# رتب (ر-ت-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ت - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء والباء معهما
ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت مستعملات
رتب:
الرُّتُوبُ: الانِتصاب كما يُرتِبُ الصَّبيُّ الكَعْبَ إرتاباً، والمُصَلِّي يَرْتُبُ أي ينتَصِبُ.
والرَّتَبُ: ما أشرَفَ من الأرض كالدَّرَج. ورَنَبَةً كقولِك: دَرَجَةٌ، ويجمع على رَتَب كما يقال: دَرَج سواء.
والرَّتَبَةُ واحدةٌ من رَتَبات الدَّرَج. ورَتبْتُه ورَتَّبْتُه سواء.
والمُرْتبةُ: المنزلة عند الملوك ونحوها.
وتَرَتَّبَ فلانٌ أي عَلا رُتْبة أي دَرَجةً.
والمَراتِبُ في الجبال والصّمارَى من الأعلام التي يُرتَّب عليها العُيُون والرُّقَباءُ.
وما في عَيْشه رَتَبٌ ولا في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي: هو سَهل مستقيم.
وقوله:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
أي جميعاً، ويقال: ثابتاً.
ترب:
التُّرابُ والتُّربُ واحد، وإذا أَنَّثوا قالوا: تُرْبَةٌ.
وأرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ أي خِلْقةُ تُرابِها، فإذا أرَدْتَ طاقةً واحدةً، قُلتَ: تُرابةٌ واحدةٌ، ولا تُدْرَك بالبَصَر إلا بالتَّوهُم.
ولحمٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّثَ بالتراب، ومنه حديث علي -عليه السلام-: "لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ".
وتَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً.
والتَّيْرَب: التُراب. قوله: وهذا الشيءُ عليك تُرْتُبٌ أي واجبٌ.
وأتْرَبَ الرجلُ إذا كثر مالُه.
وفي الحديث: "تَرِبَتْ يَداكَ" أي هو الفَقْر، وتَرِبَ إذا خَسِرَ، وأَتْرَبَ: استَغْنَى.
والتَّرْباءُ: نفسُ التُرابِ، قال: لأَضرِبَنَّه حتى يعَضَّ بالتَّرْاباء وريحٌ تَرِبَةٌ: حَمَلَتْ تُراباً.
وفي الحديث: خَلَق اللهُ التُّربةَ يوم السَّبت، خَلَقَ فيها الجبالَ يومَ الأَحَد، والشَّجَرَ يومَ الاثنين.
والتِّرْبُ والتَّريبُ: اللِّدَةُ، وهما تِرْبانِ، وقوله -عزَّ وجلَّ-: "عُرُباً أترابا" أي نِشاطاً أمثالاً.
والتَريبةُ: ما فوقَ الثَّندُوتَيْنِ إلى التَّرْقُوتَيْنِ، وقيلَ: كلُّ عظمٍ منه تَربية، وتجمع التَّرائب.
تبر:
التِّبْرُ: الذَّهَبُ والفِضَّة قبل أن يُعْمَلا.
ويقال: كل جَوْهرٍ قبل أن يُستعمَلَ تِبرٌ من النُّحاس والصُّفر،
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
التَّبارُ: الهلاك والفَناء، وتَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً، وتَبَّرَهم اللهُ تَتبيراً.
بتر:
البَتْرُ: قَطعُ الذَّنَب ونحوه إذا استأصَلْتَه.

وأبتَرَتِ الدّابةُ فبُتِرَتْ، وأبتَرْتُ الذَّئَبَ وبتَرْتُه، وبَتَرْتُ الشيءَ فانبَتَرَ.
والأبتَرُ: الذي لا عَقِبَ له، ومن ذلك قوله عزَّ وجلَّ: "إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر".
برت:
البُرْت: الفَأْس بلغة اليمن، والبُرْتُ بلغتهم السُكَّرُ الطَّبَرْزَد.
وقال مُزاحِم: المُبَرِّتُ والبِرِّيتُ في شعر رؤبة اسمٌ اشتُقَّ من البَرِّية في قوله:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
فكأنّما أسكَنَ الياءَ فصارت الهاءُ تاءً فغَلَبَت، وجَعَله اسماً للبَريِّة، وهو الصحراء، والجمع البَراريت، فصارت التاء كأنّها أصلية ي التصاريف كما لزِمَت التاء في عِفريت. والبُرْتُ: الدليلُ الهادي ولم أسمَع له جمعاً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve**الراء** ve**الباء** onlarla birlikte

ر ت ب، ت ر ب، ت ب ر، ب ت ر، ب ر ت kullanılagelenlerdir.

**رتب**:
**الرُّتُوبُ**: dikilme/ayakta durma; tıpkı çocuğun **الكَعْبَ**’ı **إرتاباً** olarak dikmesi gibi; ve namaz kılan **يَرْتُبُ** yani dikilir/ayakta durur.
Ve **الرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şey; merdiven gibi. Ve **رَنَبَةً**; senin “**دَرَجَةٌ**” demen gibi; ve “**دَرَج**” denildiği gibi aynı şekilde **رَتَب** üzerine cem‘ olunur.
Ve **الرَّتَبَةُ**: merdivenin **رَتَبات**’ından bir tanedir. Ve **رَتبْتُه** ve **رَتَّبْتُه** aynıdır.
Ve **المُرْتبةُ**: kralların yanında ve benzerlerinde mertebe/konum.
Ve falan **تَرَتَّبَ**; yani bir **رُتْبة** (yani bir **دَرَجةً**) yükseldi.
Ve dağlarda ve çöllerde **المَراتِبُ**: üzerine gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alametlerdendir.
Ve onun geçiminde **رَتَبٌ** yoktur; ve bu işte **رَتَبٌ** yoktur ve **عَتَبٌ** yoktur; yani: o kolay, dosdoğrudur.
Ve onun sözü:
وكانَ لنا فَضلٌ على الناسُ تُرْتُباً.
yani hep birlikte; ve “sabit olarak” da denir.

**ترب**:
**التُّرابُ** ve **التُّربُ** birdir; müennes yaptıklarında **تُرْبَةٌ** derler.
Ve **أرضٌ طيِّبةُ التُّربةِ**: yani toprağının yaratılışı/hamuru iyi; tek bir tabaka istediğinde “**تُرابةٌ واحدةٌ**” dersin; ve gözle ancak vehimle idrak edilir.
Ve **لحمٌ تَرِبٌ**: toprağa bulaştığında; ondan Ali’nin -aleyhi’s-selâm- hadisi: “لئنْ وَلِيتُ بني أُميّة لأَنْفُضَنَّهُم نفضَ القَصّابِ الوِزامَ التَّرِبةَ”.
Ve **تَرَّبْتُ الكتابَ تَتريباً**.
Ve **التَّيْرَب**: toprak. Onun sözü: “ve bu şey senin üzerine **تُرْتُبٌ**” yani vaciptir.
Ve adam **أتْرَبَ**: malı çoğaldığında.
Ve hadiste: “**تَرِبَتْ يَداكَ**” yani o fakirliktir; ve **تَرِبَ**: zarar ettiğinde; ve **أَتْرَبَ**: zengin oldu.
Ve **التَّرْباءُ**: toprağın kendisi; dedi ki: “onu mutlaka döveceğim, ta ki **بالتَّرْاباء** ısırsın”; ve **ريحٌ تَرِبَةٌ**: toprak taşıdı.
Ve hadiste: Allah **التُّربةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü (yarattı).
Ve **التِّرْبُ** ve **التَّريبُ**: yaşıt/eş; ikisi **تِرْبانِ**’dır; ve -azze ve celle- sözü: “**عُرُباً أترابا**” yani canlı/şevkli, emsal/denkler.
Ve **التَريبةُ**: iki **الثَّندُوتَيْنِ**’in üstünden iki **التَّرْقُوتَيْنِ**’e kadar olan yer; ve denildi ki: ondan her kemik bir **تَربية**’dir; ve **التَّرائب** olarak cem‘ olunur.

**تبر**:
**التِّبْرُ**: işlenmeden önce altın ve gümüş.
Ve denir ki: kullanılmadan önce her cevher, bakırdan ve sarı bakırdan **تِبرٌ**’dür,
كُلُّ قَومٍ صِيغةٌ من تِبْرهم		بُنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
**التَّبارُ**: helâk ve yok oluş; **تَبِرَ يَتْبَرُ تَباراً**; ve Allah onları **تَتبيراً** ile helâk etti.

**بتر**:
**البَتْرُ**: kuyruğu ve benzerini, kökünden söküp kestiğinde kesmektir.

Ve binek **أبتَرَتِ** de **فبُتِرَتْ**; ve ben kurdu **أبتَرْتُ** ve **بتَرْتُه**; ve şeyi **بَتَرْتُ** de **فانبَتَرَ**.
Ve **الأبتَرُ**: soyu/nesli olmayan; bundan da -azze ve celle- sözü: “**إِنَّ شانِئَكَ هو الأبتَر**”.

**برت**:
**البُرْت**: Yemen dilinde balta; ve onların dilinde **البُرْتُ**: **السُكَّرُ الطَّبَرْزَد**.
Ve Müزاحim dedi: **المُبَرِّتُ** ve **البِرِّيتُ**, Rü’be’nin şiirinde, şu sözünde **البَرِّية**’den türetilmiş bir isimdir:
ينشَقُّ عني الخَرقُ والبِرِّيتُ
Sanki **الياءَ**’yı sakin kılmış da **الهاءُ** **تاءً** olmuş, böylece galip gelmiş; ve onu **البَريِّة**’nin ismi kılmıştır; o da çöldür; cem‘i **البَراريت**’tir; böylece **التاء** sanki asılmış gibi tasriflerde (yerleşik) oldu; tıpkı **عِفريت**’te **التاء**’nın yerleşik kalması gibi. Ve **البُرْتُ**: yol gösteren kılavuz; onun için bir cem‘ işitmedim.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرُتْبَةُ: المَنْزِلَةُ، وكذلك المَرْتَبَةُ. قال الأصمعي: المرتَبةُ: المَرْقَبَةُ، وهي أعلى الجبلِ. وقال الخليل: المراتب في الجبل والصحارى، وهي الأعلامُ التي تُرَتَّبُ فيها العيونُ والرُقباءُ. وتقول: رَتَّبْتُ الشيءَ تَرْتيباً. وَرَتَبَ الشيءُ يَرْتُبُ رُتوباً، أي ثَبَتَ؛ يقال: رَتَبَ رُتوبَ الكَعْبُ، أي انتصب انتِصابَه. وأَمْرٌ راتِب، أي دائمٌ ثابتٌ؛ وأَمْرٌ تُرْتَبٌ، على تُفْعَلٍ بضم التاء وفتح العين، أي ثابتٌ قال الشاعر:
وكان لنا فَضْلٌ على الناسِ تُرْتَبا
والرَتَبُ: الشِدة. قال ذو الرمة يصف الثَور الوحشيّ:
تَقَيَّظَ الرَمْلَ حتّى هَزَّ خِلْفَـتَـهُ		تَرَوُّحُ البَرْد ما في عَيْشِهِ رَتَبُ
يقال: ما في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ، أي شِدَّةٌ. والرَتَبُ: ما بين السَبَّابَةِ والوُسْطَى، وقد يُسَكَّنُ. والرَتَبُ أيضاً: ما أَشْرَفَ من الأرض. كالبَرْزَخِ. يقال رَتَبَةٌ وَرَتَبٌ، كقولك دَرَجَةٌ ودَرَجٌ.

##### Türkçe

**الرُتْبَةُ**: menzile (derece); yine **المَرْتَبَةُ** de böyledir. **الأصمعي** dedi: **المرتَبةُ**: **المَرْقَبَةُ**; o, dağın en üstüdür. **الخليل** dedi: dağda ve sahralarda **المراتب** vardır; onlar, gözlerin ve gözcülerin içinde tertip edildiği alametlerdir. Ve dersin: **رَتَّبْتُ الشيءَ تَرْتيباً**. Ve **رَتَبَ الشيءُ يَرْتُبُ رُتوباً**; yani sabit oldu; denilir: **رَتَبَ رُتوبَ الكَعْبُ**; yani onun doğrulması gibi doğruldu. Ve **أَمْرٌ راتِب**; yani daim, sabit. Ve **أَمْرٌ تُرْتَبٌ**; **تُفْعَلٍ** üzere, **التاء**’nın zammesi ve **العين**’ın fethasıyla; yani sabit. Şair dedi ki:
وكان لنا فَضْلٌ على الناسِ تُرْتَبا

Ve **الرَتَبُ**: şiddet. **ذو الرمة** vahşi öküzü vasfederek dedi ki:
تَقَيَّظَ الرَمْلَ حتّى هَزَّ خِلْفَـتَـهُ		تَرَوُّحُ البَرْد ما في عَيْشِهِ رَتَبُ

Denilir: Bu işte **رَتَبٌ** de yok **عَتَبٌ** de; yani şiddet. Ve **الرَتَبُ**: **السَبَّابَةِ** ile **الوُسْطَى** arasındaki şeydir; ve sükûnlu kılınabilir. Ve **الرَتَبُ** ayrıca: yerden yüksek olan şeydir; **البَرْزَخِ** gibi. Denilir: **رَتَبَةٌ** ve **رَتَبٌ**; senin “**دَرَجَةٌ** ve **دَرَجٌ**” demen gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر ب
ترب ، تبر ، برت ، بتر ، رتب ، ربت : مستعملات .
ترب : أبو عبيد عن الأصمعي : التُّرْتُبُ الأمرُ الثَّابتُ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : التُّرْتُبُ بضم التاءَين العَبْدُ السوء ، وقال : والتُّرْتُبُ التُّراب أيضاً .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّيْرَبُ التراب وقال غيره يقال : بِفيهِ التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ والتَّرْباء والتَّوْراب .
شمر عن ابن الأعرابي : بفية التَّيْرَبُ والتِّرْيَبُ . ويقال : بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ إذا كان ذَلُولاً ، وناقةَ تَرْبُوتٌ كذلك ، فهذه الحروف التي جاءت في هذا الباب مع زيادة التاء والياء والواو .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تُنكَحُ المرأة لِمِيسَمِهَا ولِمالِها ولحَسبِها ، عليك بذاتِ الدِّين تَرِبَتْ يَداك ) .
قال أبو عبيد قوله : تربَتْ يداك ، يقال للرجل إذا قلّ ماله : قد تَرِبَ أي افْتَقَر حتى لَصِقَ بالتُّراب .
قال الله جلّ وعزّ : ( مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا ) ( البلد : 16 ) ، قال : ويروى والله أعلم أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يَتَعَمَّد الدعاءَ عليه بالفَقْرِ ولكنها كلمةٌ جارية على أَلْسِنة العرب يقولونها وهم لا يريدون وقوع الأمر ، قال وقال بعض الناس : إنَّ قوله : تَرِبَتْ يداك يريدون استغْنت يداك ، وهذا خطأ لا يجوز في الكلام ، ولو كان كما قال لقال : أتْرَبَتْ يداك ، يقال : أَتْرَبَ الرجلُ فهو مُتْرِبٌ إذا كَثُرَ ماله ، فإذا أرادوا الفقر قالوا تَرِبَ يَتْرَبُ .
وقال ابن عرفة : أراد بقوله : تَرِبَتْ يداك ، إن لم تَفْعَل ما أمرتُك به .
قال أبو بكر : معناه : لِلَّهِ دَرُّك إذا استعملتَ ما أمرتُك به ، واتَّعظت بِعظتي .
وذهب بعض أهل العِلْم إلى أنه دعاء على الحقيقة .
وقوله في حديث خُزَيْمَةَ : ( أَنَعِمْ صباحاً تَرِبتْ يداك ) ، يدلّ على أَنه ليس بدعاء عليه ، بل هو دعاء له وترْغيبٌ في استعمال ما تقدمت الوَصاةُ به ، ألا تراهُ قال : أنعم صباحاً ثم عَقبَه ، تربَتْ يداك ، والعربُ تقولُ : لا أمَّ لك ولا أبَ لك ، يريدون لِلَّه دَرُّك ، قال :
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ
فظاهره : أَهْلَكه الله ، وباطِنه : لِلَّه درّه ، قال : وهذا المعنى أراده جميل بقوله :
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ
أراد لِلَّه درّها ما أحسن عَيْنَيْها ، وأراد بالغُر من أبنائها ساداتِ أهل بيتها ، قال : وقال بعضهم :
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح
وهذا خطأ ، ألا ترى أن الفصيح من الشعراء قال :
وهَوَتْ أمُّه ، في موضع المدح .
ورَوَى شمر عن ابن الأعرابي : رجل تَرِب فقير ، ورجل تَرِبٌ لازِقٌ بالتراب من الحاجة ليس بينه وبين الأرض شيء .
وقال أبو العباس : التَّتْرِيْبُ كَثْرَةُ المال ، قال : والتَّتْرِيبُ قلة المال أيضاً ، قال : وأَتْرَبَ الرجلُ إذا مَلَك عَبْداً مُلِكَ ثلاثَ مرَّاتٍ .
وقال الليث : التُّرْبُ والتُّرابُ واحد إلا أنهم أَنَّثوا قالوا : التُّرْبةُ ، يقال : أرض طيّبة التربة ، أي خِلْقَةُ ترابها ، فإذا عَنَيْتَ طاقةً واحدةً من التراب قلت : تُرَابَةٌ ، وتلك لا تدرك بالبصر دِقَّةً إلا بالتوهّم ، وطعامٌ تَرِبٌ إذا تَلَوَّث بالتُّراب . ومنه حديث علي : ( لئن وَلِيتُ بَني أُمَيَّةَ لانْفُضَنَّهم نَفْضَ القَصَّابِ الوِزَامَ التَّرِبَةَ ) .
وقال غيره : تَتَرَّبَ فُلاناً تَتَرُّباً إذا تَلَوَّث في التُّراب ، وتَرَّبَ الكتاب تتريباً ، ورِيحٌ تَرِبٌ وتَرِبَةٌ قد حَمَلَت تُراباً .
قال ذو الرمة :
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ
وقيل : تَرِبٌ أي كثير التراب .
وقال الليث : التَّرْبَاءُ نَفْسُ التُّراب ، يقال : والتُّرباء ، لأضربنه حتى يَعَضَّ بالتَّرْباءِ .
وفي الحديث : ( خَلَقَ الله التُّرْبَةَ يوم السبت ، وخلق فيها الجبالَ يوم الأحد ، والشجرَ يومَ الاثنين ، والتِّرْبُ اللِّدَةُ ، ويقال : هذه تِرْب هذه ، وقوله : ( أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً ) ( الواقعة : 37 ) أي أَمْثَالاً وهما تِرْبان .
وقال ابن السكيت : تُرَبَةُ واد من أودية اليمن .
ابن بزرج : قالوا تَرَبتُ القرطاس فأنا أتْرُبة تَرْباً وتَرَبت فلان الإهاب لتصلحه ، وتَرَبت السِّقاء وكل ما يصلح فهو متروب ، وكل ما يفسد فهو مترَّب مشدد .
قال الفراء في قول الله جلّ ثناؤه : ( خُلِقَ مِن مَّآءٍ ( ) دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ ) ( الطارق : 6 ، 7 ) .
قال : الترائب ما اكتنف لَبّاتِ المرأة مما يقع عليه القِلادة ، وقوله من الصلب والترائب يعني صُلْبَ الرجلِ وتَرائبَ المرأة يقال للشيئين ليخرجن من بَني هذين خيرٌ كثير ومن هذين خيرٌ كثير .
وقال الزجاج : جاء في التفسير : أن الترائب أربع أضلاع من مَيْمَنَةِ الصَّدر وأربع أضلاع من يَسْرَةِ الصدر .
وجاء أيضاً في التفسير : أن الترائب اليدان والرجلان والعيْنَان .
وقال أهل اللغة أجمعون : التَّرائِب موضع القِلادة من الصَّدر وأنشدوا فقالوا :
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ
قال المنذري : أخبرني أبو الحسن الشيخي عن الرياشي قال : التَّرِيبَتانِ الضِّلعان اللَّتان تَلِيَان التَّرْقُوَتَيْن ، وأنشد :
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ
أبو عبيد : الصدر فيه النحر ، وهو موضع القِلادة ، واللَّبّةُ مَوضِعُ النَّحْر ، والثُّغْرةُ ثُغْرَةُ النَّحْر ، وهي الهَزْمَةُ بين التَّرْقُوَتَيْن ، وقال :
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ
والتَّرْقُوَتَان العَظْمَان المُشْرِفان في أعلى الصَّدر من رأْسَ المَنكِبَيْن إلى طَرَفِ ثُغْرَةِ النَّحْر ، وباطِن التَّرقُوَتَين الهواءُ الذي يهوي في الجوف لو خُرِق ، ويقال له القَلْتَانُ . وهما الحافِنَتَانِ أيضاً ، والزَّاقِنَةُ طَرفُ الحُلْقُوم .
تبر : قال الليث : التِّبْر الذَّهبُ والفِضَّة قبل أن يُصاغا .
قال : وبعضهم يقول : كلُّ جوهرٍ قبل أن يستعملَ تِبْرٌ ، من النحاس والصُّفْر ، وأنشد :
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
ثعلب عن ابن الأعرابي : التِّبْرُ الفُتَاتُ من الذَّهب والفِضَّة قبل أن يُصاغا ، قلت : التبر يقع على جميع جواهر الأرض قبل أن تُصاغ ، منها النحاس والصُّفر والشَّبة والزجاج وغيره ، فإذا صيغَا فهما ذهب وفضّة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ ) ( نوح : 28 ) .
قال الزجاج : معناه إلا هلاكاً ولذلك
سمي كل مُكَسَّر تِبْراً ، وقال في قوله : ( وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً ) ( الفرقان : 39 ) ، قال : والتَّتْبِيرُ التَّدْميرُ ، وكل شيء كَسَرته وفتّتَّهُ فقد تَبَّرْتَهُ ، ومن هذا قيل لِمُكَسَّر الزجاج : التِّبْرُ وكذلك تِبْرُ الذهب .
وقال الليث : تَبِرَ الشيءُ يَتْبِرُ تَباراً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المَتْبُورُ الهالكُ ، والمتبورُ الناقص ، قال : والتَّبْراء الحسنةُ اللَّونِ من النُّوق .
بتر : قال الليث : البَتْرُ قَطْعُ الذَّنَبِ ونحوِه إذا استأصلْتَه .
وقال غيره : يقال : بَتَرْتُه فانْبَتَر ، وأبتَرْته فَبُتِر ، وصاحِبُه أبتر وذَنَبٌ أَبتَرُ .
قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .
قال أبو إسحاق : نَزَلتْ في العاصي ابن وائل ، دخل على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وهو جالس ، فقال : هذا الأبتَرُ أي هذا الذي لا عَقِبَ له ، فقال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، فجائز أن يكون هذا المنْقَطِعَ العَقِبِ وجائز أن تكون هو المنقطع عنه كل خير .
قال : والبَتْرُ استئصالُ القَطْع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أبتر الرجلُ إذا أعطى ومنع ، وأَبتَر إذا صَلَّى الضُّحَى حين تُقَضِّبُ الشمس ، ويقال : تُقَضِّبُ أي يَخْرِج شُعاعها كالقُضبانِ .
وفي حديث عليّ : أنه سئل عن صلاة الضحى ، فقال : حين تَبْهَرُ البُتَيْراءُ الأرضَ .
عمرو عن أبيه : البُتَيْرَاءُ الشمسُ ، وسيف باترٌ وبَتَّارٌ قَطَّاع .
وقال ابن الأعرابي : البُتَيْرَةُ تصغيرُ البَتْرَة وهي الأَتَان .
برت : أبو عبيد عن الأصمعي : قال البُرْتُ : الرجلُ الدَّليلُ وجمعه أَبْراتٌ .
قال شمر : رواه المسدى : البِرت بالكسر ولا بأس .
أبو نصر عن الأصمعي : يقال للدَّليل الحاذق : البُرتُ والبِرتُ ، وقاله ابن الأعرابي رواه عنهما أبو العباس .
وقال شمر : هو البِرِّيتُ والخِرِّيتُ أيضاً قال : والبُرتُ الفأس أيضاً .
وقال الليث : هو البُرت بلغة أهل اليمن قال : والبُرت بلغتهم السُّكر الطَّيْرزَد .
وقال شمر : يقال للسكر الطَّبَرْزَد : مِبْرَتٌ ومِبَرَّت .
وقال أبو عبيد : البرِّيتُ المستوِي من الأرض .
وقال ابن الأعرابي عن أبي عون : البِرِّيتُ مكانٌ معروف كثير الرمل .
وقال شمر يقال : الحَزْنُ والبِرِّيتُ أرضان بناحية البصرة ، ويقال : البريتُ الجَدْبَةُ
المسْتَوِيَةِ وأنشد :
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ
وقال الليث : البِرِّيت اسم اشتق من البَرِّية : كأنما سَكَنت الياء فصارت الهاءُ ياء لازمة كأنها أصلية كما قالوا : عِفْريتٌ والأصل عِفْرِيَةٌ .
ثعلب عن ابن أبي عمرو عن أبيه : بَرِتَ الرجلُ إذا تحيَّر وبَرَتَ بالتاء إذا تَنَعَّمَ تَنعُّماً واسعاً ، قال : والبُرْتَةُ الحذاقَةُ بالأمر ، وأَبْرَتَ إذا حَذِق صِناعةً ما .
ربت : قال : رَبَّتُّ الصبيَّ ورَبَّيتُه تَرْبِيتاً وتَرْبِيَة .
وقال الراجز :
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ
رتب : ثعلب عن ابن الأعرابي : أرْتَبَ الرجلُ إذا سأل بعد غِنًى ، وأرْتَبَ الرجلُ إذا دَعا النقري إلى طعامه ، قال : ورَتَبَ الشيءُ رُتوباً إذا انتصب فإنما هو راتبٌ وأنشد :
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ
وقال الليث : الصبي يُرْتِبُ الكَعْبَ إرتاباً قال : والرَّتَبَةُ الواحدةُ من رَتَبَاتِ الدَّرَج ، والمرْتَبَةُ المنزلةُ عند الملوك ونحوها ، والمراتب في الجبال والصحارى من الأعلام التي يُرَتَّبُ فيها العيون والرُّقَباء ، ويقال : ما في عيشة رَتَبٌ ، وما في هذا الأمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أي هو سهل مُستقيم ، قلت : هو بمعنى النَّصَب والتَّعب .
وقال ابن الأعرابي : الرَّتْباءُ النَّاقَةُ المنْتَصِبةُ في سيرها ، والرّقْبَاءُ الناقةُ المُندَفِعَةُ .

##### Türkçe

ت ر ب
**ترب** , **تبر** , **برت** , **بتر** , **رتب** , **ربت** : kullanılagelenlerdir.

**ترب** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **التُّرْتُبُ** sabit olan iştir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini (nakletti): **التُّرْتُبُ** iki **التاء**’ın dammesiyle, kötü köledir; dedi ki: ve **التُّرْتُبُ** toprak da(dır).
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّيْرَبُ** topraktır; başkası dedi ki: denilir: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** ve **التَّرْباء** ve **التَّوْراب** (vardır).
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: ağzında **التَّيْرَبُ** ve **التِّرْيَبُ** (vardır). Ve denilir: **بَعِيرٌ تَرَبُوتٌ**; eğer uysal ise; ve **ناقةَ تَرْبُوتٌ** da böyledir. İşte bu, bu bapta **التاء** ve **الياء** ve **الواو** ziyadesiyle gelen harflerdir.

Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu ki o şöyle dedi: (Kadın, güzelliği için, malı için ve soyu için nikâhlanır; sen din sahibi olana sarıl; **تَرِبَتْ يَداك**).
Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: **تربَتْ يداك**; erkeğe, malı azaldığında denilir: **تَرِبَ**; yani fakirleşti, ta ki toprağa yapıştı.
Allah (azze ve celle) dedi: ( **مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذَا** ) (el-Beled: 16). Dedi ki: ve rivayet olunur—Allah daha iyi bilir—ki Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onun üzerine fakirlikle dua etmeyi kasdetmedi; fakat o, Arapların dillerinde cereyan eden bir kelimedir; onu söylerler, hâlin vukuunu istemezler. Dedi ve bazı insanlar dedi ki: onun sözü: **تَرِبَتْ يداك**; “ellerin zengin oldu” demek isterler; bu hatadır, sözde câiz olmaz. Eğer dediği gibi olsaydı, “**أتْرَبَتْ يداك**” derdi. Denilir: **أَتْرَبَ** adam; o **مُتْرِبٌ**’dür; eğer malı çoğalırsa. Fakirliği istediklerinde ise derler: **تَرِبَ يَتْرَبُ**.
İbn Arefe dedi: onun sözüyle: **تَرِبَتْ يداك**; “sana emrettiğim şeyi yapmazsan”ı kastetti.
Ebû Bekir dedi: manası: Allah için senin sütündür; sana emrettiğim şeyi kullandığında ve öğüdümle öğüt aldığında.
Ve ilim ehlinden bazıları, onun hakikat üzere bir beddua olduğuna gitti.
Ve Huzeyme hadîsinde onun sözü: (Sabahın hoş olsun; **تَرِبتْ يداك**), onun üzerine bir beddua olmadığını gösterir; bilakis o, onun lehine bir duadır ve daha önce vasiyet edilen şeyi kullanmaya bir teşviktir. Görmez misin, dedi: “Sabahın hoş olsun” sonra onu takib etti: **تربَتْ يداك**. Araplar der: “Sana ana yok, sana baba yok”; Allah için senin sütündür demek isterler. Dedi:
هَوَتْ أُمُّه ما يَبْعَثُ الصبحُ غادِياً
وماذا يؤَدِّي الليلُ حِينَ يَؤُوبُ
Zahiri: Allah onu helâk etti; bâtını: Allah için onun sütü. Dedi: bu manayı Cemîl, şu sözüyle kastetti:
رَمَى اللَّهُ في عَيْنَيْ بُثَيْنَة بِالقَذَى
وبالغُرّ من أبنائِها بالفَوادِحِ
“Allah için onun sütü; gözleri ne güzel”i kastetti; ve “oğullarından **الغُرّ** ile” onun ehl-i beytinin efendilerini kastetti. Dedi: ve bazıları dedi ki:
لا أُمَّ لك ولا أَرْضَ لك ، ذَمٌ
ولا أبَ لك ولا أباً لك ، مدح
Bu hatadır; görmez misin ki şairlerin fasihi dedi:
وهَوَتْ أمُّه ،
medih yerinde.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رجل تَرِب**; fakir (adam). Ve **رجل تَرِبٌ**; ihtiyaçtan toprağa yapışık; onunla yer arasında hiçbir şey yoktur.
Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّتْرِيْبُ** malın çokluğudur. Dedi: ve **التَّتْرِيبُ** malın azlığı da(dır). Dedi: ve **أَتْرَبَ** adam; eğer üç kere mülk edinilmiş bir köleyi mülk edindiyse.
Leys dedi: **التُّرْبُ** ve **التُّرابُ** birdir; ancak onlar müennes yaptılar, dediler: **التُّرْبةُ**. Denilir: **أرض طيّبة التربة**; yani toprağının yaratılışı. Eğer toprağın tek bir parçasını kastettiysen, **تُرَابَةٌ** dersin; o, inceliğinden dolayı gözle idrak edilmez, ancak vehimle. Ve **طعامٌ تَرِبٌ**; eğer toprakla kirlendiyse. Ondandır Ali hadîsi: (Eğer Benî Ümeyye’ye vali olursam, onları kasabın **الوِزَامَ التَّرِبَةَ**’yi silkelemesi gibi mutlaka silkeleyip dağıtacağım).
Başkası dedi: **تَتَرَّبَ** falanı **تَتَرُّباً**; eğer toprakta kirlendiyse. Ve **تَرَّبَ** kitabı **تتريباً**. Ve **رِيحٌ تَرِبٌ** ve **تَرِبَةٌ**; toprak taşımış (rüzgâr).
Zü’r-Rumme dedi:
مرَّا سَحَابٌ ومَرَّ بارِحٌ تَرِبُ
Ve denildi: **تَرِبٌ**; yani toprağı çok.
Leys dedi: **التَّرْبَاءُ** toprağın kendisidir. Denilir: ve **التُّرباء**; onu mutlaka döveceğim, ta ki **بالتَّرْباءِ** ısırsın.
Hadîste: (Allah **التُّرْبَةَ**’yi cumartesi günü yarattı; onda dağları pazar günü yarattı; ağacı pazartesi günü (yarattı); ve **التِّرْبُ** yaşıttır. Ve denilir: bu, bunun **تِرْب**’idir. Ve onun sözü: ( **أَبْكَاراً عُرُباً أَتْرَاباً** ) (el-Vâkıa: 37); yani benzerler; ve ikisi **تِرْبان**’dır.)
İbnü’s-Sikkît dedi: **تُرَبَةُ** Yemen vadilerinden bir vadinin adıdır.
İbn Büzerc: dediler: **تَرَبتُ** kâğıdı; ben **أتْرُبة**’yim; **تَرْباً**. Ve **تَرَبت** falanın derisini, onu düzeltmek için. Ve **تَرَبت** kırbayı; ve her düzeltilen şey **متروب**’dur; ve her bozulan şey **مترَّب**’dir, şeddeli.

Ferrâ, Allah (celâluhu senâuhu) sözünde: ( **خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ يَخْرُجُ مِن بَيْنِ الصُّلْبِ** ) (et-Târık: 6, 7) hakkında dedi:
Dedi: **الترائب**; kadının gerdanlığının düştüğü yerden, göğsünün üst kısmını kuşatan şeydir. Ve “**من الصلب والترائب**” sözü, erkeğin **صُلْب**’ünü ve kadının **تَرائب**’ini kasteder. İki şey için denilir: bu ikisinden çok hayır çıkacak; ve bu ikisinden çok hayır.
Zeccâc dedi: tefsirde geldi: **الترائب** göğsün sağından dört kaburga ve göğsün solundan dört kaburgadır.
Tefsirde yine geldi: **الترائب** iki el, iki ayak ve iki göz(dür).
Dil ehlinin hepsi dedi: **التَّرائِب** göğüsten gerdanlığın yeridir. Şiir okudular, dediler:
مُهَفْهَفَةٌ بيضاءُ غيرُ مُفاضَةٍ
تَرائبُها مَصْقُولة كالسَّجَنْجَلِ
Münzirî dedi: bana Ebû’l-Hasen eş-Şeyhî, er-Riyâşî’den haber verdi; dedi: **التَّرِيبَتانِ** iki **الضِّلع**’dır; **التَّرْقُوَتَيْن**’i takip eden iki kaburga. Ve okudu:
ومِنْ ذَهَبٍ يَلُوح على تَرِيبٍ
كَلَوْنِ العَاجِ لَيْسَ له غُضُونُ
Ebû Ubeyd: göğüste **النحر** vardır; o, gerdanlığın yeridir. Ve **اللَّبّةُ** **النَّحْر**’ın yeridir. Ve **الثُّغْرةُ** **ثُغْرَةُ النَّحْر**’dır; o, iki **التَّرْقُوَتَيْن** arasındaki çukurluktur. Ve dedi:
والزَّعْفَرَانُ على تَرائِبها
شَرِقٍ به اللَّبّاتُ والنَّحْرُ
Ve **التَّرْقُوَتَان**; göğsün üst kısmında, iki omuz başından **ثُغْرَةُ النَّحْر**’ın ucuna kadar uzanan iki yüksek kemiktir. Ve iki **التَّرقُوَتَين**’in iç tarafı, delinmiş olsa iç boşluğa düşen havadır; ona **القَلْتَانُ** denilir. Ve onlar **الحافِنَتَانِ** da(dır). Ve **الزَّاقِنَةُ** gırtlağın ucudur.

**تبر** : Leys dedi: **التِّبْر**; dövülmeden/işlenmeden önce altın ve gümüştür.
Dedi: ve bazıları der: her cevher, kullanılmadan önce **تِبْرٌ**’dür; bakırdan ve **الصُّفْر**’dan. Ve okudu:
كلُّ قومٍ صِيغَةٌ مِن تِبْرِهِمْ
وبَنُو عَبْدِ مَنافٍ من ذَهَبْ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التِّبْرُ**; dövülmeden önce altın ve gümüşten kırıntıdır. Dedim: **التبر**; dövülmeden önce yerin bütün cevherlerine düşer; ondan bakır, **الصُّفْر** , **الشَّبة** , cam ve başkası. İkisi dövülünce, ikisi altın ve gümüş olur. Ve Allah (azze ve celle) sözü: ( **وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلاَ تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلاَّ** ) (Nûh: 28).
Zeccâc dedi: manası “ancak helâk”tır; bu yüzden her kırılmış şeye **تِبْراً** adı verildi. Ve onun sözü hakkında: ( **وَكُلاًّ تَبَّرْنَا تَتْبِيراً** ) (el-Furkân: 39); dedi: ve **التَّتْبِيرُ** yok etmedir. Her şeyi kırıp ufalttıysan, onu **تَبَّرْتَهُ** olmuş olursun. Bundan dolayı kırık cama **التِّبْرُ** denildi; aynı şekilde altının **تِبْرُ**’ü.
Leys dedi: **تَبِرَ** şey, **يَتْبِرُ**; **تَباراً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَتْبُورُ** helâk olmuş olandır; ve **المتبورُ** eksik olandır. Dedi: ve **التَّبْراء**; develerden rengi güzel olan(dur).

**بتر** : Leys dedi: **البَتْرُ**; kuyruğu ve benzerini, kökünden kesip çıkardığında kesmektir.
Başkası dedi: denilir: **بَتَرْتُه**; o da **انْبَتَر**. Ve **أبتَرْته**; o da **فَبُتِر**. Ve sahibi **أبتر**’dir; ve **ذَنَبٌ أَبتَرُ** (küt kuyruk).
Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ) (el-Kevser: 3).
Ebû İshâk dedi: Âsî b. Vâil hakkında indi. Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) yanına girdi, o oturuyordu; dedi: bu **الأبتَرُ**; yani bu, ardılı olmayan kimsedir. Bunun üzerine Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ** ). Şu halde câizdir ki bu, nesli kesik olan(dur); ve câizdir ki o, kendisinden her hayır kesilmiş olandır.
Dedi: ve **البَتْرُ**; kesmenin kökünden sökülüp çıkarılmasıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أبتر** adam; eğer verip engellerse. Ve **أَبتَر**; eğer güneş çubuklar gibi ışınlarını çıkardığı vakitte kuşluk namazı kılarsa. Ve denilir: **تُقَضِّبُ**; yani ışınları çubuklar gibi çıkar.
Ali hadîsinde: kuşluk namazı hakkında soruldu; dedi: **البُتَيْراءُ** yer yüzünü parlatıp bastırdığı vakitte.
Amr, babasından: **البُتَيْرَاءُ** güneştir. Ve **سيف باترٌ** ve **بَتَّارٌ**; kesici.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **البُتَيْرَةُ**; **البَتْرَة**’nin küçültmesidir; o da dişi merkep(tir).

**برت** : Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: dedi: **البُرْتُ**; kılavuz adamdır; çoğulu **أَبْراتٌ**.
Şemmer dedi: el-Müseddî onu rivayet etti: kesre ile **البِرت**; bunda beis yok.
Ebû Nasr, el-Asmaî’den: denilir: mahir kılavuza: **البُرتُ** ve **البِرتُ**. Bunu İbnü’l-A‘râbî de söyledi; ikisinden de Ebû’l-Abbâs rivayet etti.
Şemmer dedi: o, **البِرِّيتُ** ve **الخِرِّيتُ** de(dir). Dedi: ve **البُرتُ** balta da(dır).
Leys dedi: o, Yemen ehlinin diliyle **البُرت**’tur. Dedi: ve onların dilinde **البُرت**; **السُّكر الطَّيْرزَد** (şeker)dir.
Şemmer dedi: **الطَّبَرْزَد** şekere denilir: **مِبْرَتٌ** ve **مِبَرَّت**.
Ebû Ubeyd dedi: **البرِّيتُ**; yerden düz olan(dur).
İbnü’l-A‘râbî, Ebû Avn’dan: **البِرِّيتُ**; çok kumlu, bilinen bir yerdir.
Şemmer dedi: denilir: **الحَزْنُ** ve **البِرِّيتُ**; Basra tarafında iki arazidir. Ve denilir: **البريتُ**; düz olan kıraçlık. Ve okudu:
بِرِّيتُ أَرْضٍ بَعْدها بِرِّيتُ
Leys dedi: **البِرِّيت**; **البَرِّية**’den türemiş bir isimdir: sanki **الياء** sakin kılındı da **الهاء** zorunlu bir **ياء** oldu; sanki asılmış gibi; nitekim dediler: **عِفْريتٌ**; aslı **عِفْرِيَةٌ**.
Sa‘leb, İbn Ebî Amr’dan, babasından: **بَرِتَ** adam; eğer şaşırıp kaldıysa. Ve **بَرَتَ** ( **بالتاء** ile); eğer geniş bir nimetle nimetlendiyse. Dedi: ve **البُرْتَةُ**; işte maharet/hazıklık(tır). Ve **أَبْرَتَ**; eğer bir sanatta mahir olduysa.

**ربت** : dedi: **رَبَّتُّ** çocuğu ve **رَبَّيتُه**; **تَرْبِيتاً** ve **تَرْبِيَة**.
Recez söyleyen dedi:
لَيْس لمن ضُمِّنَهُ تَرْبِيتُ

**رتب** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أرْتَبَ** adam; eğer zenginlikten sonra istedi/dilendi ise. Ve **أرْتَبَ** adam; eğer **النقري**’yi yemeğine çağırdıysa. Dedi: ve **رَتَبَ** şey, **رُتوباً**; eğer dikildi/ayağa kalktıysa; o ancak **راتبٌ**’dir. Ve okudu:
وإذا يَهُب مِن المنام رأيتَه
كَرُتُوبِ كَعْبِ السَّاق ليس بزُمَّلِ
Leys dedi: çocuk, **يُرْتِبُ الكَعْبَ**; **إرتاباً**. Dedi: ve **الرَّتَبَةُ**; merdivenin **رَتَبَاتِ**’ından bir tanesidir. Ve **المرْتَبَةُ**; krallar ve benzerleri yanında mertebedir. Ve **المراتب**; dağlarda ve çöllerde, gözlerin ve gözcülerin içinde tertiplendiği alametlerdendir. Ve denilir: bir yaşayışta **رَتَبٌ** yoktur. Ve bu işte **رَتَبٌ** yoktur ve **عَتَبٌ** yoktur; yani o, kolay ve dosdoğrudur. Dedim: o, **النَّصَب** ve **التَّعب** manasındadır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّتْباءُ**; yürüyüşünde dik duran dişi devedir. Ve **الرّقْبَاءُ**; atılıp giden dişi devedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والتاء وما يثلثهما)
  (رتج)  الراء والتاء والجيم أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على إغلاقٍ وضِيق. من ذلك أُرْتِجَ على فُلان في منطقه، وذلك إذا انغلق عليه الكلامُ. وهو من أرتَجْتُ البابَ، أي أغلقتُه. يقال رَتِجَ الرّجل في منقطه رَتَجاً. والرِّتاج: البابُ الغُلُق([1])، كذا قال الخليل. وروي في الحديث: "مَن جَعَل مالَهُ في رِتَاج الكعبة"، قالوا: هو البابُ، ولم يُرِد البابَ بعينه، لكنّه أراد أنّه جعل مالَه هَدْياً للكعبة، يريد النَّذْر. [قال([2])]:
إذا أحْلَفُوني في عُليّةَ أُجْنِحَتْ *** يَميني إلى شَطْر الرِّتاجِ المضبَّبِ([3])  قال الأصمعيّ: أرْتَجَتِ النّاقة، إذا أَغلقت رحمَها على الماء. وأرْتَجَت الدّجاجة، إذا امتلأ بطنُها بيضاً. ويقال إنّ المَرَاتج الطُّرقُ الضيِّقة. والرَّتائج: الصخور المتراصِفة([4]).
  (رتخ)  الراء والتاء والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: رَتخَ العجينُ رَتْخاً، إذا رَقَّ. وكذلك الطِّين.
  (رتع)  الراء والتاء والعين كلمةٌ واحدة؛ وهي تدلُّ على الاتِّساع في المأكل. تقول: رَتَعَ يَرْتَع، إذا أكل ما شاء، ولا يكون ذلك إلاّ في الخِصب. والمراتِع: مواضع الرَّتْعَة، وهذه المنزلة يستقرُّ فيها الإنسان([5]).
  (رتب)  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ([6]).
  ومن هذا الباب قولهم: أَمْر تُرْتَبٌ؛ كأنه تُفْعَل، من رَتَبَ إذا دامَ. والرَّتَب: الشدّة والنَّصَب. قال ذو الرُّمَّة:
  * ما في عيشه رَتَبُ([7]) *
  والرَّتَب: ما أشْرَف من الأرض كالدَّرَج. تقول: رَتَبَةٌ ورَتَبٌ، كقولك دَرَجة ودَرَج. فأمّا قولهم في الرَّتَب، إنّه ما بين السَّبَّابة والوسطى، فمسموع، إلاّ أنّه وما أشبهه ليس من مَحْض اللغة.
---------------------------------------------------------------
([1]) الغلق بضمتين، كما في اللسان: والقاموس: "المغلق، وباللفظ الأخير وردت في المجمل. وضبطت في الأصل بفتحتين خطأ. قال في اللسان: "وباب غلق: مغلق، وهو فعل بمعنى مفعول، مثل قارورة وباب فتح، أي واسع ضخم؛ وجذع قطل".
([2]) هذه من المجمل.
([3]) أجنحت: أمليت. وفي الأصل: "أحجنت" صوابه في المجمل واللسان (رتج).
([4]) زاد في المجمل: "الواحدة رتاجة". وقد أورد في اللسان "الرتاجة" وفسرها بأنها "كل شعب ضيق كأنما أغلق من ضيقه". وفي القاموس: "والرتائج: الصخور، جمع رتاجة".
([5]) كذا وردت هذه المادة. وفي الكلام بعدها سقط بلا ريب. وقد أورد في المجمل مواد كثيرة بين هذه المادة وتاليتها، هي (رتق، رتك، رتل، رتم، رتو/أ).
([6]) أول هذه المادة ساقط من الأصل. وأولها في المجمل: "رتب إذا استقر ودام. وأمر ترتب: دائم ثابت".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 17 واللسان (رتب):
تقيظ الرمل حتى هر خلفته *** تروح البرد ما في عيشه رتب

ـ

##### Türkçe

(راء, **التاء** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
  (**رتج**)  **الراء** ve **التاء** ve **الجيم** tek bir asıldır; ve o, bir kapama ve darlığa delâlet eder. Bundan: falana, onun mantığında **أُرْتِجَ** (olundu); ve bu, söz onun üzerine kapandığı zaman (dır). Ve o, **أرتَجْتُ البابَ**’dandır; yani onu kapadım. Denir: adam, onun konuşmasında **رَتِجَ**; **رَتَجاً**. Ve **الرِّتاج**: kapalı kapı([1]); Halîl böyle dedi. Ve hadiste rivayet olundu: “Kim malını Kâbe’nin **رِتَاج**’ına koyarsa”; dediler: o, kapıdır; ve kapının bizzat kendisini murat etmedi; lâkin o, malını Kâbe için bir hediye kıldı, nezri murat eder. [Dedi([2])]:
إذا أحْلَفُوني في عُليّةَ أُجْنِحَتْ *** يَميني إلى شَطْر الرِّتاجِ المضبَّبِ([3])  Asma‘î dedi: deve **أرْتَجَتِ**; rahmini su üzerine kapadığı zaman. Ve tavuk **أرْتَجَت**; karnı yumurta ile dolduğu zaman. Ve denir ki **المَرَاتج** dar yollar(dır). Ve **الرَّتائج**: üst üste dizilmiş kayalar([4]).
  (**رتخ**)  **الراء** ve **التاء** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: hamur **رَتخَ**; **رَتْخاً**; inceldiği zaman. Ve çamur da böyledir.
  (**رتع**)  **الراء** ve **التاء** ve **العين** tek bir kelimedir; ve o, yemekte genişliğe delâlet eder. Dersin: **رَتَعَ يَرْتَع**; dilediğini yediği zaman; ve bu, ancak bollukta olur. Ve **المراتِع**: **الرَّتْعَة** yerleri; ve bu menzil, insanın içinde yerleşip kaldığı (yerdir)([5]).
  (**رتب**)  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ([6]).
  Ve bu bâbdan onların sözü: **أَمْر تُرْتَبٌ**; sanki **تُفْعَل** (kalıbı) gibi; **رَتَبَ**’dan, devam ettiği zaman. Ve **الرَّتَب**: şiddet ve yorgunluk. Zû’r-Rumme dedi:
  * ما في عيشه رَتَبُ([7]) *
  Ve **الرَّتَب**: yerden merdiven gibi yükselen şey. Dersin: **رَتَبَةٌ** ve **رَتَبٌ**; senin “**دَرَجة** ve **دَرَج**” demen gibi. Amma onların **الرَّتَب** hakkında sözü: onun, işaret parmağı ile orta parmak arasında olan şey olduğu; işitilmiştir; ancak o ve onun benzerleri, sırf dilin özünden değildir.
---------------------------------------------------------------
([1]) **الغلق** iki ötre ile; lisanda olduğu gibi: ve kâmûs: “**المغلق**”; ve son lafızla **المجمل**’de vârid olmuştur. Asılda iki fetha ile zabt olundu; hatadır. Lisanda dedi: “Ve **باب غلق**: **مغلق**; ve o, mef‘ûl mânâsında fâ‘ildir; **قارورة** ve **باب فتح** gibi; yani geniş iri; ve **جذع قطل**”.
([2]) Bu, **المجمل**’dendir.
([3]) **أجنحت**: imlâ ettim. Asılda: “**أحجنت**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’da (**رتج**) (maddesinde).
([4]) **المجمل**’de ziyade etti: “bir tanesi **رتاجة**”. Ve **اللسان**’da “**الرتاجة**”yı vârid etti ve onu, “her dar geçit; sanki darlığından kapanmış” diye tefsir etti. Ve **القاموس**’ta: “**والرتائج**: kayalar; **رتاجة**’nın cemi”.
([5]) Bu madde böyle vârid oldu. Ve ondan sonraki sözde, şüphesiz bir düşme vardır. Ve **المجمل**’de bu madde ile ondan sonraki arasında birçok madde vârid etti; onlar (**رتق**، **رتك**، **رتل**، **رتم**، **رتو/أ**)’dur.
([6]) Bu maddenin evveli asıldan düşmüştür. Ve onun evveli **المجمل**’de: “**رتب**; yerleşip kaldığı ve devam ettiği zaman. Ve **أمر ترتب**: devamlı sabit”.
([7]) Beyit, dîvânda 17 ve **اللسان**’da (**رتب**) olduğu üzere tamamıyla:
تقيظ الرمل حتى هر خلفته *** تروح البرد ما في عيشه رتب

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ت ب
رَتَبَ الشيءُ‏:‏ ثبت ودام‏.‏
وله عز راتب وترتب‏.‏
قال الكميت‏:‏ وعمّى عمرو بـن الخثـارم قولـه بني من يفاع المجد ما هو ترتب كـان عمـه نسابـة فيقـول‏:‏ قولـه يرفعنـي‏.‏
والصبـي يترب الكعب‏:‏ يقيمه‏.‏
وقد رتب الكعب رتوباً‏.‏
وتقـول‏:‏ رتـب فلـان رتـوب الكعب في المقام الصعب‏.‏
ورتب في الصلاة‏:‏ انتصب قائماً‏.‏
ورتب في الأمـر حتـى كفـاه‏.‏
ورقـي فـي رُتـب الـدرج ومراتبهـا‏.‏
ورتّـب الأشيـاء ورتّـب الطلائـع فـي المراتـب والمراقب وهي مواضع الرقباء في الجبال‏.‏
قال الشماخ‏:‏ ومرتبـة لا يستقال بها الردى تلافى بها حلمي عن الجهل حاجز وما في عيشه رتب‏:‏ شدة‏.‏
وما في أمره رتب ولا عتب إذا كان سهلاً مستقيماً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لفلان مرتبة عند السلطان ومنزلة‏.‏
وهو من أهل المراتب وهو في أعلى الرتب‏.‏

##### Türkçe

ر ت ب
**رَتَبَ** şey: sabit oldu ve devam etti.
Ona (Allah’a) izzet olsun: **راتب** ve **ترتب**.
Kumeyt dedi ki: “Ve Amr b. el-Hathârim, sözünü (şu sözle) kör etti: ‘Yücelik yamaçlarından oğullarım; o, **ترتب** değildir.’ Amcası nesep bilgini idi; şöyle derdi: ‘Sözü: beni yükseltir.’”
Çocuk **يترب الكعب**: onu doğrultur.
Ve **رتب الكعب رتوباً**.
Ve dersin ki: “Falan, zor makamda topuğun **رتوب**’u gibi **رتب**.”
Ve **رتب في الصلاة**: ayakta dikildi.
Ve **رتب في الأمر حتى كفاه**.
Ve merdivenin **رُتَب**’lerinde ve onun **مراتب**’lerinde yükseldim.
Ve **رتّب الأشياء** ve **رتّب الطلائع** **المراتب** ve **المراقب** içinde; ve onlar, dağlarda gözcülerin yerleridir.
Şemmâh dedi ki: “Ve bir **مرتبة** ki onunla helâk istenmez; onunla, cehaletten (doğan) bir engel olarak, hilmi(m) telafi etti.” Ve onun yaşayışında **رتب** yoktur: şiddet.
Ve işi kolay, dosdoğru olduğunda, onun işinde **رتب** de yoktur, **عتب** da.
Mecazdan: falanın sultanın yanında bir **مرتبة**’si ve bir **منزلة**’si vardır.
Ve o, **المراتب** ehlindendir; ve o, **الرتب**’in en üstündedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَتَبَ الشيءُ يَرْتُبُ رتُوباً، وتَرَتَّبَ: ثبت فلم يتحرّك. يقال: رَتَبَ رُتُوبَ الكَعْبِ أَي انْتَصَبَ انْتِصابَه؛ ورَتَّبَه تَرتِـيباً: أَثْبَتَه. وفي حديث لقمان بن عاد: رَتَبَ رُتُوبَ الكَعْبِ أَيْ انْتَصَب كما يَنْتَصِبُ الكَعْبُ إِذا رَمَيْتَه، وصفه بالشَّهامةِ وحِدَّةِ النَّفْس؛ ومنه حديث ابن الزبير، رضي اللّه عنهما: كان يُصَلّي في المسجدِ
\<ص:410>
الحرام، وأَحجارُ الـمَنْجَنِـيقِ تَمُرُّ على أُذُنِه، وما يَلْتَفِتُ، كأَنه كَعْبٌ راتِبٌ. وعَيْشٌ راتِبٌ: ثابِتٌ دائمٌ. وأَمْرٌ راتِبٌ أَي دارٌّ ثابِت. قال ابن جني: يقال ما زِلْتُ على هذا راتِـباً وراتِـماً أَي مُقيماً؛ قال: فالظاهر من أَمر هذه الميم، أَن تكون بدلاً من الباءِ، لأَنه لم يُسمع في هذا الموضع رَتَمَ، مثل رَتَب؛ قال: وتحتمل الميم عندي في هذا أَن تكون أَصلاً، غير بدل من الرَّتِـيمَة، وسيأْتي ذكرها. والتُّرْتُبُ والتُّرْتَبُ كلُّه: الشيءُ الـمُقِـيم الثابِتُ. والتُّرْتُبُ: الأَمْرُ الثابِتُ. وأَمْرٌ تُرْتَبٌ، على تُفْعَلٍ، بضم التاءِ وفتح العين، أَي ثابت. قال زيادة ابن زيد العُذْرِيّ، وهو ابن أُخْت هُدْبةَ: مَلَكْنا ولَمْ نُمْلَكْ، وقُدْنا ولَمْ نُقَدْ، *  وكان لنَا حَقّاً، على الناسِ، تُرْتَبا وفي كان ضمير، أَي وكان ذلك فينا حَقّاً راتِـباً؛ وهذا البيت مذكور في أَكثر الكتب: وكان لنا فَضْلٌ(1) على الناسِ تُرْتَبا
(1 قوله «وكان لنا فضل» هو هكذا في الصحاح وقال الصاغاني والصواب في الاعراب فضلاً.) أَي جميعاً، وتاءُ تُرْتَبٍ الأُولى زائدة، لأَنه ليس في الأُصول مثل جُعْفَرٍ، والاشتقاقُ يَشهد به لأَنه من الشيءِ الرَّاتِب. والتُّرْتَبُ: العَبْدُ يَتوارَثُه ثلاثةٌ، لثَباتِه في الرِّقِّ، وإِقامَتِه فيه. والتُّرْتَبُ: التُّرابُ(2) (2 قوله «والترتب التراب» في التكملة هو بضم التاءَين كالعبد السوء ثم قال فيها والترتب الأبد والترتب بمعنى الجميع بفتح التاء الثانية فيهما.) لثَباتِه، وطُولِ بَقائه؛ هاتانِ الأَخيرتان عن ثعلب. والتُّرْتُبُ، بضم التاءَين: العبد السوء.
ورَتَبَ الرجلُ يَرْتُبُ رَتْباً: انْتَصَبَ. ورَتَبَ الكَعْبُ رُتُوباً: انْتَصَبَ وثَبَتَ. وأَرْتَبَ الغُلامُ الكَعْبَ إِرتاباً: أَثْبَتَه. التهذيب، عن ابن الأَعرابي: أَرْتَبَ الرجلُ إِذا سأَل بعدَ غِنًى، وأَرْتَبَ الرجلُ إِذا انْتَصَبَ قائماً، فهو راتِبٌ؛ وأَنشد: وإِذا يَهُبُّ من الـمَنامِ، رأَيتَه  *  كرُتُوبِ كَعْبِ الساقِ، ليسَ بزُمَّلِ وصَفَه بالشَّهامةِ وحِدَّةِ النفسِ؛ يقول: هو أَبداً مُسْتَيْقِظٌ مُنْتَصِبٌ. والرَّتَبَةُ: الواحدة من رَتَباتِ الدَّرَجِ.
والرُّتْبةُ والـمَرْتَبةُ: الـمَنْزِلةُ عند الـمُلوكِ ونحوها. وفي الحديث: مَن ماتَ على مَرْتَبةٍ من هذه الـمَراتِبِ، بُعِثَ عليها؛ الـمَرْتَبةُ: الـمَنْزِلةُ الرَّفِـيعةُ؛ أَراد بها الغَزْوَ والحجَّ، ونحوهما من العبادات الشاقة، وهي مَفْعلة مِن رتَبَ إِذا انْتَصَبَ قائماً، والـمَراتِبُ جَمْعُها. قال الأَصمعي: والـمَرْتبةُ الـمَرْقَبةُ وهي أَعْلَى الجَبَل. وقال الخليل: الـمَراتِبُ في الجَبل والصَّحارِي: هي الأَعْلامُ التي تُرَتَّبُ فيها العُيُونُ والرُّقَباءُ.
والرَّتَبُ: الصُّخُورُ الـمُتقارِبةُ، وبعضُها أَرفعُ من بعض، واحدتها رَتَبةٌ، وحكيت عن يعقوب، بضم الراءِ وفتح التاءِ.
وفي حديث حذيفة، قال يومَ الدَّارِ: أَما انه سيكُونُ لها وقَفَاتٌ ومَراتِبُ، فمن ماتَ في وقَفاتِها خيرٌ مـمَّن ماتَ في مَراتِـبها؛ الـمَراتِبُ: مَضايِقُ الأَوْدية في حُزُونةٍ.
والرَّتَبُ: ما أَشرفَ من الأَرضِ، كالبَرْزَخِ؛
\<ص:411>
يقال: رَتَبةٌ ورَتَبٌ، كقولك دَرَجةٌ ودَرَجٌ. والرَّتَبُ: عَتَبُ الدَّرَجِ. والرَّتَب: الشدّةُ. قال ذو الرمة، يصف الثور الوحشي: تَقَيَّظَ الرَّمْلَ، حتى هَزَّ خِلْفَتَه *  ترَوُّحُ البَرْدِ، ما في عَيْشِه رَتَبُ أَي تَقَيَّظ هذا الثورُ الرَّمْل، حتى هَزَّ خِلْفَتَه، وهو النباتُ الذي يكون في أَدبارِ القَيْظِ؛ وقوله ما في عَيْشِه رَتَب أَي هو في لِـينٍ من العيشِ.
والرَّتْباءُ: الناقةُ الـمُنْتَصِبةُ في سَيْرِها. والرَّتَبُ: غِلَظُ العَيْشِ وشِدَّتُه؛ وما في عَيْشِه رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أَي ليس فيه غِلَظٌ ولا شِدّةٌ أَي هو أَمْلَسُ. وما في هذا الأَمر رَتَبٌ ولا عَتَبٌ أَي عَناءٌ وشِدّةٌ، وفي التهذيب: أَي هو سَهْلٌ مُستقِـيمٌ. قال أَبو منصور: هو بمعنى النَّصَب والتَّعَب؛ وكذلك الـمَرْتبةُ، وكلُّ مَقامٍ شديدٍ مَرْتَبةٌ؛ قال الشماخ:
ومَرْتبة لا يُسْتَقالُ بها الرَّدَى، *  تلاقى بها حِلْمِـي، عن الجَهْلِ، حاجز والرَّتَبُ: الفَوْتُ بين الخِنْصِرِ والبِنْصِر، وكذلك بين البِنْصِر والوُسْطَى؛ وقيل: ما بين السَّبَّابة والوُسْطَى، وقد تسكن.

##### Türkçe

**رَتَبَ** şey **يَرْتُبُ** **رتُوباً**; ve **تَرَتَّبَ**: sabit oldu da hareket etmedi.

Denir ki: **رَتَبَ رُتُوبَ الكَعْبِ** yani onun dikilişi gibi dikildi; ve **رَتَّبَه تَرتِـيباً**: onu sabitledi. Lokman b. Âd hadîsinde: **رَتَبَ رُتُوبَ الكَعْبِ** yani, onu attığında **الكَعْبُ** nasıl dikilirse öyle dikildi; onu yiğitlik ve nefsin keskinliği ile vasfetti; bundan İbnü’z-Zübeyr hadîsi, Allah onlardan razı olsun: Mescid-i Harâm’da namaz kılardı, **الـمَنْجَنِـيقِ** taşları kulağının üzerinden geçerdi, dönüp bakmazdı; sanki o, **كَعْبٌ راتِبٌ** idi.

**وعَيْشٌ راتِبٌ**: sabit, devamlı. Ve **أَمْرٌ راتِبٌ** yani süreklilik gösteren, sabit. İbn Cinnî dedi: “**ما زِلْتُ على هذا راتِـباً وراتِـماً**” denir; yani ikamet eden. Dedi: Bu **الميم**’in işi hakkında görünen, onun **الباءِ**’dan bedel olmasıdır; çünkü bu yerde **رَتَمَ**, **رَتَب** gibi işitilmemiştir. Dedi: Bana göre bu hususta **الميم**’in, **الرَّتِـيمَة**’den bedel olmayıp asl olması ihtimali de vardır; onun zikri gelecektir.

**والتُّرْتُبُ والتُّرْتَبُ** hepsi: yerleşik, sabit olan şey.

**والتُّرْتُبُ**: sabit olan iş. Ve **أَمْرٌ تُرْتَبٌ**, **تُفْعَلٍ** vezni üzere, **التاءِ**’nin zammesi ve **العين**’in fethasıyla; yani sabit. Ziyâde b. Zeyd el-‘Uẕrî dedi, o Hudbe’nin kız kardeşinin oğludur:
مَلَكْنا ولَمْ نُمْلَكْ، وقُدْنا ولَمْ نُقَدْ، *  وكان لنَا حَقّاً، على الناسِ، تُرْتَبا

Ve **كان**’da bir zamir vardır; yani: ve bu, bizde sabit bir hak idi; ve bu beyit, kitapların çoğunda şöyle zikredilmiştir:
وكان لنا فَضْلٌ(1) على الناسِ تُرْتَبا
(1 “**وكان لنا فضل**” sözü: Sıhâh’ta böyledir; Sâğânî dedi: i‘râbda doğrusu **فضلاً**’dır.)

Yani: hep birlikte. Ve **تُرْتَبٍ**’in ilk **تاء**’sı zâiddir; çünkü asıllarda **جُعْفَرٍ** gibi (bir örnek) yoktur; ve iştikak buna şahitlik eder; çünkü o, **الشيءِ الرَّاتِب**’dendir.

**والتُّرْتَبُ**: üç kişinin miras aldığı köle; kölelikte sabit oluşu ve onda ikamet edişi sebebiyle. Ve **التُّرْتَبُ**: **التُّرابُ**(2)
(2 “**والترتب التراب**” sözü: Tekmile’de iki **التاء**’nın zammesiyle, kötü köle gibi, sonra orada dedi ki: **والترتب الأبد** ve **والترتب** “hep birlikte” mânasında, ikisinde de ikinci **التاء**’nın fethiyle.) sabit oluşu ve kalışının uzunluğu sebebiyle; bu son ikisi Sa‘leb’dendir.

**والتُّرْتُبُ** iki **التاء**’nın zammesiyle: kötü köle.

**ورَتَبَ** adam **يَرْتُبُ رَتْباً**: dikildi. Ve **رَتَبَ الكَعْبُ رُتُوباً**: dikildi ve sabit oldu.

Ve **أَرْتَبَ** oğlan **الكَعْبَ إِرتاباً**: onu sabitledi. Tehzîb’de, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَرْتَبَ** adam, zenginlikten sonra istediği zaman; ve **أَرْتَبَ** adam, ayakta dikildiği zaman; o hâlde o **راتِبٌ**’dir; ve şu beyit okundu:
وإِذا يَهُبُّ من الـمَنامِ، رأَيتَه  *  كرُتُوبِ كَعْبِ الساقِ، ليسَ بزُمَّلِ

Onu yiğitlik ve nefsin keskinliği ile vasfetti; der ki: o, daima uyanık, dikilmiş hâldedir.

**والرَّتَبَةُ**: merdiven basamaklarının **رَتَباتِ**’ından bir tanesi.

**والرُّتْبةُ والـمَرْتَبةُ**: krallar ve benzerleri nezdindeki mevki. Hadîste: “Bu **الـمَراتِبِ**’den bir **مَرْتَبةٍ** üzere ölen, onun üzere diriltilir.” **الـمَرْتَبةُ**: yüksek mevki; bununla gazayı ve haccı ve benzeri meşakkatli ibadetleri kastetti; ve o, **رتَبَ**’dan **مَفْعلة**’dir; ayakta dikildiği zaman; ve **الـمَراتِبُ** onun cem‘idir. Asma‘î dedi: **الـمَرْتبةُ** **الـمَرْقَبةُ**’dir; o da dağın en yükseğidir. Halîl dedi: Dağda ve sahralarda **الـمَراتِبُ**, içinde gözlerin ve gözcülerin yerleştirildiği alâmetlerdir.

**والرَّتَبُ**: birbirine yakın kayalar; bazısı bazısından daha yüksektir; onun bir tanesi **رَتَبةٌ**’dir; Ya‘kûb’dan, **الراءِ**’nin zammesi ve **التاءِ**’nin fethiyle rivayet edildi.

Huzeyfe hadîsinde, **يومَ الدَّارِ** günü dedi: “Dikkat edin, onun için duruşlar ve **مَراتِبُ** olacaktır; onun duruşlarında ölen, onun **مَراتِـب**’inde ölen kimseden daha hayırlıdır.” **الـمَراتِبُ**: sertlikte vadilerin boğazlarıdır.

**والرَّتَبُ**: yerden yüksek olan şey, **البَرْزَخِ** gibi;
denir ki: **رَتَبةٌ** ve **رَتَبٌ**, senin “**دَرَجةٌ** ve **دَرَجٌ**” demen gibi. Ve **الرَّتَبُ**: merdivenin eşiği. Ve **الرَّتَب**: şiddet. Zû’r-Rumme dedi, yaban öküzünü vasfederken:
تَقَيَّظَ الرَّمْلَ، حتى هَزَّ خِلْفَتَه *  ترَوُّحُ البَرْدِ، ما في عَيْشِه رَتَبُ

Yani: bu öküz kumu yaz sıcağına tuttu, ta ki **خِلْفَتَه**’yi titretti; o, yazın sonlarında arkalarda olan bitkidir; ve “**ما في عَيْشِه رَتَب**” sözü: yani o, yaşayışta bir yumuşaklık içindedir.

**والرَّتْباءُ**: yürüyüşünde dikilen dişi deve. Ve **الرَّتَبُ**: yaşayışın kabalığı ve şiddeti; “**ما في عَيْشِه رَتَبٌ ولا عَتَبٌ**” yani onda kabalık da şiddet de yoktur; yani o pürüzsüzdür. Ve “Bu işte **رَتَبٌ** da **عَتَبٌ** de yoktur” yani meşakkat ve şiddet yoktur; Tehzîb’de: yani o kolay, dosdoğrudur. Ebû Mansûr dedi: O, yorgunluk ve bitkinlik mânasındadır; ve كذلك **الـمَرْتبةُ**; ve her şiddetli makam **مَرْتَبةٌ**’dir; Şemmâh dedi:
ومَرْتبة لا يُسْتَقالُ بها الرَّدَى، *  تلاقى بها حِلْمِـي، عن الجَهْلِ، حاجز

**والرَّتَبُ**: serçe parmak ile yüzük parmağı arasındaki açıklık; ve كذلك yüzük parmağı ile orta parmak arasındaki; ve denildi ki: işaret parmağı ile orta parmak arasındaki; ve bazen sükûnlanır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ت ب * * الرُّتْبَةُ * و * المَرْتَبَةُ * المنزلة و * رَتَبَ * الشيء ثبت وبابه دخل وأمر * رَاتِبٌ * أي دائم ثابت

##### Türkçe

* ر ت ب * * **الرُّتْبَةُ** * ve * **المَرْتَبَةُ** *: menzil(e)/derece. Ve * **رَتَبَ** *: şey sabit oldu; ve babı **دخل**’dür. Ve emir: * **رَاتِبٌ** *; yani: devamlı, sabit.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رتب الشيء يرتب رتوبا: ثبت ودام ولم يتحرك، كترتب، وعيش راتب: ثابت دائم، وأمر راتب أي دار ثابت، قال ابن جني: يقال: مازلت على هذا راتبا وراتما أي مقيما، قال: فالظاهر من أمر هذه الميم أن تكون بدلا من الباء، لأنه لم يسمع في هذا المحل: رتم مثل رتب، قال ويحتمل الميم عندي في هذا أن يكون أصلا غير بدل من الرتيمة، وسيأتي ذكرها ورتبته أنا ترتيبا: أثبته.
 والترتب كقنفذ وجندب: الشيء المقيم الثابت وأمر ترتب على تفعل بضم التاء وفتح العين أي ثابت، قال زيادة بن زيد العذري، وهو ابن أخت هدبة:
  ملكنا ولم نملك وقدنا ولم نقدوكان لنا حقا على الناس ترتبا قال الصرفيون: تاء ترتب الأولى زائدة، لأنه ليس في الأصول مثل جعفر، والاشتقاق يشهد به، لأنه من الشيء الراتب.
 والترتب كجندب: الأبد، والعبد السوء يتوارثه ثلاثة، لثباته في الرق وإقامته فيه. والترتب: التراب لثباته وطول بقائه، الأخيرتان عن ثعلب ويضم أي التاء الثانية، كذا ضبطه في اللسان في معنى الأولى من الأخيرتين وكذا قولهم جاءوا ترتبا وكذا قول العذري على الرواية المشهورة في الكتب:
  وكان لنا فضل على الناس ترتبا أي جميعا والصحيح في الرواية  حقا على الناس  والصواب في الإعراب  فضلا  .
 واتخذ فلان ترتبة كطرطبة أي شبه طريق نقله الصاغاني يطؤه.

  والرتبة بالضم، والمرتبة: المنزلة عند الملوك ونحوها، وفي الحديث  من مات على مرتبة من هذه المراتب بعث عليها  المرتبة: المنزلة الرفيعة أراد بها الغزو والحج ونحوهما من العبادات الشاقة، وهي مفعلة من رتب إذا انتصب قائما، والمراتب: جمعها، قال الأصمعي: والمرتبة: المرقبة، وهي أعلى الجبل، وقال الخليل: المراتب في الجبل والصحاري، وهي الأعلام التي ترتب فيها العيون والرقباء وفي حديث حذيفة قال يوم الدار  أما إنه سيكون لها وقفات ومراتب فمن مات في وقفاتها خير ممن مات في مراتبها  المراتب: مضايق الأودية في حزونة، ومن المجاز: له مرتبة عند السلطان أي منزلة، وهو من أهل المراتب، وهو في أعلى الرتب.
 والرتب، محركة: الشدة والانتصاب ورتب الرجل يرتب رتبا: انتصب، وفي حديث لقمان ابن عاد  : رتب رتوب الكعب في المقام الصعب  أي انتصب كما ينتصب الكعب إذا رميته، ورتب الكعب رتوبا: انتصب وثبت وقد أرتب الرجل إذا انتصب قائما، فهو راتب، عزاه في  التهذيب  لابن الأعرابي، وأنشد:
  وإذا يهب من المـنـام رأيتـه                      كرتوب كعب الساق ليس بزمل وصفه بالشهامة وحدة النفس، يقول: هو أبدا مستيقظ منتصب، وأرتب الغلام الكعب إرتابا: أثبته، وفي حديث ابن الزبير  كان يصلي في المسجد الحرام وأحجار المنجنيق تمر على أذنه وما يلتفت كأنه كعب راتب  .
 والرتب: ما أشرف من الأرض كالبرزخ، يقال: رتبة ورتب كدرجة ودرج والرتب: الصخور المتقاربة وبعضها أرفع من بعض واحدتها: رتبة، وحكيت عن يعقوب بضم الراء وفتح التاء والرتب: عتب الدرج، والرتب: غلظ العيش وشدته، قال ذو الرمة يصف الثور الوحشي:
  تقيظ الرمل حتى هز خلفـتـه                      تروح البرد ما في عيشه رتب أي تقيظ هذا الثور الرمل، والخلفة: النبات الذي يكون في أدبار القيظ وما في عيشه رتب أي هو في لين من العيش، وما في عيشه رتب ولا عتب أي ليس فيه غلظ ولا شدة أي هو أملس، وما في هذا الأمر رتب ولا عتب أي عناء وشدة، وفي التهذيب: أي هو سهل مستقيم، وقال أبو منصور هو بمعنى النصب والتعب، وكذلك المرتبة، وكل مقام شديد: مرتبة قال الشماخ:
  ومرتبة لا يستقال بـهـا الـردى                      تلافى بها حلمي عن الجهل حاجز والرتب: الفوت بين الخنصر والبنصر، عن ابن دريد وكذا لك بين البنصر والوسطى وقيل: ما بين السبابة والوسطى وقد يسكن والمعروف في الأول: البصم، وفي الثاني: العتب، قاله الصاغاني والرتب: أن تجعل أربع أصابعك مضمومة كالبرزخ، نقله الليثث.
 والرتباء: الناقة المنتصبة في سيرها، عن ابن الأعرابي.
 وأرتب الرجل إرتابا إذا سأل بعد غنى، حكاه ابن الأعرابي أيضا، كذا في التهذيب.
 وباب المراتب ببغداد، نسب إليه المحدثون.
 والرتب بفتح فسكون: قرية قرب سجلماسة.

##### Türkçe

**رتب** şey’i **يرتب** **رتوبا**: sabit oldu ve devam etti ve hareket etmedi; **كترتب** gibi. Ve **عيش راتب**: sabit, daim. Ve **أمر راتب** yani sabit dönen (cereyan eden) iş. İbn Cinnî dedi: denilir: “**مازلت على هذا راتبا وراتما**” yani ikamet edici. Dedi: Bu **ميم**’in işi hakkında zahir olan, onun **باء**’dan bedel olmasıdır; çünkü bu mahalde “**رتم**” işitilmedi, “**رتب**” gibi. Dedi: ve bende bu hususta **ميم**’in, **الرتيمة**’den bedel olmayan bir asl olması da muhtemeldir; onun zikri gelecektir. Ve ben onu **ترتيبا** **رتبته**: onu sabit kıldım.

Ve **الترتب** **قنفذ** ve **جندب** gibi: ikamet eden sabit şey. Ve **أمر ترتب** “**تفعل**” üzere, **تاء**’nın zammı ve **عين**’in fethi ile; yani sabit. Ziyâde b. Zeyd el-‘Uzerî dedi—o, Hudbe’nin kız kardeşinin oğludur:

  ملكنا ولم نملك وقدنا ولم نقدوكان لنا حقا على الناس ترتبا

Sarfçılar dedi: **ترتب**’in ilk **تاء**’sı zâiddir; çünkü asıllarda **جعفر** gibi (bir vezin) yoktur; ve iştikak buna şahitlik eder; çünkü o, **الشيء الراتب**’dendir.

Ve **الترتب** **جندب** gibi: ebed. Ve kötü köle, üç kişi tarafından miras alınır; kölelikte sabitliği ve onda ikameti sebebiyle. Ve **الترتب**: toprak; sabitliği ve uzun kalışı sebebiyle. Son ikisi Sa‘leb’dendir; ve (yani) ikinci **تاء** zammolunur. Lisân’da, son ikiden birincisinin manasında böyle ضبط edilmiştir; ve onların “**جاءوا ترتبا**” demeleri de böyledir; ve ‘Uzerî’nin, kitaplarda meşhur rivayet üzere sözü de böyledir:

  وكان لنا فضل على الناس ترتبا

yani topluca. Ve rivayette sahih olan: “**حقا على الناس**”tır; ve i‘rabda doğru olan: “**فضلا**”dır.

Ve falan kimse **ترتبة** edindi, **طرطبة** gibi; yani Sâgânî’nin naklettiğine göre, onun üzerine basıp çiğnediği yol benzeri.

Ve **الرتبة** (zamm ile) ve **المرتبة**: krallar ve benzerleri katındaki menzile. Hadiste: “**من مات على مرتبة من هذه المراتب بعث عليها**”. **المرتبة**: yüce menzile; bununla, gazve ve hac ve benzerleri gibi meşakkatli ibadetleri kastetti. Ve o, **رتب**’den, “dikilip ayakta durdu” manasında, **مفعلة**’dir. Ve **المراتب**: onun cem‘idir. Asma‘î dedi: **المرتبة**: **المرقبة**’dir; o da dağın en üstüdür. Halîl dedi: **المراتب** dağda ve sahralardadır; ve onlar, gözlerin ve gözcülerin içinde tertip edildiği alametlerdir. Huzeyfe’nin hadîsinde, “ev günü” dedi: “**أما إنه سيكون لها وقفات ومراتب فمن مات في وقفاتها خير ممن مات في مراتبها**”. **المراتب**: sertlikte vadilerin dar geçitleridir. Ve mecazdan: onun sultan yanında **مرتبة**’si vardır, yani menzile; ve o, **أهل المراتب**’dendir; ve o, **أعلى الرتب**’dtedir.

Ve **الرتب**, harekeli: şiddet ve doğrulup dikilme. Ve adam **رتب** eder, **رتبا**: doğrulup dikildi. ‘Âd oğlu Lokmân hadîsinde: “**رتب رتوب الكعب في المقام الصعب**”: yani, onu attığında topuğun dikildiği gibi dikildi. Ve topuk **رتب** etti, **رتوبا**: dikildi ve sabit oldu. Ve adam **أرتب** etti; dikilip ayakta durduğunda. O halde o, **راتب**’tir. Bunu **التهذيب**’de İbnü’l-A‘râbî’ye nisbet etti. Ve şu beyti okudu:

  وإذا يهب من المـنـام رأيتـه                      كرتوب كعب الساق ليس بزمل

Onu yiğitlik ve nefsin keskinliği ile vasfetti; der ki: o, daima uyanık, dikilmiş haldedir. Ve oğlanın topuğunu **إرتابا** **أرتب** etti: onu sabit kıldı. İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Mescid-i Harâm’da namaz kılardı; mancınık taşları kulağının yanından geçerdi de dönüp bakmazdı; sanki **كعب راتب** idi.”

Ve **الرتب**: yerden yüksek olan şey, berzah gibi. Denilir: **رتبة** ve **رتب**, **درجة** ve **درج** gibi. Ve **الرتب**: birbirine yakın kayalar; bazısı bazısından daha yüksektir; onun bir tanesi: **رتبة**. Ya‘kûb’dan, **راء**’nın zammı ve **تاء**’nın fethi ile rivayet ettim. Ve **الرتب**: merdiven eşiği. Ve **الرتب**: geçimin kalınlığı ve şiddeti. Zü’r-Rumme, yaban öküzünü vasfederek dedi:

  تقيظ الرمل حتى هز خلفـتـه                      تروح البرد ما في عيشه رتب

Yani bu öküz kumu yaz sıcağına maruz bırakır; ve **الخلفة**: yaz sıcağının arkalarında olan bitkidir. Ve “**ما في عيشه رتب**” yani o, geçimde yumuşaklıktadır. Ve “**ما في عيشه رتب ولا عتب**” yani onda kalınlık yoktur ve şiddet yoktur; yani o, pürüzsüzdür. Ve “**ما في هذا الأمر رتب ولا عتب**” yani meşakkat ve şiddet. **التهذيب**’de: yani o, kolay, düzgün. Ebû Mansûr dedi: o, dikilme ve yorgunluk manasındadır; ve **المرتبة** de böyledir. Ve her şiddetli makam: **مرتبة**. Şemmâh dedi:

  ومرتبة لا يستقال بـهـا الـردى                      تلافى بها حلمي عن الجهل حاجز

Ve **الرتب**: serçe parmak ile yüzük parmağı arasındaki açıklık; İbn Düreyd’den. Ve yine senin için, yüzük parmağı ile orta parmak arasında. Ve denildi: işaret parmağı ile orta parmak arasında. Ve bazen sükûnlanır. Ve birincide bilinen: **البصم**; ikincide: **العتب**. Bunu Sâgânî söyledi. Ve **الرتب**: dört parmağını, berzah gibi, bitişik kılmandır; Leys bunu nakletti.

Ve **الرتباء**: yürüyüşünde dikilen deve; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve adam **أرتب** eder, **إرتابا**: zenginlikten sonra istediğinde; bunu da İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; **التهذيب**’de böyle.

Ve Bağdat’ta **باب المراتب**; muhaddisler ona nisbet edildi.

Ve **الرتب** (fetha sonra sükûn ile): Sicilmâse yakınında bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَتَبَ
1 رَتَبَ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. رَتُبَ , inf. n. رُتُوبٌ, (S, M, Msb, K, *) It (a thing, S, M, Msb) was, or became, constant, firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, established, (S, M, A, Msb, K,) and stationary, or motionless; (S, * M, A, * Msb, * K;) as also ↓ ترتّب. (M, K.) Also, said of a thing, (T,) of a كَعْب [i. e. cockal-bone, or die], [aor. and] inf. n. as above, (S, M, A, TA,) and of a man, (M, TA,) aor. as above, inf. n. رَتْبٌ, (M,) or رَتَبٌ, (K, * TA,) It, and he, stood erect, or upright; (T, S, M, A, TA; [but in some copies of the K, الاِنْصِبَابُ is erroneously put for الاِنْتِصَابُ as the explanation of الرَّتَبُ;]) and (TA) so ↓ ارتب, (K, TA, [but this I rather think to be a mistranscription,]) said of a man: mentioned in the T as on the authority of IAar. (TA. [But in the T, I find only رَتَبَ in this sense.]) So in the saying, رَتَبَ رُتُوبَ الكَعْبِ فِى المَقامِ الصَّعْبِ [He stood erect like as does the cockal-bone, or the die, in the difficult standingplace]: (S, * A, TA:) occurring in a trad. of Lukmán Ibn-'Ád. (TA.) And رَتَبَ فِى الصَّلَاةِ He stood erect in prayer. (A.) [Or] رَتَبَ said of a man, [aor. رَتُبَ ,] inf. n. رَتْبٌ and رُتُوبٌ, signifies He remained, stayed, dwelt, or abode, in the town, or country: and also he stood firm. (Msb.) And you say also, رَتَبَ فِى الأَمْرِ [He was constant, firm, &c., in the affair]. (A.)

رتّب
2 رتّب ذ , (S, M, A, &c.,) inf. n. تَرْتِيبٌ, (S, K,) He made, or rendered, (a thing, S, M, or things, A,) constant, firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, established, and stationary, or motionless. (S, * M, Msb, K.) You say, رتّب الطَّلَائِعَ فِى المَرَاتِبِ [He stationed the scouts upon the مراتب]. (A. See مَرْتَبَةٌ.) ― -b2- He set things in order, disposed them regularly, arranged them, or classified them. (MA.) You say, رتّب الرُّتَبَ [He set in order, regularly disposed, arranged, classified, distributed, or appointed, the stations, posts of honour, &c.]. (TA voce أَصَّلَ.) ― -b3- [Hence,] تَرْتِيبٌ is sometimes used as signifying The mode of construction termed لَفٌّ وَنَشْرٌ [when it is regularly disposed: see art. لف]. (Har p. 383.) ― -b4- [Also The prescribing, or observing, a particular order in any performance; as, for instance, in the ablution termed الوُضُوْء.] ― -b5- And The drawing of omens, one after another. (KL.)

ارتب الكَعْبَ
4 ارتب الكَعْبَ ذ , (T, M, A,) inf. n. اـِرْتَابٌ, (T,) said of a boy, (T, M, A,) He made the كعب [i. e. cockal-bone, or die,] to stand erect, or upright: (T, * A:) or he made the كعب firm, or steady. (M.) -A2- ارتب as an intrans. v.: see 1. -A3- Also, inf. n. as above, He became a beggar, after having been rich, or in a state of competence. (IAar, T, K. [Perhaps formed by transposition from أَتْرَبَ.]) -A4- And He invited distinguished persons to his food, or banquet. (T.)

ترتّب
5 ترتّب ذ : see 1, first sentence. ― -b2- [Also, as quasi-pass of 2, It was, or became, set in order, regularly disposed, arranged, or classified. ― -b3- And ترتّب عَلَيْهِ It was consequent upon it; it resulted, or accrued, from it.]

رَتْبٌ
رَتْبٌ ذ : see the next paragraph.

رَتَبٌ
رَتَبٌ ذ The steps of stairs. (M, TA.) ― -b2- Rocks near together, some of them higher than others: (M, K:) [a coll. gen. n.:] n. un. ↓ رَتَبَةٌ; mentioned on the authority of Yaakoob as [written ↓ رُتَبٌ,] with damm to the ر and fet-h to the ت. (M.) ― -b3- Elevated ground, (S, K,) like a بَرْزَخ [or bar, or an obstruction, between two things: app. a coll. gen. n. in this sense also; n. un. with ة; for] you say ↓ رَتَبَةٌ and رَتَبٌ like as you say دَرَجَةٌ and دَرَجٌ. (S.) ― -b4- Hardness, or difficulty: (S, A, K:) coarseness, hardness, or difficulty, of life or living: (M, K: *) fatigue, weariness, embarrassment, or trouble; as also ↓ مَرْتَبَةٌ. (M.) You say, مَا فِى عَيْشِهِ رَتَبٌ (T, S, M, A) There is no hardness, or difficulty, in his life or living: (S, A:) or no coarseness, hardness, or difficulty. (M.) And مَا فِى هٰذَا الأَمْرِ رَتَبٌ, and ↓ مَرْتَبَةٌ, There is no fatigue, weariness, embarrassment, or trouble, in this affair. (M.) And مَا فِى هٰذَا الأَمْرِ رَتَبٌ وَلا عَتَبٌ There is not in this affair any hardness, or difficulty: (S:) or any fatigue, or trouble: (T:) i. e. it is easy, and rightly disposed. (T, A.) -A2- Also The space between the little finger and that next to it, namely, the third finger, [when they are extended apart:] and the space between the third finger and the middle finger [when they are so extended]: (M, K:) or the space between the fore finger and the middle finger [when they are so extended]: sometimes written and pronounced ↓ رَتْبٌ: (S, TA:) [or it is a coll. gen. n.; and] ↓ رَتَبَةٌ [is the n. un., and] signifies the space between [any two of] the fingers. (TA in art. رتق. [See also بُصْمٌ.]) It denotes also The [space that is measured by] putting the four fingers close together. (K. [See also عَتَبٌ.])

رُتْبَةٌ
رُتْبَةٌ ذ A single step of stairs or of a ladder; (MA;) [and so ↓ مَرْتَبَةٌ, as appears from what follows:] pl. of the former رُتَبٌ (MA) [and رُتَبَاتٌ, for Az says that] رُتْبَةٌ signifies one of the رُتَبَات of stairs: (T:) [the pl. of مَرْتَبَةٌ is مَرَاتِبُ.] You say, رَقِىَ فِى رُتَبِ الدَّرَجِ and ↓ مَرَاتِبِهَا [He ascended the steps of the stairs]. (A.) ― -b2- [Hence,] also, (S, M, A, * Msb, K,) and ↓ مَرْتَبَةٌ, (T, S, M, A, K, TA,) [or] from رَتَبَ signifying “ he stood erect, ” (TA,) (tropical:) A station, or standing; a post of honour; rank; condition; degree; dignity; or office; (T, S, M, A, Msb, K, TA;) with, or at the courts of, kings; and the like: (T, TA:) or a high station, &c.: (TA:) pl. of the former رُتَبٌ; (A, * Msb, TA;) and of the latter ↓ مَرَاتِبُ. (A, TA.) You say, هُوَ فِى أَعْلَى الرُّتَبِ (tropical:) [He is in the highest of stations, &c.]: and عِنْدَ ↓ لَهُ مَرْتَبَةٌ السُّلْطَانِ (tropical:) [He has a station, &c., or high station, &c., with, or at the court of, the Sultán]: and ↓ هُوَ مِنْ أَهْلِ المَرَاتِبِ (tropical:) [He is of the people of high stations, &c.]. (A, TA.) ― -b3- [رُتْبَةٌ also signifies The order of the proper relative places of things; as, for instance, of the words in a sentence.] ― -b4- See also the pl. رُتَبٌ in the next preceding paragraph.

رَتَبَةٌ
رَتَبَةٌ ذ n. un. of رَتَبٌ, which see in three places. (S, * M.)

رَتْبَآءُ
رَتْبَآءُ ذ A she-camel erect in her pace. (T, K.)

رَاتِبٌ
رَاتِبٌ ذ (Msb) and ↓ تُرْتُبٌ and ↓ تُرْتَبٌ (M, K) and ↓ تَرْتُبٌ (M) A thing constant, firm, steady, steadfast, stable, fixed, fast, settled, established, stationary, or motionless: (M, Msb, K: [the third of these words, in this sense, is mentioned in the T in art. ترب: but see the next paragraph:]) and the first, standing erect, or upright; (T, TA;) applied to a thing, (T,) to a كَعْب [i. e. cockal-bone, or die], and to a man. (TA.) You say أَمْرٌ رَاتِبٌ A thing, or an affair, continual, or uninterrupted, (دَارٌّ.) constant, firm, steady, &c.: and ↓ أَمْرٌ تُرْتَبٌ, the latter word of the measure تُفْعَلٌ, with damm to the ت and fet-h to the ع, a thing, or an affair, constant, firm, steady, &c. (S.) And عِزٌّ رَاتِبٌ Might, high rank or condition, or the like, constant, firm, &c. (A.) And عَيْشٌ رَاتِبٌ Constant, or continual, (M, TA,) fixed, settled, or established, (TA,) means of subsistence. (M, TA.) And مَا زِلْتُ عَلَى هٰذَا رَاتِبًا I ceased not to be, or to do, thus constantly; as also رَاتِمًا; in which, IJ says, the م is app. a substitute for ب, because we have not heard رَتَمَ used like رَتَبَ; but it may be radical, from الرَّتِيمَةُ. (M.) ― -b2- [رَاتِبٌ in the modern language, used as a subst., signifies A set pension, salary, and allowance; a ration; and any set office, or task: and so رَاتِبَةٌ; pl. رَوَاتِبُ.]

تُرْتَبٌ
تُرْتَبٌ ذ and تُرْتُبٌ and تَرْتُبٌ: see the next preceding paragraph, in four places. ― -b2- You say also, جَاؤُوا تُرْتَبًا and تُرْتُبًا, meaning They came all together. (K.) And a poet says, (M,) namely, Ziyád Ibn-Zeyd El-'Odharee, (TA,)
وَكَانَ لَنَا فَضْلٌ عَلَى النَّاسِ تُرْتَبَا
meaning [And we possessed excellence above the people] all together: (M, TA:) thus accord. to the reading commonly known: but, as some relate it,
وَكَانَ لَنَا حَقًّا عَلَى النَّاسِ تُرْتَبَا
i. e. [And it was a just claim that we had upon the people,] settled, or established. (TA.) The first ت in تُرْتَبٌ is augmentative, because there is no word like جُعْفَرٌ; and the derivation also is an evidence of this, for the word is from الشَّىْءُ الرَّاتِبُ. (M.) -A2- Also the second of these three words, (T in art. ترب, and M, and L,) or the first of them, (K,) A bad slave: (T, K:) or a slave whom three persons inherit, one after another; because of his continuance in slavery: [it being a common custom for a man to make a good slave free at his death:] mentioned by Th. (M.) ― -b2- Also the second, (Th, M, K,) and the first, (K,) Dust, or earth; syn. تُرَابٌ: (Th, M, K:) because of its long endurance. (Th, M.) ― -b3- And the first, i. q. أَبَدٌ [Time, or duration, or continuance, or existence, without end; &c.: or the right reading may perhaps be آبِدٌ, i. e. remaining constantly, &c.]. (K.)

أَخَذَ فُلَانٌ تُرْتُبَّةً
أَخَذَ فُلَانٌ تُرْتُبَّةً ذ Such a one took what was like a road, to tread it. (K, * TA.)

مَرْتَبَةٌ
مَرْتَبَةٌ ذ , and its pl. مَرَاتِبُ: see رُتْبَةٌ, in six places. ― -b2- Accord. to As, it signifies A place of observation, which is the summit of a mountain, or the upper part thereof: (S:) accord. to Kh, (S,) the مَرَاتِب in mountains and in deserts (صَحَارٍ) are [structures such as are termed] أَعْلَام [pl. of عَلَمٌ, q. v.,] upon which are stationed (↓ تُرَبُ) scouts, or spies: (T, S:) or places to which scouts ascend, in, or upon, mountains. (A.) ― -b3- The pl. also signifies Narrow and rugged parts of valleys. (TA from a trad.) ― -b4- And the sing., Any difficult station or position. (M.) ― -b5- See also رَتَبٌ, in two places. ― -b6- [In post-classical works, and in the language of the present day, it is applied to A mattress, upon which to sit or recline or lie; such as is spread upon a couch-frame or upon the ground.]

##### Türkçe

**رَتَبَ**
1 **رَتَبَ** ذ , (T, S, M, &c.,) muzârîsi **رَتُبَ** , mastarı **رُتُوبٌ**, (S, M, Msb, K, *) O (bir şey, S, M, Msb) sürekli, sağlam, sâbit, sebatkâr, istikrarlı, yerleşik, müesses, (S, M, A, Msb, K,) ve durgun yahut hareketsiz oldu; (S, * M, A, * Msb, * K;) ve yine ↓ **ترتّب** da böyledir. (M, K.) Yine bir şey hakkında, (T,) bir **كَعْب** [yani aşık kemiği yahut zar] hakkında, [muzârîsi ve] mastarı yukarıdaki gibi, (S, M, A, TA,) ve bir adam hakkında, (M, TA,) muzârîsi yukarıdaki gibi, mastarı **رَتْبٌ**, (M,) yahut **رَتَبٌ**, (K, * TA,) O ve o (adam) dimdik, yahut ayakta durdu; (T, S, M, A, TA; [lâkin K’nin bazı nüshalarında, **الرَّتَبُ**’ün açıklaması olarak **الاِنْتِصَابُ** yerine yanlışlıkla **الاِنْصِبَابُ** konmuştur;]) ve (TA) yine ↓ **ارتب**, (K, TA, [fakat bunu daha ziyade bir yanlış yazım sayarım,]) bir adam hakkında söylenir: T’de IAar’dan naklen zikredilmiştir. (TA. [Lâkin T’de bu mânada yalnız **رَتَبَ**’yı buluyorum.]) Şu sözde de böyledir: **رَتَبَ رُتُوبَ الكَعْبِ فِى المَقامِ الصَّعْبِ** [O, zor durak yerinde aşık kemiğinin yahut zarın durduğu gibi dimdik durdu]: (S, * A, TA:) Lukmán İbn-ʿÂd’ın bir rivayetinde vârid olmuştur. (TA.) Ve **رَتَبَ فِى الصَّلَاةِ**: Namazda dimdik durdu. (A.) [Yahut] **رَتَبَ** bir adam hakkında, [muzârîsi **رَتُبَ**,] mastarı **رَتْبٌ** ve **رُتُوبٌ**, şu mânaya gelir: Şehirde yahut ülkede kaldı, durdu, ikamet etti, yahut barındı: ve ayrıca sağlam durdu. (Msb.) Ve yine dersin ki: **رَتَبَ فِى الأَمْرِ** [işte sürekli, sağlam, vb. oldu]. (A.)

**رتّب**
2 **رتّب** ذ , (S, M, A, &c.,) mastarı **تَرْتِيبٌ**, (S, K,) (bir şeyi, S, M, yahut şeyleri, A,) sürekli, sağlam, sâbit, sebatkâr, istikrarlı, yerleşik, müesses, ve durgun yahut hareketsiz kıldı. (S, * M, Msb, K.) Dersin ki: **رتّب الطَّلَائِعَ فِى المَرَاتِبِ** [keşif kollarını **المَرَاتِبِ** üzerine yerleştirdi]. (A. Bk. **مَرْتَبَةٌ**.) ― -b2- Şeyleri düzene koydu, muntazam biçimde tertip etti, düzenledi, yahut tasnif etti. (MA.) Dersin ki: **رتّب الرُّتَبَ** [makamları/mertebeleri, şeref mevkilerini, vb. düzene koydu, muntazam tertip etti, düzenledi, tasnif etti, dağıttı yahut tayin etti]. (TA, **أَصَّلَ** maddesinde.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **تَرْتِيبٌ** bazen **لَفٌّ وَنَشْرٌ** diye adlandırılan inşa tarzı mânasında kullanılır [düzenli tertip edildiği vakit: bk. **لف** maddesi]. (Har s. 383.) ― -b4- [Yine herhangi bir icrada belirli bir tertibi şart koşma yahut gözetme; meselâ **الوُضُوْء** diye adlandırılan abdestte.] ― -b5- Ve fal çekmeyi, birbiri ardınca (yapmayı). (KL.)

**ارتب الكَعْبَ**
4 **ارتب الكَعْبَ** ذ , (T, M, A,) mastarı **اـِرْتَابٌ**, (T,) bir çocuk hakkında, (T, M, A,) **كعب**’ı [yani aşık kemiğini yahut zarı] dimdik yahut ayakta durur hâle getirdi: (T, * A:) yahut **كعب**’ı sağlam yahut sâbit kıldı. (M.) -A2- **ارتب** lâzım fiil olarak: 1’e bak. -A3- Yine, mastarı yukarıdaki gibi, Zengin yahut yeterlik hâlinde iken dilenci oldu. (IAar, T, K. [Belki **أَتْرَبَ**’dan takdim-te’hir ile yapılmıştır.]) -A4- Ve seçkin kimseleri yemeğine yahut ziyafetine davet etti. (T.)

**ترتّب**
5 **ترتّب** ذ : 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- [Yine, 2’nin sanki meçhulü olarak, Düzene konuldu, muntazam tertip edildi, düzenlendi, yahut tasnif edildi. ― -b3- Ve **ترتّب عَلَيْهِ**: Ona bağlı olarak meydana geldi; ondan sonuçlandı, yahut ondan hâsıl oldu.]

**رَتْبٌ**
**رَتْبٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**رَتَبٌ**
**رَتَبٌ** ذ Merdiven basamakları. (M, TA.) ― -b2- Birbirine yakın kayalar; bazısı bazısından daha yüksek: (M, K:) [cem‘î cins isim:] tekili ↓ **رَتَبَةٌ**; Yaʿkūb’dan, **ر**’ye damme ve **ت**’ye fetha ile [↓ **رُتَبٌ** şeklinde yazıldığı] nakledilmiştir. (M.) ― -b3- Yüksek yer, (S, K,) bir **بَرْزَخ** gibi [yahut iki şey arasında bir set yahut engel: görünüşe göre bu mânada da cem‘î cins isim; tekili ة ile; zira] dersin ki ↓ **رَتَبَةٌ** ve **رَتَبٌ**, tıpkı **دَرَجَةٌ** ve **دَرَجٌ** dediğin gibi. (S.) ― -b4- Sertlik yahut zorluk: (S, A, K:) hayatın yahut geçimin kabalığı, sertliği yahut zorluğu: (M, K: *) yorgunluk, bitkinlik, sıkışıklık, yahut meşakkat; ve yine ↓ **مَرْتَبَةٌ** da böyledir. (M.) Dersin ki: **مَا فِى عَيْشِهِ رَتَبٌ** (T, S, M, A) Onun hayatında yahut geçiminde sertlik yahut zorluk yoktur: (S, A:) yahut kabalık, sertlik yahut zorluk yoktur. (M.) Ve **مَا فِى هٰذَا الأَمْرِ رَتَبٌ**, ve ↓ **مَرْتَبَةٌ**: Bu işte yorgunluk, bitkinlik, sıkışıklık yahut meşakkat yoktur. (M.) Ve **مَا فِى هٰذَا الأَمْرِ رَتَبٌ وَلا عَتَبٌ**: Bu işte herhangi bir sertlik yahut zorluk yoktur: (S:) yahut herhangi bir yorgunluk yahut meşakkat yoktur: (T:) yani o kolaydır ve doğru tertip edilmiştir. (T, A.) -A2- Yine serçe parmak ile onun yanındaki, yani üçüncü parmak arasındaki açıklık [ayrıkça uzatıldıklarında]: ve üçüncü parmak ile orta parmak arasındaki açıklık [böyle uzatıldıklarında]: (M, K:) yahut işaret parmağı ile orta parmak arasındaki açıklık [böyle uzatıldıklarında]: bazen yazılıp söylenişi ↓ **رَتْبٌ** olur: (S, TA:) [yahut bu cem‘î cins isimdir; ve] ↓ **رَتَبَةٌ** [tekilidir, ve] parmakların [herhangi ikisi] arasındaki açıklık mânasına gelir. (TA, **رتق** maddesinde. [Bk. ayrıca **بُصْمٌ**.]) Yine, dört parmağı birbirine bitiştirerek (ölçülen) [mesafe]yi de ifade eder. (K. [Bk. ayrıca **عَتَبٌ**.])

**رُتْبَةٌ**
**رُتْبَةٌ** ذ Merdivenin yahut bir merdivenin tek bir basamağı; (MA;) [ve yine ↓ **مَرْتَبَةٌ** de böyledir; aşağıda gelenlerden anlaşıldığı üzere:] ilkinin çoğulu **رُتَبٌ** (MA) [ve **رُتَبَاتٌ**; zira Az der ki] **رُتْبَةٌ** merdivenin **رُتَبَات**’ından birini ifade eder: (T:) [**مَرْتَبَةٌ**’nin çoğulu **مَرَاتِبُ**’dur.] Dersin ki: **رَقِىَ فِى رُتَبِ الدَّرَجِ** ve ↓ **مَرَاتِبِهَا** [merdivenin basamaklarına çıktı]. (A.) ― -b2- [Bundan dolayı,] yine, (S, M, A, * Msb, K,) ve ↓ **مَرْتَبَةٌ**, (T, S, M, A, K, TA,) [yahut] “dimdik durdu” mânasındaki **رَتَبَ**’dan, (TA,) (mecaz:) bir durak yahut duruş; bir şeref mevkii; rütbe; hâl; derece; itibar; yahut görev; (T, S, M, A, Msb, K, TA;) kralların huzurunda; ve benzerlerinde: (T, TA:) yahut yüksek bir mevki, vb.: (TA:) ilkinin çoğulu **رُتَبٌ**; (A, * Msb, TA;) ve ikincisinin çoğulu ↓ **مَرَاتِبُ**. (A, TA.) Dersin ki: **هُوَ فِى أَعْلَى الرُّتَبِ** (mecaz:) [o, mevkilerin vb. en yükseğindedir]: ve **عِنْدَ ↓ لَهُ مَرْتَبَةٌ السُّلْطَانِ** (mecaz:) [onun, sultanın huzurunda bir mevkii vb., yahut yüksek bir mevkii vb. vardır]: ve ↓ **هُوَ مِنْ أَهْلِ المَرَاتِبِ** (mecaz:) [o, yüksek mevkiler vb. ehlin­dendir]. (A, TA.) ― -b3- [**رُتْبَةٌ** ayrıca, şeylerin uygun nispi yerlerinin tertibi mânasına gelir; meselâ bir cümledeki kelimelerin.] ― -b4- Bir önceki paragrafta geçen çoğul **رُتَبٌ**’e de bak.

**رَتَبَةٌ**
**رَتَبَةٌ** ذ **رَتَبٌ**’ün tekilidir; üç yerde ona bak. (S, * M.)

**رَتْبَآءُ**
**رَتْبَآءُ** ذ Yürüyüşünde dimdik (giden) dişi deve. (T, K.)

**رَاتِبٌ**
**رَاتِبٌ** ذ (Msb) ve ↓ **تُرْتُبٌ** ve ↓ **تُرْتَبٌ** (M, K) ve ↓ **تَرْتُبٌ** (M) Sürekli, sağlam, sâbit, sebatkâr, istikrarlı, yerleşik, müesses, durgun yahut hareketsiz bir şey: (M, Msb, K: [bu kelimelerden üçüncüsü bu mânada T’de **ترب** maddesinde zikredilmiştir: fakat bir sonraki paragrafa bak:]) ve birincisi, dimdik yahut ayakta duran; (T, TA;) bir şeye, (T,) bir **كَعْب**’a [yani aşık kemiğine yahut zara], ve bir adama uygulanır. (TA.) Dersin ki: **أَمْرٌ رَاتِبٌ**: sürekli yahut kesintisiz, (**دَارٌّ**.) sâbit, sağlam, sâkin, vb. bir şey yahut iş: ve ↓ **أَمْرٌ تُرْتَبٌ**, ikincisi **تُفْعَلٌ** vezninde, **ت**’ye damme ve **ع**’a fetha ile, sâbit, sağlam, sâkin, vb. bir şey yahut iş. (S.) Ve **عِزٌّ رَاتِبٌ**: sürekli, sağlam, vb. bir izzet, yüksek rütbe yahut hâl, yahut benzeri. (A.) Ve **عَيْشٌ رَاتِبٌ**: sürekli yahut devamlı, (M, TA,) sâbit, yerleşik yahut müesses, (TA,) geçim vasıtası demektir. (M, TA.) Ve **مَا زِلْتُ عَلَى هٰذَا رَاتِبًا**: Ben böyle sürekli olmaktan yahut böyle sürekli yapmaktan geri durmadım; yine **رَاتِمًا** da böyledir; bunda IJ der ki, **م** görünüşe göre **ب**’nin yerine geçmiştir; çünkü **رَتَمَ**’ın **رَتَبَ** gibi kullanıldığını işitmedik; fakat **الرَّتِيمَةُ**’dan, aslî harf de olabilir. (M.) ― -b2- [**رَاتِبٌ** modern dilde isim olarak, belirli bir maaş, ücret ve tahsisat; bir rasyon; ve her belirli görev yahut vazife mânasına gelir: ve yine **رَاتِبَةٌ**; çoğulu **رَوَاتِبُ**.]

**تُرْتَبٌ**
**تُرْتَبٌ** ذ ve **تُرْتُبٌ** ve **تَرْتُبٌ**: bir önceki paragrafa, dört yerde, bak. ― -b2- Yine dersin ki: **جَاؤُوا تُرْتَبًا** ve **تُرْتُبًا**, mânası: Hep birlikte geldiler. (K.) Ve bir şair der ki, (M,) yani Ziyâd İbn-Zeyd el-ʿUḏarî, (TA,)
وَكَانَ لَنَا فَضْلٌ عَلَى النَّاسِ تُرْتَبَا
mânası: [ve bizde, insanlar üzerine bir fazilet vardı] hep birlikte: (M, TA:) yaygın bilinen kıraate göre böyledir: fakat bazıları onu şöyle rivayet eder:
وَكَانَ لَنَا حَقًّا عَلَى النَّاسِ تُرْتَبَا
yani: [ve insanlar üzerinde bizim bir hakkımız vardı,] yerleşik yahut müesses. (TA.) **تُرْتَبٌ**’deki ilk **ت** ziyadedir; çünkü **جُعْفَرٌ** gibi bir kelime yoktur; türetim de bunun delilidir; zira kelime **الشَّىْءُ الرَّاتِبُ**’dandır. (M.) -A2- Yine bu üç kelimeden ikincisi, (T’de **ترب** maddesinde, ve M’de, ve L’de,) yahut birincisi, (K,) Kötü bir köle: (T, K:) yahut üç kişinin birbiri ardınca miras aldığı bir köle; kölelikte devamlılığı sebebiyle: [zira yaygın âdet, bir adamın iyi bir köleyi ölümü anında azat etmesidir:] Th tarafından zikredilmiştir. (M.) ― -b2- Yine ikincisi, (Th, M, K,) ve birincisi, (K,) Toz yahut toprak; eş anlamlısı **تُرَابٌ**: (Th, M, K:) uzun süre dayanması sebebiyle. (Th, M.) ― -b3- Ve birincisi, **أَبَدٌ** ile aynı mânadadır [zaman, yahut süre, yahut devam, yahut sonu olmayan varlık, vb.: yahut doğru okunuş belki **آبِدٌ** olabilir; yani sürekli kalan, vb.]. (K.)

**أَخَذَ فُلَانٌ تُرْتُبَّةً**
**أَخَذَ فُلَانٌ تُرْتُبَّةً** ذ Falanca, onu çiğnemek için yol gibi olan bir şeyi aldı. (K, * TA.)

**مَرْتَبَةٌ**
**مَرْتَبَةٌ** ذ , ve çoğulu **مَرَاتِبُ**: **رُتْبَةٌ**’ye, altı yerde, bak. ― -b2- As’a göre, bir gözetleme yeri mânasına gelir; o da bir dağın zirvesi yahut onun üst kısmıdır: (S:) Kh’a göre, (S,) dağlarda ve çöllerde (**صَحَارٍ**) bulunan **مَرَاتِب** [**أَعْلَام** diye adlandırılan yapılardır] (↓ **تُرَبُ**) keşifçiler yahut casuslar üzerine yerleştirilir: (T, S:) yahut keşifçilerin dağlarda, içinde yahut üzerinde, çıktıkları yerlerdir. (A.) ― -b3- Çoğul ayrıca, vadilerin dar ve sarp kısımları mânasına gelir. (TA, bir rivayetten.) ― -b4- Ve tekil, herhangi bir zor durak yahut mevki. (M.) ― -b5- **رَتَبٌ**’e de, iki yerde, bak. ― -b6- [Klasik sonrası eserlerde ve günümüz dilinde, üzerine oturmak yahut yaslanmak yahut uzanmak için bir döşek; sedir iskeleti üzerine yahut yere serilen türden.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَتَبَ
رَتَبَ U ( n. acc. رُتُوْب 27 ),
a.  Was firm, steady, stable.

رَتِبَ
رَتِبَ A ( n. ac. رَتَب 4 ),
a.  Was or stood upright, erect.

رَتَّبَ
رَتَّبَ II ,
a.  Rendered firm, steady; fixed; established.

b.  Set, put in order, arranged, disposed; arrayed.

أَرْتَبَ
أَرْتَبَ IV ,
a.  Stood upright, erect.

b.  Was reduced to beggary.

تَرَتَّبَ
تَرَتَّبَ V ,
a.  Was firm &c.

b.  Was set, put in order &c.

رُتْبَة
رُتْبَة 3t , ( pl. رُتَب 9 ),
a.  Rank, station, degree, grade.

b.  Order, arrangement.

c.  Ceremony.

رَتَب
رَتَب 4 ,  رَتَبَة 4t ,
a.  High ground, ridge; tiers of rocks.

b.  Difficulty, hardship, embarrassment.

c.  The four fingers joined together.

مَرْتَبَة
مَرْتَبَة 17t , ( pl. مَرَاْتِبُ 44 ),
a.  Height; high position, station, rank, degree.

b.  Mattress; couchframe.

رَاْتِب
رَاْتِب 21 , ( pl. رَوَاْتِبُ 41 ),
a.  Firm, steady; constant, steadfast.

b.  Pension; allowance; ration.

رَتَّبَ
N. Ac. رَتَّبَ II ,
a.  Order, arrangement.

تُرْتُب
تُرْتُب
a.  Perpetuity.

b.  Earth, dust.

##### Türkçe

رَتَبَ
**رَتَبَ** U ( i. is. **رُتُوْب** 27 ),
a. Sağlam, sâbit, istikrarlı idi.

رَتِبَ
**رَتِبَ** A ( i. is. **رَتَب** 4 ),
a. Dik, doğrulmuş olarak idi veya durdu.

رَتَّبَ
**رَتَّبَ** II ,
a. Sağlam, sâbit kıldı; sabitledi; tesis etti.

b. Düzenledi, sıraya koydu, tertip etti, yerleştirdi; saf saf dizdi.

أَرْتَبَ
**أَرْتَبَ** IV ,
a. Dik, doğrulmuş olarak durdu.

b. Dilenciliğe düşürüldü.

تَرَتَّبَ
**تَرَتَّبَ** V ,
a. Sağlam vb. idi.

b. Düzenlendi, sıraya kondu vb.

رُتْبَة
**رُتْبَة** 3t , ( çoğ. **رُتَب** 9 ),
a. Rütbe, makam, derece, mertebe.

b. Düzen, tertip.

c. Merasim.

رَتَب
**رَتَب** 4 ,  **رَتَبَة** 4t ,
a. Yüksek yer, sırt; kaya tabakaları.

b. Zorluk, meşakkat, sıkıntı.

c. Dört parmağın bitişik olarak bir araya getirilmesi.

مَرْتَبَة
**مَرْتَبَة** 17t , ( çoğ. **مَرَاْتِبُ** 44 ),
a. Yükseklik; yüksek mevki, makam, rütbe, derece.

b. Döşek; sedir iskeleti.

رَاْتِب
**رَاْتِب** 21 , ( çoğ. **رَوَاْتِبُ** 41 ),
a. Sağlam, sâbit; devamlı, sebatkâr.

b. Maaş; tahsisat; erzak payı.

رَتَّبَ
İ. is. **رَتَّبَ** II ,
a. Düzen, tertip.

تُرْتُب
**تُرْتُب**
a. Süreklilik.

b. Toprak, toz.
