi (toprağın kabarması, sadakanın nemalanması, çocuğun gelişimi) temsil ederken; $\alpha_a$ asalak, karşılıksız ve patlamaya mahkum yapay şişmeyi (faiz, köpük, kibrin nüfus üstünlüğü kurması) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (15 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%A8%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:265](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:265.md) — بِرَبْوَةٍ

وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.

### [Bakara 2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:275.md) — الرِّبَا

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Faiz yiyenler ancak, şeytan çarpan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: Zaten alış-veriş faiz gibidir, demelerinden dolayıdır. Halbuki Allah, alış-verişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbından bir öğüt gelir de faizcilikten vazgeçerse, geçmiş olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm Allah’a aittir. Kim de dönerse, onlar cehennem yaranıdırlar, orada temelli kalacaklardır.

### [Bakara 2:276](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:276.md) — الرِّبَا · وَيُرْبِي

يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ

Meal (IK): Allah faizi mahveder, sadakaları artırır. Ve Allah hiçbir günahkar kafiri sevmez.

### [Bakara 2:278](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/2:278.md) — الرِّبَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkun. Eğer mü’minlerden iseniz, faizden kalanı bırakın.

### [Ali İmran 3:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/3:130.md) — الرِّبَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; kat kat faiz yemeyin. Allah’tan korkunki felah bulasınız.

### [Nisa 4:161](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/4:161.md) — الرِّبَا

وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Kendilerine yasaklanan faizi almaları ve haksız yere insanların mallarını yemelerinden ötürü. Onların küfür içinde olanlarına elem verici bir azab hazırladık.

### [Rad 13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/13:17.md) — رَابِيًا

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Göten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.

### [Nahl 16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/16:92.md) — أَرْبَى

وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra, söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmetin diğerinden daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aranızda aldatma vasıtası yapıyorsunuz. Allah, onunla sizi imtihan eder. Kıyamet günü ihtilaf ettiğiniz şeyleri elbette size beyan edecektir.

### [İsra 17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/17:24.md) — رَبَّيَانِي

وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا

Meal (IK): Merhametten onlara alçak gönüllülük kanatlarını ger. Ve de ki: Rabbım; o ikisi, beni küçükken yetiştirdikleri gibi sen de onlara merhamet et.

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/22:5.md) — وَرَبَتْ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Müminun 23:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/23:50.md) — رَبْوَةٍ

وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ

Meal (IK): Biz; Meryem’in oğlunu da, annesini de bir ayet kıldık. Her ikisini de sulak, oturmaya elverişli yüksek bir yere yerleştirdik.

### [Şuara 26:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/26:18.md) — نُرَبِّكَ

قَالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيدًا وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Çocukken biz, seni yanımıza alıp büyütmedik mi? Ve sen, hayatının bir çok yılllarını aramızda geçirdin.

### [Rum 30:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/30:39.md) — رِبًا · لِيَرْبُوَ · يَرْبُو

وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ

Meal (IK): İnsanların malları içinde artsın diye verdiğiniz faiz Allah katında artmaz. Allah’ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekat ise böyle değildir. İşte onlar; sevablarını kat kat artıranlardır.

### [Fussilet 41:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/41:39.md) — وَرَبَتْ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْيَاهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): O’nun ayetlerinden biri de, kupkuru gördüğün yeryüzünün Biz ona su indirdiğimiz zaman harekete geçip kabarmasıdır. Ona can veren Allah, elbette ölüleri de diriltir. Muhakkak ki O; her şeye kadirdir.

### [Hakka 69:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/ayet/69:10.md) — رَابِيَةً

فَعَصَوْا رَسُولَ رَبِّهِمْ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً

Meal (IK): Rabblarının elçisine isyan etmişlerdi. Bunun üzerine O da kendilerini gittikçe artan bir şiddetle yakalayıverdi.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والباء و ا ي ء معهما
ر ب و، ر و ب، ب ر و، و ر ب، ب و ر، و ب ر، ب ر ي، ر ي ب، ر أ ب، ر ب أ، ب ر أ، أ ر ب، ب أ ر، أ ب ر مستعملات
ربو:
ربا الجُرْحُ والأرضُ والمالُ وكلُّ شيء يَرْبو ربواً، إذا زاد.
وربا فلانٌ، أي: أصابه نَفَسٌ في جوفه. ودابّةٌ بها رَبْو.
والرّابِيةُ: ما ارتفع من الأرض.
والرَّبْوة: لغات: أرضٌ مُرْتفعةٌ، والجميعُ: الرُّبَى. ويُقال إنْ الرَّبوة في قوله تعالى: "إلى رَبوةٍ ذاتِ قَرارٍ ومَعينٍ" هي أرضُ فِلَسْطين، وبها مَقابرُ الأنبياء، ويُقالُ: بل هي دِمَشق، وبعض يقول: بيت المقدس، واللهُ أعلم.
وتقول: رَبَّيْته وتَرَبَّيْتُه، أي: غذته.
ورَبا المالُ يَرْبو في الرِّبا، أي: يزداد: مُرْبٍ. والرِّبا في كتاب الله عَزَّ وجَلَّ: حرام.
والرُّبْيةُ هي الرِّبا خاصة، وفي حديث يُرْفَع عنهم الرُّبْية يعني: ما كان عليهم في الجاهليّة من رِبا ودِماء.
روب:
الرّائب: اللَّبَنُ كَثُفَتْ دُوايَتُهُ، وتكَبَّدَ لَبَنُهُ وأَتَى مَحضُهُ. وقال أهلُ البصرة وبعضُ أهل الكوفة: هذا هو المُرَوَّب، فأما الرّائب فالذّي أُخِذَ زُبْدُهُ.
والمِرْوَبُ: وعاءٌ أو إناءٌ يَرَوَّبُ فيه اللَّبَن.. والرَّوْبةُ: بقيّةٌ من لَبَنٍ رائب تُتْرك في المِرْوَب كي يكون إذا صُبّ عليه اللَّبنُ أَسرَعَ لرَوْبِهِ..
والرُّوبةُ: الطّائفةُ من اللّيل، وسُمِّي رؤية بن العجّاج، لأنّه وُلِدَ في نِصْف اللَّيل.
والرَّوب أيضا: أن يؤوب الإنسان من كَثْرة النَّوْم حتّى يُرَى ذلك في وَجْهه وثِقَله، ورجل ربان، وجَمْعُهُ: رَوْبَي، ويقال: الواحد: رائب، قال بِشْر:
فأمّا تَميمٌ. تَميمُ بنُ مُـرٍّ		فألفاهُمُ القَوْمُ رَوْبَى نِياما
برو:
تقول: هذه بُرَة مَبرُوّة، أي: معمولة، وهي: الحَلْقَة.. يقال: ناقةٌ مُبْراة: في أنفها بُرةٌ. والبُرَةُ كذلك: الحَلقَةُ من الذَّهَب والفِضّةِ ونحوهما إذا كانت دقيقةً مَعطوفةَ الطَّرَفين، ويُجْمَع على: البُرَى والبُرينَ.
ورب:
الوِربُ: العُضْوُ، يُقال: عضو مُوَرّبٌ، أي: مُوَفّر، قال الكُمَيْت: وكان لعبد القَيْس عضو مُوَرَّبُ أي: صار لهم نصيبٌ وافر.
والمُواربةُ: مُداهاةُ الرَّجُل ومُخاتَلَته، وفي الحديث: مُوارَبةُ الأَرِيبِ جَهْلٌ وعَناء، لأنّ الأَريب لا يُخْدع عن عَقله.
بور:
البَوارُ: الهَلاك.. يقال: هو بُورٌ وهي بُورٌ، وهما بُورٌ وهم بور، وهنّ بور، هذا في لُغة، وأمّا في اللّغة الفُضلَى فهو بائر، وهما بائران، وهم بُورٌ، أي: ضالّون هَلْكَى، ومنه قول الله عزّ وجلّ: "وكُنتُمْ قوماً بُورا".. وسُوقٌ بائرة، أي: كاسدة، وبارتِ البِياعاتُ، أي: كَسَدتْ.
والبَوْرُ: التَّجْرِبة.. بُرْتُ فلاناً وبُرْتُ ما عنده: جرّبته، ويقال: بُرْتُ النّاقة أبورها، أي من الفَحْل، لأنْظُرَ أحامل هي أم لا، وذلك الفَحْل: مِبْوَرٌ إذا كان عارفاً بالحالين، قال:
بضَرْبٍ كآذان الفِراء فضولـه		وطَعنٍ كإِيزاغ المَخاضِ تَبورُها
والبُوريّة: الباريّة.
وبر:
الوَبَرُ: صُوفُ الإبل والأرنب وما أَشْبَهَهُما.
والوَبرُ، والأُنْثَى وَبرة: دُوَيْبّة غَبْراء على قَدَر السِّنَّوْر، حَسَنةُ العَيْنين، شَديدةُ الحياء، تكونُ بالغَوْر.
ووَبارِ: أرضٌ كانت محلّةَ عادٍ، وهي بينَ اليَمنَ ورِمال يَبرين، لمّا أهلك الله عاداً ورّث الله محلّهم الجنَّ فلا يَتَقارّ بها أَحَدٌ من الإنْسِ، وهي التي ذكر اللهُ في قَوْلِهِ: "أَمَدَّكُمْ بأَنْعامٍ وبَنيِنَ"، وقال: مثلما كان بَدْءُ أهلِ وبَارِ ونباتُ أَوْبر: شِبْهُ الكمأة، صغارٌ، في نَفْضٍ واحدٍ شيءٌ كثيرٌ، الواحدُ: بنت أَوْبَر، وابن أوبر.
بري:
بَرَيتُ العُودَ أَبْرِيه بَرْياً، وكذلك القلم.. وناسٌ يَقُولُون: بَرَوْتُ، وهم الذّينَ يَقُولونَ: قلوتُ البُرَّ أَقلُوهُ، والياءُ أَصْوَبُ.
والمباراة: أن يباري الرّجلُ الرَّجلَ، فيَصنَعُ كما يَصنعُ، يُغالب أحدهما الآخر، وهما يتباريان.
وبَرَى فلانٌ لفُلانٍ إذا عَرَض له، وهو يَبْري له بَرْيا، ويَنبري له انبراء.. قال ذو الرّمّة:
تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ		فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
والبَرِيُّ: السَّهْمُ الذي قد أُتِمَّ بَرْيه، ولم يُرَش ولم يُنصَلْ.
والقِدْحُ أوّل ما يُقطَع، ويُقْتَضَب يُسَمَّى: قِطْعاً، والجميع: قُطُوع، ثُمَّ يُبْرَى فيُسَمَّى: بَرِيّاً، وذلك قبل أنْ يُقَوَّمَ، فإِذا قُوِّم، وأَنَى له أن يُراشَ ويُنْصَلَ فهو: القِدْح، فإِذا رِيشَ ورُكِّبَ نَصْلُه صار سَهماً.
ريب:
الرَّيْبُ: الشَّكُّ.. والرَّيْبُ: صَرْفُ الدَّهر وعَرَضُه وحَدَثُهَ.. والرَّيب: ما رابك من أَمْرٍ تخوّفتَ عاقبتَهُ، قال أبو ذؤيب:
فشَرِبْنَ ثمَّ سَمِعنَ حـسّـاً دونـه		شَرَفُ الحِجاب وريبَ قَرْعٍ يُقْرَع
أي: سَمِعْنَ قَرْعَ سَهمٍ بقَوْسٍ.
ورابني هذا الأَمْر يَرِيبُني، أي: أدخل عليّ شكاً وخوفاً، وفي لغة رديئة: أرابني.
وأراب الأَمرُ، أي: صار ذا رَيْبٍ.. وأَرابَ الرَّجُلُ: صار مُرِيباً ذا رِيبة.
وارتبت به، أي: ظَنَنْت به.
رأب:
رأب الشّعّابُ الصَّدْعُ يَرْأَبُهُ إذا شَعَبَهُ. والرُّؤبةُ: الخشبةُ أو الشّيءُ يُوصَلُ به الشّيءُ المكسورُ فيُرْأَبُ به.
والمِرْأَبُ: المِشْعَب.
ربأ القوم على الشَّيء يربؤون إذا أشرفوا عليه.
والرَّبيئة: عينُ القَوْم الذي يَرْبَأُ لهم على مَرْبأ من الأرض، ويَرْتَبِئُ، أي: يقوم هناك.
ومَرْبأة البازي: منارةٌ يربأ عليها، قال: بات على مَرْباتِهِ مُقيّدا ويقال: أَرْض لا رِباءَ فيها ولا وِطاءَ، ممدودان.
ورابأتُ فلاناً: حارَستُه وحارَسَني، قال ابن هَرْمة:
باتت سُلَيْمَى وبتُّ أَرْمُقُـهـا		كصاحب الحَرْب باتَ يَرْبَؤُها
برأ:
البَرْءُ، مهموز: الخلْق.. برأ اللهُ الخلق يَبرَؤُهُمْ بَرْءاً، فهو بارِىءٌ.
والبُرْءُ: السَّلامةُ من السّقم، تقول: بَرَأَ يَبْرَأ ويَبْرُؤ بَرءاً وبُرُوءاً.. وبَرِىء يَبْرَأُ بمعناه.
والبراءة من العَيب والمكروه، ولا يُقال إلاّ: بَرِىء يَبْرَأ، وفاعله: بَرِيءٌ كما ترى، وبَراءٌ، وامرأة بَراءٌ، ونسوة بَراء، في كلّ ذلك سواءٌ.. وبُرَآء على قياس فُعَلاء: جمعُ البَرِيء، ومن ترك الهمز قال: بُراء.
ويُقال: بارأت الرَّجُل، أي: بَرِىء إليّ وبَرِئتُ إليه، مثل بارأت المرأة، أي: صالحتها على المفارقة.
وتقول: أبْرَأْتُ الرَّجلَ من الدَّينِ والضّمان، وبرّأْتُهُ.
والاسْتِبراء: أن يَشْترِيَ الرَّجُلُ الجاريةَ فلا يَطَؤُها حتّى تحيض.
والاستبراءُ: إنْقاءُ الذَّكَر بَعْدَ البَوْل.
أرب:
قطعت اللَّحْمَ آراباً، والواحدُ: إرْبٌ، أَيْ: قِطَعاً، ويُقال في الدُّعاء: أَرِبَتْ يَدُه، أي: قُطِعَتْ يَدُه. وأَرِبْتَ من يديك، أي: سَقَطَتْ آرابُك.
والإرْبُ: الحاجة المُهمّة، يُقالُ: ما إِرْبُك إلى هذا الأمر، أي: ما حاجَتُك إليه. والإرْبَةُ والأَرَبُ والمأربة أيضاً.
والأَرْبُ: مَصدر الأَريب العاقل.. وأَرُبَ الرَّجلُ يَأْرُبُ إِرَباً.
والمؤاربة: مداهاةُ الرَّجلِ ومُخاتَلَتُه، وفي الحديث: مُؤاربةُ الأريب جَهلٌ وعَناء، لأنّ الأريب لا يُخْدَع عن عقله، قال: على ذي الإرْبة اللَّبِقِ الرَّفيقِ والتَّأريب: التَّحريش.. وتَأَرَّب فلانٌ علينا، أي: تعسّر وخالف والْتَوَى.
والمُستأرِبُ من الأَوْتار: الجيّد الشَّديد، قال: ... من نزع أَحصَدَ مستأرب
بأر:
بَأَرْتُ الشَّيء وابْتَأَرْتُه وائتبرته، لغات، أي: خَبَأْته. وفي الحديث: إنّ عبداً لَقيَ الله ولم يَبْتَئِرْ خيراً.
وبَأَرْتُ بُؤْرَةً، أي: حفيرةً فأنا أَبْأَرُها بأراً، وهي حفيرةٌ صغيرةٌ للنّار تُوقَدُ فيها.. والبَئّار أيضاً: حافر البئر.
أبر:
الأَبْرُ: ضَرْبُ العَقْربِ بإِبرتها، وهي تأبُرُ..
والأَبرُ: تَلْقيحُ النَّخل، ومثله: التَّأْبير، يأبُرُها ويُؤَبِّرُها.
والأَبرُ: عِلاجُ الزَّرْع بما يُصْلِحُه من السَّقي والتَّعاهُد، قال طَرَفة:
ولي الأصلُ الّذي في مِثْلِهِ		يُصْلِحُ الآبرُ زَرْعَ المُؤْتَبِرْ
أي: صاحبه.
والأبّار: صانعُ الأَبْر، وصنعتُه: الإبارةُ.
وأبر فلانٌ عليه، أي: غَلَبَهُ.
والإبرةُ: عُظَيْمٌ مُسْتَوٍ مع طَرَفِ الزَّنْد مما يلي الذِّراع إلى طَرَفِ الإصْبَع، قال: حيث تلاقي الإبرةُ القَبيحا القبيح: طرفُ الزَّنْدِ نَفْسه.
وفي الحديث: خير المال مُهْرةٌ مأمورة، وسِكَّةٌ مأبورة. يُريدُ، بمأبورة: طريقة مُسْتَقيمة.
والأَبّار: صانع الإبرة، وصنعته: الإبارة. والأبّار: حافر البئر كالبَئّار.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الباء** ve **ا** **ي** **ء** bunlarla birlikte

**ر ب و**، **ر و ب**، **ب ر و**، **و ر ب**، **ب و ر**، **و ب ر**، **ب ر ي**، **ر ي ب**، **ر أ ب**، **ر ب أ**، **ب ر أ**، **أ ر ب**، **ب أ ر**، **أ ب ر** kullanılagelenlerdir.

**ربو**:
**ربا** **الجُرْحُ** ve **الأرضُ** ve **المالُ** ve her şey **يَرْبو** **ربواً**; arttığı zaman.
Ve **ربا** falan kimse; yani: karnının içinde ona bir nefes isabet etti. Ve üzerinde **رَبْو** bulunan bir binek hayvanı.
Ve **الرّابِيةُ**: yerden yükselen şey.
Ve **الرَّبْوة**: lehçeler: yüksek bir yer; ve hepsi: **الرُّبَى**. Ve denilir ki, Yüce Allah’ın sözü olan: “إلى **رَبوةٍ** ذاتِ قَرارٍ ومَعينٍ”deki **الرَّبوة** Filistin toprağıdır; onda peygamberlerin kabirleri vardır; ve denilir: bilakis o Dımaşk’tır; ve bazısı der: Beytü’l-Makdis; Allah daha iyi bilir.
Ve dersin: **رَبَّيْته** ve **تَرَبَّيْتُه**; yani: onu besledi.
Ve **رَبا** mal **يَرْبو** ribada; yani: artar: **مُرْبٍ**. Ve **الرِّبا** Allah’ın kitabında عزّ وجلّ: haramdır.
Ve **الرُّبْيةُ** özellikle **الرِّبا**dır; ve bir hadiste: “onlardan **الرُّبْيةُ** kaldırılır” yani: cahiliye devrinde üzerlerinde olan riba ve kanlar.

**روب**:
**الرّائب**: mayası koyulaşmış süt; ve sütü pıhtılaşmış ve safı gelmiş. Basra ehli ve Kûfe ehlinin bir kısmı dedi ki: bu, **المُرَوَّب**dur; أما **الرّائب** ise, kaymağı alınmış olandır.
Ve **المِرْوَبُ**: içinde süt mayalanan bir kap veya bir kap.. ve **الرَّوْبةُ**: mayalanmış sütten bir kalıntı; **المِرْوَب** içinde bırakılır ki üzerine süt döküldüğünde mayalanması daha çabuk olsun..
Ve **الرُّوبةُ**: geceden bir taife (bir bölüm); ve Ru’ye b. el-‘Accâc adlandırıldı; çünkü o gecenin yarısında doğdu.
Ve **الرَّوب** da: insanın çok uykudan dönmesi; ta ki bu onun yüzünde ve ağırlığında görülür; ve **رجل ربان**; ve onun çoğulu: **رَوْبَي**; ve denilir: tekil: **رائب**. Bişr dedi:
فأمّا تَميمٌ. تَميمُ بنُ مُـرٍّ		فألفاهُمُ القَوْمُ رَوْبَى نِياما

**برو**:
Dersin: bu, yapılmış bir **بُرَة** **مَبرُوّة**dir; yani: yapılmış; o: halka.. denilir: burnunda **بُرة** bulunan deve: **مُبْراة**. Ve **البُرَةُ** da böyledir: altın ve gümüş ve benzerlerinden halka; ince, iki ucu bükülmüş olduğu zaman; ve **البُرَى** ve **البُرينَ** üzere çoğul yapılır.

**ورب**:
**الوِربُ**: uzuv; denilir: **عضو مُوَرّبٌ**; yani: bol (çokça verilmiş). el-Kumeyt dedi: ve Abdülkays için **عضو مُوَرَّبُ** vardı; yani: onlar için bol bir pay oldu.
Ve **المُواربةُ**: adamı idare etmek ve onunla hileleşmek; ve hadiste: “**مُوارَبةُ الأَرِيبِ** cehalet ve zahmettir”; çünkü **الأَريب** aklından aldatılmaz.

**بور**:
**البَوارُ**: helâk.. denilir: o **بُورٌ**dur ve o (kadın) **بُورٌ**dur; ve ikisi **بُورٌ**dur ve onlar **بور**dur ve onlar (kadınlar) **بور**dur; bu bir dilde böyledir. أما daha üstün dilde ise o **بائر**dir; ve ikisi **بائران**dır; ve onlar **بُورٌ**dur; yani: sapmış helâk olmuşlar. Bundan Yüce Allah’ın sözü: “وكُنتُمْ قوماً **بُورا**”.. ve **سُوقٌ بائرة**: yani: durgun; ve **بارتِ البِياعاتُ**: yani: durgunlaştı.
Ve **البَوْرُ**: tecrübe.. **بُرْتُ** falanı ve **بُرْتُ** onda olanı: onu denedim. Ve denilir: **بُرْتُ** deveyi, onu **أبورها**; yani aygırdan (geçirerek), gebe mi değil mi bakmak için; ve o aygır: iki hâli bilen olduğu zaman **مِبْوَرٌ**dur. Dedi ki:
بضَرْبٍ كآذان الفِراء فضولـه		وطَعنٍ كإِيزاغ المَخاضِ تَبورُها
Ve **البُوريّة**: **الباريّة**.

**وبر**:
**الوَبَرُ**: develerin ve tavşanın ve ikisine benzerlerin yünü.
Ve **الوَبرُ**; dişisi **وَبرة**: kedi ölçüsünde, güzel gözlü, çok utangaç, çukur arazide bulunan kül renkli küçük bir hayvancık.
Ve **وَبارِ**: Âd’ın yerleşim yeri olan bir toprak; Yemen ile Yebrîn kumları arasındadır. Allah Âd’ı helâk edince, Allah onların yerini cinlere miras bıraktı; insanlardan hiç kimse orada yerleşik olamaz. O, Allah’ın şu sözünde andığıdır: “أَمَدَّكُمْ بأَنْعامٍ وبَنيِنَ”. Ve dedi: Vebâr ehlinin başlangıcı ve **أَوْبر** bitkisi gibi: trüf mantarı benzeri; küçük; bir silkmede çok şey; tekili: **بنت أَوْبَر** ve **ابن أوبر**.

**بري**:
**بَرَيتُ** değneği **أَبْرِيه** **بَرْياً**; kalem de böyledir. Ve insanlar derler: **بَرَوْتُ**; onlar, “**قلوتُ** buğdayı **أَقلُوهُ**” diyenlerdir; ve **الياءُ** daha doğrudur.
Ve **المباراة**: adamın adamla yarışmasıdır; onun yaptığı gibi yapar; biri diğerine galip gelmeye çalışır; ve ikisi **يتباريان**.
Ve falan kimse falan için **بَرَى**; ona göründüğü zaman; ve o, onun için **يَبْري** **بَرْيا**; ve ona karşı **يَنبري** **انبراء**.. Zü’r-Rumme dedi:
تَبْرِي له صَعلةٌ خَرْجاءُ خاضـعةٌ		فالخَرْقُ دونَ بَناتِ البَيْضِ مُنْتَهَبُ
Ve **البَرِيُّ**: yontulması tamamlanmış ok; fakat tüylenmemiş ve temrenlenmemiş.
Ve **القِدْحُ** ilk kesildiği ve budandığı zaman **قِطْعاً** diye adlandırılır; ve hepsi: **قُطُوع**. Sonra yontulur da **بَرِيّاً** diye adlandırılır; bu, düzeltilmeden öncedir. Artık düzeltilince ve tüylenip temrenlenmesi vakti gelince o: **القِدْح**tır. Tüylenip temreni takılınca bir ok olur.

**ريب**:
**الرَّيْبُ**: şüphe.. ve **الرَّيْبُ**: zamanın çevirmesi ve arızası ve olayı.. ve **الرَّيب**: sonucundan korktuğun bir işten seni kuşkulandıran şey. Ebû Züeyb dedi:
فشَرِبْنَ ثمَّ سَمِعنَ حـسّـاً دونـه		شَرَفُ الحِجاب وريبَ قَرْعٍ يُقْرَع
Yani: bir yayla bir okun vurma sesini işittiler.
Ve bu iş beni **رابني** **يَرِيبُني**; yani: bana şüphe ve korku soktu. Ve kötü bir dilde: **أرابني**.
Ve iş **أراب**; yani: **رَيْبٍ** sahibi oldu.. ve adam **أَرابَ**: **مُرِيباً** oldu, **رِيبة** sahibi.
Ve onun hakkında **ارتبت به**; yani: onun hakkında zannettim.

**رأب**:
**رأب** **الشّعّابُ** çatlağı; onu **يَرْأَبُهُ**; onu birleştirdiği zaman. Ve **الرُّؤبةُ**: kırık şeyin birleştirilip onunla onarıldığı tahta veya şey.
Ve **المِرْأَبُ**: **المِشْعَب**.
Kavim bir şey üzerine **ربأ**; **يربؤون**: ona yukarıdan baktıkları zaman.
Ve **الرَّبيئة**: kavmin gözcüsü; yerden bir **مَرْبأ** üzerinde onlar için **يَرْبَأُ**; ve **يَرْتَبِئُ**; yani: orada durur.
Ve doğanın **مَرْبأة**si: üzerinde yükseldiği bir minare; dedi ki: “**بات على مَرْباتِهِ مُقيّدا**”. Ve denilir: içinde ne **رِباءَ** ne de **وِطاءَ** bulunan bir yer; ikisi de uzatmalı (mamdûd).
Ve falanla **رابأتُ**: onu gözetledim ve o beni gözetledi. İbn Herme dedi:
باتت سُلَيْمَى وبتُّ أَرْمُقُـهـا		كصاحب الحَرْب باتَ يَرْبَؤُها

**برأ**:
**البَرْءُ** (hemzeli): yaratma.. Allah yaratılmışı **برأ**; onları **يَبرَؤُهُمْ** **بَرْءاً**; o da **بارِىءٌ**dur.
Ve **البُرْءُ**: hastalıktan selâmet; dersin: **بَرَأَ** **يَبْرَأ** ve **يَبْرُؤ** **بَرءاً** ve **بُرُوءاً**.. ve **بَرِىء** **يَبْرَأُ** aynı manada.
Ve ayıptan ve hoş olmayan şeyden beri olma; yalnızca “**بَرِىء يَبْرَأ**” denilir; ve faili: gördüğün gibi **بَرِيءٌ**; ve **بَراءٌ**; ve bir kadın **بَراءٌ**; ve kadınlar **بَراء**; bütün bunlarda eşittir.. ve **بُرَآء** قياس olarak **فُعَلاء** üzere: **البَرِيء**in çoğuludur. Hemzeyi terk eden “**بُراء**” dedi.
Ve denilir: adamla **بارأت**; yani: bana karşı beri oldu ve ben ona karşı beri oldum; tıpkı “kadınla **بارأت**” gibi; yani: ayrılık üzerine onunla anlaştın.
Ve dersin: adamı borçtan ve kefaletten **أبْرَأْتُ**; ve onu **برّأْتُ**.
Ve **الاسْتِبراء**: adamın cariyeyi satın alması da ona yaklaşmaması; ta ki hayız görsün.
Ve **الاستبراءُ**: idrardan sonra erkeklik uzvunu temizleme.

**أرب**:
Eti **آراباً** kestim; tekili: **إرْبٌ**; yani: parçalar. Ve duada denilir: **أَرِبَتْ يَدُه**; yani: eli kesildi. Ve “ellerinden **أَرِبْتَ**”; yani: **آرابُك** düştü.
Ve **الإرْبُ**: önemli ihtiyaç; denilir: bu işe dair senin **إِرْبُك** nedir; yani: ona ihtiyacın nedir. Ve **الإرْبَةُ** ve **الأَرَبُ** ve **المأربة** de.
Ve **الأَرْبُ**: akıllı **الأَريب**in masdarı.. ve adam **أَرُبَ** **يَأْرُبُ** **إِرَباً**.
Ve **المؤاربة**: adamı idare etmek ve onunla hileleşmek; ve hadiste: “**مُؤاربةُ الأريب** cehalet ve zahmettir”; çünkü **الأريب** aklından aldatılmaz. Dedi ki: “**على ذي الإرْبة اللَّبِقِ الرَّفيقِ**”. Ve **التَّأْريب**: kışkırtma.. ve falan kimse bize karşı **تَأَرَّب**; yani: güçleştirdi, muhalefet etti ve kıvrandı.
Ve tellerden **المُستأرِبُ**: iyi, sağlam olan; dedi ki: “… **من نزع أَحصَدَ مستأرب**”.

**بأر**:
Şeyi **بَأَرْتُ** ve onu **ابْتَأَرْتُ** ve **ائتبرته**; lehçelerdir; yani: onu gizledim. Ve hadiste: “Bir kul Allah’a kavuştu da bir hayrı **يَبْتَئِرْ** etmedi.”
Ve bir **بُؤْرَةً** **بَأَرْتُ**; yani: bir çukur; ben onu **أَبْأَرُها** **بأراً**; o, içinde ateş yakılan küçük bir çukurdur.. ve **البَئّار** da: kuyu kazan.

**أبر**:
**الأَبْرُ**: akrebin iğnesiyle vurması; o **تأبُرُ**..
Ve **الأَبرُ**: hurma aşılaması; bunun benzeri: **التَّأْبير**; onu **يأبُرُها** ve **يُؤَبِّرُها**.
Ve **الأَبرُ**: ekini sulama ve gözetme gibi onu ıslah eden şeyle tedavi etme. Tarafe dedi:
ولي الأصلُ الّذي في مِثْلِهِ		يُصْلِحُ الآبرُ زَرْعَ المُؤْتَبِرْ
Yani: onun sahibi.
Ve **الأبّار**: **الأَبْر** ustası; ve sanatı: **الإبارةُ**.
Ve falan kimse ona karşı **أبر**; yani: ona galip geldi.
Ve **الإبرةُ**: önkol tarafındaki **الزَّنْد** ucundan parmak ucuna kadar olan tarafta, **الزَّنْد**in ucuyla aynı hizada düz bir küçük kemik. Dedi ki: “**حيث تلاقي الإبرةُ القَبيحا**”; **القبيح**: **الزَّنْد**in bizzat ucudur.
Ve hadiste: “Hayrü’l-mâl: emredilmiş bir kısrak ve **سِكَّةٌ مأبورة**.” **مأبورة** ile murad eder: dosdoğru bir yol.
Ve **الأَبّار**: iğne ustası; sanatı: **الإبارة**. Ve **الأبّار**: kuyu kazan; **البَئّار** gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ب و
ربا المال يربو‏:‏ زاد‏.‏
وأرباه الله تعالى ‏"‏ ويربي الصدقات ‏"‏‏.‏
وأربت الحنطة‏:‏ أراعت‏.‏
وأربى فلـان علـى فلـان فـي السبـاب وأرمـى عليـه‏:‏ زاد‏.‏
وأربـى علـى الخمسيـن وأرمى‏.‏
وهذا يربى على ذاك‏.‏
وربا الجرح‏:‏ ورم‏.‏
وزبد راب‏:‏ منتفخ‏.‏
وربا الرجل‏:‏ أصابه الربو‏.‏
وربوت في حجره وربيت‏.‏
قال‏:‏ فمن يك سائلاً عني فإني بمكـة منزلـي وبهـا ربيـت وسمعت من يقول‏:‏ أين ربيت يا صبيّ بوزن رضيت وتربّيت‏.‏
وربّاني وترباني‏.‏
ورقي ربوة وربـاوة ورابيـة‏.‏
وعلونـا الربـى والروابـي‏.‏
ونقصـت أربيتـاه وهمـا لحمتان في أصل الفخذين يتعقدان من ألم بالرجل‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ربّيت الأترج بالعسل والورد بالسكر‏.‏
وقال الراعي‏:‏ كأنهـا ناشط لاح البروق له مـن نحـو أرض تربّته وأوطان وفلان في رباوة قومه‏:‏ في أشرافهم‏.‏
وهو في الروابي من قريش‏.‏
ومرت بنا ربوة من الناس وربّـي منهـم وهـي الجماعـة العظيمة نحو عشرة آلاف‏.‏
ومروا بنا أراعيل ربى‏.‏
وفلان في أربية صـدق إذا كـان فـي محتـد مرضـيّ‏.‏
وجـاء فـي أربيـة قومـه وهـم أهل بيته الأدنون‏.‏
وربا برأسه إذا قـال نعـم وأشـار بـه‏.‏
وكلمتـه فمـا ربـا برأسـه إذا لـم يعبـأ بـه ولم أزل أسأله حتى أرببته بالمسئلة أي أمللته، كأنّي أوْرثته الرَّبْوَ وضيّقتُ عليه متنفسّه. ورَبّيت عنه: نفّست من خناقه.

##### Türkçe

ر ب و
**ربا المال يربو**: arttı.
Ve Allah Teâlâ onu artırdı: “ve sadakaları artırır”.
**وأربت الحنطة**: otlandı.
Ve falan, sövmede falanın üzerine arttı ve ona attı: arttı.
Ve ellinin üzerine arttı ve attı.
Ve bu, onun üzerine artar.
**وربا الجرح**: şişti.
Ve **زبد راب**: kabarmış.
Ve **وربا الرجل**: ona **الربو** isabet etti.
Ve onun kucağında **ربوت** ve **ربيت**.
Dedi ki: “Kim benden soran olursa, şüphesiz ben, Mekke’de meskenim; orada **ربيت**.” Ve “Ey çocuk, nerede **ربيت**?” diyenin işitildiği (rivayet edildi); **رضيت** vezninde ve **تربّيت**.
Ve **ربّاني** ve **ترباني**.
Ve **ربوة** ve **ربـاوة** ve **رابيـة**: yüksek yer.
Ve **الربـى** ve **الروابـي** üzerine yükseldik.
Ve **أربيتـاه** eksildi; ikisi de uylukların kökünde iki ettir; adamda bir ağrıdan dolayı düğümlenirler.
Ve mecazdan: **ربّيت الأترج بالعسل والورد بالسكر**.
Ve çoban dedi ki: “Sanki o, şimşeklerin parıltısı kendisine, **أرض تربّته** ve yurtlar tarafından görünen, çözülmüş (bir şey) gibidir.” Ve falan, kavminin **رباوة**sindedir: onların eşrafları içindedir.
Ve o, Kureyş’ten **الروابي** içindedir.
Ve bize insanlardan bir **ربوة** uğradı; ve onlardan bir **ربّـي**; ve o, yaklaşık on bin (kişilik) büyük topluluktur.
Ve bize **أراعيل ربى** uğradılar.
Ve falan, eğer razı olunan bir soydan ise, doğrulukta bir **أربية**dedir.
Ve kavminin **أربيـة**si içinde geldi; ve onlar, en yakın ev halkıdır.
Ve **ربا برأسه**: “evet” dediği ve onunla işaret ettiği zaman.
Ve onunla konuştum da başıyla **ربا** etmedi: ona aldırmadığı zaman. Ve onu, mesele ile **أرببته** edinceye kadar sormaya devam ettim; yani onu usandırdım; sanki ona **الرَّبْوَ**yı miras bırakmışım ve onun nefes alacağı yeri daraltmışım. Ve **رَبّيت عنه**: boğazını sıkan şeyden ferahlattım.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ب و * * رَبَا * الشيء زاد وبابه عدا و * االرَّابِيَةُ * ما ارتفع من الأرض وكذا * الرَّبْوَةُ * بضم الراء وفتحها وكسرها و * الرَّبَاوَةُ * أيضا بفتح الراء و * الرَّبْوُ * النفس العالي يقال * رَبَا * من باب عدا إذا أخذه الربو قال الفراء في قوله تعالى ﴿فأخذتهم أخذة رابية﴾ أي زائدة كقولك * أرْبَيْتَ * إذا أخذت أكثر مما أعطيت و * رَبَّاهُ تَرْبِيَةً * و * تَرَبَّاهُ * أي غذاه وهذا لكل ما ينمى كالولد والزرع ونحوه وزنجبيل * مُرَبَّى * و * مُرَيَّبٌ * أي معمول بالرب وقد مر في ر ب ب و * الرِّبَا * في البيع وقد * أرْبَى * الرجل و * الرُّيْبَةُ * مخففة لغة في الربا وهو في حديث صلح أهل نجران قال الفراء هو * رُبْيَةٌ * مخففة سماعا من العرب والقياس * رُبْوَةٌ * بالواو و * الأُرْبِيةُ * بالضم والتشديد أصل الفخذ وهما أُربيتان

##### Türkçe

* ر ب و * **رَبَا** şey arttı; bâbı **عَدا**’dır. Ve **االرَّابِيَةُ**: yerden yükselen şeydir; bunun gibi **الرَّبْوَةُ** da; **الراء**’ın ḍammı ile, fethi ile ve kesri ile. Ve **الرَّبَاوَةُ** da; yine **الراء**’ın fethi ile. Ve **الرَّبْوُ**: yüksek nefes(=soluk); denilir: **رَبَا** (bâbı **عَدا**’dan) eğer onu **الرَّبْوُ** aldıysa. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ﴿فأخذتهم أخذة رابية﴾, yani “artıcı” (zâide) demektir; senin “**أرْبَيْتَ**” demen gibi; eğer verdiğinden daha çoğunu aldıysan. Ve **رَبَّاهُ تَرْبِيَةً** ve **تَرَبَّاهُ**: yani onu besledi; bu, çocuk, ekin ve benzeri gibi büyüyen her şey içindir. Ve zencefil **مُرَبَّى** ve **مُرَيَّبٌ**: yani **الرَّبّ** ile yapılmış; ve bu, **ر ب ب**’de geçmişti. Ve **الرِّبَا** alışveriştedir; ve adam **أرْبَى**. Ve **الرُّيْبَةُ** hafifletilmiş olarak, ribâda bir lugattır; ve o, Necran ehlinin sulhu hadîsindedir. el-Ferrâ dedi: o, Araplardan semâ‘ yoluyla hafifletilmiş **رُبْيَةٌ**’dir; kıyas ise **رُبْوَةٌ** (vav ile)dir. Ve **الأُرْبِيةُ** (ḍamm ile ve teşdîd ile): uyluğun aslıdır; ve ikisi iki **أُرْبِية**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و (*!رَباَ ) الشَّيءُ *!يَرْبُو ( *!رُبُوّاً كعُلُوَ ) ؛ وفي الصِّحاحِ : *!رَبْواً بالفتْحِ ؛ ( *!ورِباءً ) ؛ هو مَضْبُوطٌ في سائِرِ النُّسخِ بالكسْسرِ ، وفي نسخِ المُحْكَم بالفتحِ وصحح عليه ؛ ( زادَ ونَمَا ) وعَلا .
( *!وارْتَبَيْتُه ) ، هكذا في النُّسخِ .
وفي المحْكَم : *!وأَرْبَيْتُه : نَمَّيْتُ ، وهو الصَّوابُ ، ومنه قوْلُه تعالى : ﴿*!ويُرْبي الصَّدَقات﴾ .
قالَ الراغبُ : وفيه تَنْبيهٌ على أنَّ الزِّيادَةَ المَعْقولَةَ المُعَبَّر عنها بالبركةِ تَرْتَفِعُ عن *!الرِّبا .
( و ) *!رَبا ( *!الرَّابيَةَ : عَلاَها ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) رَبا ( الفَرَسُ ) *!يَرْبُو ( *!رَبْواً ) ، بالفتْح : ( انْتَفَخَ من عَدْوٍ أَو فَزَعٍ وأَخَذَهُ *!الرَّبْوُ ) : وهو الانْبِهارُ ؛ قالَ بُشْرُ بنُ أبي خازِمٍ :
كأَنَّ حَفِيفَ مُنْخُرِ إذَا ما
كتَمْنَ الرَّبْوَ كِيرٌ مُسْتَعارُ ( و ) رَبا ( السَّوِيقَ ) ، الذي في النُّسخِ بفتْحِ القافِ على أنَّه مَفْعولُ رَبا ، وفي المُحْكَم رَبا السَّويقُ ونَحْوُه بضمِّ القافِ على أنَّه فاعِلُ رَبا *!رُبُوّاً كعُلُوَ ؛ ( صَبَّ عليه الماءَ فانْتَفَخَ .
( *!والرِّبَا ، بالكسْرِ : العِينَةُ ) .
وقالَ الراغبُ : هو الزَّيادةُ على رأْسِ المالِ .
زادَ صاحِبُ المِصْباح : وهو مَقْصورٌ على الأشْهَر .
وقالَ اللَّحْيانيُّ : الرِّماءُ بالميم لُغَةٌ فيه على البَدَلِ كما سَيَأْتِي .
قالَ الَّراغبُ : لكن خُصَّ في

الشَّريعَةِ بالزِّيادَةِ على وَجْهٍ دُونَ وَجْه .
( وهُما *!رِبَوَانِ ) ، بالواوِ الأصْلِ ، ( و ) يقالُ ( *!رِبَيَانِ ) ، بالياءِ على التَّخْفيفِ مع كَسْر الراءِ فيهما . وفي المُحْكَم : وأَصْلُه مِن الواوِ ، وإنَّما ثُنِّي بالياءِ للإِمالَةِ السَّائغةِ فيه مِن أَجْل الكَسْرةِ .
وقد رَبَا المالُ *!يَرْبُو : زادَ بالرِّبا .
( *!والمُرْبِي : مَنْ يَأْتِيهِ ) .
وقالَ الزجَّاجُ في قوْلِه تعالى : ﴿وما آتَيْتُم من *!رِباً *!ليَرْبُو في أَمْوالِ الناسِ فلا *!يَرْبُو عنْدَ اللَّهِ﴾ ؛ يَعْني به دَفْعَ الإِنْسان الشيءَ ليُعَوَّض أَكْثَر منه ، فذلكَ في أَكْثَر التَّفْسِير ليسَ بحَرامٍ ، ولكنْ لا ثوابَ لمَنْ زادَ على ما أَخَذ .
قالَ : *!والرِّبا *!رِبَوان : فالحَرامُ كلُّ قَرْضٍ يُؤَخَذُ به أَكْثَرُ منه أَو تُجَرُّ به مَنْفَعة ، وما ليسَ بحَرامٍ أَنْ يَهَبَ ما يَسْتَدْعي به أَكْثَر منه ، أَو يُهْديَ ليُهْدَى له أَكْثَر منها .
قالَ الفرَّاء : قَرَأَ عاصِمٌ والأَعْمش ﴿*!ليَرْبُوَ﴾ بياءٍ وفتْحِ الواوِ ؛ وأَهْل الحجازِ بتاءٍ وسكُونها ، وكلٌّ صَوابٌ .
( *!والرَّبوُ *!والرَّبْوَةُ *!والرَّبَاوَةُ ، مُثَلَّثَتَيْنِ ) . وأَشارَ في المُحْكَم بتَثْلِيث رَبْوَةِ فقط والفَتْح والكَسْر في *!رَباوَة بضَبْط القَلَم ، وصَحَّح عليه الأَرْمَوي ، ومِثْلُه في مُفْرداتِ الرَّاغبِ ؛ والضمُّ في *!الرّباوَةِ عن ابن جِنيِّ ، كذا رَأَيْته في هامِش كتابِ المقْصُورِ والممْدُودِ لأبي عليَ القالي ؛ وفي التهْذِيب في *!الرَّبْوَةِ ثلاثُ لُغاتٍ والاخْتِيارُ الضمّ ولُغَةُ الفَتْحِ ؛ ( و ) كَذلِكَ ( *!الرَّابيَةُ *!والرَّباةُ ) : كُلُّه ( ما ارْتَفَعَ من الأَرْضِ ) ، ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿*!رَبْوةٍ ذاتُ قَرارٍ ومعين﴾ .
وسُمِّيَت *!الرَّبْوَةُ *!رَابِيَة كأنَّها *!رَبَتْ

بنَفْسِها في مَكانٍ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيّ :
يَفُوتُ العَشَنَّقَ إلْجامُها
وإنْ هُوَ وَافَى *!الرَّبَاةَ المَدِيدَاوقيلَ : *!الرَّوابِي ما أَشْرَفَ مِن الرَّمْلِ كالدَّكْداكَةِ غيرَ أَنَّها أَشَدُّ منها إشْرافاً تُنْبِتُ أَجْودَ البَقْلَةِ الذي في الرِّمالِ وأَكْبَره ، يَنْزِلُها الناسُ .
( و ) قَوْلُه تعالى : ﴿فأَخَذَهُم ( أَخْذَةً *!رَابِيِةً﴾ ، أي أَخْذَةً ( شَديدَةً ) .
وقال الفرَّاءُ : أَي ( زائِدَةً ) ؛ نَقَلَهُ الجوهرِيُّ .
( *!ورَبَوْتُ في حَجْرِهِ ) وفي الصِّحاحِ في بَنِي فلانٍ ، ( *!رَبْواً ) ، بالفتْحِ كما هو مُقْتَضى إطْلاقِه ، والصَّوابُ بالضمِّ وهو عن اللحْيانيّ ، وهكذا ضُبِط في المُحْكم ، ( *!ورُبُوّاً ) كعُلُوَ ( ورَبَيْتُ ) ، هو في النسخ بالفتْحِ والصَّوابُ بكَسْرِ الباءِ كما هو مَضْبوطٌ في الصِّحاحِ والمُحْكَم ، ( *!رَباءً ) ، كسَحابٍ ، ( *!ورُبيّاً ) ، كعُتِيَ ، أَي ( نَشَأْتُ ) ؛ وأَنْشَدَ اللّحْيانيُّ لمسكينٍ الدَّارميّ :
ثَلاثَة أَمْلاكٍ *!رَبَوْا في حُجُورِنَا
فهَلْ قائِلٌ حَقّاً كمَنْ هُوَ كاذِبُ ؟ (
ع 12 ) كذا روَاهُ ربَوْا زِنَةَ غَزَوْا .
وأَنْشَدَ في الكَسْر للسَّمَوألِ :
نُطْفَةً مّا خُلِقْتُ يومَ بُرِيتُ
أَمِرَتْ أَمْرَها وفيها *!رَبِيتُ كَنَّها اللّهُ تحتَ سِتْرٍ خَفِيَ
فتَخَافَيْتُ تَحْتَها فَخَفِيتُولكُلَ من رِزْقِه ما قَضَى اللّهُ
وإن حكَّ أَنْفَه المُسْتَمِيتُ ( *!ورَبَّيْتُه ) أَنا ) ( *!تَرْبيةً ) : أَي ( غَذَوْتُه ) .
وقالَ الَّراغبُ : وقيلَ أَصْلُ *!رَبَّيْت مِن المُضاعَفِ فقُلِبَ تَخْفِيفاً مِثْل تَظَنَّيْتُ ؛
( *!كَتَرَّبْيتُه ) ؛ قالَ الجوهريُّ : هذا لِكُلِّ ما يَنْمِي كالوَلَدِ الزَّرْعِ ونحوِهِ .

( و ) *!رَبَّيْتُ ( عن خُناقِه : نَفَّسْتُ ) عنه ، وهو مَجازٌ نقلَهُ الزَّمَخشريُّ .
( و ) من المجازِ : تقولُ ( زَنْجَبِيلٌ *!مُرَبًّى ومُرَبَّبٌ ) أَيْضاً : أَي ( مَعْمولٌ بالرُّبِّ ) .
ومُرَبَّبٌ قد ذَكَرَه في الباءِ أَعادَهُ كأنَّه تبْعاً للجَوهرِيِّ في سِياقِه .
ويقالُ أَيْضاً : *!رَبَّيْتُ الأُتْرُجَّ بعَسَلٍ والوَرْدَ بسُكَّرٍ .
( *!والرَّبَاءُ ، كسَماءٍ : الطَّوْلُ والمِنَّةُ ) . يقالُ : لفلانٍ على فلانٍ *!رَبَاءٌ أَي طَوْلٌ ؛ نفلَهُ الجوهرِيُّ عن ابنِ دُرَيْدٍ .
( *!والأُرْبِيَّةُ ، كأُثْفِيَّةٍ : أَصْلُ الفَخِذِ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
زادَ اللَّحْيانيُّ : ممَّا يلِي البَظْر .
وفي الأساسِ : لَحْمَةٌ في أَصْلِ الفَخِذِ تَنْعَقِد مِن أَلَمٍ .
وهُما *!أَرْبِيَّتانِِ ، وأَصْلُه أُرْبُوَّةٌ فاسْتَثْقلُوا التَّشْديدَ على الواوِ ؛ كما في الصِّحاحِ .
( أَو ما بينَ أَعْلاهُ وأَسْفَلِ البَطْنِ ) ؛ كذا في النسخِ ومِثْلُه في نسخةِ التَّهْذيبِ .
وفي نَصّ اللّحْيانيّ في النوادِرِ أَسْفَل البَظْر ، كما هو نصّ المُحْكَمِ .
( و ) مِن المجازِ : *!الأُربِيَّةُ ( أَهْلُ بيْتِ الرَّجُلِ وبَنُو عَمِّه ) ونَحْوهم ، ولا تكونُ الأَرْبِيَّة مِن غيرِهم . يقالُ : جاءَ فُلانٌ في *!أُرْبيَّتِه *!وأُرْبيَّةٍ من قوْمِه .
وفي الأساسِ : وهُم أَهْلُ بيْتِه الأدْنونَ ؛ وقالَ سويدُ بنُ كراعٍ :
وإنِّي وَسْطَ ثَعْلَبَةَ بنِ عمروٍ
بِلا *!أُرْبِيَّةَ نَبَتَتْ فُروعاقالَ الصَّاغانيُّ : والرِّوايَةُ : إلى أُرْبيَّة ، لا غَيْر .
( *!والرِّبْوَةُ ، بالكسْرِ : عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ ، *!كالرُّبَةِ بالضَّمِّ ) ، فيه أَمْران :
الأوَّل : إنَّ قَوْله عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ غَلَطٌ ، والصَّوابُ إنَّ *!الرِّبْوَةَ اسمٌ للجماعَةِ ، وقالَ بعضُهم : هم عَشَرَةُ آلافٍ ، كما هو نَصُّ المُحْكَم فليسَ فيه نَصّ على ذِكْرِ الدِّرْهَم ، ومِثْله في

الأساسِ . ومَرَّتْ *!رِبْوَةٌ مِن الناسِ ، أَي جماعَةُ عَظِيمةٌ كعَشَرَةِ آلافٍ .
والثَّاني : قَوْله *!كالرُّبَةِ بِالضمِّ ، يدلُّ على أنَّه بتَخْفِيفِ الموحَّدَةِ ، وأنَّه مِن هذا البابِ وليسَ كَذلكَ ، وإنَّما هو بالتَّشْديدِ ومَحَلُّه ( ر ب ب ) ، وقد تقدَّمَ له أنَّ الرُّبَة الجماعَةُ مِن الناسِ ، فتأَمَّل ذلكَ .
ثم إنَّ الزَّمخشريَّ جَعَلَهُ مِن بابِ المجازِ ، وهذا لا يُؤاخَذُ به المُصنِّف ، فإنَّ مِن عادَتِه تَخْلِيط الحَقائِقِ بالمَجازَات .
( *!والرَّبْوُ ) ، بالفتْح : ( الجماعَةُ ، ج *!أرْباءٌ ) .
ونَصُّ ابنِ الأعرابيّ : الأرْباءَ الجَماعَاتُ مِن الناسِ ، واحِدُهم رَبْوٌ بِلا هَمْز .
( *!والرُّبْيَةُ ) ، بالضَّمِّ ، ( كزُبْيَةٍ : شيءٌ ) ؛ وفي الصِّحاحِ ضَرْبٌ ، ( مِن الحَشَراتِ ) ، جَمْعُها *!رُبىً ، عن أَبي حاتِمٍ .
( و ) *!الرُّبْيَةُ : ( السِّنَّوْرُ ) .
وفي المُحْكَم : دُوَيْبَّةٌ بينَ الفَأْرِ وأُمِّ حُبَيْنٍ .
( *!والإِرْبِيانُ ، بالكسْرِ : سَمَكٌ كالدُّودِ ) .
وفي الصِّحاحِ : بيضٌ مِن السَّمَكِ كالدُّودِ يكونِ بالبَصْرةِ .
( *!ورابَيْتُهُ ) *!مُراباةً : ( دَارَيْتُه ) ولايَنْتُه .
( *!والرُّبَى ، كَهُدًى : ع ) ، جاءَ في شِعْرٍ ؛ ويقالُ أَيْضاً الرَّاب ؛ قالَهُ نَصْر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!أَرْبَى على الخَمْسِين ونَحْوها : زادَ .
*!ورَبَتِ الأرْضُ *!رُبُوَّاً : عَظُمَتْ وانْتَفَخَتْ .
*!والرَّبْوُ *!والرَّبْوَةُ : انْتِفاخُ الجَوْفِ ؛ أَنْشَدَ ابنُ الأعْرابيّ :
ودُونَ جُذُوَ وانْتِهاضٍ *!ورَبْوَةٍ
كأنَّكُما بالرِّيقِ تَخْتَنِقانِ *!ورَبا : أَخَذَه *!الرَّبْوُ ، ويُنْسَبُ إلى *!الرِّبا على لَفْظِهِ فيقالُ *!رَبَوِيٌّ ؛ قالَهُ أَبو عبيدَةَ .
وزادَ المطرزي

فقالَ : الفتْحُ في النِّسْبَة خَطَأٌ .
*!وأَرْبَى الرَّجُلُ : دَخَلَ في *!الرّبَا .
وجَمْعُ *!الرُّبْوَةِ ، بالضمِّ *!رُباً ، كمُدْيَةٍ ومُدىً ، وتُجْمَعُ أَيْضاً على *!رُبِيّ كعُتِيَ ؛ ومنه قولُ الشاعِرِ :
ولاحَ إذْ زَوْزَتْ به *!الرُّبيُّ زَوْزَتْ : أَي انْتَصَبَتْ . *!والرَّبْوُ : مَوْضِعٌ .
وامْرأَةٌ حَشْياءُ *!رَابِيَة : وهي التي أَخَذَها الرَّبْوُ ، ويقالُ لها أَيْضاً *!الرَّبْواءُ .
*!وأَرْبِيانُ ، بفتْحٍ فكسْرِ موحَّدَةٍ : قَرْيةٌ بنَواحِي نَيْسابُورَ ، منها : أبو عبِد اللَّهِ الحَسَنُ بنُ إسْماعيل *!الأَرْبِيانيُّ ، تُوفي بَعْد العَشْر والثلثمائةِ .
*!والرُّبْيَةُ مُخَفَّفَة لُغَةٌ في *!الرِّبا .
وجاءَ في الحدِيث : *!رُبِّيَّة بضمَ فتَشْديدِ ياءٍ مكْسُورَةٍ ثم تَشْديد ياءٍ مَفْتُوحَة .
قالَ الفرَّاءُ : إنَّما هو رُبْيَة مُخفَّفة سماعاً مِن العَرَبِ ، يَعْني أنَّهم تكلَّموا بها بالياءِ ، وكان القِياسُ رُبْوَة بالواو ؛ وكَذلِكَ الحُبْيَة مِن الاحْتِباءِ ؛ كذا في الصِّحاحِ والنهايَةِ .
قالَ الزَّمَخْشريُّ : سبيلُها أن تكونَ فُعُّولَة مِن الرِّبا ، كما جَعَلَ بعضُهم السُّرِّيَّة فُعُّولة مِن السّرى لأنَّها أَسْرَى جَوارِي الرَّجُلِ .
*!ورَبا فلانٌ : حَصل في *!ربوة *!والإِرْبيانُ ، بالكسْرِ : نَبْتٌ ، عن السِّيرافي .
*!والرُّبْية ، بالضمِّ : الفَأرُ جَمْعُه *!الرُّبَى ، عن ابنِ الأعْرابيُّ ، وأنْشَدَ :
أَكَلْنَا الرُّبَى يا أُمَّ عَمْروٍ ومَنْ يَكُنْ
غرِيباً بأَرْضٍ يَأْكُلُ الحَشَراتِوقد قيلَ في تَفْسيرِ قَوْلِه تعالى : ﴿إلى *!رَبْوَةٍ ذات قَرارٍ ومعين﴾ : إنَّها

ايلياء لأنَّها كَبِدُ الأرْض وأَقْرب إلى السَّماءِ بثمانِيَةِ عَشَرَ مِيلاً ، أَو دِمَشْق ، أَو الرَّمْلَة ، وقيلَ مِصْرَ ، عن الزَّمَخْشريِّ .
*!والرَّبْوَةُ : مَوْضِعٌ بدِمَشْق به مَسْجِدٌ مَشْهُورٌ يزارُ .
*!ورَوابِي بَنِي تمِيمٍ قُرْبَ الرَّقةِ .

##### Türkçe

: **رَباَ** şey **يَرْبُو** ( **رُبُوّاً** “**عُلُوَ** gibi”) ; ve Sıhâh’ta: fetha ile **رَبْواً**; ( **ورِباءً** ); o, diğer nüshalarda kesra ile ضبط edilmiştir; ve Muhkem’in nüshalarında fetha ile, ve onun üzerine tashih edilmiştir; (arttı ve büyüdü) ve yükseldi.

( **وارْتَبَيْتُه** ), nüshalarda böyledir.

Muhkem’de: **وأَرْبَيْتُه**: “çoğalttım”; ve o doğrusudur; ve ondan, Yüce’nin sözü: ﴿**ويُرْبي الصَّدَقات**﴾.

Râgıb dedi: ve onda, bereket diye ifade edilen aklî artışın **الرِّبا**’dan yükseldiğine dair bir uyarı vardır.

( ve ) **رَبا** ( **الرَّابيَةَ**: “onun üzerine yükseldi” ); onu Cevherî nakletti.

( ve ) **رَبا** (at) **يَرْبُو** ( **رَبْواً** ), fetha ile: (koşudan yahut korkudan şişti ve onu **الرَّبْوُ** aldı): ve o, nefes nefese kalmadır; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:

Sanki burun deliğinin hışırtısı, ne zaman ki
**الرَّبْوَ**’yu gizleseler, ödünç alınmış bir körüktür.

( ve ) **رَبا** ( **السَّوِيقَ** ), nüshalarda kāf’ın fethasıyla; onun, **رَبا**’nın mef‘ûlü olması üzere; Muhkem’de ise **رَبا السَّويقُ** ve benzeri, kāf’ın dammasıyla; onun, **رَبا**’nın fâili olması üzere; **رُبُوّاً** “**عُلُوَ** gibi”; (üzerine su döktü de şişti).

( **والرِّبَا** , kesra ile: **العِينَةُ** ).

Râgıb dedi: o, sermayenin başı üzerine ziyadedir.

Misbâh’ın sahibi ekledi: ve o, en meşhur olana mahsus olarak kısaltılmıştır.

Lahyânî dedi: mîm ile **الرِّماءُ**, onda bedel yoluyla bir lugattır; ileride geleceği üzere.

Râgıb dedi: fakat şeriatta, bir vech dışında bir vech üzere ziyadeye tahsis edildi.

(ve ikisi **رِبَوَانِ**’dır), aslî vâv ile; (ve) denir: ( **رِبَيَانِ** ), hafifletme üzere yâ ile; ikisinde de râ’nın kesriyle. Muhkem’de: ve aslı vâvdandır; ancak, içindeki kesra sebebiyle câiz olan imâle için yâ ile tesniye edilmiştir.

Ve mal **يَرْبُو**: ribâ ile arttı.

( **والمُرْبِي**: “ona gelen kimse”).

Zeccâc, Yüce’nin sözü hakkında: ﴿**وما آتَيْتُم من رِباً لِيَرْبُو في أَمْوالِ الناسِ فلا يَرْبُو عنْدَ اللَّهِ**﴾; bununla, insanın bir şeyi, ondan daha çoğu ile tazmin edilsin diye vermesini kasteder; bu, tefsirlerin çoğunda haram değildir; fakat aldığına ziyade eden kimse için sevap yoktur.

Dedi: **والرِّبا رِبَوان**: haram olan, kendisiyle ondan daha çoğu alınan her borçtur yahut kendisiyle bir menfaat çekilen (borçtur); haram olmayan ise, kendisiyle ondan daha çoğunu istemek için bağışlaması yahut kendisine ondan daha çoğu hediye edilsin diye hediye vermesidir.

Ferrâ dedi: Âsım ve A‘meş ﴿**ليَرْبُوَ**﴾’yu yâ ile ve vâvın fethasıyla okudu; Hicaz ehli ise tâ ile ve onun sükûnu ile; ve her biri doğrudur.

( **والرَّبوُ** **والرَّبْوَةُ** **والرَّبَاوَةُ** , ikişer şekilde üçlüdür). Muhkem’de yalnız **رَبْوَة**’nin teslîsine işaret etti; ve kalem ضبط’ıyla **رَباوَة**’de fetha ve kesra (vardır); ve Ermavî onun üzerine tashih etti; Râgıb’ın Müfredât’ında da böylesidir; **الرّباوَة**’de damme, İbn Cinnî’dendir; onu, Ebû Alî el-Kâlî’nin el-Maksûr ve’l-Memdûd kitabının hâmişinde böyle gördüm; Tehzîb’de **الرَّبْوَة**’de üç lugat vardır; tercih damme ve fetha lugatıdır.

( ve ) كذلك ( **الرَّابيَةُ** **والرَّباةُ** ): hepsi (yerden yükselen şey)dir; ve ondan, Yüce’nin sözü: ﴿**رَبْوةٍ ذاتُ قَرارٍ ومعين**﴾.

**الرَّبْوَة**’ye **رَابِيَة** adı verildi; sanki o, bir mekânda kendi nefsiyle **رَبَتْ**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Onun gemlenmesi uzun boyluyu kaçırır,
ve eğer o, uzun **الرَّبَاةَ**’ya varırsa.

Ve denildi: **الرَّوابِي**, kumdan yüksek olan şeydir; **الدَّكْداكَة** gibi; ancak ondan daha şiddetli bir yüksekliktir; kumlarda olan otun daha iyisini ve daha büyüğünü bitirir; insanlar ona iner.

( ve ) Yüce’nin sözü: ﴿فأَخَذَهُم ( أَخْذَةً **رَابِيِةً**﴾ , yani bir yakalayış (şiddetli).

Ferrâ dedi: yani (ziyade). Cevherî onu nakletti.

( **ورَبَوْتُ في حَجْرِهِ** ) ve Sıhâh’ta “Benî falan içinde”, ( **رَبْواً** ), fetha ile; onun mutlak bırakılışının مقتضى’sı üzere; doğrusu damme iledir; ve o, Lahyânî’dendir; Muhkem’de böyle ضبط edilmiştir; ( **ورُبُوّاً** ) “**عُلُوَ** gibi”; ( **ورَبَيْتُ** ), nüshalarda fetha iledir; doğrusu bâ’nın kesriyledir; Sıhâh ve Muhkem’de ضبط edildiği üzere; ( **رَباءً** ), “**سَحاب** gibi”; ( **ورُبيّاً** ), “**عُتِيَ** gibi”; yani (yetiştim). Lahyânî, Miskîn ed-Dârimî için inşâd etti:

Üç melik **رَبَوْا** bizim kucaklarımızda,
öyleyse doğru söyleyen var mı, yalancı olan gibi?

( ع 12 ) onu, **رَبَوْا** “**غَزَوْا** vezni” üzere böyle rivayet etti.

Ve Semev’el için kesr ile inşâd etti:

Bir nutfe; yaratıldığım gün, yontulduğum gün,
işini yürüttü ve onda **رَبِيتُ**.
Sanki Allah onu gizli bir örtü altında (kıldı),
ben de onun altında sakındım da saklandım.
Herkes için, Allah’ın hükmettiği rızkından (vardır),
isterse canını dişine takan burnunu kaşısın.

( **ورَبَّيْتُه** ) ben ( **تَرْبيةً** ): yani (onu besledim).

Râgıb dedi: ve denildi: **رَبَّيْت**’in aslı, muzâaf olandandır; hafifletme için çevrildi; **تَظَنَّيْتُ** gibi.

( **كَتَرَّبْيتُه** ); Cevherî dedi: bu, çocuk, ekin ve benzeri gibi büyüyen her şey içindir.

( ve ) **رَبَّيْتُ** ( onun boğaz tıkanmasından: nefes aldırdım ) ondan; bu, bir mecazdır; onu **الزَّمَخشريُّ** nakletmiştir.
( ve ) mecazdan: dersin ki ( **زَنْجَبِيلٌ مُرَبًّى ومُرَبَّبٌ** ) ayrıca: yani ( **مَعْمولٌ بالرُّبِّ** ).
Ve **مُرَبَّبٌ**’i **الباء**’da zikretmişti; onu iade etti; sanki **الجَوهرِيُّ**’ye tâbi olarak onun siyakında (yaptı).
Ve ayrıca denir: **رَبَّيْتُ** turunçu bal ile ve gülü şeker ile.
( **والرَّبَاءُ** , **كسَماءٍ** : uzunluk ve minnet ) . Denir: falanın falan üzerinde **رَبَاءٌ**’ı vardır, yani uzunluk; onu **الجوهرِيُّ** **ابنِ دُرَيْدٍ**’den nakletmiştir.
( **والأُرْبِيَّةُ** , **كأُثْفِيَّةٍ** : uyluğun aslı ) ; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
**اللَّحْيانيُّ** artırdı: klitorise bitişik olandan.
Ve **الأساس**’ta: uyluğun aslında bir et parçası; acıdan dolayı düğümlenir.
Ve ikisi **أَرْبِيَّتانِ**’dır; ve aslı **أُرْبُوَّةٌ**’dur; **الواو** üzerindeki şeddeliği ağır buldular; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
( yahut karnın üstü ile altı arasındaki ) ; nüshalarda böyledir ve **التَّهْذيب** nüshasında da benzeri.
Ve **اللّحْيانيّ**’nin **النوادِر**’deki nassında: klitorisin altı; **المُحْكَم**’in nassı olduğu gibi.
( ve ) mecazdan: **الأُربِيَّةُ** ( adamın ev halkı ve amcaoğulları ) ve benzerleri; **الأَرْبِيَّة** onlardan başkasından olmaz. Denir: falan, **أُرْبيَّتِه** içinde ve kavminden bir **أُرْبيَّةٍ** ile geldi.
Ve **الأساس**’ta: ve onlar, onun en yakın ev halkıdır; ve **سويدُ بنُ كراعٍ** dedi:
وإنِّي وَسْطَ ثَعْلَبَةَ بنِ عمروٍ
بِلا **أُرْبِيَّةَ** نَبَتَتْ فُروعا
**الصَّاغانيُّ** dedi: ve rivayet: “إلى أُرْبيَّة”dir, başka değil.
( **والرِّبْوَةُ** , kesre ile: on bin dirhem, **كالرُّبَةِ** damme ile ) , onda iki iş vardır:
Birincisi: onun “on bin dirhem” sözü yanlıştır; doğru olan, **الرِّبْوَةَ**’nin cemaatin adı olmasıdır; ve bazısı dedi: onlar on bindir; **المُحْكَم**’in nassı olduğu gibi; onda dirhemin zikrine dair nass yoktur; ve benzeri **الأساس**’tadır. Ve insanlardan bir **رِبْوَةٌ** geçti; yani on bin gibi büyük bir cemaat.
İkincisi: onun “**كالرُّبَةِ** damme ile” sözü, onun tek **الباء**’nın hafifletilmesiyle olduğunu ve onun bu babtan olduğunu gösterir; hâlbuki öyle değildir; ancak şedde iledir ve yeri ( ر ب ب )’dir; ve onun için, **الرُّبَة**’nin insanlardan bir cemaat olduğunu daha önce geçirmişti; öyleyse bunu düşün.
Sonra **الزَّمخشريُّ** onu mecaz babından kıldı; buna musannif muâheze edilmez; çünkü onun âdetindendir: hakikatleri mecazlarla karıştırmak.
( **والرَّبْوُ** ) , fetha ile: ( cemaat, çoğulu **أرْباءٌ** ).
Ve **ابنِ الأعرابيّ**’nin nassı: **الأرْباءَ** insanlardan cemaatlerdir; onların teki, hemzesiz **رَبْوٌ**’dur.
( **والرُّبْيَةُ** ) , damme ile, ( **كزُبْيَةٍ** : bir şey ) ; ve **الصِّحاح**’ta: bir tür, ( haşerelerden ), çoğulu **رُبىً**’dır; **أَبي حاتِمٍ**’den.
( ve ) **الرُّبْيَةُ**: ( kedi ).
Ve **المُحْكَم**’de: fare ile **أُمِّ حُبَيْنٍ** arasında bir küçük canlı.
( **والإِرْبِيانُ** , kesre ile: kurt gibi bir balık ).
Ve **الصِّحاح**’ta: Basra’da bulunan, kurt gibi balık yumurtası.
( **ورابَيْتُهُ** ) **مُراباةً**: ( onu idare ettim ) ona yumuşak davrandım.
( **والرُّبَى** , **كَهُدًى** : ع ) , bir şiirde geldi; ve ayrıca **الرَّاب** denir; bunu **نَصْر** söyledi.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أَرْبَى** ellinin ve benzerinin üzerine: arttı.
Ve **رَبَتِ الأرْضُ رُبُوَّاً**: büyüdü ve şişti.
Ve **الرَّبْوُ** ve **الرَّبْوَةُ**: karın şişmesi; **ابنُ الأعْرابيّ** inşad etti:
ودُونَ جُذُوَ وانْتِهاضٍ **ورَبْوَةٍ**
كأنَّكُما بالرِّيقِ تَخْتَنِقانِ
Ve **رَبا**: onu **الرَّبْوُ** aldı; ve lafzı üzere **الرِّبا**’ya nisbet edilir; böylece **رَبَوِيٌّ** denir; bunu **أَبو عبيدَةَ** söyledi.
Ve **المطرزي** artırdı
ve dedi ki: nisbetde fetha hatadır.
Ve **أَرْبَى** adam: **الرّبَا**’ya girdi.
Ve **الرُّبْوَةِ**’nin çoğulu, damme ile **رُباً**’dır; **مُدْيَةٍ** ve **مُدىً** gibi; ve ayrıca **رُبِيّ** üzerine de toplanır; **عُتِيَ** gibi; ondan şairin sözü:
ولاحَ إذْ زَوْزَتْ به **الرُّبيُّ**
**زَوْزَتْ**: yani doğruldu. Ve **الرَّبْوُ**: bir yerdir.
Ve bir kadın **حَشْياءُ رَابِيَة**: o, **الرَّبْوُ**’nun aldığıdır; ona ayrıca **الرَّبْواءُ** da denir.
Ve **أَرْبِيانُ** , fetha sonra tek **الباء**’nın kesresiyle: Nişabur nahiyelerinde bir köy; ondan: **أبو عبِد اللَّهِ الحَسَنُ بنُ إسْماعيل الأَرْبِيانيُّ**; üç yüz ondan sonra vefat etti.
Ve **الرُّبْيَةُ** muhaffefe, **الرِّبا**’da bir lugattır.
Ve hadiste geldi: **رُبِّيَّة**; damme ile, sonra kesreli bir **ياء**’ın şeddelenmesi, sonra fethalı bir **ياء**’ın şeddelenmesi.
**الفرَّاءُ** dedi: o ancak, Araplardan semâen muhaffef **رُبْيَة**’dir; yani onların onunla **الياء** ile konuştuklarını kastediyor; kıyas ise **الواو** ile **رُبْوَة** idi; ve كذلك, **الاحْتِباءِ**’dan **الحُبْيَة**; **الصِّحاح** ve **النهايَة**’de böyle.
**الزَّمَخْشريُّ** dedi: onun yolu, **الرِّبا**’dan **فُعُّولَة** olmasıdır; nitekim bazısı **السُّرِّيَّة**’yi **السّرى**’dan **فُعُّولة** kıldı; çünkü o, adamın cariyelerinin en çok gece yürüyenidir.
Ve falan **رَبا**: bir **ربوة**’de hâsıl oldu. Ve **الإِرْبيانُ** , kesre ile: bir bitki; **السِّيرافي**’den.
Ve **الرُّبْية** , damme ile: fare; çoğulu **الرُّبَى**; **ابنِ الأعْرابيُّ**’den; ve inşad etti:
أَكَلْنَا الرُّبَى يا أُمَّ عَمْروٍ ومَنْ يَكُنْ
غرِيباً بأَرْضٍ يَأْكُلُ الحَشَراتِ
Ve onun تعالى قولُه’nun tefsirinde denildi: ﴿إلى **رَبْوَةٍ** ذات قَرارٍ ومعين﴾ : onun
İliyâ olduğu; çünkü o yerin ciğeridir ve göğe on sekiz mil ile daha yakındır; yahut Dımaşk; yahut Remle; ve Mısır denildi; **الزَّمَخْشريُّ**’den.
Ve **الرَّبْوَةُ**: Dımaşk’ta bir yer; onda ziyaret edilen meşhur bir mescid vardır.
Ve **رَوابِي بَنِي تمِيمٍ** Rakka yakınında.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَبَا
1 رَبَا ذ , aor. يَرْبُو, (T, S, M, Msb, K,) inf. n. رَبْوٌ, (so in copies of the S, [in one of my copies of the S not mentioned,]) or رُبُوٌّ and رَبَآءٌ, (M, K, TA,) the latter erroneously written in [some of] the copies of the K رِبَآء, (TA,) It (a thing, T, S, Msb) increased, or augmented. (T, S, M, Msb, K.) Said, in this sense, of property: (Mgh:) or, said of property, It increased by usury. (M, TA.) لِيَرْبُوَ فِى أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو ↓ وَمَا آتَيْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ, in the Kur [xxx. 38], (T, Bd,) means And what ye give of forbidden addition in commercial dealing, [i. e. of usury,] (Bd,) or what ye give of anything for the sake of receiving more in return, (Zj, T, Bd,) and this is not forbidden accord. to most of the expositions, though there is no recompense [from God] for him who exceeds what he has received, (Zj, T,) in order that it may increase the possessions of men, (T, * Bd,) it shall not increase with God, (T, Bd,) nor will He bless it: (Bd:) some (namely, the people of El-Hijáz, T, or Náfi' and Yaakoob, Bd) read ↓ لِتُرْبُوا, (T, Bd,) meaning, in order that ye may increase [the property of men], or in order that ye may have forbidden addition [or usury therein]. (Bd.) ― -b2- Also It became high. (Msb, * TA.) ― -b3- رَبَا, aor. as above; and رَبِىَ, aor. يَرْبَى; said of a child, He grew up. (Msb.) You say, رَبَوْتُ فِى بَنِى فُلَانٍ, (S,) or فِى حَجْرِهِ, inf. n. رُبُوٌّ (M, K, TA) and رُبْوٌ, (M, TA,) with damm, (TA,) this latter on the authority of Lh, (M, TA,) accord. to the K رَبْوٌ, with fet-h, but correctly with damm; (TA;) and رَبِيتُ, (S, M, TA,) in the copies of the K erroneously written رَبَيْتُ, (TA,) inf. n. رَبَآءٍ and رُبِىٌّ; (M, K, TA; [the latter, accord. to the CK, رَبِىٌّ, which is a mistranscription;]) I grew up [among the sons of such a one, or in his care and protection]. (S, M, K.) ― -b4- رَبَتِ الأَرْضُ The ground [being rained upon] became large, and swelled. (M, TA.) In the Kur xxii. 5 and xli. 39, for وَرَبَتْ, some read وَرَبَأَتٌ: the former means and [becomes large, and swells; or] increases: the latter means “ and rises. ” (T. [See art. ربأ.]) ― -b5- رَبَا السَّوِيقُ, inf. n. رُبُوٌّ, The سويق [or meal of parched barley] had water poured upon it, and in consequence swelled: (M, TA:) in the copies of the K, رَبَا السَّوِيقَ, expl. as meaning he poured water on the سويق, and it consequently swelled. (TA.) ― -b6- رَبَا said of a horse, (S, K,) aor. يَرْبُو, (TA,) inf. n. رَبْوٌ, (K,) He became swollen, or inflated, from running, or from fear, or fright (S, K.) ― -b7- He was, or became, affected with what is termed رَبْوٌ; (S, M, K;) i. e. he was, or became, out of breath; his breath became interrupted by reason of fatigue or running &c.; or he panted, or breathed shortly or uninterruptedly; syn. اِنْبَهَرَ: (TA:) and so ↓ تربّى; for you say, طَلَبْنَا الصَّيْدَ حَتَّى تَرَبَّيْنَا, i. e. [We pursued the chase until] we became out of breath; &c.; syn. بُهِرْنَا. (M.) ― -b8- See also 4. -A2- رَبَوْتُ الرَّابِيَةَ I ascended, or mounted, upon the hill, or elevated ground. (S, K.)

رَبَّيْتُهُ
2 رَبَّيْتُهُ ذ , (S, M, Mgh, Msb, K,) inf. n. تَرْبِيَةٌ, (S, K,) I reared him, fostered him, or brought him up; (M, Msb;) namely, a child: (Msb:) I fed, or nourished, him, or it; (S, Mgh, K;) namely, a child, (Mgh,) or anything of what grows, or increases, such as a child, and seedproduce, and the like; (S;) as also ↓ تَرَبَّيْتُهُ: (Mgh, K:) the former is said to be originally رَبَبْتُهُ. (Er-Rághib, TA. [See 1 in art. رب, in two places.]) [Thus رَبَّيْتُ signifies I reared, or cultivated, plants or trees.] And ربّى is said of earth, or soil, meaning It fostered plants or herbage. (L in art. رشح, &c.) And يُنَوِّرُ وَلَا يُرَبِّى is said of a tree [as meaning It produces blossoms, but does not mature its produce]. (AHn, M and L in art. مظ.) ― -b2- رَبَّيْتُ الأْتْرُجَّ بِعَسَلٍ (tropical:) [I preserved the citron with honey], and الوَرْدَ بِسُكَّرٍ [the roses with sugar: like رَبَّبْتُهُ]. (TA.) ― -b3- رَبَّيْتُ عَنْ خِنَاقِهِ [in the CK خُناقِه, which I think a mistranscription,] (tropical:) I removed, or eased, [his cord with which he was being strangled; app. meaning, his straitness;] (K;) mentioned by Z. (TA.) [See a similar phrase in art. رخو, conj. 4.]

راباهُ
3 راباهُ ذ , (K in art. مجر, as syn. of مَاجَرَهُ,) inf. n. مُرَابَاةٌ, (TA ibid.,) [He practised usury, or the like, with him: used in this sense in the present day.] ― -b2- And رَابَيْتُهُ, (K,) inf. n. as above, (TA,) I treated him with gentleness, or blandishment; soothed, coaxed, wheedled, or cajoled, him. (K, * TA.)

أَرْبَيْتُهُ
4 أَرْبَيْتُهُ ذ (in [some of] the copies of the K, erroneously, ارتبيته, TA) I increased, or augmented, it. (M, K, TA.) Hence, in the Kur [ii. 277], وَيُرْبِى الصَّدَقَاتِ (M, TA) And He will increase, or augment, alms-deeds; (Jel;) will multiply the recompense thereof, (Bd, Jel,) and bless them. (Bd.) See also an ex. in the first paragraph. -A2- أَرْبَيْتُ I took more than I gave. (S.) ― -b2- [Hence,] اربى, said of a man, signifies [particularly] He engaged in, or entered upon, الرِّبَا [i. e. the practising, or taking, of usury or the like; he practised, or took, usury or the like; as also ↓ رَبَا, aor. رَبْوٌ; for] اـِرْبَآءٌ and رَبْوٌ, as inf. ns., both signify, in Pers., رِبَا خوُرْدَنْ. (KL. [In the TA, رَبَا, said of a man, is expl. by the words حصل فى ربوة: but I think that the right reading must be حَصَّلَ فِى رِبًوا, or مِنْ رِبًوا; and the meaning, He acquired in the practice of usury or the like, or he acquired of usury or the like.]) See, again, an ex. in the first paragraph. ― -b3- اربى عَلَى الخَمْسَينَ, (M, Msb,) وَنَحْوِهَا, (M,) He exceeded [the age of fifty, and the like]. (M, Msb.) ― -b4- [أَرْبَى said of the عَرْفَج, in a copy of the S, in art رقط is a mistranscription for أَدْبَى, with dál.]

تربّى
5 تربّى ذ , said of a child, (Mgh, Msb,) He was, or became, fed, or nourished; (Mgh;) or reared, fostered, or brought up. (Msb.) -A2- See also 1, near the end of the paragraph. -A3- تَرَبَّيْتُهُ: see 2.

رَبْوٌ
رَبْوٌ ذ : see رُبْوَةٌ. ― -b2- Also A company (IAar, T, K, TA) of men: (IAar, T, TA:) pl. أَرْبَآءُ: (IAar, T, K, TA:) and ↓ رِبْوَةٌ likewise signifies a company; or, as some say, ten thousand; as also رُبَّةٌ; (M, TA;) or the former of these two words, (i. e. ربوة,) accord. to the A, signifies a great company of men, such as ten thousand. (TA.) It is said in the K that ↓ رِبْوَةٌ signifies Ten thousand dirhems; as also ↓ رُبَةٌ: but in this assertion are errors; for the former of these two words signifies as explained in the foregoing sentence; and the latter of them is with teshdeed, belonging to art. رب, and signifies a company [or great company] of men. (TA.) -A2- Also, (T, S, M, K, TA,) and ↓ رَبْوَةٌ, (M, TA,) The state of being out of breath; interruption of the breath by reason of fatigue or running &c.: or a panting, or breathing shortly or uninterruptedly: syn. بُهْرٌ, (T, M, TA,) and اِنْبِهَارٌ: (TA:) or a loud (lit. high) breathing: (S:) and a state of inflation of the جَوْف [or chest]. (M, TA.) [The former word is now often used as signifying Asthma.]

رِبًا
رِبًا ذ , (T, M, Msb, K,) or ↓ رِبًوا, (S, Mgh,) [for it is often thus written, and generally thus in the copies of the Kur-án,] with the short ا accord. to the pronunciation best known, (Msb,) [which implies that it is also pronounced ↓ رِبَآءٌ,] An excess, and an addition: (Msb:) an addition over and above the principal sum [that is lent or expended]: but in the law it signifies an addition obtained in a particular manner: (Er-Rághib, TA:) [i. e. usury, and the like; meaning both unlawful, and lawful, interest or profit; and the practice of taking such interest or profit:] it is in lending, (Zj, T,) or in buying and selling, (S,) and in giving: and is of two kinds; unlawful, and lawful: the unlawful is any loan for which one receives more than the loan, or by means of which one draws a profit; [and the gain made by such means:] and the lawful is a gift by which a man invites more than it to be given to him, or a gift that he gives in order that more than it may be given to him; [and the addition that he so obtains:] (Zj, T:) [it generally means] an addition that is obtained by selling food [&c.] for food [&c.], or ready money for ready money, to be paid at an appointed period; or by exchanging either of such things for more of the same kind: (Bd in ii. 276:) or the taking of an addition in lending and in selling: (PS:) [it is said to be] i. q. عِينَةٌ: (M, K:) [but although رِبًا and عِينَةٌ are both applicable sometimes in the same case, neither of them can be properly said to be generally explanatory of the other, or syn. therewith: رِبَا النَّسِيْئَةِ is a term specially employed to signify profit obtained in the case of a delay of payment: and رِبَا الفَضْلِ to signify profit obtained by the superior value of a thing received over that of a thing given:] the dual of رِبًا (M, Msb, K) or رِبًوا (S) is رِبَوَانِ and رِبَيَانِ; (S, M, Msb, K;) the former being agreeable with the original; (M, Msb;) the ى in the latter being because of the imáleh occasioned by the preceding kesreh. (M.) See an ex. near the beginning of the first paragraph of this art. ↓ رُبْيَةٌ, thus pronounced by the Arabs, but by the relaters of a trad., in which it occurs, ↓ رُبِّيَّةٌ, (Fr, T, S, Mgh,) or, as some say, ↓ رُبَيَّةٌ, as though this were the dim. of رُبْيَةٌ, (Mgh,) is a dial. var. of رِبًوا [or رِبًا]; and by rule should be رُبْوَةٌ: (Fr, T, S, Mgh:) or, accord. to Z, رُبّيَّةٌ may be of the measure فُعُّولَةٌ from الرِّبَا. (TA.) [See also رَمَآءٌ, in art. رمى.]

رُبَةٌ
رُبَةٌ ذ : see رَبْوٌ.

رَبْوَةٌ
رَبْوَةٌ ذ : see the next paragraph: -A2- and see also رَبْوٌ.

رُبْوَةٌ
رُبْوَةٌ ذ and ↓ رَبْوَةٌ and ↓ رِبْوَةٌ; (T, S, M, Msb, K;) the first of which is preferred, (T,) or most common; (Msb;) and the second, of the dial. of Temeem; (T, Msb;) and ↓ رَبْوٌ (M, K) and ↓ رَبَاوَةٌ (T, S, M, K) and ↓ رِبَاوَةٌ (M, K) and ↓ رُبَاوَةٌ (IJ, K) and ↓ رَابِيَةٌ (T, S, M, Msb, K) and ↓ رَبَآءَةٌ; (M, K;) A hill; i. e. an elevation of ground, or elevated ground: (T, S, M, K:) or an elevated place: so called because it is high: (Msb, TA:) the pl. of رُبْوَةٌ is رُبًى (T, Msb) and رُبِىٌّ: (T:) and the pl. of ↓ رَابِيَةٌ is رَوَابٍ; (T, Msb;) which ISh explains as meaning elevated sands, like the دَكْدَاكَة [q. v.], but higher and softer than the latter; the latter being more compact and rugged; the رابية, he says, has in it depression and elevation; it produces the best and the most numerous of the herbs, or leguminous plants, that are found in the sands; and men alight upon it. (T.)

رِبْوَةٌ
رِبْوَةٌ ذ : see the next preceding paragraph: ― -b2- and see رَبْوٌ, in two places.

رُبْيَةٌ
رُبْيَةٌ ذ and رُبَيَّةٌ and رُبِّيَّةٌ: see رِبًا, last sentence: -A2- and see also art. ربى.

رِبًوا
رِبًوا ذ : see رِبًا. [The و is silent, like the ا.]

رَبْوَآءُ
رَبْوَآءُ ذ : see رَابٍ.

رِبَوِىٌّ
رِبَوِىٌّ ذ Of, or relating to, what is termed رِبًا or رِبًوا [i. e. usury and the like]: (Mgh, Msb:) رَبَوِىٌّ is said by Mtr to be wrong. (Msb.)

رَبَآءٌ
رَبَآءٌ ذ Excess, excellence, or superiority; syn. طَوْلٌ: (IDrd, S, K:) so in the saying, لِفُلَانٍ عَلَى فُلَانٍ رَبَآءٌ [Such a one possesses excess, or excellence, or superiority, over such a one]. (IDrd, S.) ― -b2- And An obligation, a favour, or a benefit; syn. مِنَّةٌ. (K.)

رِبَآءٌ
رِبَآءٌ ذ : see رِبًا.

رَبَآءَةٌ
رَبَآءَةٌ ذ : see رُبْوَةٌ.

رَبَاوَةٌ
رَبَاوَةٌ ذ and رُبَاوَةٌ and رِبَاوَةٌ: see رُبْوَةٌ.

رَابٍ
[ رَابٍ ذ Increasing, or augmenting: &c. ― -b2- Hence,] فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً, in the Kur [lxix. 10], And He punished them with a punishment exceeding other punishments; (Fr, * S, * M, * K, * Jel;) a vehement punishment. (K.) -A2- اِمْرَأَةٌ رَابِيَةٌ A woman affected with what is termed رَبْوٌ; [i. e., out of breath; &c.; (see 1, near the end of the paragraph;)] (T, TA;) as also ↓ رَبْوَآءُ. (TA.)

رَابِيَةٌ
رَابِيَةٌ ذ [as a subst.]: see رُبْوَةٌ, in two places.

أَرْبَى
أَرْبَى ذ in the Kur xvi. 94 means More numerous, (Bd, Jel,) and more abundant in wealth. (Bd.)

أُرْبِيَّةٌ
أُرْبِيَّةٌ ذ , originally أُرْبُوَّةٌ, (S,) or of the measure فُعْلِيَّةٌ, (M,) The root of the thigh: (Ks, T, S, K:) or the part between the upper portion of the thigh and the lower portion of the بَطْن [or belly]: (ISh, T, K:) or the part between the upper portion of the thigh and the lower portion of the بَظْر [q. v.]: or, accord. to Lh, the root of the thigh, next the بَظْر: (M:) or, as in the A, a portion of flesh, in the root of the thigh, that becomes knotted in consequence of pain: (TA:) there are two parts, together called أُرْبِيَّتَانِ. (S, TA.) ― -b2- Also (tropical:) A man's household, and the sons of the paternal uncle of a man; (T, M, K, TA;) not including any others: (T, M:) or the nearer members of the household of a man. (A, TA.) One says, جَآءَ فُلَانٌ فِى أُرْبِيَّتِهِ, and فِى أُرْبِيَّةٍ مِنْ قَوْمِهِ, (T,) or فِى أُرْبِيَّةِ قَوْمِهِ, (S,) (tropical:) Such a one came among his household, and the sons of his paternal uncle: (T, TA:) or among the people of his house consisting of the sons of his paternal uncles; not of any others. (S.)

اـِرْبِيَانٌ
اـِرْبِيَانٌ ذ : see art. ربى.

مُرْبٍ
مُرْبٍ ذ One who practises رِبًا [i. e. usury or the like]. (M, K.) ― -b2- أَر ْضٌ مُرْبِيَةٌ (assumed tropical:) Good land. (M.)

مَرْبَاةٌ
مَرْبَاةٌ ذ for مَرْبَأَةٌ: see the latter, in art. ربأ.

مُرَبًّى
مُرَبًّى ذ [Reared, fostered, brought up, fed, or nourished: see 2. ― -b2- And] Made [or preserved] with رُبّ [or inspissated juice, &c. (see 2, last sentence but one)]: you say زَنْجَبِيلٌ مُرَبًّى [Ginger so preserved]; as also مُرَبَّبٌ: (S, K:) and ↓ مُرَبَّيَاتٌ signifies Preserves, or confections, made with رُبّ; like مُرَبَّبَاتٌ. (S in art. رب.)

مُرَبَّيَاتٌ
مُرَبَّيَاتٌ ذ : see what next precedes.

##### Türkçe

**رَبَا**
1 **رَبَا** ذ , muzârîsi **يَرْبُو**, (T, S, M, Msb, K,) mastarı **رَبْوٌ**, (S’nin nüshalarında böyle; [S’nin nüshalarımdan birinde zikredilmemiştir,]) yahut **رُبُوٌّ** ve **رَبَآءٌ**, (M, K, TA,) sonuncusu K’nin [bazı] nüshalarında hatalı olarak **رِبَآء** diye yazılmıştır, (TA,) O (bir şey, T, S, Msb) arttı, yahut çoğaldı. (T, S, M, Msb, K.) Bu mânâda mal hakkında söylenir: (Mgh:) yahut mal hakkında söylenir: faizle arttı. (M, TA.) Kur’ân [xxx. 38]’deki **لِيَرْبُوَ فِى أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو** ↓ **وَمَا آتَيْتُمْ عِنْدَ اللّٰهِ**, (T, Bd,) şu mânâdadır: Ve ticârî muâmelede haram bir ziyâde olarak verdiğiniz şey, [yani faiz,] (Bd,) yahut karşılığında daha fazlasını almak maksadıyla verdiğiniz herhangi bir şey, (Zj, T, Bd,) ve bu, tefsirlerin çoğuna göre haram değildir; ancak aldığı şeyi aşan kimse için [Allah katından] bir karşılık yoktur, (Zj, T,) insanların mallarını artırması için, (T, * Bd,) Allah katında artmaz, (T, Bd,) ve O onu bereketlendirmez: (Bd:) bazıları (yani Hicaz ehli, T, yahut Nâfi‘ ve Ya‘kūb, Bd) ↓ **لِتُرْبُوا** diye okur, (T, Bd,) mânâsı: [insanların malını] artırmanız için; yahut onda haram ziyâde [yahut faiz] bulunması için. (Bd.) ― -b2- Yine: Yüksek oldu. (Msb, * TA.) ― -b3- **رَبَا**, muzârîsi yukarıdaki gibi; ve **رَبِىَ**, muzârîsi **يَرْبَى**; çocuk hakkında söylenir: Büyüdü. (Msb.) Şöyle dersin: **رَبَوْتُ فِى بَنِى فُلَانٍ**, (S,) yahut **فِى حَجْرِهِ**, mastarı **رُبُوٌّ** (M, K, TA) ve **رُبْوٌ**, (M, TA,) damme ile, (TA,) bu sonuncusu Lh rivayetine göre, (M, TA,) K’ye göre **رَبْوٌ**, fetha ile; fakat doğrusu damme iledir; (TA;) ve **رَبِيتُ**, (S, M, TA,) K’nin nüshalarında hatalı olarak **رَبَيْتُ** yazılmıştır, (TA,) mastarı **رَبَآءٍ** ve **رُبِىٌّ**; (M, K, TA; [sonuncusu CK’ye göre **رَبِىٌّ** olup bu bir yanlış yazımdır;]) Ben [falancanın oğulları arasında, yahut onun gözetim ve himayesinde] büyüdüm. (S, M, K.) ― -b4- **رَبَتِ الأَرْضُ** Yer [yağmur yağdırılınca] büyüdü ve kabardı. (M, TA.) Kur’ân xxii. 5 ve xli. 39’da **وَرَبَتْ** yerine bazıları **وَرَبَأَتٌ** okur: birincisi “ve [büyür ve kabarır; yahut] artar” demektir: ikincisi “ve yükselir” demektir. (T. [Bkz. madde **ربأ**.]) ― -b5- **رَبَا السَّوِيقُ**, mastarı **رُبُوٌّ**, **سويق**’e su döküldü ve bunun sonucu kabardı: (M, TA:) K’nin nüshalarında **رَبَا السَّوِيقَ**, “o, **سويق**’e su döktü ve o da bunun sonucu kabardı” diye açıklanmıştır. (TA.) ― -b6- **رَبَا**, at hakkında söylenir, (S, K,) muzârîsi **يَرْبُو**, (TA,) mastarı **رَبْوٌ**, (K,) Koşmaktan, yahut korkudan, yahut ürküntüden şişti, yahut kabardı. (S, K.) ― -b7- **رَبْوٌ** denilen şeyle nitelenmiş oldu yahut oldu; (S, M, K;) yani nefesi kesildi; yorgunluk yahut koşma vb. sebebiyle nefesi kesik kesik oldu; yahut soludu, yahut kısa kısa yahut kesintisiz nefes aldı; eş anlamlısı **اِنْبَهَرَ**: (TA:) ve bunun gibi ↓ **تربّى**; çünkü şöyle dersin: **طَلَبْنَا الصَّيْدَ حَتَّى تَرَبَّيْنَا**, yani [avı takip ettik, nihayet] nefesimiz kesildi; vb.; eş anlamlısı **بُهِرْنَا**. (M.) ― -b8- 4’e de bak. -A2- **رَبَوْتُ الرَّابِيَةَ** Tepeye, yahut yüksek yere çıktım. (S, K.)

**رَبَّيْتُهُ**
2 **رَبَّيْتُهُ** ذ , (S, M, Mgh, Msb, K,) mastarı **تَرْبِيَةٌ**, (S, K,) Onu büyüttüm, besledim, yahut yetiştirdim; (M, Msb;) yani bir çocuk: (Msb:) Onu yahut onu (şeyi) yedirdim yahut besledim; (S, Mgh, K;) yani bir çocuk, (Mgh,) yahut büyüyen yahut artan şeylerden herhangi biri; çocuk ve ekin ve benzeri gibi; (S;) bunun gibi ↓ **تَرَبَّيْتُهُ** da: (Mgh, K:) birincisinin aslının **رَبَبْتُهُ** olduğu söylenmiştir. (Er-Râgıb, TA. [Bkz. madde **رب**, iki yerde, 1.]) [Böylece **رَبَّيْتُ** “bitkileri yahut ağaçları yetiştirdim” mânâsına gelir.] Ve **ربّى** yer yahut toprak hakkında söylenir; mânâsı: Bitkileri yahut otu besledi. (L, madde **رشح**, vb.) Ve **يُنَوِّرُ وَلَا يُرَبِّى** bir ağaç hakkında söylenir [mânâsı: Çiçek açar fakat ürününü olgunlaştırmaz]. (AHn, M ve L, madde **مظ**.) ― -b2- **رَبَّيْتُ الأْتْرُجَّ بِعَسَلٍ** (mecaz:) [Turuncu bal ile muhafaza ettim], ve **الوَرْدَ بِسُكَّرٍ** [gülleri şeker ile: **رَبَّبْتُهُ** gibi]. (TA.) ― -b3- **رَبَّيْتُ عَنْ خِنَاقِهِ** [CK’de **خُناقِه**; bunun bir yanlış yazım olduğunu sanıyorum,] (mecaz:) Onun [boğulmakta olduğu ipini; görünüşe göre darlığını] giderdim yahut hafiflettim; (K;) Z tarafından zikredilmiştir. (TA.) [Benzeri bir ibare için bkz. madde **رخو**, 4. bâb.]

**راباهُ**
3 **راباهُ** ذ , (K, madde **مجر**’de, **مَاجَرَهُ**’nun eş anlamlısı olarak,) mastarı **مُرَابَاةٌ**, (TA aynı yerde,) [Onunla faiz muamelesi yahut benzeri bir şey yaptı: günümüzde bu mânâda kullanılır.] ― -b2- Ve **رَابَيْتُهُ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) Ona yumuşak davrandım yahut tatlı dille davrandım; onu yatıştırdım, kandırır gibi yaptım, ayarttım, yahut aldatıcı sözlerle oyaladım. (K, * TA.)

**أَرْبَيْتُهُ**
4 **أَرْبَيْتُهُ** ذ (K’nin [bazı] nüshalarında hatalı olarak **ارتبيته**, TA) Onu artırdım yahut çoğalttım. (M, K, TA.) Bundan dolayı Kur’ân [ii. 277]’de **وَيُرْبِى الصَّدَقَاتِ** (M, TA): Ve O sadakaları artırır yahut çoğaltır; (Jel;) sevabını katlar, (Bd, Jel,) ve onları bereketlendirir. (Bd.) İlk paragraftaki örneğe de bak. -A2- **أَرْبَيْتُ** Verdiğimden fazlasını aldım. (S.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **اربى**, bir adam hakkında söylenince, [özellikle] **الرِّبَا**’ya girdi yahut ona başladı [yani faiz yahut benzerini uyguladı yahut aldı; faiz yahut benzerini uyguladı yahut aldı; bunun gibi ↓ **رَبَا**, muzârîsi **رَبْوٌ**; çünkü] **اـِرْبَآءٌ** ve **رَبْوٌ**, mastar olarak, ikisi de Farsçada **رِبَا خوُرْدَنْ** mânâsına gelir. (KL. [TA’da, bir adam hakkında **رَبَا** “**حصل فى ربوة**” sözleriyle açıklanmıştır; fakat doğru okunuşun **حَصَّلَ فِى رِبًوا**, yahut **مِنْ رِبًوا** olması gerektiğini ve mânânın “faiz yahut benzeri uygulamasında kazandı” yahut “faiz yahut benzerinden kazandı” olduğunu düşünüyorum.]) İlk paragraftaki örneğe yine bak. ― -b3- **اربى عَلَى الخَمْسَينَ**, (M, Msb,) **وَنَحْوِهَا**, (M,) Elli yaşını ve benzerini aştı. (M, Msb.) ― -b4- [S’nin bir nüshasında, madde **رقط**’ta, **عَرْفَج** hakkında **أَرْبَى** denmesi, **أَدْبَى**’nın ( **الدال** ile) yanlış yazımıdır.]

**تربّى**
5 **تربّى** ذ , çocuk hakkında söylenir, (Mgh, Msb,) O yedirildi yahut beslendi; (Mgh;) yahut büyütüldü, beslenip yetiştirildi. (Msb.) -A2- 1’e de bak, paragrafın sonuna yakın. -A3- **تَرَبَّيْتُهُ**: 2’ye bak.

**رَبْوٌ**
**رَبْوٌ** ذ : **رُبْوَةٌ**’ye bak. ― -b2- Yine: erkeklerden bir topluluk (IAar, T, K, TA): (IAar, T, TA:) çoğulu **أَرْبَآءُ**: (IAar, T, K, TA:) ve ↓ **رِبْوَةٌ** de “topluluk” mânâsına gelir; yahut bazılarına göre on bin; bunun gibi **رُبَّةٌ** de; (M, TA;) yahut bu iki kelimeden birincisi (yani **ربوة**), A’ya göre, on bin gibi büyük bir erkek topluluğu demektir. (TA.) K’de ↓ **رِبْوَةٌ**’nün “on bin dirhem” mânâsına geldiği; bunun gibi ↓ **رُبَةٌ**’nin de [geldiği] söylenmiştir: fakat bu iddiada hatalar vardır; çünkü bu iki kelimeden birincisi, bir önceki cümlede açıklandığı gibi mânâya gelir; ikincisi ise şeddeli olup **رب** maddesine aittir ve erkeklerden bir topluluk [yahut büyük topluluk] demektir. (TA.) -A2- Yine, (T, S, M, K, TA,) ve ↓ **رَبْوَةٌ**, (M, TA,) Nefesin kesilmesi hâli; yorgunluk yahut koşma vb. sebebiyle nefesin kesik kesik olması: yahut soluma, yahut kısa kısa yahut kesintisiz nefes alma: eş anlamlısı **بُهْرٌ**, (T, M, TA,) ve **اِنْبِهَارٌ**: (TA:) yahut yüksek (aslında: yüksek) bir soluk: (S:) ve **جَوْف**’un [yahut göğsün] şişkinlik hâli. (M, TA.) [Birinci kelime şimdi çoğu kez Asthma mânâsında kullanılır.]

**رِبًا**
**رِبًا** ذ , (T, M, Msb, K,) yahut ↓ **رِبًوا**, (S, Mgh,) [çünkü çoğu kez böyle yazılır ve Kur’ân nüshalarında genellikle böyledir,] en meşhur telaffuza göre kısa **ا** ile, (Msb,) [bu da onun ↓ **رِبَآءٌ** diye de telaffuz edildiğini gerektirir,] Bir fazlalık ve bir ziyâde: (Msb:) asıl sermayenin üstünde bir ziyâde [yani ödünç verilen yahut harcanan ana meblağın üstünde]: fakat şeriatta, belirli bir tarzda elde edilen bir ziyâdeyi ifade eder: (Er-Râgıb, TA:) [yani faiz ve benzeri; hem haram hem helâl faiz yahut kârı ve böyle bir faizi yahut kârı alma uygulamasını ifade eder:] ödünç vermede olur, (Zj, T,) yahut alım-satımda, (S,) ve vermede: ve iki çeşittir; haram ve helâl: haram olan, bir borç ki onun karşılığında borçtan fazlası alınır, yahut onunla bir kâr çekilir; [ve bu yolla elde edilen kazanç:] helâl olan ise, bir adamın kendisine ondan daha fazlasının verilmesini davet ettiği bir hediye, yahut kendisine ondan daha fazlası verilsin diye verdiği bir hediye; [ve böylece elde ettiği ziyâde:] (Zj, T:) [genellikle mânâsı] yiyeceği [&c.] yiyecek [&c.] karşılığında, yahut peşin parayı peşin para karşılığında, belirlenmiş bir vadede ödenmek üzere satmakla; yahut bu tür şeylerden birini aynı cinsinden daha fazlasıyla değiştirmekle elde edilen ziyâdedir: (Bd, ii. 276:) yahut ödünç vermede ve satışta ziyâde almak: (PS:) [denilmiştir ki] **عِينَةٌ** ile aynı mânâdadır: (M, K:) [fakat **رِبًا** ile **عِينَةٌ** bazen aynı vak‘ada uygulanabilir olsa da, bunlardan hiçbirine ötekini genel olarak açıklayıcı yahut onunla eş anlamlı denemez: **رِبَا النَّسِيْئَةِ** ödeme gecikmesi hâlinde elde edilen kârı ifade etmek için özel bir terimdir: ve **رِبَا الفَضْلِ** verilen şeyin değerine göre alınan şeyin üstün değerinden elde edilen kârı ifade etmek içindir:] **رِبًا**’nın (M, Msb, K) yahut **رِبًوا**’nın (S) tesniyesi **رِبَوَانِ** ve **رِبَيَانِ**’dır; (S, M, Msb, K;) birincisi asla uygundur; (M, Msb;) ikincideki **ى**, önceki kesrenin sebep olduğu imâle yüzündendir. (M.) Bu maddenin ilk paragrafının başına yakın bir örneğe bak. ↓ **رُبْيَةٌ**, Araplar tarafından böyle telaffuz edilir; fakat içinde geçtiği bir hadisin râvileri tarafından ↓ **رُبِّيَّةٌ**, (Fr, T, S, Mgh,) yahut bazılarına göre ↓ **رُبَيَّةٌ**, sanki bu **رُبْيَةٌ**’nin tasğîri imiş gibi, (Mgh,) **رِبًوا** [yahut **رِبًا**]’nın lehçe varyantıdır; kaideye göre **رُبْوَةٌ** olmalıydı: (Fr, T, S, Mgh:) yahut Z’ye göre **رُبّيَّةٌ**, **الرِّبَا**’dan **فُعُّولَةٌ** vezninde olabilir. (TA.) [Bkz. ayrıca **رَمَآءٌ**, madde **رمى**.]

**رُبَةٌ**
**رُبَةٌ** ذ : **رَبْوٌ**’e bak.

**رَبْوَةٌ**
**رَبْوَةٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak: -A2- ve ayrıca **رَبْوٌ**’e de bak.

**رُبْوَةٌ**
**رُبْوَةٌ** ذ ve ↓ **رَبْوَةٌ** ve ↓ **رِبْوَةٌ**; (T, S, M, Msb, K;) bunların birincisi tercih edilir, (T,) yahut en yaygındır; (Msb;) ikincisi Temîm lehçesindendir; (T, Msb;) ve ↓ **رَبْوٌ** (M, K) ve ↓ **رَبَاوَةٌ** (T, S, M, K) ve ↓ **رِبَاوَةٌ** (M, K) ve ↓ **رُبَاوَةٌ** (IJ, K) ve ↓ **رَابِيَةٌ** (T, S, M, Msb, K) ve ↓ **رَبَآءَةٌ**; (M, K;) Bir tepe; yani yerin yükseltisi, yahut yüksek yer: (T, S, M, K:) yahut yüksek bir mekân: yüksek olduğu için böyle adlandırılmıştır: (Msb, TA:) **رُبْوَةٌ**’nün çoğulu **رُبًى** (T, Msb) ve **رُبِىٌّ**’dir: (T:) ve ↓ **رَابِيَةٌ**’nin çoğulu **رَوَابٍ**’dir; (T, Msb;) bunu ISh, **دَكْدَاكَة** [bkz.] gibi fakat ondan daha yüksek ve daha yumuşak yükseltilmiş kumlar diye açıklar; **دكداكة** daha sıkı ve daha pürüzlüdür; **رابية**’de, der, çöküntü ve yükselti bulunur; kumlarda bulunan otların yahut baklagil türü bitkilerin en iyisini ve en çoğunu bitirir; ve insanlar onun üzerine konaklar. (T.)

**رِبْوَةٌ**
**رِبْوَةٌ** ذ : bir önceki paragrafa bak: ― -b2- ve iki yerde **رَبْوٌ**’e bak.

**رُبْيَةٌ**
**رُبْيَةٌ** ذ ve **رُبَيَّةٌ** ve **رُبِّيَّةٌ**: **رِبًا**’ya bak, son cümle: -A2- ve ayrıca madde **ربى**’ye de bak.

**رِبًوا**
**رِبًوا** ذ : **رِبًا**’ya bak. [**و** sessizdir; **ا** gibi.]

**رَبْوَآءُ**
**رَبْوَآءُ** ذ : **رَابٍ**’ye bak.

**رِبَوِىٌّ**
**رِبَوِىٌّ** ذ **رِبًا** yahut **رِبًوا** denilen şeye nispetli [yani faiz ve benzeri]: (Mgh, Msb:) Mtr’ye göre **رَبَوِىٌّ** yanlıştır. (Msb.)

**رَبَآءٌ**
**رَبَآءٌ** ذ Fazlalık, üstünlük, yahut rüçhan; eş anlamlısı **طَوْلٌ**: (IDrd, S, K:) şu sözde olduğu gibi: **لِفُلَانٍ عَلَى فُلَانٍ رَبَآءٌ** [Falancanın falanca üzerinde fazlalığı, yahut üstünlüğü, yahut rüçhanı vardır]. (IDrd, S.) ― -b2- Ve bir yükümlülük, bir iyilik, yahut bir fayda; eş anlamlısı **مِنَّةٌ**. (K.)

**رِبَآءٌ**
**رِبَآءٌ** ذ : **رِبًا**’ya bak.

**رَبَآءَةٌ**
**رَبَآءَةٌ** ذ : **رُبْوَةٌ**’ye bak.

**رَبَاوَةٌ**
**رَبَاوَةٌ** ذ ve **رُبَاوَةٌ** ve **رِبَاوَةٌ**: **رُبْوَةٌ**’ye bak.

**رَابٍ**
[ **رَابٍ** ذ Artan, yahut çoğalan: vb. ― -b2- Bundan dolayı,] Kur’ân [lxix. 10]’daki **فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رَابِيَةً**: Ve O onları, diğer cezalardan fazla olan bir ceza ile cezalandırdı; (Fr, * S, * M, * K, * Jel;) şiddetli bir ceza. (K.) -A2- **اِمْرَأَةٌ رَابِيَةٌ** **رَبْوٌ** denilen şeyle nitelenmiş bir kadın; [yani nefesi kesik; vb.; (bkz. 1, paragrafın sonuna yakın;)] (T, TA;) bunun gibi ↓ **رَبْوَآءُ** da. (TA.)

**رَابِيَةٌ**
**رَابِيَةٌ** ذ [isim olarak]: iki yerde **رُبْوَةٌ**’ye bak.

**أَرْبَى**
**أَرْبَى** ذ Kur’ân xvi. 94’te “daha çok” demektir, (Bd, Jel,) ve malca daha bol. (Bd.)

**أُرْبِيَّةٌ**
**أُرْبِيَّةٌ** ذ , aslı **أُرْبُوَّةٌ**, (S,) yahut **فُعْلِيَّةٌ** veznindedir, (M,) Uyluğun kökü: (Ks, T, S, K:) yahut uyluğun üst kısmı ile **بَطْن**’un [yahut karın] alt kısmı arasındaki yer: (ISh, T, K:) yahut uyluğun üst kısmı ile **بَظْر**’un [bkz.] alt kısmı arasındaki yer: yahut Lh’ye göre, **بَظْر**’a bitişik uyluk kökü: (M:) yahut A’da olduğu üzere, ağrı sebebiyle düğümlenen uyluk kökündeki bir et parçası: (TA:) iki parçadır; birlikte **أُرْبِيَّتَانِ** diye adlandırılır. (S, TA.) ― -b2- Yine (mecaz:) Bir adamın ev halkı ve bir adamın baba bir amca oğulları; (T, M, K, TA;) başkalarını kapsamaz: (T, M:) yahut bir adamın ev halkının daha yakın olanları. (A, TA.) Şöyle denir: **جَآءَ فُلَانٌ فِى أُرْبِيَّتِهِ**, ve **فِى أُرْبِيَّةٍ مِنْ قَوْمِهِ**, (T,) yahut **فِى أُرْبِيَّةِ قَوْمِهِ**, (S,) (mecaz:) Falanca, ev halkı ve baba bir amca oğulları arasında geldi: (T, TA:) yahut yalnız baba bir amca oğullarından oluşan ev halkı arasında; başkaları arasında değil. (S.)

**اـِرْبِيَانٌ**
**اـِرْبِيَانٌ** ذ : madde **ربى**’ye bak.

**مُرْبٍ**
**مُرْبٍ** ذ **رِبًا** uygulayan kimse [yani faiz ve benzeri]. (M, K.) ― -b2- **أَر ْضٌ مُرْبِيَةٌ** (varsayılan mecaz:) İyi toprak. (M.)

**مَرْبَاةٌ**
**مَرْبَاةٌ** ذ **مَرْبَأَةٌ** yerine: madde **ربأ**’deki ikincisine bak.

**مُرَبًّى**
**مُرَبًّى** ذ [Büyütülmüş, beslenip yetiştirilmiş, yedirilmiş yahut beslenmiş: 2’ye bak. ― -b2- Ve] **رُبّ** ile [yahut koyulaştırılmış öz su vb. ile (bkz. 2, sondan bir önceki cümle)] yapılmış [yahut muhafaza edilmiş]: şöyle dersin **زَنْجَبِيلٌ مُرَبًّى** [böyle muhafaza edilmiş zencefil]; bunun gibi **مُرَبَّبٌ** da: (S, K:) ve ↓ **مُرَبَّيَاتٌ**, **رُبّ** ile yapılan konserveler yahut şekerlemeler demektir; **مُرَبَّبَاتٌ** gibi. (S, madde **رب**.)

**مُرَبَّيَاتٌ**
**مُرَبَّيَاتٌ** ذ : bir öncekinin açıklamasına bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَبَا
رَبَا U ( n. ac. رَبْو 1 رَبَآء [ 22A ] ,  رُبُوّ 27 ),
a.  Increased; grew, grew up; rose, swelled ( torrent ).

b.  Mounted, ascended, climbed ( hill ).

c.  ( n. ac. رَبْو 1 ), Suffered from asthma, panted, puffed; was blown ( horse ).

رَبَّوَ
رَبَّوَ II ,
a.  Reared, brought up, fostered, tended; trained, educated.

رَاْبَوَ
رَاْبَوَ III ,
a.  Lent money on interest, practised usury.

أَرْبَوَ
أَرْبَوَ IV ,
a.  Increased, multiplied.

b.  Exceeded ( measure ).

c.  Exacted more than was due, practised usury.

d.  Flattered, cajoled.

تَرَبَّوَ
تَرَبَّوَ V ,
a.  see II .

b.  Was reared &c.

رَبْو
رَبْو [ 1 ] , ( pl. أَرْبَآء [ 38A ] ),
a.  Asthma.

b.  see 1t &  2t ( b ).

رَبْوَة
رَبْوَة [ 1t ],
a.  Hill, height, acclivity.

رِبْوَة
رِبْوَة [ 2t ],
a.  see 1t .

b.  [ pl. reg. ], Ten thousand; myriad.

رُبْوَة
رُبْوَة [ 3t ],
a.  see 1t .

رَبَاة
رَبَاة [ 4tA ],
a.  see 1t .

رِبًى
رِبًى [ 7 ],
a.  Usury.

رَابِيَة
رَابِيَة [ 21t ] , ( pl. رَوَابٍ [ 41 ] ),
a.  see 1t .

رَبَآء
رَبَآء [ 22A ],
a.  Favour.

b.  Excess, addition; surplus.

رَبَاوَة
رَبَاوَة [ 22t ],
a.  see 1t .

رِبًا
رِبًا
a.  Excess, addition; surplus.

مُرَبَّى
مُرَبَّى [ N. P.
a.  II ], ( pl. مُرَبَّيَات ), Sweetmeat; preserve; jam.

مُرْبٍ
مُرْبٍ [ N. Ag.
a.  IV], Usurer.

##### Türkçe

**رَبَا**
**رَبَا** U (mastar: **رَبْو** 1, **رَبَآء** [22A], **رُبُوّ** 27),
a. Arttı; büyüdü, büyüyüp gelişti; yükseldi, kabardı (sel).

b. Bindi, yükseldi, tırmandı (tepe).

c. (mastar: **رَبْو** 1), astımdan muzdarip oldu, soludu, pufladı; soluğu kesildi (at).

**رَبَّوَ**
**رَبَّوَ** II,
a. Yetiştirdi, büyüttü, besleyip büyüttü, baktı; eğitti, terbiye etti.

**رَاْبَوَ**
**رَاْبَوَ** III,
a. Faizle para verdi, tefecilik yaptı.

**أَرْبَوَ**
**أَرْبَوَ** IV,
a. Arttırdı, çoğalttı.

b. Aştı (ölçü).

c. Gerekenden fazlasını aldı, tefecilik yaptı.

d. Yağ çekti, kandırıp gönlünü aldı.

**تَرَبَّوَ**
**تَرَبَّوَ** V,
a. II’ye bak.

b. Yetiştirildi vb.

**رَبْو**
**رَبْو** [1], (çoğulu **أَرْبَآء** [38A]),
a. Astım.

b. 1t ve 2t (b)’ye bak.

**رَبْوَة**
**رَبْوَة** [1t],
a. Tepe, yükseklik, yokuş.

**رِبْوَة**
**رِبْوَة** [2t],
a. 1t’ye bak.

b. [düzenli çoğul], On bin; sayısız.

**رُبْوَة**
**رُبْوَة** [3t],
a. 1t’ye bak.

**رَبَاة**
**رَبَاة** [4tA],
a. 1t’ye bak.

**رِبًى**
**رِبًى** [7],
a. Faiz.

**رَابِيَة**
**رَابِيَة** [21t], (çoğulu **رَوَابٍ** [41]),
a. 1t’ye bak.

**رَبَآء**
**رَبَآء** [22A],
a. Lütuf.

b. Fazlalık, ilâve; artan.

**رَبَاوَة**
**رَبَاوَة** [22t],
a. 1t’ye bak.

**رِبًا**
**رِبًا**
a. Fazlalık, ilâve; artan.

**مُرَبَّى**
**مُرَبَّى** [İsm-i mef‘ûl: II], (çoğulu **مُرَبَّيَات**), Tatlı; reçel; marmelat.

**مُرْبٍ**
**مُرْبٍ** [İsm-i fâil: IV], Tefeci.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ربو
رَبَا - يَرْبُوْ - رِبا - رَابِي - رَابِيَة - أَرْبَى - رَبِيْب - رَبيْبَة - رَبَائِب - رَبْوَة - أَرْبَى - يُرْبِي - رَبَّى - يُرَبِّي
رَبَا - يَرْبُوْ + الكائن أو الشيء: زاد ونما وعظم وانتفخ وارتفع وكبر: تزيد أبعاده ومقاديره عن وضع البدء بشكل مستمر أكثر فأكثر
رِبَا - الربا: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل من " رَبَا - يَرْبُوْ ": الزيادة المتتالية في المقادير: وهي كذلك ما يكون بفعل " رَبَا - يَرْبُوْ ": الزيادة المتتالية باستمرار: وهو اصطلاحاً: الزيادة والنمو المضطرد على مقادير الشيء أو المال المقترض عن وضع بدء القرض
رَابِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " رَبَا - يَرْبُوْ ": زائداً أبعاده ومقاديره عن وضع البدء
رَابِيَة: مؤنث " رابي": وهي كذلك فاعل مرة من " رَبَا - يَرْبُوْ ": شيء خاص معلوم زادت مقاديره وأبعاده: وهي اصطلاحاً المرتفع المشرف من الأرض
أَرْبى: صيغة تفضيل من " رابِي": يكون مقدار الزيادة في أبعاد ومقادير شيء ما، وذلك عن وضع البدء، أكبر من مقدار الزيادة في أبعاد ومقادير شيء آخر عن وضع البدء
رَبْوَة: على وزن " فـَعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول من " رَبَا - يَرْبُوْ ": شيء خاص معلوم زادت مقاديره وأبعاده: وهي اصطلاحاً المرتفع المشرف من الأرض: اسم مكان: مكان أبعاده ومقاديره من حيث الارتفاع والحجم أعلى مما حوله
رَبِيْب: على وزن " فـَعيل " اسم فاعل مبالغة من " رَبَا - يَرْبُوْ ": الذي " رَبَا "، أو الذي " رُبِّيَ "
رَبِيْبَة: مؤنث " رَبِيْب"
رَبَائِب: جمع " رَبِيْبَة "
أَرْبَى - يُرْبِي: ضد " محق - يمحق": على وزن " أفعل" من " رَبَا - يَرْبُوْ ": جعله " يَرْبُوْ ": جعله يزيد في أبعاده ومقاديره عن وضع البدء
رَبَّى - يُرَبِّي: على وزن " فَعَّل " من " رَبَا - يَرْبُوْ ": جعله " يَرْبُوْ " على وجه التكرار والشدة: يجعل الشيء تزداد مقاديره وأبعاده عن وضع البدء بشكل مستمر ومضطرد، بالتعهد بالعناية والإشراف والمتابعة والتعليم إلخ
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الزيادة والنمو بالعدد والكم والحجم والمنزلة"، وهي:
ضَعَفَ - يَضْعَفُ، زادَ - يَزيْدُ، كَثُرَ - يَكْثُرُ، كَبِرً - يَكْبَرُ، رَبا - يَرْبو، فَاقَ - يَفُوْقُ
يفرق لفظاً:
رَبَا - يَرْبُوْ + الكائن أو الشيء: زاد ونما وعظم وانتفخ وارتفع وكبر: تزيد أبعاده ومقاديره عن وضع البدء بشكل مستمر أكثر فأكثر
رَبَّ - يَرُبُّ + كائن + كائناً أو شيئاً: يملكه ويقوم على حفظه ونمائه ويملك حق التصرف به بشكل كامل

ربا - يربو
 	﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفى ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)﴾ الحج ﴿ومن آياته أنك ترى الأرض خاشعة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت إن الذي أحياها لمحيي الموتى إنه على كل شيء قدير(39)﴾ فصلت
رابياً - رابية
أخذة رابية   زبداً رابياً﴿فعصوا رسول ربهم فأخذهم أخذة رابية(10)﴾ الحاقة ﴿أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فأما الزبد فيذهب جفاء وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال(17)﴾ الرعد
أربى
أربى﴿ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها من بعد قوة أنكاثا تتخذون أيمانكم دخلا بينكم أن تكون أمة هي أربى من أمة إنما يبلوكم الله به وليبينن لكم يوم القيامة ما كنتم فيه تختلفون(92)﴾ النحل
ربوة
﴿وجعلنا ابن مريم وأمه آية وآويناهما إلى ربوة ذات قرار ومعين(50)﴾ المؤمنون ﴿ومثل الذين ينفقون أموالهم ابتغاء مرضاة الله وتثبيتا من أنفسهم كمثل جنة بربوة أصابها وابل فآتت أكلها ضعفين فإن لم يصبها وابل فطل والله بما تعملون بصير(265)﴾ البقرة
الربا
 ﴿ياأيها الذين آمنوا لا تأكلوا الربا أضعافا مضاعفة واتقوا الله لعلكم تفلحون(130)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله وذروا ما بقي من الربا إن كنتم مؤمنين(278)﴾ البقرة
تأكلوا الربا	﴿ياأيها الذين آمنوا لا تأكلوا الربا أضعافا مضاعفة واتقوا الله لعلكم تفلحون(130)﴾ آل عمران ﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المسذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(275)﴾ البقرة
 	﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (275)﴾ البقرة
 	﴿وأخذهم الربا وقد نهوا عنه وأكلهم أموال الناس بالباطل وأعتدنا للكافرين منهم عذابا أليما(161)﴾ النساء
 	﴿يمحق الله الربا ويربي الصدقات والله لا يحب كل كفار أثيم(276)﴾ البقرة ﴿وما آتيتم من ربا ليربوا في أموال الناس فلا يربوا عند الله وما آتيتم من زكاة تريدون وجه الله فأولئك هم المضعفون(39)﴾ الروم
أربى - يُرْبي
 ﴿يمحق الله الربا ويربي الصدقات والله لا يحب كل كفار أثيم(276)﴾ البقرة
رَبَّى - يُرَبِّي - ربياني - نربك
 ﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة وقل رب ارحمهما كما ربياني صغيرا (24)﴾ الإسراء ﴿قال ألم نربك فينا وليدا ولبثت فينا من عمرك سنين(18)﴾ الشعراء
ربيبة - ربائب
 	﴿حرمت عليكم أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وبنات الأخ وبنات الأخت وأمهاتكم اللاتي أرضعنكم وأخواتكم من الرضاعة وأمهات نسائكم وربائبكم اللاتي في حجوركم من نسائكم اللاتي دخلتم بهن فإن لم تكونوا دخلتم بهن فلا جناح عليكم وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم وأن تجمعوا بين الأختين إلا ما قد سلف إن الله كان غفورا رحيما(23)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [ربا] ر ب ا: رَبَا الشيء زاد وبابه عدا و االرَّابِيَةُ ما ارتفع من الأرض وكذا الرَّبْوَةُ بضم الراء وفتحها وكسرها و الرَّبَاوَةُ أيضا بفتح الراء و الرَّبْوُ النفس العالي يقال رَبَا من باب عدا إذا أخذه الربو قال الفراء في قوله تعالى ﴿فأخذتهم أخذة رابية﴾ أي زائدة كقولك أرْبَيْتَ إذا أخذت أكثر مما أعطيت و رَبَّاهُ تَرْبِيَةً و تَرَبَّاهُ أي غذاه وهذا لكل ما ينمى كالولد والزرع ونحوه وزنجبيل مُرَبَّى و مُرَيَّبٌ أي معمول بالرب وقد مر في ر ب ب و الرِّبَا في البيع وقد أرْبَى الرجل و الرُّيْبَةُ مخففة لغة في الربا وهو في حديث صلح أهل نجران قال الفراء هو رُبْيَةٌ مخففة سماعا من العرب والقياس رُبْوَةٌ بالواو و الأُرْبِيةُ بالضم والتشديد أصل الفخذ وهما أُربيتان
ملخص اللسان
1.                     رَبا الشيءُ يَرْبُو رُبُوّاً ورِباءً: زاد ونما. وأَرْبَيْته:   نَمَّيته. وفي التنزيل العزيز: ويُرْبي الصدَقات؛ ومنه أُخِذَ الرِّبا الحَرام؛وأَرْبى الرجل في الرِّبا يُرْبي. والرُّبْيَةُ: من الرِّبا، مخففة
2.   ورَبا السويقُ ونحوه رُبُوّاً: صُبَّ عليه الماءُ فانْتَفَخ.
3.   اهْتَزَّتْ ورَبَتْ؛ قيل: معناه عَظُمَتْ وانْتَفَخَتْ،
4. والرَّبْوُ والرَّبْوَةُ: البُهْرُ وانْتِفاخُ الجَوْفِ
5.  والرَّبْوُ: النَّفَسُ العالي. ورَبا يَرْبُو رَبْواً: أَخَذَه الرَّبْوُ. قال لها ما لي أَراكِ حَشْيَا رابيَةً؛ أَراد بالرابية التي أَخَذَها الرَّبْوُ وهو البُهْرُ، وهو النَّهِيجُ وتَواتُرُ النَّفَسِ الذي يَعْرِضُ للمُسْرِعِ في مَشْيِه وحَرَكَتِه
6.    والمُرْبِي: الذي يَأْتي الرِّبَا.
7.                        والرَّبْوُ والرَّبْوَةُ والرُّبْوَةُ والرِّبْوة والرَّباوة والرُّباوة والرِّباوَة والرَّابِيَة والرَّباةُ: كلُّ ما ارْتَفَعَ من الأَرض ورَبا؛
8. وجَمْعُ الرَّبْوة رُبىً ورُبِيُّ؛الرَّوابِي ما أَشْرَف من الرَّمْلِ مثلُ الدَّكْدَاكَةِ غيرَ أَنها أَشَدُّ منها إِشْرافاً،وهي أَسْهَلُ من الدَّكْداكةِ، والدَّكْدَاكَةُ أَشَدُّ اكْتِنازاً منها وأَغْلَظُ،والرَّابِيَة فيها خُؤُورَةٌ وإشْرافٌ
9. رَبِيت في حجرِه ورَبَوْتُ ورَبِيتُ أَرْبَى رَباً   ورُبُوّاً:
10.          رَبَوْتُ في بَني فلان أَرْبُو نَشَأْتُ فيهِم، ورَبَّيْتُ  فلاناً أُرَبِّيه تَرْبِيَةً وتَرَبَّيْتُه ورَبَبْتُه ورَبَّبْته بمعنى واحد
11.                       رَبَّيْته تَرْبِية وتَرَبَّيْته أَي غَذَوْتُه، قال: هَذا لكل ما يَنْمِي كالوَلَد والزَّرْع ونحوه.
لسان العرب
● - ربا: رَبا الشيءُ يَرْبُو رُبُوّاً ورِباءً: زاد ونما. وأَرْبَيْته:   نَمَّيته. وفي التنزيل العزيز: ويُرْبي الصدَقات؛ ومنه أُخِذَ الرِّبا   الحَرام؛ قال الله تعالى: وما آتَيْتُم من رباً ليَرْبُوَ في أَموالِ   الناسِفلا يَرْبُو عند الله؛ قال أَبو إِسحق: يَعني به دَفْعَ الإِنسان الشيءَ   ليُعَوَّضَ ما هو أَكثرُ منه، وذلك في أَكثر التفسير ليس بِحَرامٍ، ولكن   لا ثواب لمن زاد على ما أَخذ، قال: والرِّبا رِبَوانِ: فالحَرام كلُّ   قَرْض يُؤْخَذُ به أَكثرُ منه أَو تُجَرُّ به مَنْفَعة فحرام، والذي ليس   بحرام أَن يَهَبَه الإِنسان يَسْتَدْعي به ما هو أَكْثَر أَو يُهْديَ   الهَدِيَّة ليُهْدى له ما هو أَكثرُ منها؛ قال الفراء: قرئ هذا الحرف   ليَرْبُوَ بالياء ونصب الواو، قرأَها عاصم والأَعمش، وقرأَها أَهل الحجاز   لتَرْبُو، بالتاء مرفوعة، قال: وكلٌّ صوابٌ، فمن قرأَ لتربو فالفعل للقوم   الذين خوطبوا دل على نصبها سقوط النون، ومن قرأَها ليَرْبُوَ فمعناه   ليَرْبُوَ ما أَعطيتم من شيء لتأْخذوا أَكثر، منه، فذلك رُبُوّه وليس ذلك زاكياً   عند الله، وما آتيتم من زكاة تريدون وجه الله فتلك تَرْبُو بالتضعيف.   وأَرْبى الرجل في الرِّبا يُرْبي. والرُّبْيَةُ: من الرِّبا، مخففة. وفي   الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، في صلح أَهل نجران: أَن ليس عليهم   رُبِّيَّةٌ ولا دَمٌ؛ قال أَبو عبيد: هكذا روي بتشديد الباء والياء، وقال   الفراء: إِنما هو رُبْيَة، مخفف، أَراد بها الرِّبا الذي كان عليهم في   الجاهلية والدماءَ التي كانوا يُطْلَبون بها. قال الفراء: ومثل الرُّبْيَة   من الرِّبا حُبْيَة من الاحْتِباء، سماعٌ من العرب يعني أَنهم تكلموا بهما   بالياء رُبْيَة وحُبْيَة ولم يقولوا رُبْوَة وحُبْوة، وأَصلهما الواو،   والمعنى أَنه أُسقط عنهم ما اسْتَسْلَفُوه في الجاهلية من سَلَفٍ أَو   جَنَوه من جناية، أُسقط عنهم كلُّ دمِ كانوا يُطْلبون به وكلُّ رِباً كان   عليهم إِلاَّ رؤوسَ أَموالهم فإِنهم يردّونها، وقد تكرر ذكره في الحديث،   والأَصل فيه الزيادة من رَبا المالُ إِذا زاد وارْتَفَع، والاسم الرِّبا   مقصور، وهو في الشرع الزيادة على أَصل المال من غير عَقْدِ تبايُعٍ ، وله   أَحكام كثيرة في الفقه، والذي جاء في الحديث رُبِّيَّة، بالتشديد؛ قال ابن   الأَثير: ولم يعرف في اللغة؛ قال الزمخشري: سبيلها أَن تكون فُعُّولة من   الرِّبا كما جعل بعضهم السُّرِّيَّة فُعُّولة من السَّرْوِ لأَنها أَسْرى   جواري الرجل. وفي حديث طَهْفةَ: من أَبى فعليه الرِّبْوَةُ أَي من   تَقاعَدَ عن أَداءٍ الزكاةِ فعليه الزيادةُ في الفريضة الواجبة عليه   كالعُقُوبة له، ويروى: من أَقَرَّ بالجِزْية فعليه الرَّبْْوَةُ أَي من امتنع عن   الإِسلام لأَجْل الزكاة كان عليه من الجِزْية أَكثرُ مما يجب عليه   بالزكاة.وأَرْبى على الخمسين ونحوها: زاد. وفي حديث الأَنصار يوم أُحُدٍ: لئِنْ   أَصَبْنا منهم يَوْماً مثلَ هذا لَنُرْبِيَنَّ عليهم في التمثيل أَي   لَنَزِيدَنَّ ولَنُضاعِفَنَّ. الجوهري: الرِّبا في البيع وقد أَرْبى الرجلُ.   وفي الحديث: من أَجْبى فقد أَرْبى. وفي حديث الصدقة: وتَرْبُو في كَفِّ   الرحمن حتى تكونَ أَعْظَمَ من الجبل.   ورَبا السويقُ ونحوه رُبُوّاً: صُبَّ عليه الماءُ فانْتَفَخ. وقوله عز   وجل في صفةِ الأَرضِ: اهْتَزَّتْ ورَبَتْ؛ قيل: معناه عَظُمَتْ   وانْتَفَخَتْ، وقرئ ورَبأَتْ، فمن قرأَ ورَبَتْ فهو رَبا يَرْبُو إِذا زاد على   أَيِّ الجهاتِ زاد، ومن قرأَ ورَبأَتْ بالهمز فمعناه ارْتَفَعَتْ. وسابَّ   فلان فلاناً فأَرْبى عليه في السِّباب إِذا زاد عليه. وقوله عز وجل:   فأَخَذَهم أَخْذَةً رابِيَة أَي أَخْذَةً تَزِيدُ على الأَخَذات؛ قال الجوهري:   أَي زائِدَةً كقولك أَرْبَيْت إِذا أَخَذْتَ أَكثرَ مما أَعْطَيْتَ.   والرَّبْوُ والرَّبْوَةُ: البُهْرُ وانْتِفاخُ الجَوْفِ؛ أَنشد ابن   الأَعرابي:   ودُونَ جُذُوٍّ وابْتِهارٍ ورَبْوةٍ،   كأَنَّكُما بالرِّيقِ مُخْتَنِقانِ   أَي لسْتَ تقدر عليها إِلاَّ بَعْدَ جُذُوٍّ على أَطْراف الأَصابِعِ   وبَعْدَ رَبْوٍ يأْخُذُكَ.   والرَّبْوُ: النَّفَسُ العالي. ورَبا يَرْبُو رَبْواً: أَخَذَه   الرَّبْوُ. وطَلَبْنا الصَّيْدَ حتى تَرَبَّيْنا أَي بُهِرْنا   (* قوله «حتى   تربينا أي بهرنا» هكذا في الأصل). وفي حديث عائشة، رضي الله عنها: أَن النبي،   صلى الله عليه وسلم، قال لها ما لي أَراكِ حَشْيَا رابيَةً؛ أَراد   بالرابية التي أَخَذَها الرَّبْوُ وهو البُهْرُ، وهو النَّهِيجُ وتَواتُرُ   النَّفَسِ   الذي يَعْرِضُ للمُسْرِعِ في مَشْيِه وحَرَكَتِه وكذلك الحَشْيا. ورَبا   الفَرَس إِذا انَتَفَخَ من عَدْوٍ أَو فَزَعٍ؛ قال بِشْر بن أَبي خازم:   كأَنَّ حَفِيفَ مُنْخُرِه، إِذَا مَا   كتَمْنَ الرَّبْوَ، كِيرٌ مُسْتَعارُ   والرِّبَا: العِينَة. وهو الرِّمَا أَيضاً على البَدَل؛ عن اللحياني،   وتثنيته رِبَوانِ ورِبَيان، وأَصله من الواو وإِنما ثُنِّيَ بالياء   للإِمالة السائغة فيه من أَجل الكسرة. ورَبَا المالُ: زادَ بالرِّبَا.   والمُرْبِي: الذي يَأْتي الرِّبَا. والرَّبْوُ والرَّبْوَةُ والرُّبْوَةُ   والرِّبْوة والرَّباوة والرُّباوة والرِّباوَة والرَّابِيَة والرَّباةُ: كلُّ ما   ارْتَفَعَ من الأَرض ورَبا؛ قال المُثَقِّب العَبْدي:   عَلَوْنَ رَباوَةً وهَبَطْنَ غَيْباً،   فَلَمْ يَرْجِعْنَ قَائِمَةً لِحِينِ   وأَنشد ابن الأَعرابي:   يَفُوتُ العَشَنَّقَ إِلْجامُهَا،   وإِنْ هُوَ وَافَى الرَّبَاةَ المَدِيدَا   المديدَ: صفة للعَشَنَّقِ، وقد يجوز أَن يكون صفة للرَّبَاةِ على أَن   يكون فَعِيلاً في معنى مَفْعولةٍ، وقد يجوز أَن يكونَ على المعنى كأَنَه   قال الرَّبْوَ المَدِيدَ، فيكون حينئذ فَاعِلاً ومَفْعولاً. وأَرْبَى   الرجلُ إِذا قام على رابِيَة؛ قال ابن أَحمر يصف بقرة يَخْتَلِف الذِّئْبُ   إِلى ولَدها:   تُرْبِي له، فَهْوَ مَسْرورٌ بطَلْعَتِها   طَوْراً، وطَوْراً تَناسَاهُ فتَعْتَكِرُ   وفي الحديث: الفِرْدَوْسُ رَبْوَة الجَنَّةِ أَي أَرْفَعُها. ابن   دُرَيْدٍ: لفُلان على فلان رَباءٌ بالفتح والمَدِّ، أَي طَوْلٌ. وفي التنزيل   العزيز: كمَثَلِ   جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ؛ والاختيار من اللغات رُبْوةٌ لأَنها أَكثر اللغات،   والفتحُ لُغة تَمِيمٍ، وجَمْعُ الرَّبْوة رُبىً ورُبِيُّ؛ وأَنشد:   ولاحَ إِذْ زَوْزَى به الرُّبِيُّ   وزَوْزَى به أَي انْتَصَب به. قال ابنُ شُمَيْلٍ: الرَّوابِي ما أَشْرَف   من الرَّمْلِ مثلُ الدَّكْدَاكَةِ غيرَ أَنها أَشَدُّ منها إِشْرافاً،   وهي أَسْهَلُ من الدَّكْداكةِ، والدَّكْدَاكَةُ أَشَدُّ اكْتِنازاً منها   وأَغْلَظُ، والرَّابِيَة فيها خُؤُورَةٌ وإشْرافٌ تُنْبِتُ أَجْوَدَ   البَقْلِ الذي في الرّمال وأَكثرَه يَنْزِلُها الناسُ.   ويقال جَمَل صَعْبُ الرُّبَةِ أَي لَطيف الجُفْرةِ؛ قاله ابن شميل، قال   أَبو منصور: وأَصله رُبْوَةٌ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:   هَلْ لَكِ، يا خَدْلَةُ، في صَعْبِ الرُّبَهْ   مُعْتَرِمٍ، هامَتُه كالحَبْحَبَهْ؟   ورَبَوْت الرَّابِية: عَلَوْتها. وأَرضٌ مُرْبِية: طَيّبة.   وقد رَبَوْت في حِجْرِهِ رُبُوّاً ورَبْواً؛ الأَخيرة عن اللحياني،   ورَبِيْتُ رِباءً ورُبِيّاً، كِلاهما: نَشَأْتُ فيهم؛ أَنشد اللحياني لمسكين   الدارمي:   ثَلاثَة أَمْلاكٍ رَبَوْا في حُجُورِنَا،   فهَلْ قائِلٌ حَقّاً كمَنْ هُوَ كاذِبُ؟   هكذا رواه رَبَوْا على مِثال غَزَوْا؛ وأَنشد في الكسر للسَّمَوْأَل بنِ   عَادِياءَ:   نُطْفَةً مَّا خُلِقْتُ يومَ بُرِيتُ   أَمِرَتْ أَمْرَها، وفيها رَبِيتُ   كَنَّها اللهُ تحتَ سِتْرٍ خَفِيٍّ،   فتَجافَيْتُ تَحْتَها فَخَفِيتُ   ولكُلٍّ من رِزْقِه ما قَضَى الْـ   ـلَهُ، وإِن حكّ أَنْفَه المسْتَمِيتُ   ابن الأَعرابي: رَبِيت في حجرِه ورَبَوْتُ ورَبِيتُ أَرْبَى رَباً   ورُبُوّاً: وأَنشد:   فَمَنْ يكُ سائلاً عَنِّي فإِنِّي   بمَكَّة مَنْزِلي، وبِها رَبِيتُ   الأَصمعي: رَبَوْتُ في بَني فلان أَرْبُو نَشَأْتُ فيهِم، ورَبَّيْتُ   فلاناً أُرَبِّيه تَرْبِيَةً وتَرَبَّيْتُه ورَبَبْتُه ورَبَّبْته بمعنى   واحد. الجوهري: رَبَّيْته تَرْبِية وتَرَبَّيْته أَي غَذَوْتُه، قال: هَذا   لكل ما يَنْمِي كالوَلَد والزَّرْع ونحوه.   وتقول: زَنْجَبيل مُرَبّىً ومُرَبَّبٌ أَيضاً أَي معمول بالرُّبِّ.   والأُرْبيَّة، بالضم والتشديد: أَصل الفَخِذِ، وأَصله أُرْبُوَّة   فاستثقلوا التشديد على الواو، وهما أُرْبِيَّتان، وقيل: الأُرْبِيَّة ما بَيْنَ   أَعْلى الفَخِذ وأَسْفَل البَطْنِ، وقال اللحياني: هي أَصل الفخذ مما   يلي البطنَ وهي فُعْلِيَّة، وقيل: الأُرْبِيّة قَرِيبَة من العانَة، قال:   وللإِنسان أُرْبِيَّتان وهما العانَة والرُّفْعُ تَحْتَها. وأُرْبِيَّة   الرجل: أَهلُ   بَيْتِه وبنُو عَمِّه لا تكون الأُرْبِيَّة من غيرهم؛ قال الشاعر:   وإِنِّي وَسْطَ ثَعْلَبةَ بنِ عمروٍ   بِلا أُرْبِيَّة نَبَتَتْ فُروعا   ويقال: جاء في أُرْبِيَّةٍ من قومه أَي في أَهل بيته وبَنِي عمّه   ونحوهم.والرَّبْوُ: الجَماعة هم عشرة آلاف كالرُّبَّة. أَبو سعيد: الرُّبْوة،   بضم الراء، عشرة آلاف من الرجال، والجمع الرُّبي؛ قال العجاج:   بَيْنَا هُمُو يَنْتَظِرون المُنْقَضَى   مِنَّا، إِذا هُنَّ أَراعِيلٌ رُبَى   وأَنشد:   أَكَلْنا الرُّبَى يا أُمَّ عَمْروٍ، ومَنْ يَكُنْ   غَرِيباً بأَرْضٍ يأْكُلِ الحَشَراتِ   والأَرْباء: الجماعات من الناس، واحدهم رَبْوٌ غير مهموز. أَبو حاتم:   الرُّبْية ضَرْب من الحَشَرات، وجمعه رُبىً.   قال الجوهري: الإِرْبيانُ، بكسر الهمزة، ضرب من السمك، وقيل: ضَرب من   السمكِ بيضٌ كالدُّود يكون بالبصرة، وقيل: هو نَبْتٌ؛ عن السيرافي.   والرُّبْية: دُوَيْبَّة بين الفَأْرة وأُمِّ حُبَيْنٍ.   والرَّبْوُ: موضع؛ قال ابن سيده: قَضَيْنا عليه بالواو لوجودنا رَبَوْت   وعدمنا رَبَيت على مثال رَمَيت.
مقاييس اللغة:
(ربي/أ)  الراء والباء والحرف المعتل وكذلك المهموز منه يدلُّ على أصلٍ واحد، وهو الزِّيادة والنَّماء والعُلُوّ. تقول مِن ذلك: ربا الشّيءُ يربُو، إذا زاد. وربَا الرّابيةَ يَربُوها، إذا علاها. ورَبَا: أصابه الرَّبْو؛ والرَّبْو: علُوُّ النفَسِ. قال:
حَتَّى عَلاَ رأسَ يَفاعٍ فَرَبَا([35]) *** رفَّهَ عن أنفاسِها وما ربَا
أي رَبَاها وما أصابه الرَّبو.
والرَّبوة والرُّبْوة ([36]): المكانُ المرتفع. ويقال أرْبَت الحنطة: زَكَتْ، وهي تُرْبِي. والرِّبْوة بمعنى الرَّبْوة أيضاً. ويقال ربَّيْتُهُ وتربَّيْتُه، إذا غذَوْته. وهذا مِمّا([37]) يكون على معنيين: أحدهما مِن الذي ذكرناه، لأنّه إذا رُبِّي نَما وزكا وزاد. والمعنى الآخر مِن ربّيْته من التَّربيب. ويجوز [أن يكون أصل] إحدى الباءات ياءً. والوجهان جيِّدان.
والرِّبا في المال والمعاملة معروف، وتثنيته رِبَوَان ورِبَيَان([38]). والأُرْبِيَّة من هذا الباب، يقال هو في أُرْبِيَّة قَومِه، إذا كان في عالي نسبِه من أهل بيته. ولا تكون الأُرْبِيّة في غيرهم. وأنشد:
وإني وَسْطَ ثعلبَةَ بنِ غَنْمٍ *** إلى أُرْبِيَّةٍ نبتَتْ فُروعا([39])
والأُرْبِيَّتَانِ: لَحمتان عند أصول الفخذِ من باطن. وسُمِّيتا بذلك لعُلُوّهما على ما دونهما.
وأما المهموز فالمربَأ والمَرْبَأة من الأرض، وهو المكان العالي يقف عليه عَينُ القَوم. ومَربأة البازِي: المكانُ يقف عليه. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدِي ومعي القَانِصانِ *** وكلٌّ بمَرْبَأةٍ مُقْتَفِرْ([40])
وأنا أربأ بك عن هذا الأمر، أي أرتفِع([41]) بك عنه. وذكر ابن دريد: لفُلانٍ على فُلانٍ رَبَاء، ممدود، أي طَوْلٌ([42]). قال أبو زيد: رَابَأْتُ الأمرَ مُرابأةً، أي حَذِرْتُه واتَّقَيْتُه. وهو من الباب، كأنّه يرقُبه. قال ابن السِّكِّيت: ما ربأتُ رَبْأََ فُلانٍ، أي ما علِمتُ به. كأنّه يقول: ما رقَبته. ومنه: فعل فِعلاً ما ربأتُ به، أي ما ظننتُه.
والله أعلم بالصواب.
القاموس المحيط:
و رَبَا رُبُوًّا، كعُلُوٍّ، ورِباءٌ زادَ، ونَمَا، وارْتَبَيْتُه، و الرابِيَةَ عَلاها، و الفَرَسُ رَبْواً انْتَفَخَ من عَدْوٍ أو فَزَعٍ، وأَخَذَهُ الرَّبْوُ، و السَّويقَ صَبَّ عليه الماءَ فانْتَفَخَ. والرِّبَا، بالكسر العِينَةُ. وهُما رِبَوَانِ ورِبَيَانِ. والمُرْبِي مَنْ يأتِيهِ. والرَّبْوُ والرَّبْوَةُ والرَّباوةُ، مُثَلَّثَتَيْنِ، والرابِيَةُ والرَّباةُ ما ارْتَفَعَ من الأرضِ. و " أخْذَةً رابِيَةً " شديدةً زائدةً. ورَبَوْتُ في حَجْرِهِ رَبْواً ورُبُوًّا،
ورَبَيْتُ رَباءً ورُبِيًّا: نَشَأْتُ. ورَبَّيْتُه تَرْبِيَةً: غَذَوْتُه، كَتَرَبَّيْتُه، و عن خُناقِه: نَفَّسْتُ.
وزَنْجَبِيلٌ مُرَبًّى ومُرَبَّبٌ: مَعْمولٌ بالرُّبِّ. والرَّباءُ، كسَماءٍ: الطَّوْلُ، والمِنَّةُ. والْأُرْبِيَّةُ، كأُثْفِيَّةٍ: أصْلُ الفَخِذِ، أو ما بين أعْلاهُ وأسْفَلِ البَطْنِ، وأهْلُ بَيْتِ الرَّجُلِ، وبنو عَمِّه. والرِّبْوَة، بالكسر: عَشَرَةُ آلافِ دِرْهَمٍ، كالرُّبَةِ، بالضم. والرَّبْوُ: الجماعَةُ. ج: أرْباءٌ. والرُّبْيَةُ، كزُبْيَةٍ: شيءٌ من الحَشَرَاتِ، والسِّنَّوْرُ. والإِرْبِيانُ، بالكسر: سَمَكٌ كالدُّودِ. ورابَيْتُهُ: دارَيْتُه. والرُّبَى، كهُدًى: ع.
تاج العروس:
( ربا ) الشئ يربو ( ربوا كعلو ) وفى الصحاح ربوا بالفتح ( ورباء ) هو مضبوط في سائر النسخ بالكسر وفى نسخ المحكم بالفتح وصحح عليه ( زاد ونما ) وعلا ( وارتبيته ) هكذا في النسخ وفى المحكم وأربيته نيمته وهو الصواب ومنه قوله تعالى ويربى الصدقات قال الراغب وفيه تنبيه على ان الزيادة المعقولة المعبر عنها بالبركة ترتفع عن الربا ( و ) ربا ( الرابية علاها ) نقله الجوهرى ( و ) ربا ( الفرس ) يربو ( ربوا ) بالفتح ( انتفح من عدوا وفزع وأخذه الربو ) وهو الانبهار قال بشر بن أبى خازم كان حفيف منخره إذا ما * كتمن الربو كير مستعار ( و ) ربا ( السويق ) الذى في النسخ بفتح القاف على انه مفعول ربا وفى المحكم ربا السويق ونحوه بضم القاف على انه فاعل ربا ربوا كعلوا ( صب عليه الماء فانتفخ والربا باالكسر العينة ) وقال الراعب هو الزيادة على رأس المال زاد صاحب المصباح وهو مقصور على الاشهر وقال اللحيانى الرماء بالميم لغة فيه على البدل كما سيأتي قال الراغب لكن خص في الشريعة بالزيادة على وجه دون وجه ( وهما ربوان ) بالواو على الاصل ( و ) يقال ( ربيان ) بالياء على التخفيف مع كسر الراء فيهما وفى المحكم وأصله من الواو وانما ثنى بالياء للامامة السائغة فيه من أجل الكسرة وقدر بالمال يربو زاد بالربا ( والمربى من يأتيه ) وقال الزجاج في قوله تعالى وما آتيتم من ربا ليربو في أموال الناس فلا بربو عند الله يعنى به دفع الانسان الشئ ليعوض أكثر منه فذلك في أكثر منه فذلك في أكثر منه فذلك في أكثر التفسير ليس بحرام ولكن لا ثواب لمن زاد على ما أخذ قال والربا ربوان فالحرام كل قرض يؤخذ به أكثر منه أو تجر به منفعة وما ليس بحرام ان يهب ما يستدعى به أكثر منه أو يهدى ليهدى له أكثر منها قال الفراء قرأ عاصم والاعمش ليربو بياء وفتح الواو وأهل الحجاز بتاء وسكونها وكل صواب ( والربو والربوة والرباوة مثلثتين ) وأشار في المحكم بتثليث ربوة فقط والفتح والكسر في رباوة بضبط القلم وصحح عليه الارموى ومثله في مفردات الراغب والضم في الرباوة عن ابن جنى كذا رأيته في هامش كتاب المقصور والممدود لابي على القالى وفي التهذيب في الربوة ثلاث لغات والاختيار الضم ولغة الفتح ( و ) كذلك ( الرابية والرباة ) كله ( ما ارتفع من الارض ) ومنه قوله تعالى ربوة ذات قرار ومعين وسميت الربوة رابية كأنها ربت بنفسها في مكان وأنشد ابن الاعرابي يفوت اعشنق الجامها * وان هو وافى الرباة المديدا وقيل الروابي ما أشرف من الرمل كالد كداكة غير انها أشد منها اشرافا تنبت أجود البقل الذى في الرمال وأكبره ينزلها الناس ( و ) قوله تعلى فاخذهم ( أخذة رابية ) أي أخذة ( شديدة ) وقال الفرء أي ( زائدة ) نقله الجوهرى ( وربوت في حجره ) وفى الصحاح في بنى فلان ( ربوا ) بالفتح كما هو مقتضى اطلاقه والصواب بالضم وهم عن اللحيانى وهكذا ضبط في المحكم ( وربوا ) كعلو ( وربيت ) هو في النسخ بالفتح والصواب بكسر الباء كما هو مضبوط في الصحاح والمحكم ( رباء ) كسحاب ( وربيا ) كعتى أي ( نشأت ) وأنشد اللحيانى لمسكين الدارمي ثلاثة أملاك ربوا في حجورنا * فهل قائل حقا كمن هو كاذب كذا رواه ربوا زنة غزوا وأنشد في الكسر للسمؤل نطفة ما خلقت يوم بريت أمرت أمرها وفيها ربيت كنها الله تحت ستر خفى * فتخافيت تحتها فخفيت ولكل من رزقه ما قضى الله * وان حك أنفه المستميت ( وربيته ) أنا تربية ) أي ( غذوته ) وقال الراغب وقيل أصل ربيت من المضاعف فقلب تخفيفا مثل تظنيت ( كتربيت ) قال الجوهرى هذا لكل ما ينمى كالولد والزرع ونحوه ( و ) ربيت ( عن خناقه نفست ) عنه وهو مجاز نقله الزمخشري ( و ) من المجاز تقول ( زنجبيل مربى ومربب ) أيضا أي ( معمول بالرب ) ومربب قد ذكره في الباء وأعاده هنا كانه تبعا للجوهري في سياقه ويقال أيضا ربيت الاترج بعسل والورد بسكر ( والرباء كسماء الطول والمنة ) يقال لفلان على فلان رباء أي طول نقله الجوهرى عن ابن دريد ( والاربية كاثفيه أصل الفخذ ) كما في الصحاح زاد اللحيانى مما يلى البظر وفي الاساس لحمة في أصل الفخذ تنعقد من ألم وهما أربيتان وأصله أربوة فاستثقلوا التشديد على الواو كما في الصحاح ( أو ما بين أعلاه وأسفل البطن ) كذا في النسخ ومثله في نسخة
التهذيب وفى نص اللحيانى في النوادر أسفل البظر كما هو نص المحكم ( و ) من المجاز الاربية ( أهل بيت الرجل وبنو عمه ) ونحوهم ولا تكون الاربية من غيرهم يقال جاء فلان في أربيته وأربية من قومه وفى الاساس وهم أهل بيته الادنون وقال سويد بن كراع وانى وسط ثعلبة بن عمرو * بلا أربية نبتت فروعا قال الصاغانى والرواية الى أربية لا غير ( والربوة بالكسر عشرة آلاف درهم كالربة بالضم ) فيه أمران الاول ان قوله عشرة آلاف
درهم غلط والصواب ان الربوة اسم للجماعة وقال بعضهم هم عشرة آلاف كما هو نص المحكم فليس فيه نص على ذكر الدرهم ومثله في الاساس ومرت ربوة من الناس أي جماعة عظيمة كعشرة آلاف والثانى قوله كالربة بالضم يدل على انه بتخفيف الموحدة وانه من هذا الباب وليس كذلك وانما هو بالتشديد ومحله ر ب ب وقد تقدم له ان الربة الجماعة من الناس فتأمل ذلك ثم ان الزمخشري جعله من باب المجاز وهذا لا يؤاخذ به المصنف فان من عادته تخليط الحقائق بالمجازات ( والربو ) بالفتح ( الجماعة ج أرباء ) ونص ابن الاعرابي الارباء الجماعات من الناس واحدهم ربو بلا همز ( والربية ) بالضم ( كزبية شئ ) وفى الصحاح ضرب ( من الحشرات ) جمعها ربى عن أبى حاتم ( و ) الربية ( السنور ) وفى المحكم دويبة بين الفأر وأم جبين ( والاربيان بالكسر سمك كالدود ) وفى الصحاح بيض من السمك كالدود يكون بالبصرة ( ورابيته ) مراباة ( درايته ) ولا ينته ( والربى كهدى ع ) جاء في شعر ويقال أيضا الراب فاله نصر * ومما يستدرك عليه أربى على الخمسين ونحوها زاد وربت الارض ربوا عظمت وانتفخت والربو والربوة انتفاخ الجوف أنشد ابن الاعرابي ودون جذو وانتهاض وربوة * كانكما بالريق تختنقان وربا أخذه الربو وينسب الى الربا على لفطه فيقال ربوي قاله أبو عبيدة وزاد المطرزى فقال الفتح في النسبة خطأ وأربى الرجل دخل في الربا وجمع الربوة بالضم ربا كمدية ومدى وتجمع أيضا على ربى كعتى ومنه قول الشاعر * ولاخ إذ زوزت به الربى * زوزت أي انتصبت والربو موضع وامرأة حشياء رابية وهى التى أخذها الربو ويقال لها أيضا الربواء وأربيان بفتح فكسر موحدة قرية بنواحي نيسابور منها أبو عبد الله الحسن بن اسمعيل الاربيانى توفى بعد العشر والثلثمائة والربية مخففة لغة في الربا وجاء في الحديث ربية بضم فتشديد باء مكسورة ثم تشديد ياء مفتوحه قال الفراء انما هو ربية مخففة سماعا من العرب يعنى انهم تكلموا بها بالياء وكان القياس ربوة بالواو وكذلك الحبية من الاحتباء كذا في الصحاح والنهاية قال الزمخشري سبيلها ان يكون فعولة من الربا كما جعل بعضهم السرية فعولة من السرى لانها أسرى جواري الرجل وربا فلان حصل في ربوة والاربيان بالكسر نبت عن السيرافى والربية بالضم الفأر جمعه الربى عن ابن الاعرابي وأنشد أكلنا الربى يا أم عمرو ومن يكن * غريبا بارض ياكل الحشرات وقد قيل في تفسير قوله تعالى الى ربوة ذات قرار ومعين انها ايلياء لانها كبد الارض وأقرب الى السماء بثمانية عشر ميلا أو دمشق أو الرملة وقيل مصر عن الزمخشري والربوة موضع بدمشق به مسجد مشهور يزار وروابي بنى تميم قرب الرقة

_Türkçe çeviri henüz yok_
