# رتج (ر-ت-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ت - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والتاء والراء معهما
ت ج ر، ر ت ج، ت ر ج مستعملات تجر: والتجر والتجار جماعة التاجر، وقد تجر تجارة وارصاً متجرةً: يتجرُ إليها.
ترج: التُرُنجُ لغةٌ في الأترُج، والرنزُ لغةٌ في الأرز.
رتج الرَّتاجُ: البابُ المُغلقُ، وارتجتُ الباب: أغلقته إغلاقاً وثيقاً.
وأرتج على فلانٍ إذا أراد قولاً وشعراً فلم يصل إلى تمامه.
وأرتج عليه في المنطق. وفي كلامه رتجٌ أي تتعتعُ وإعياءٌ.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**التاء** و**الراء** معهما
**ت ج ر**، **ر ت ج**، **ت ر ج** kullanımdadır. **تجر**: ve **التجر** ve **التجار** **التاجر**’in topluluğudur; ve (kişi) **تجر** ticaret etti ve **وارصاً** **متجرةً**: ona doğru ticaret eder.

**ترج**: **التُرُنجُ** **الأترُج** hakkında bir dildir; ve **الرنزُ** **الأرز** hakkında bir dildir.

**رتج** **الرَّتاجُ**: kapalı kapıdır; ve ben **ارتجتُ** kapıyı: onu sıkı bir kapatmayla kapattım.
Ve bir kimse üzerine **أرتج** (denir), bir söz ve şiir istediği zaman, fakat onun tamamına ulaşmadığı zaman.
Ve mantıkta onun üzerine **أرتج**. Ve onun sözünde **رتجٌ** vardır; yani kekeleme ve acizliktir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أَرْتَجْتُ البابَ: أغلقته. قال العجاج:
أو يجعل البيتَ رِتاجاً مُرْتَجا
والمِرْتاجُ: المغلاقُ. وأَرْتَجَتِ الناقة إذا اغلقت رحمها على الماء وأرتجت الدَجاجةُ، إذا امتلأ بطنها بيضاً. واُرْتِجَ على القارئ، على ما لم يُسَمَّ فاعله، إذا لم يَقدِر على القراءة كأنّه أُطْبِقَ عليه، كما يُرْتَجُ البابُ. وكذلك ارْتُتِجَ عليه. ولا تقل: ارْتُجَّ عليه بالتشديد. ورَتِجَ الرجلُ في مَنطِقِه بالكسر، إذا استَغلَقَ عليه الكلام. والرَتَجُ، بالتحريك: الباب العظيم، وكذلك الرِتاجُ. ومنه رِتاجُ الكعبة. قال الشاعر:
إذا أَحْلَفوني في عُلَيَّةَ أُجْنِـحَـتْ		يَمِيني إلى شطْرِ الرِتاجِ المُضَبَّبِ
ويقال: الرِتاجُ: البابُ المغلَق وعليه باب صغير والمَراتِجُ: الطرقُ الضيقة.

##### Türkçe

**أَرْتَجْتُ البابَ**: onu kapattım. el-‘Accâc dedi ki:
أو يجعل البيتَ رِتاجاً مُرْتَجا
Ve **المِرْتاجُ**: kilit. Ve **أَرْتَجَتِ الناقة** eğer rahmini su üzerine kapattıysa; ve **أرتجت الدَجاجةُ** eğer karnı yumurta ile dolduysa. Ve edilgen faili adlandırılmamış üzere **اُرْتِجَ على القارئ**: eğer okumaya güç yetiremediyse, sanki üzerine kapatılmış gibi; tıpkı kapının kapatıldığı gibi. Ve yine onun üzerine **ارْتُتِجَ**. Ve şeddeli olarak “**ارْتُجَّ عليه**” deme. Ve **رَتِجَ الرجلُ في مَنطِقِه** kesre ile: eğer söz onun üzerine kapanıp kilitlendiyse. Ve **الرَتَجُ** hareke ile: büyük kapı; ve yine **الرِتاجُ**. Ondandır: **رِتاجُ الكعبة**. Şair dedi ki:
إذا أَحْلَفوني في عُلَيَّةَ أُجْنِـحَـتْ		يَمِيني إلى شطْرِ الرِتاجِ المُضَبَّبِ
Ve denilir: **الرِتاجُ**: kapalı kapı ve onun üzerinde küçük bir kapı; ve **المَراتِجُ**: dar yollar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ت ر
ترج ، تجر ، رتج : مستعملات .
ترج : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : تَرِجَ الرجلُ على ( فَعِلَ ) ، إذا أَشكَلَ عليه الشيءُ من عِلْمٍ أو غيره .
وتَرْجٌ ، مَأْسَدَةٌ بناحية الغَوْر ، والأُتْرُجُّ : معروف ، والعوام يقولون : أُتْرُنْجٌ ، وتُرُنْجٌ . والأولى كلام الفصحاء . عمرو عن أبيه تَرَجَ : إذا استتر ، ورَتِجَ ، إذا أَغلق كلاماً أو غيره .
تجر : قال اللّيث : التَّجْرُ : جَماعة التّاجر وهم التجار أيضاً ، وقد تَجَرَ يَتْجَرُ تِجارَة ، وأرض مَتْجَرَةٌ : يُتْجَرُ إليها .
والعرب تقول : ناقة تاجِرَة ، إذا كانت تَنْفُقُ إذا عُرِضت على البيع لِنجابَتها ، ونُوقٌ تَواجر ، وأنشد الأصمعيّ :
مَجَالِحٌ من سِرِّها التَّواجِرُ
وقال ابن الأعرابيّ : تقول العرب : إنه لتاجر بذلك الأمر ، أي حاذق به ، وأنشد :
لَيْسَتْ لقومي بالكَنيفِ تجارَةٌ
لكَنَّ قومي بالطِّعانِ تِجَارُ
ويقال : رَبِحَ فلان في تجارته ، إذا أَفضَلَ ، وأربح ، إذا صادف سُوقاً ذاتَ رِبحْ .
رتج : قال شِمَر : في الحديث : ( مَنْ ركب البحر إذا أَرْتَجَ فقد بَرِئت منه الذِّمَّة ) . قلت : هكذا قَيَّده شَمِر بخَطِّه ، قال : ويقال : أَرْتَجَ البحرْ ، إذا هَاج .
قال : وقال الغِتْريفيّ : أَرَتَجَ البحرُ ، إذا كَثُر ماؤُه فَغَمر كلَّ شيء ، قال : وقال أخوه : السَّنَةُ تُرْتِجُ ، إذا أَطْبَقَتْ بالجدْب ،
ولَمْ يجِد الرجل منه مَخْرجاً . وكذلك إرْتاجُ البحرِ : لا يَجِدُ صاحِبُه منه مخرجاً .
وإرْتاجُ الثَّلْج : دَوامه وإطْباقُه ، وإرْتاجُ الباب منه . قال : والخِصْب إذا عَمَّ الأرض فلم يُغادِرْ منها شيئاً ، فقد أَرْتَج ، وأنشد :
في ظُلْمَةٍ من بعيدِ القَعْر مُرْتاجِ
سَلَمة ، عن الفرّاء ، يُقال : بِعَلَ الرجل ورَتِجَ ، ورَجِيَ ، وغَزِلَ : كلُّ هذا إذا أراد الكلام فأُرْتِجَ عليه ، وقال : الرِّتاجُ : الباب المُغْلَق ، وقد أَرْتَجَ البابَ : إذا أَغلقه إغلاقاً وثيقاً وأنشد :
أَلَم تَرَنِي عاهدتُ ربِّي وإنني
لَبَيْنَ رِتاجٍ مُقْفَلٍ ومَقامِ
ويقال : أَرْتِجَ على فلان ، إذا أراد قولاً أو شعراً فلم يصل إلى تمامه ، وقال : في كلامه رَتَجٌ أي تَتَعْتُع .
وقال غيره : أَرْتَجت الأتانُ : إذا حَمَلَتْ ، فهي مُرْتِج .
وقال ذو الرُّمة :
كأنّا نَشُدُّ الْمَيْسَ فَوق مَراتِجٍ
من الحُقْبِ أَسْفَى حَزْنُها وسُهولُها
وناقةٌ رِتاجُ الصَّلا : إذا كانت وَثيقَةً وَشِيجة .
وقال ذو الرُّمَّة :
رِتَاجُ الصَّلا مَكْنوزَةُ الْحاذِ يَسْتَوي
على مِثْلِ خَلْقاءِ الصَّفاةِ شَلِيلُها
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال لأَنْفِ الباب : الرِّتاجُ ، ولِدَرَوَنْدِه : النِّجَافُ ، والنَّجران ، ولِمتْرَسِه : الْقُنّاحُ .
وقال شمر رَتِجَ في منطقه ، وأُرْتِجَ عليه ، إذا استغلق عليه الكلام ، وأصله مأخوذ من الرِّتاج ، وهو الباب ، وأَرْتَجْتُ البابَ إذا أَغْلَقْتَه .
وقيل للحامل : مُرتِج ؛ لأنها إذا عَقَدَتْ على ماءِ الفَحل انسَدَّ بابُ رحمها فلم يدخله شيء ، فكأنها أَغْلقته على مائه .
عمرو عن أبيه : الرّتَجُ : استغلاقُ القراءة على القارىء ، يقال : أُرْتِجَ عليه واسْتُبهِمَ عليه .
وأرتجت الدجاجةُ : إذا امْتلأَ ظهرها بَيْضاً ، وأمكنت الضَّبَّةُ كذلك .

##### Türkçe

ج ت ر
**ترج** ، **تجر** ، **رتج** : kullanımdadırlar.

**ترج** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **تَرِجَ** ( **فَعِلَ** vezninde) olur; bir ilimden veya başkasından bir şey ona müşkil geldiği zaman.
Ve **تَرْجٌ**: el-Ğavr tarafında bir **مَأْسَدَةٌ** (aslanlık). Ve **الأُتْرُجُّ**: bilinen (meyve). Avam der ki: **أُتْرُنْجٌ** ve **تُرُنْجٌ**. Birincisi fasihlerin sözüdür. ‘Amr, babasından: **تَرَجَ**: gizlendiği zaman; ve **رَتِجَ**: bir sözü veya başkasını kapattığı zaman.

**تجر** : el-Leys dedi ki: **التَّجْرُ**: tüccarın cemaati; onlar **التجار** da (denir). Ve (kişi) **تَجَرَ يَتْجَرُ تِجارَة** (yapar). Ve **أرض مَتْجَرَةٌ**: kendisine ticaret için gidilen (yer).

Ve Araplar der ki: **ناقة تاجِرَة**; satışa arz edildiğinde soyluluğundan dolayı revaç bulduğu zaman. Ve **نُوقٌ تَواجر**. el-Asma‘î inşâd etti:
مَجَالِحٌ من سِرِّها التَّواجِرُ

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Araplar der: “O, o işte elbette **تاجر**dir”; yani onda mahirdir. Ve inşâd etti:
لَيْسَتْ لقومي بالكَنيفِ تجارَةٌ
لكَنَّ قومي بالطِّعانِ تِجَارُ

Ve denir: “Falan, ticaretinde **رَبِحَ**”; üstün geldiği zaman. Ve **أربح**; kârı olan bir pazara rastladığı zaman.

**رتج** : Şimr dedi ki: Hadiste: “(Denize binen kimse, deniz **أَرْتَجَ** olduğu zaman (binerse), ondan zimmet beri olmuştur.)” Dedim: Şimr bunu kendi hattıyla böyle kaydetti. Dedi ki: Ve denir: **أَرْتَجَ البحرْ**; deniz coştuğu zaman.
Dedi ki: Ve el-Ğitrîfî dedi ki: **أَرَتَجَ البحرُ**; suyu çoğalıp her şeyi kapladığı zaman. Dedi ki: Ve kardeşi dedi ki: **السَّنَةُ تُرْتِجُ**; kıtlıkla kapladığı zaman,
ve adam ondan bir çıkış yolu bulmadığı zaman. Ve denizin **إرْتاجُ**u da böyledir: sahibi ondan bir çıkış yolu bulmaz.
Ve karın **إرْتاجُ**u: devamı ve kaplayışı; ve kapının **إرْتاجُ**u da ondandır. Dedi ki: Bolluk yeryüzünü kaplayıp ondan hiçbir şeyi bırakmadığı zaman, artık **أَرْتَج** etmiştir. Ve inşâd etti:
في ظُلْمَةٍ من بعيدِ القَعْر مُرْتاجِ

Seleme, el-Ferrâ’dan: Denir: Adam **بِعَلَ** oldu ve **رَتِجَ** oldu ve **رَجِيَ** oldu ve **غَزِلَ** oldu: bütün bunlar, konuşmak istediğinde söz ona **أُرْتِجَ** edildiği zamandır. Ve dedi ki: **الرِّتاجُ**: kapalı kapıdır. Ve **أَرْتَجَ البابَ**: onu sağlam bir kapatmayla kapattığı zaman. Ve inşâd etti:
أَلَم تَرَنِي عاهدتُ ربِّي وإنني
لَبَيْنَ رِتاجٍ مُقْفَلٍ ومَقامِ

Ve denir: “Falana karşı **أَرْتِجَ** edildi”; bir söz veya şiir istedi de tamamına ulaşamadığı zaman. Ve dedi ki: “Onun sözünde **رَتَجٌ** vardır”; yani kekeleme.
Ve başkası dedi ki: **أَرْتَجت الأتانُ**; yüklendiği zaman; o hâlde o **مُرْتِج**dir.
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
كأنّا نَشُدُّ الْمَيْسَ فَوق مَراتِجٍ
من الحُقْبِ أَسْفَى حَزْنُها وسُهولُها

Ve **ناقةٌ رِتاجُ الصَّلا**: sağlam, sıkı bağlı olduğu zaman.
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
رِتَاجُ الصَّلا مَكْنوزَةُ الْحاذِ يَسْتَوي
على مِثْلِ خَلْقاءِ الصَّفاةِ شَلِيلُها

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kapının burnuna **الرِّتاجُ** denir; onun **دَرَوَنْد**ine: **النِّجَافُ** ve **النَّجران**; onun sürgüsüne: **الْقُنّاحُ**.
Ve Şimr dedi: Konuşmasında **رَتِجَ** oldu ve ona karşı **أُرْتِجَ** edildi; söz ona kapalı geldiği zaman. Aslı **الرِّتاج**dan alınmıştır; o da kapıdır. Ve “Kapıyı **أَرْتَجْتُ**” (derim); onu kapattığım zaman.
Ve hamileye **مُرتِج** denildi; çünkü aygırın suyuna bağlandığı zaman rahminin kapısı kapanır da ona hiçbir şey girmez; sanki onu onun suyuna kapatmıştır.
‘Amr, babasından: **الرّتَجُ**: okuyucuya okumanın kapanmasıdır. Denir: Ona karşı **أُرْتِجَ** edildi ve ona karşı **اسْتُبهِمَ** edildi.
Ve **أرتجت الدجاجةُ**: sırtı yumurtayla dolduğu zaman; **الضَّبَّةُ** da aynı şekilde mümkün oldu.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والتاء وما يثلثهما)
  (رتج)  الراء والتاء والجيم أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على إغلاقٍ وضِيق. من ذلك أُرْتِجَ على فُلان في منطقه، وذلك إذا انغلق عليه الكلامُ. وهو من أرتَجْتُ البابَ، أي أغلقتُه. يقال رَتِجَ الرّجل في منقطه رَتَجاً. والرِّتاج: البابُ الغُلُق([1])، كذا قال الخليل. وروي في الحديث: "مَن جَعَل مالَهُ في رِتَاج الكعبة"، قالوا: هو البابُ، ولم يُرِد البابَ بعينه، لكنّه أراد أنّه جعل مالَه هَدْياً للكعبة، يريد النَّذْر. [قال([2])]:
إذا أحْلَفُوني في عُليّةَ أُجْنِحَتْ *** يَميني إلى شَطْر الرِّتاجِ المضبَّبِ([3])  قال الأصمعيّ: أرْتَجَتِ النّاقة، إذا أَغلقت رحمَها على الماء. وأرْتَجَت الدّجاجة، إذا امتلأ بطنُها بيضاً. ويقال إنّ المَرَاتج الطُّرقُ الضيِّقة. والرَّتائج: الصخور المتراصِفة([4]).
  (رتخ)  الراء والتاء والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: رَتخَ العجينُ رَتْخاً، إذا رَقَّ. وكذلك الطِّين.
  (رتع)  الراء والتاء والعين كلمةٌ واحدة؛ وهي تدلُّ على الاتِّساع في المأكل. تقول: رَتَعَ يَرْتَع، إذا أكل ما شاء، ولا يكون ذلك إلاّ في الخِصب. والمراتِع: مواضع الرَّتْعَة، وهذه المنزلة يستقرُّ فيها الإنسان([5]).
  (رتب)  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ([6]).
  ومن هذا الباب قولهم: أَمْر تُرْتَبٌ؛ كأنه تُفْعَل، من رَتَبَ إذا دامَ. والرَّتَب: الشدّة والنَّصَب. قال ذو الرُّمَّة:
  * ما في عيشه رَتَبُ([7]) *
  والرَّتَب: ما أشْرَف من الأرض كالدَّرَج. تقول: رَتَبَةٌ ورَتَبٌ، كقولك دَرَجة ودَرَج. فأمّا قولهم في الرَّتَب، إنّه ما بين السَّبَّابة والوسطى، فمسموع، إلاّ أنّه وما أشبهه ليس من مَحْض اللغة.
---------------------------------------------------------------
([1]) الغلق بضمتين، كما في اللسان: والقاموس: "المغلق، وباللفظ الأخير وردت في المجمل. وضبطت في الأصل بفتحتين خطأ. قال في اللسان: "وباب غلق: مغلق، وهو فعل بمعنى مفعول، مثل قارورة وباب فتح، أي واسع ضخم؛ وجذع قطل".
([2]) هذه من المجمل.
([3]) أجنحت: أمليت. وفي الأصل: "أحجنت" صوابه في المجمل واللسان (رتج).
([4]) زاد في المجمل: "الواحدة رتاجة". وقد أورد في اللسان "الرتاجة" وفسرها بأنها "كل شعب ضيق كأنما أغلق من ضيقه". وفي القاموس: "والرتائج: الصخور، جمع رتاجة".
([5]) كذا وردت هذه المادة. وفي الكلام بعدها سقط بلا ريب. وقد أورد في المجمل مواد كثيرة بين هذه المادة وتاليتها، هي (رتق، رتك، رتل، رتم، رتو/أ).
([6]) أول هذه المادة ساقط من الأصل. وأولها في المجمل: "رتب إذا استقر ودام. وأمر ترتب: دائم ثابت".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 17 واللسان (رتب):
تقيظ الرمل حتى هر خلفته *** تروح البرد ما في عيشه رتب

ـ

##### Türkçe

(راء, تاء ve ikisini üçleyenler babı)
  (**رتج**)  **الراء** ve **التاء** ve **الجيم** tek bir asıldır; ve o, bir kapama ve darlığa delâlet eder. Bundan: falana konuşmasında **أُرْتِجَ** (olundu); bu, sözün ona kapanması (tıkanması) olduğu zamandır. Ve o, “**أرتَجْتُ البابَ**”dandır; yani onu kapadım. Denir: adam konuşmasında **رَتِجَ**; **رَتَجاً** (olarak). Ve **الرِّتاج**: kapalı kapıdır; Halîl böyle dedi. Hadiste rivayet olundu: “Kim malını Kâbe’nin **رِتَاج**’ına koyarsa”; dediler: o kapıdır; ve kapının bizzat kendisini kastetmedi; lâkin o, malını Kâbe’ye hediye kıldı, yani adak (kasteder). [Dedi([2])]:
إذا أحْلَفُوني في عُليّةَ أُجْنِحَتْ *** يَميني إلى شَطْر الرِّتاجِ المضبَّبِ([3])  Asmaî dedi: deve **أرْتَجَتِ**; rahmini suya karşı kapadığı zaman. Ve tavuk **أرْتَجَت**; karnı yumurtayla dolduğu zaman. Ve denir ki **المَرَاتج** dar yollardır. Ve **الرَّتائج** bitişik (üst üste) kayalardır([4]).
  (**رتخ**)  **الراء** ve **التاء** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: hamur **رَتخَ**; **رَتْخاً** (olarak), inceldiği zaman. Çamur da böyledir.
  (**رتع**)  **الراء** ve **التاء** ve **العين** tek bir kelimedir; ve o, yemekte genişliğe delâlet eder. Dersin: **رَتَعَ يَرْتَع**; dilediğini yediği zaman; ve bu ancak bollukta olur. Ve **المراتِع**: **الرَّتْعَة** yerleridir; ve bu menzil, insanın içinde yerleşip kaldığı yerdir([5]).
  (**رتب**)  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ([6]).
  Ve bu babdandır onların sözü: **أَمْر تُرْتَبٌ**; sanki “**تُفْعَل**”dır; **رَتَبَ**’dan, devam ettiği zaman. Ve **الرَّتَب**: şiddet ve yorgunluktur. Zû’r-Rumme dedi:
  * ما في عيشه رَتَبُ([7]) *
  Ve **الرَّتَب**: yerden merdiven gibi yükselen şeydir. Dersin: **رَتَبَةٌ** ve **رَتَبٌ**; senin “**دَرَجة**” ve “**دَرَج**” demen gibi. Ama onların **الرَّتَب** hakkında sözü: onun işaret parmağı ile orta parmak arasında olan şey olduğu; işitilmiştir; ancak o ve benzerleri, saf dilin aslından değildir.
---------------------------------------------------------------
([1]) **الغلق** iki ötre ile; lisanda olduğu gibi; ve Kâmûs: “**المغلق**”; ve son lafızla **المجمل**’de vârid olmuştur. Asılda iki fetha ile yanlış olarak ضبط edilmiştir. Lisanda dedi: “Ve **باب غلق**: kapalı; ve o, mef‘ûl mânâsında fiildir; **قارورة** ve **باب فتح** gibi; yani geniş iri; ve **جذع قطل**”.
([2]) Bu, **المجمل**’dendir.
([3]) **أجنحت**: imlâ ettim. Asılda: “**أحجنت**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’da (**رتج**).
([4]) **المجمل**’de artırdı: “tekili **رتاجة**”. Lisanda “**الرتاجة**”yı zikretti ve onu “her dar geçit; sanki darlığından kapanmış” diye açıkladı. Kâmûs’ta: “**والرتائج**: kayalar; **رتاجة**’nin çoğulu”.
([5]) Bu madde böyle vârid olmuştur. Ondan sonraki sözde şüphesiz bir düşme vardır. **المجمل**’de bu madde ile ondan sonraki arasında birçok madde zikretti; onlar (**رتق**، **رتك**، **رتل**، **رتم**، **رتو/أ**)’dur.
([6]) Bu maddenin evveli asıldan düşmüştür. **المجمل**’de evveli: “**رتب**; yerleşip devam ettiği zaman. Ve **أمر ترتب**: devamlı sabit”.
([7]) Beyit tamamıyla divanda 17 ve lisanda (**رتب**) şöyle:
تقيظ الرمل حتى هر خلفته *** تروح البرد ما في عيشه رتب

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ت ج
أرتج الباب‏:‏ أغلقه إغلاقاً وثيقاً ورباب مرتج وبيت مرتج‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ صعـد المنبـر فأرتج عليه إذا استغلق عليه الكلام وفي كلامه رتج‏:‏ تتعتع وربح في منطقه رتجاً‏.‏
وسكة رتج‏:‏ لا منفذ لها‏.‏
ومال رتج‏:‏ لا سبيل إليه‏.‏
وأرتجت الناقة‏:‏ حملت فأغلقت رحمها على الماء وناقة مرتج ونوق مراتج ومراتيج‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ كأنـا نشـد الرحـل فـوق مراتـج من الحقب أسفى حزنها وسهولها أي خرج سفا بهماها‏.‏
وأرتجت الدّجاجة‏:‏ امتلأ بطنها بيضاً‏.‏
وزلّوا عن المناهج فوقعوا في المراتج وهي الطرق الضيقة‏.‏
وناقة رتاج الصّلا‏:‏ موثقته كأنه رتاج‏:‏ قال حميد بن ثور‏:‏ رتاج الصّلا معروشة الزّور أشرفت على عسب تعلو بها وتصـوب وقال ذو الرمة‏:‏ رتاج الصلا مكنوزة الحاذ يستوي على مثل خلقاء الصفاة شليلها وجعل ماله في رتاج الكعبة إذا جعله هدياً إليها‏.‏
قال‏:‏ أي حلفت بالكعبة‏.‏

##### Türkçe

ر ت ج
**أرتج الباب**: Onu sıkı bir kapatmayla kapattı; ve **رباب مرتج** ve **بيت مرتج**.

Ve mecazdan: Minbere çıktı da, söz kendisine kapalı kaldığında onun üzerinde **أرتج**; ve onun sözünde **رتج** vardır: kekeleme; ve mantığında **رتجاً** kazandı.

Ve **سكة رتج**: onun için hiçbir çıkış yoktur.

Ve **مال رتج**: ona hiçbir yol yoktur.

Ve **أرتجت الناقة**: gebe kaldı da rahmini su üzerine kapattı; ve **ناقة مرتج** ve **نوق مراتج** ve **مراتيج**.

Zû’r-Rumme dedi:
“**كأنـا نشـد الرحـل فـوق مراتـج
من الحقب أسفى حزنها وسهولها**”
Yani: ikisini de rüzgâr savurup çıkardı.

Ve **أرتجت الدّجاجة**: karnı yumurtayla doldu.

Ve menheclerden saptılar da **المراتج** içine düştüler; ve o, dar yollardır.

Ve **ناقة رتاج الصّلا**: onu sağlamlaştırdın; sanki o bir **رتاج**dır. Humeyd b. Sevr dedi:
“**رتاج الصّلا معروشة الزّور
أشرفت على عسب تعلو بها وتصـوب**”
Ve Zû’r-Rumme dedi:
“**رتاج الصلا مكنوزة الحاذ
يستوي على مثل خلقاء الصفاة شليلها**”
Ve malını **رتاج الكعبة** içine kıldı; onu ona bir hediye kıldığında.

Dedi: yani Kâbe ile yemin ettim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّتَجُ والرِّتاجُ: البابُ العظيم؛ وقيل: هو الباب المُغْلَقُ. وقد أَرْتَجَ البابَ إِذا أَغلقه إِغلاقاً وثيقاً؛ وأَنشد: أَلم تَرَني عاهَدْتُ رَبِّي، وإِنَّني
لَبَيْنَ رِتَاجٍ مُقْفَلٍ ومَقَامِ
وقال العجاج:
أَو تَجْعَلِ البَيْتَ رِتاجاً مُرْتَجَا
ومنه رِتاجُ الكعبة؛ قال الشاعر:
إِذا أَحْلَفُوني في عُلَيَّةَ، أُجْنِحَتْ
يَمِيني إِلى شَطْرِ الرِّتاجِ المُضَبَّبِ
وقيل: الرِّتاجُ البابُ المُغْلَقُ وعليه بابٌ صغير. وفي الحديث: إِن أَبواب السماء تُفتح ولا تُرْتَجُ أَي لا تُغْلق؛ وفيه أَمرنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بإِرْتاجِ الباب أَي إِغلاقه. وفي الحديث: جَعَلَ مالَه في رِتاجِ الكعبة أَي فيها فكنى عنها بالباب، لأَن منه يُدخل إِليها؛ وجمع الرِّتاجِ رُتُجٌ. وفي حديث مجاهد عن بني إِسرائيل: كانَتِ الجَرادُ تأْكل مسامير رُتُجِهِمْ أَي أَبْوابهِم. وفي حديث قُسٍّ: وأَرضٌ ذاتُ رِتاجٍ.
والمَرَاتِجُ: الطُّرقُ الضيِّقة؛ وقول جَنْدَلِ بنِ المُثَنَّى: فَرَّجَ عَنْها حَلَقَ الرَّتائِجِ
إِنما شبه ما تعلق من الرحم على الولد بالرِّتاجِ الذي هو الباب. ورَتَجَهُ وأَرْتَجَهُ: أَوْثَقَ إِغلاقَه، وأَبى الأَصمعي إِلاَّ أَرْتَجَه. ابن الأَعرابي: يقال لأَنْفِ البابِ: الرِّتاجُ، وَلِدَرَوَنْدِهِ: النِّجافُ. ولِمِتْراسِهِ: القُنَّاحُ. والمِرْتاجُ: المِغْلاقُ. وأُرْتِجَ على القارئ، على ما لم يُسَمَّ فاعله، إِذا لم يقدر على القراءة، كأَنه أُطْبِقَ عليه كما يُرْتَجُ البابُ؛ وكذلك ارْتُتِجَ عليه، ولا تقل
(* قوله «ولا تقل إلخ» عن بعضهم أَن له وجهاً، وأَن معناه: وقع في رجة، وهي الاختلاط. كذا بهامش النهاية ويؤيده عبارة التهذيب بعد.) ارْتُجَّ عليه، بالتشديد. وفي حديث ابن عمر: أَنه صلى بهم المغرب فقال: ولا الضالين، ثم أُرْتِجَ عليه أَي اسْتُغْلِقَتْ عليه القراءةُ. وفي التهذيب: أُرْتِجَ عليه وارْتُجَّ، ورَتِجَ في منطقه رَتَجاً: مأْخوذ من الرِّتاجِ، وهو الباب. وأَرْتَجْتُ البابَ: أَغْلَقْتُه. وأُرْتِجَ عليه: اسْتُغْلِقَ عليه الكلام، وأَصله بالكسر، من ذلك. وأَرْتَجَتِ النَّاقةُ، وهي مُرْتِجٌ، إِذا قَبِلَتْ ماءَ الفحل فَأَغْلَقَتْ رَحِمَها عليه؛ أَنشد سيبويه:
يَحْدُو ثمانيُ مُولَعاً بِلِقَاحِها،
حتى هَمَمْنَ بِزَيْغَةِ الإِرْتاجِ
وأَرْتَجَتِ الأَتانُ إِذا حَمَلَتْ، فهي مُرْتِجٌ؛ قال ذو الرمة: كَأَنَّا نشُدُّ المَيْسَ فَوْقَ مَرَاتِجٍ
من الحُقْبِ، أَسْفَى حَزْنُها وسُهُولُها
(* قوله «كأنا نشد الميس إلخ» الذي في الأساس: كأنا نشد الرحل فوق إلخ وكأنهما روايتان إذ الميس هو الرحل كما في شرح القاموس.)
وناقةٌ رِتاجُ الصَّلا إِذا كانت وثِيقَةً وَثِيجَةً؛ قال ذو الرمة: رِتاجُ الصَّلا، مَكْنوزَةُ الحَاذِ يَسْتَوِي،
على مِثْلِ خَلْقاءِ الصَّفاةِ، شَلِيلُها
قال الأَزهري: يقال للحامل مُرْتِجٌ لأَنها إِذا عَقَدَتْ على ماء الفحل، انْسَدَّ فَمُ الرَّحِم فلم يدخله، فكأَنها أَغلقته على مائه. وأَرْتَجَتِ الدَّجَاجَةُ إِذا امْتَلأَ بَطْنها بيضاً وأَمْكَنَتِ البَيْضَةَ كذلك.
والرِّتاجَةُ: كلُّ شِعْبٍ ضَيِّقٍ كأَنه أُغلق من ضيقه؛ قال أَبو زبيد الطائي:
كأَنَّهُمْ صادَفُوا دوني به لَحِماً،
ضافَ الرِّتاجَةَ في رَحْلٍ تَباذِيرِ
وسَيْر رَتِجٌ: سَرِيعٌ؛ قال ساعدةُ بنُ جُؤْيَّةَ يصف سحاباً: فَاسْأَدَ اللَّيْلَ إِرْقاصاً وزَفْزَفَةً،
وغَارَةً وَوَسِيجاً غَمْلَجاً رَتِجَا
أَبو عمرو: تَرَجَ إِذا اسْتتر، ورَتِجَ إِذا أَغْلَقَ
(* قوله «ترج
إِذا استتر» بابه كتب. «ورتج إذا أغلق إلخ» بابه فرح، كما في القاموس.) كلاماً أَو غيره. الفراء: بَعِلَ الرجلُ ورَتِجَ ورَجِيَ وغَزِلَ، كل هذا إِذا أَراد الكلام فأُرْتِجَ عليه. ويقال: أُرْتِجَ على فلان إِذا أَراد قولاً أَو شعراً، فلم يصل إِلى تمامه.
ويقال: في كلامه رَتَجٌ أَي تتعتع. والرَّتَجُ: استغلاق القراءة على القارئ. يقال: أُرْتِجَ عليه وارْتُجَّ عليه، واسْتُبْهِمَ عليه. التهذيب: قال شمر: من ركب البحر إِذا أَرْتَجَ، فقد برئت منه الذمة، وقال: هكذا قيده بخطه. قال: ويقال: أَرْتَجَ البحرُ إِذا هاج؛ وقال الغِتْريفيُّ: أَرْتَجَ البحرُ إِذا كثر ماؤُه فَعَمَّ كلَّ شيء. قال، وقال أَخوه: السنة تُرْتِجُ إِذا أَطْبَقَتْ بالجدْب، ولم يجد الرجل مخرجاً، وكذلك إرْتاجُ البحر لا يجد صاحبه منه مخرجاً؛ وإِرْتاجُ الثلج: دوامُه وإِطباقُه؛ وإِرتاجُ الباب، منه. قال: والخِصْبُ إِذا عمَّ الأَرض فلم يغادر منها شيئاً، فقد أَرْتَجَ؛ وأَنشد:
في ظُلْمَة من بَعِيدِ القَعْرِ مُرْتاجِ
وفي الحديث ذكر راتج، بكسر التاء، وهو أُطُمٌ من آطام المدينة كثير الذِّكر في الحديث والمغازي.

##### Türkçe

**الرَّتَجُ** ve **الرِّتاجُ**: büyük kapı; ve denildi ki: o, kapalı kapıdır.

Ve **أَرْتَجَ** kapıyı, onu sağlam bir kapatmayla kapattığı zaman; ve okudu:
“Beni görmedin mi, Rabbime ahdettim; ve şüphesiz ben
kapalı bir **رِتَاجٍ** ile bir makam arasındayım.”

Ve el-‘Accâc dedi:
“Yahut evi bir **رِتاجاً** **مُرْتَجَا** yaparsın.”

Ve ondandır: Kâbe’nin **رِتاجُ**’ı; şair dedi:
“Bana ‘Ulayye’de yemin ettirdikleri zaman, kanadını açtı
sağ elim, yaldızlı **الرِّتاجِ**’ın tarafına.”

Ve denildi ki: **الرِّتاجُ** küçük bir kapısı bulunan kapalı kapıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz göğün kapıları açılır ve **تُرْتَجُ** edilmez” yani kapatılmaz. Ve onda: Bize Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, kapının **إِرْتاجِ**’ını emretti; yani onu kapatmayı. Ve hadiste: “Malını Kâbe’nin **رِتاجِ**’ına koydu” yani onun içine; böylece ondan (Kâbe’den) kapı ile kinaye yaptı; çünkü ona ondan girilir. Ve **الرِّتاجِ**’ın çoğulu **رُتُجٌ**’dür. Ve Benî İsrâîl hakkında Mücâhid’in hadîsinde: “Çekirgeler onların **رُتُجِهِمْ**’inin çivilerini yerdi” yani kapılarının. Ve Kuss’un hadîsinde: “Ve **رِتاجٍ** sahibi bir yer.”

Ve **المَرَاتِجُ**: dar yollar; ve Cendel b. el-Müsennâ’nın sözü:
“Onun üzerinden **الرَّتائِجِ** halkalarını ferahlattı.”

Ancak rahimden çocuğa asılı kalan şeyi, kapı olan **الرِّتاجِ**’a benzetti.

Ve **رَتَجَهُ** ve **أَرْتَجَهُ**: onun kapatmasını sağlamlaştırdı; ve el-Asma‘î ancak **أَرْتَجَهُ** (denmesini) kabul etti. İbnü’l-A‘râbî: Kapının burnuna **الرِّتاجُ** denir; ve onun pervazına: **النِّجافُ**. Ve onun sürgüsüne: **القُنَّاحُ**. Ve **المِرْتاجُ**: kilit.

Ve okuyucuya, faili adlandırılmamış olarak, **أُرْتِجَ** (denir), okumaya güç yetiremediği zaman; sanki ona kapatılmıştır, kapı **يُرْتَجُ** edildiği gibi; ve yine onun üzerine **ارْتُتِجَ** (denir); ve “
(* Onun sözü: «ولا تقل إلخ» bazılarına göredir ki onun bir yönü vardır ve manası: bir **رجة**’ye düştü; o da karışıklıktır. Böylece Nihâye’nin kenarında; ve Tehzîb’in sonra gelen ibaresi onu destekler.)
**ارْتُجَّ** عليه” (demeyin), şeddeli olarak. İbn Ömer hadîsinde: Şüphesiz o, onlara akşam namazını kıldırdı da dedi: “ve lâ’d-dâllîn”; sonra onun üzerine **أُرْتِجَ** edildi; yani okuma ona kapandı. Ve Tehzîb’de: Onun üzerine **أُرْتِجَ** edildi ve **ارْتُجَّ**; ve onun konuşmasında **رَتِجَ** (denir) **رَتَجاً**: **الرِّتاجِ**’dan alınmıştır; o da kapıdır. Ve “Kapıyı **أَرْتَجْتُ**”: onu kapattım. Ve onun üzerine **أُرْتِجَ**: söz ona kapandı; ve aslı kesre iledir; bundan dolayı. Ve dişi deve **أَرْتَجَتِ**; o **مُرْتِجٌ** iken; erkek devenin suyunu kabul ettiği zaman, rahmini onun üzerine kapattı; Sîbeveyh okudu:
“Sekizli, onun gebe develerine düşkün olarak sürer,
ta ki **الإِرْتاجِ**’ın kaymasına niyetlendiler.”

Ve dişi eşek **أَرْتَجَتِ** hamile kaldığı zaman; o **مُرْتِجٌ**’dir; Zû’r-Rumme dedi:
“Sanki biz, **مَرَاتِجٍ** üstünde meysi bağlıyoruz,
kum yığınlarından; onun sertliği ve düzlükleri savruldu.”

(* Onun sözü: «كأنا نشد الميس إلخ» Esâs’ta olan: “Sanki biz, eğer’i bağlıyoruz…”; ve ikisi iki rivayet gibidir; zira **الميس** şerhü’l-Kâmûs’ta olduğu üzere eğer’dir.)

Ve “**رِتاجُ الصَّلا**” bir dişi deve: sağlam, sıkı olduğu zaman; Zû’r-Rumme dedi:
“**رِتاجُ الصَّلا**; biriktirilmiş; usta (deveci) eşitler,
kayalık taşın yaratılışı gibi bir şey üzerinde; onun arka bacağı gevşektir.”

El-Ezherî dedi: Hamile olana **مُرْتِجٌ** denir; çünkü erkek devenin suyuna bağlandığı zaman, rahmin ağzı kapanır da ona (başkasına) girmez; sanki onu onun suyuna kapatmıştır.

Ve tavuk **أَرْتَجَتِ**: karnı yumurtayla dolduğu zaman ve yumurtayı da öylece mümkün kıldığı zaman.

Ve **الرِّتاجَةُ**: her dar geçit; sanki darlığından kapatılmıştır; Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:
“Sanki onlar, bende, önümde bir et buldular,
bir yolculuk yükünde, dağınık şeyler içinde, **الرِّتاجَةَ**’ya bitişmiş.”

Ve **سَيْرٌ رَتِجٌ**: hızlıdır; Sâ‘ide b. Cü’eyye bir bulutu vasfederek dedi:
“Geceyi, sıçrayış ve hızlı yürüyüşle kararttı,
ve bir baskın ve bir yürüyüş; ağır adımlı, **رَتِجَا**.”

Ebû ‘Amr: **تَرَجَ** gizlendiği zaman; ve **رَتِجَ** bir sözü yahut başkasını kapattığı zaman.
(* Onun sözü: «ترج إذا استتر» babı **كتب**’dür. «ورتج إذا أغلق إلخ» babı **فرح**’tır; Kâmûs’ta olduğu üzere.)

El-Ferrâ: Adam **بَعِلَ** ve **رَتِجَ** ve **رَجِيَ** ve **غَزِلَ**; bütün bunlar, konuşmayı istediği zaman da onun üzerine **أُرْتِجَ** edildiği zaman (denir). Ve denir: Falanın üzerine **أُرْتِجَ** edildi; bir söz yahut şiir istediği zaman, onun tamamına ulaşamadı.

Ve denir: Onun sözünde **رَتَجٌ** vardır; yani kekeleme. Ve **الرَّتَجُ**: okuyucuya okumanın kapanmasıdır. Denir: Onun üzerine **أُرْتِجَ** edildi ve onun üzerine **ارْتُجَّ** edildi; ve onun üzerine **اسْتُبْهِمَ** edildi.

Tehzîb: Şemmer dedi: Denize binen, deniz **أَرْتَجَ** ettiği zaman, zimmet ondan beri olmuştur; ve dedi: Onu hattıyla böyle kaydetti. Dedi: Ve denir: Deniz **أَرْتَجَ** etti; kabardığı zaman. Ve el-Gıtrîfî dedi: Deniz **أَرْتَجَ** etti; suyu çoğaldığı zaman da her şeyi kapladığı zaman. Dedi; ve dedi: Onun kardeşi: Sene **تُرْتِجُ** eder; kıtlıkla kapladığı zaman ve adam bir çıkış yolu bulamadığı zaman; ve yine denizin **إرْتاجُ**’ı: sahibi ondan bir çıkış yolu bulamaz; ve karın **إِرْتاجُ**’ı: onun devamı ve kaplamasıdır; ve kapının **إِرتاجُ**’ı ondandır. Dedi: Ve bolluk, yeri kapladığı zaman da ondan hiçbir şeyi bırakmadığı zaman, **أَرْتَجَ** etmiştir; ve okudu:
“Derinliği uzak bir çukurun karanlığında, **مُرْتاجِ**.”

Ve hadiste **راتج** zikredildi; **التاء**’nın kesresiyle; o, Medine’nin kalelerinden bir kaledir; hadiste ve megāzîde çokça zikredilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ت ج * * أَرْتَجَ * الباب أغلقه و * أُرْيِجَ * على القارئ على ما لم يسم فاعله إذا لم يقدر على القراءة كأنه أطبق عليه كما يرتج الباب وكذا * ارْتُتِجَ * عليه على ما لم يسم فاعله أيضا ولا تقل ارتج بالتشديد و * الرَّتَّجُ * بفتحتين الباب العظيم وكذا * الرِّتَأجُ * بالكسر ومنه رتاج الكعبة وقيل الرتاج الباب المغلق وعليه باب صغير

##### Türkçe

* ر ت ج * * **أَرْتَجَ** * kapıyı: onu kapattı; ve * **أُرْيِجَ** * okuyucuya, faili adlandırılmamış (meçhul) üzere, eğer okumaya güç yetiremezse; sanki onun üzerine kapatılmış gibi; tıpkı kapının kapatılması gibi. Ve bunun gibi * **ارْتُتِجَ** * onun üzerine, faili adlandırılmamış (meçhul) üzere de; ve “şeddeli **ارتج**” deme. Ve * **الرَّتَّجُ** * iki fetha ile: büyük kapı; ve bunun gibi * **الرِّتَأجُ** * kesre ile. Ondandır: Kâbe’nin **رتاج**’ı. Ve denildi ki: **الرتاج** kapalı kapıdır; ve onun üzerinde küçük bir kapı vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رتج الباب  رتجا  : أغلقه، كأرتجه  : أوثق إغلاقه، وباب مرتج. وأبى الأصمعي إلا أرتجه، وفي الحديث  إن أبواب السماء تفتح ولا ترتج  أي لا تغلق، وفيه أمرنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بإرتاج الباب  أي إغلاقه. رتج  الصبي رتجانا  ، محركة إذا  درج  في المشى. من المجاز: رتج في منطقه رتجا  كفرح  مأخوذ من الرتاج وهو الباب. وصعد المنبر فرتج عليه  : استغلق عليه الكلام كأرتج عليه  ، على ما لم يسم فاعله، يقال أرتج على القارئ، إذا لم يقدر على القراءة كأنه أطبق عليه كما يرتج الباب. مثله  ارتتج  عليه  واسترتج  ، كلاهما على بناء المفعول، ولا تقل ارتج عليه، بالتشديد، وفي حديث ابن عمر  أنه صلى بهم المغرب فقال: ولا الضالين، ثم أرتج عليه  أي استغلقت عليه القراءة. وفي التهذيب: أرتج عليه وارتج، وعن أبي عمرو: ترج إذا استتر، ورتج إذا أغلق كلاما أو غيره. وعن الفراء: رتج الرجل  وبعل  ورجى وغزل، كل هذا إذا أراد الكلام فأرتج عليه. ويقال: أرتج على فلان إذا أراد قولا أو شعرا فلم يصل إلى تمامه. من المحاز:  أرتجت الناقة  فهي مرتج، إذا قبلت ماء الفحل  فأغلقت رحمها على  ذلك  الماء  ، أنشد سيبوبه:

  يحدو ثماني مولعا بلقاحهـا                      حتى هممن بزيغة الإرتاج وفي التهذيب: يقال للحامل مرتج، لأنها إذا عقدت على ماء الفحل انسد فم الرحم فلم يدخله، فكأنها أغلقته على مائه. من المجاز أرتجت  الدجاجة  إذا  امتلأ بطنها بيضا  ، وعبارة اللسان: إذا امتلأ ظهرها بطنا وأمكنت البيضة، كذلك. في التهذيب: قال شمر:  من ركب البحر إذا أرتج فقد برئت منه الذمة  وقال: هكذا قيده بخطه، قال: ويقال أرتج  البحر  ، إذا  هاج و  قال الغتريفى: أرتج البحر إذا  كثر ماؤه فغمر  ، هكذا في نسختنا بالغين والميم والراء، ونص التهذيب: فعم  كل شىء  . قال أخوه:  السنة  ترتج، إذا  أطبقت بالجدب  ، ولم يجد الرجل مخرجا، وكذلك إرتاج البحر لا يجد صاحبه منه مخرجا. أرتج  الثلج: دام وأطبق  ، وإرتاج الباب منه. قال  والخصب  إذا  عم الأرض  فلم يغادر منها شيئا فقد أرتج. أرتجت  الأتان  ، إذا  حملت وهي مرتج، ونوق مراتج ومراتيج، قال ذو الرمة:
  كأنا نشد الميس فـوق مـراتـج                      من الحقب أسفى حزنها وسهولها  والرتج، محركة: الباب العظيم، كالرتاج، ككتاب وقيل:  هو الباب المغلق  وقد أرتج الباب، إذا أغلقه إغلاقا وثيقا، وأنشد:
  ألم ترنى عاهدت ربى وأنني                      لبين رتاج مقفل ومـقـام وقال العجاج:
  أو تجعل البيت رتاجا مرتجا ومنه رتاج الكعبة، قال الشاعر:
  إذا أحلفوني في علية أجـنـحـت                      يمينى إلى شطر الرتاج المضبب وقيل: الرتاج: الباب المغلق  وعليه باب صغير  من المجاز: الرتاج:  اسم مكة  ، زيدت شرفا. وفي الحديث  جعل ماله في رتاج الكعبة  ، أي فيها، فكنى عنها بالباب، لأن منه يدخل إليها، وفي الأساس: جعله هديا إليها. وجمع الرتاج رتج، ككتاب وكتب، وفي حديث مجاهد عن بنى إسرائيل  كانت الجراد تأكل مسامير رتجهم  ، أي أبوابهم، وكذلك يجمع على الرتائج، قال جندل ابن المثنى:
  فرج عنها حلق الرتائج وفي اللسان: إنما شبه ما تعلق من الرحم على الولد بالرتاج الذي هو الباب. وجعل شيخنا جمعه أرتاج، ولم يأت له شاهد ولا سند مع شذوذه، وفي حديث قس  وأرض ذات رتاج  . وعن ابن الأعرابي: يقال لأنف الباب: الرتاج ولدرونده: النجاف، ولمتراسه: القناح. والمرتاج: المغلاق. يقال: زلوا عن المناهج، فوقعوا في المراتج،  المراتج: الطرق الضيقة  ، هكذا استعمل ولم يذكروا له مفردا.  والرتائج: الصخور، جمع رتاجة، بالكسر، على القياس، خلافا للمبرد في الكامل، فإنه قال: لا يجمع فعالة على فعائل، قاله شيخنا، وينظر. وفي اللسان: الرتاجة: كل شعب ضيق كأنه أغلق من ضيقه، قال أبو زبيد الطائي:
  كأنهم صادفوا دونى به لحـمـا                      ضاف الرتاجة في رحل تباذير

   وأرض مرتجة، كمكرمة  ، وفي نسخة أخرى  مرتجة، كمحسنة  ، إذا كانت  كثيرة النبات  . وذكره ابن سيده في رجج فقال وأرض مرتجة: كثيرة النبات، أي من ارتجت الأرض بالنبات، إذا أطلعته، ولذا لم يذكره الجوهري وابن منظور.  والرويتج  بالتصغير  : ع  من المجاز: يقال:  مال رتج وغلق، بالكسر  فيهما  خلاف طلق  ، بالكسر أيضا، فسره في الأساس فقال: أي لا سبيل إليه. من المجاز:  سكة رتج  ، بالكسر أيضا، أي  لا منفذ لها  يقال:  ناقة رتاج الصلا  ، ككتاب، إذا كانت  وثيقة وثيجة  ، قال ذو الرمة:
  رتاج الصلا مكنوزة الحاذ يستوىعلى مثل خلقاء الصفاة شليلها ومما يستدرك عليه: راتج ككاتب، جاء ذكره في الحديث وهو أطم من آطام المدينة كثير الذكر في المغازي. ومن المجاز: في كلامه رتج، أي تعتعة.

##### Türkçe

**رتج** kapıyı **رتجا**: onu kapattı; **كأرتجه**: onun kapatmasını sağlamlaştırdı; ve **باب مرتج**. El-Asmaʿî, mutlaka **أرتجه** (demekten) başka bir şeye razı olmadı. Hadiste: “Göklerin kapıları açılır ve **ولا ترتج**”; yani kapanmaz. Yine onda: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, bize **بإرتاج الباب**ı emretti; yani onu kapatmayı.

**رتج** çocuk **رتجانا** (harekeli), **إذا درج في المشى**: yürüyüşte adım atıp yürümeye başladığında.

Mecazdan: **رتج في منطقه رتجا** **كفرح**: konuşmasında tutuldu; **مأخوذ من الرتاج وهو الباب**: **الرتاج**tan alınmıştır; o da kapıdır.

Ve minbere çıktı da ona **فرتج عليه**: söz ona kapandı; **كأرتج عليه**; faili adlandırılmayan üzere. Denir: **أرتج على القارئ**; okuyucu okumaya güç yetiremediğinde; sanki ona kapatılmıştır; tıpkı kapının kapatıldığı gibi.

Onun benzeri: **ارتتج عليه** ve **استرتج**; ikisi de mef‘ûl binası üzerinedir. Ve “**ارتج عليه**” (şeddeli) deme. İbn Ömer hadîsinde: onun onlara akşam namazını kıldırdığı, sonra “**ولا الضالين**” dediği, sonra ona **أرتج عليه**; yani okuma ona kapandı.

**وفي التهذيب**: **أرتج عليه** ve **ارتج**. Ebû Amr’dan: **ترج** gizlendiğinde; ve **رتج** söz veya başkasını kapattığında. Ferrâ’dan: **رتج الرجل** ve **بعل** ve **رجى** ve **غزل**; bütün bunlar, konuşmayı istediğinde de ona **فأرتج عليه** olduğunda.

Ve denir: **أرتج على فلان**; bir söz veya şiir istediğinde de onun tamamına ulaşamadığında.

**من المحاز**: **أرتجت الناقة**; o **مرتج**dir; aygırın suyunu kabul ettiğinde de rahmini o su üzerine kapattığında. Sîbûyeh inşâd etti:

يحدو ثماني مولعا بلقاحهـا                      حتى هممن بزيغة الإرتاج

**وفي التهذيب**: hamileye **مرتج** denir; çünkü aygırın suyu üzerine düğümlendiğinde rahim ağzı tıkanır da ona girmez; sanki onu onun suyu üzerine kapatmış gibidir.

Mecazdan: **أرتجت الدجاجة**; karnı yumurta ile dolduğunda. **وعبارة اللسان**: sırtı karınla dolduğunda ve yumurta mümkün olduğunda; yine böyledir.

**في التهذيب**: Şemmer dedi: “Denize binen kimse, **إذا أرتج** ederse, zimmet ondan beri olmuştur.” Dedi: onu hattıyla böyle kaydetti. Dedi: ve denir: **أرتج البحر**; kabardığında. Ve el-Gutrîfî dedi: **أرتج البحر**; suyu çoğaldığında da bastığında; nüshamızda **بالغين والميم والراء** ile böyledir; **ونص التهذيب**: “**فعم كل شىء**”.

Kardeşi dedi: **السنة ترتج**; kıtlıkla kapladığında ve adam bir çıkış bulamadığında; ve aynı şekilde **إرتاج البحر**: sahibi ondan bir çıkış bulamaz.

**أرتج الثلج**: devam etti ve kapladı; ve ondan **إرتاج الباب**.

Dedi: **والخصب** yeri kapladığında da ondan hiçbir şeyi bırakmadığında, muhakkak **أرتج** etmiştir.

**أرتجت الأتان**: yüklendiğinde; o **مرتج**dir. Ve **نوق مراتج ومراتيج**. Zû’r-Rumme dedi:

كأنا نشد الميس فـوق مـراتـج                      من الحقب أسفى حزنها وسهولها

Ve **الرتج** (harekeli): büyük kapı; **كالرتاج**; **ككتاب**. Ve denildi: o, **هو الباب المغلق**. Ve **قد أرتج الباب**: onu sağlam bir kapatmayla kapattığında. Ve inşâd etti:

ألم ترنى عاهدت ربى وأنني                      لبين رتاج مقفل ومـقـام

Ve el-Accâc dedi:

أو تجعل البيت رتاجا مرتجا

Ondan: **رتاج الكعبة**. Şair dedi:

إذا أحلفوني في علية أجـنـحـت                      يمينى إلى شطر الرتاج المضبب

Ve denildi: **الرتاج**: **الباب المغلق**; ve onun üzerinde küçük bir kapı vardır.

Mecazdan: **الرتاج**: Mekke’nin adı; şeref olarak artırılmıştır.

Hadiste: “Malını **في رتاج الكعبة** yaptı”; yani onun içinde; ondan ona girildiği için, kapı ile ondan kinaye yaptı. **وفي الأساس**: onu ona hediye yaptı.

**وجمع الرتاج رتج**; **ككتاب وكتب**. Mücâhid’in Benî İsrâîl’den hadîsinde: “Çekirgeler onların **مسامير رتجهم**ini yerdi”; yani kapılarının çivilerini. Ve aynı şekilde **على الرتائج** üzere de cem‘ olunur. Cundel b. el-Müsennâ dedi:

فرج عنها حلق الرتائج

**وفي اللسان**: rahimden çocuğa asılı kalan şey, kapı olan **الرتاج**a benzetilmiştir.

Şeyhimiz onun cem‘ini **أرتاج** yaptı; onun için bir şahit ve sened gelmedi; onun şâzlığıyla beraber. Kuss hadîsinde: “**وأرض ذات رتاج**”.

İbnü’l-Aʿrâbî’den: kapının burnuna **الرتاج** denir; eşiğine **النجاف**; sürgüsüne **القناح**.

Ve **المرتاج**: kilit. Denir: “Yollardan saptılar da **في المراتج**e düştüler.” **المراتج**: dar yollar; böyle kullanıldı ve onun için bir müfred zikretmediler.

Ve **الرتائج**: kayalar; **رتاجة**nın cem‘i; kesre ile; kıyasa göre; el-Müberred’e **في الكامل**de muhalefet olarak; çünkü o dedi: “**فعالة** **فعائل** üzerine cem‘ olunmaz.” Şeyhimiz söyledi; ve bakılır.

**وفي اللسان**: **الرتاجة**: her dar geçit; darlığından dolayı sanki kapatılmış gibidir. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:

كأنهم صادفوا دونى به لحـمـا                      ضاف الرتاجة في رحل تباذير

Ve **أرض مرتجة**; **كمكرمة**; ve başka bir nüshada: **مرتجة**; **كمحسنة**; **إذا كانت كثيرة النبات**: bitkisi çok olduğunda.

İbn Sîde onu **رجج**de zikretti de dedi: **وأرض مرتجة**: bitkisi çok; yani yer bitkiyle **ارتجت** ettiğinden; onu çıkardığında; bu yüzden el-Cevherî ve İbn Manzûr onu zikretmedi.

Ve **الرويتج** (küçültme ile): bir **ع**.

Mecazdan: denir: **مال رتج وغلق**; ikisinde de kesre ile; **خلاف طلق**; onda da kesre ile. Onu **في الأساس**da açıkladı da dedi: yani ona yol yoktur.

Mecazdan: **سكة رتج**; onda da kesre ile; yani onun çıkışı yoktur.

Denir: **ناقة رتاج الصلا**; **ككتاب**; **وثيقة وثيجة** olduğunda. Zû’r-Rumme dedi:

رتاج الصلا مكنوزة الحاذ يستوىعلى مثل خلقاء الصفاة شليلها

Ve kendisine istidrâk olunanlardan: **راتج**; **ككاتب**; hadiste zikri geldi; o, Medine’nin **آطام**ından bir **أطم**dur; megâzîde çok zikredilir.

Ve mecazdan: sözünde **رتج** vardır; yani kekemelik.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَتَجَ
1 رَتَجَ ذ , inf. n. رَتْجٌ: see 4. -A2- رَتِجَ, (K,) or رَتِجَ فِى مَنْطِقَهِ, (S, A, Msb,) aor. رَتَجَ , (Msb, K,) inf. n. رَتَجٌ, (Msb, TA,) (tropical:) He was, or became, impeded in his speech, unable to speak, or tonguetied; (S, A, * Msb, K;) as also عَلَيْهِ ↓ أُرْتِجَ, (A, K,) and عليه ↓ اُرْتُتِجَ, and عليه ↓ اُسْتُرْتِجَ. (K.) You say, عَلَى القَارِىءِ ↓ أُرْتِجَ, (S, Mgh, Msb,) and على الخَطِيبِ, (Mgh,) (tropical:) The reader, or reciter, (S, Mgh, Msb,) and the orator, or preacher, (Mgh,) was unable to read, or recite, (S, Msb,) as though he were prevented doing so, (Msb,) or as though a thing were closed against him like as a door is closed; (S;) or was, or became, impeded in his reading, or recitation, and his oration, or sermon, and unable to complete it; (Mgh;) from أَرْتَجَ البَابَ: (Mgh, Msb: [see 4:]) and عَلَيْهِ ↓ اُرْتُتِجَ signifies the same: (S: [in my copy of the Msb, “ ارتيج, of the same measure as اقتيل, in the pass. form: ” but this is evidently a mistranscription, for اُرْتُتِجَ, of the same measure as اُقْتُتِلَ:]) one should not say اُرْتُجَّ عليه: (S: [but it seems that those who pronounced the verb with teshdeed said اِرْتَجَّ: see art. رج:]) this is sometimes said; but some disallow it: (Msb:) the vulgar say it; and accord. to some, it may be correct as meaning “ he fell into confusion. ” (Mgh.) You say also, عَلَيْهِ ↓ صَعِدَ المِنْبَرَ فَأُرْتِجَعَلَى (tropical:) He ascended the pulpit, and was, or became, impeded in his speech, unable to speak, or tonguetied. (A.) And عَلَى فُلَانٍ ↓ أُرْتِجَ (tropical:) Such a one was unable to finish a saying, or poetry, that he desired to utter. (TA.) And فِى كَلَامِهِ رَتَجٌ (tropical:) In his speech is a reiterating, by reason of an impediment, or inability to say what he would. (A, TA.) -A3- رَتَجَ, inf. n. رَتَجانٌ, He (a child) walked a little, at his first beginning to walk; or walked with a weak gait; crept along; or walked slowly. (K, TA.)

ارتج البَابَ
4 ارتج البَابَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) inf. n. اـِرْتَاجٌ; (Msb;) and ↓ رَتَجَهُ, (K,) inf. n. رَتْجٌ; but As allows only the former verb; (TA;) i. q. أَغْلَقَهُ, [which means He locked the door, and also he shut, or closed, the door, but the former appears to be the signification here intended, from what follows,] (S, A, Mgh, Msb, K,) so as to make it fast, or firm: (A, Mgh, Msb:) so says Az, after Lth: and, by extension of the signification, he shut, or closed, the door, without locking it. (Mgh.) It is said in a trad., اـِنَّ أَبْوَابَ السَّمَآءِ تُفْتَحُ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَلَا تُرْتَجُ حَتَّى يُصَلَّى الظُّهْرُ, (Mgh, * and “ Jámi' es-Sagheer ” of EsSuyootee,) i. e. [Verily the gates of Heaven are opened at the declining of the sun from the meridian,] and are not closed nor locked [until the noon-prayer has been performed]. (Mgh.) ― -b2- [Hence,] أُرْتِجَ عَلَيْهِ الأَمْرُ (assumed tropical:) The affair was as though it were closed against him, so that he knew not the way to engage in it, or execute it; syn. اِسْتَبْهَمَ عَلَيْهِ. (TA in art. بهم.) ― -b3- See also 1, in four places. ― -b4- [Hence also,] أَرْتَجَتْ (tropical:) She (a camel) closed her womb against the seed (S, A, K, TA) of the stallion, (TA,) having become pregnant. (A.) ― -b5- And (assumed tropical:) She (an ass) became pregnant. (K.) ― -b6- And (tropical:) She (a hen) had her belly full of eggs. (S, A, * K.) ― -b7- Also أَرْتَجَ (assumed tropical:) It (the sea) became raised into a state of commotion, and covered everything with the abundance of its water, (K, TA,) and the voyager upon it found no way of escape from it. (TA.) ― -b8- (assumed tropical:) It (snow) was continual, and covered [the land]. (K.) ― -b9- (assumed tropical:) It (abundance of herbage) was universal over the land, (K, TA,) leaving no part thereof wanting. (TA.) And أَرْتَجَتِ السَّنَةُ (assumed tropical:) The year of drought involved every part in sterility, (K, TA,) so that man found no way of escape. (TA.)

8 اـِرْتَتَجَ see 1, in two places.

10 اـِسْتَرْتَجَ see 1, second sentence.

سِكَّةٌ رِتْجٌ
سِكَّةٌ رِتْجٌ ذ (tropical:) [A street that is closed;] that has no place of egress. (A, K.) مَالٌ رِتْجٌ (tropical:) Property to which there is no access; (A, TA;) contr. of طِلْقٌ, (K, TA,) which is likewise with kesr; (TA; [in the CK طَلْق;]) as also غِلْقٌ. (K, TA.)

رَتَجٌ
رَتَجٌ ذ : see what next follows.

رِتَاجٌ
رِتَاجٌ ذ A door: (TA:) or a great door; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ رَتَجٌ: (S A, K:) or a door locked, or shut or closed, (S, Mgh, K,) having a small door, or wicket: (S, K:) or it signifies also a door that is locked, or shat or closed: (Msb:) pl. رُتُجٌ and رَتَائِجُ, and, accord. to MF, أَرْتَاجٌ, but this is irreg., and he has given no authority for it. (TA.) Hence رِتَاجُ الكَعْبَةِ [The door of the Kaabeh]: (S, TA:) and (tropical:) the Kaabeh itself: (A, * TA:) and [hence also] الِرّتَاجُ is (tropical:) a name of Mekkeh. (K, TA.) جَعَلَ مَالَهُ فِى رِتَاجِ الكَعْبَةِ, (A, Mgh, Msb, TA,) occurring in a trad., (Mgh, TA,) means, (A, Msb, TA,) or is said to mean, (Mgh,) (tropical:) He made his property, or cattle, a votive offering to be taken to the Kaabeh; (A, Mgh, Msb;) not the door itself; (Mgh;) the Kaabeh being thus called because by the door one enters it. (TA.) ― -b2- Also (tropical:) The part of the womb that closes upon the fœtus; as being likened to a door. (L.) ― -b3- أَرْضٌ ذَاتُ رِتَاجٍ occurs in a trad. [app. as meaning (assumed tropical:) A land having a place of ingress that is, or may be, closed: or it may mean a land having in it rocks: see رِتَاجَةٌ, of which رِتَاجٌ may be a coll. gen. n.]. (TA.) -A2- نَاقَةٌ رِتَاجُ الصَّلَا (assumed tropical:) A she-camel firm or compact [in the middle of the back, or in the part on either side of the tail, &c.]. (K.)

رِتَاجَةٌ
رِتَاجَةٌ ذ sing. of رَتَائِجُ, which signifies Rocks. (K.) ― -b2- Also Any narrow شِعْب [or mountainroad, &c.]; as though it were closed, by reason of its narrowness. (L.)

مُرْتَجٌ
مُرْتَجٌ ذ A door, and a chamber, or house, locked, or shut or closed, (مُغْلَقٌ,) so as to be made fast, or firm. (A.)

مُرْتِجٌ
مُرْتِجٌ ذ , applied to a she-camel, (tropical:) Pregnant; because the mouth of her womb becomes closed against the seed of the stallion: (T, A, * TA:) applied also to a she-ass, in the same sense: (TA:) pl. مَرَاتِجُ and مَرَاتِيجُ. (A, TA.)

مِرْتَاجٌ
مِرْتَاجٌ ذ A thing with which a door is closed, or made fast; syn. مِغْلَاقٌ; (S;) [app. a kind of latch:] it is affixed behind the door, in the part next to the lock. (Ibn-'Abbád, TA in art. عربض.)

مَرَاتِجُ
مَرَاتِجُ ذ Narrow roads or paths: (S, A, K:) the sing. is not mentioned. (TA.)

##### Türkçe

**رَتَجَ**
1 **رَتَجَ** ذ , mastar ismi **رَتْجٌ**: 4’e bak. -A2- **رَتِجَ**, (K,) yahut **رَتِجَ فِى مَنْطِقَهِ**, (S, A, Msb,) muzâri‘i **رَتَجَ** , (Msb, K,) mastar ismi **رَتَجٌ**, (Msb, TA,) (mecazen:) Konuşmasında engellenmiş oldu yahut engellenmiş hâle geldi; konuşamaz, yahut dili tutulmuş oldu; (S, A, * Msb, K;) bunun gibi **أُرْتِجَ** ↓ **عَلَيْهِ**, (A, K,) ve **اُرْتُتِجَ** ↓ **عليه**, ve **اُسْتُرْتِجَ** ↓ **عليه**. (K.) Dersin ki, **أُرْتِجَ** ↓ **عَلَى القَارِىءِ**, (S, Mgh, Msb,) ve **على الخَطِيبِ**, (Mgh,) (mecazen:) Okuyucu yahut kıraat eden, (S, Mgh, Msb,) ve hatip yahut vaiz, (Mgh,) okuyamaz yahut kıraat edemez oldu, (S, Msb,) sanki bundan alıkonulmuş gibi, (Msb,) yahut sanki bir şey ona karşı kapatılmış, tıpkı kapının kapatılması gibi; (S;) yahut okumasında yahut kıraatinde, ve hitabesinde yahut vaazında engellenmiş oldu yahut engellenmiş hâle geldi ve onu tamamlamaya güç yetiremedi; (Mgh;) **أَرْتَجَ البَابَ**’dan: (Mgh, Msb: [4’e bak:]) ve **اُرْتُتِجَ** ↓ **عَلَيْهِ** aynı mânaya gelir: (S: [Msb nüshamda “ ارتيج, mef‘ûl sîgasında, **اِقْتُيِلَ** vezninde: ”; fakat bu açıkça bir yanlış yazımdır; çünkü **اُرْتُتِجَ**, **اُقْتُتِلَ** veznindedir:]) **اُرْتُجَّ عليه** denmemelidir: (S: [fakat fiili teşdîd ile okuyanların **اِرْتَجَّ** dediği anlaşılıyor: رج maddesine bak:]) bu bazen söylenir; fakat bazıları bunu câiz görmez: (Msb:) avam bunu söyler; ve bazılarına göre, “şaşkınlığa düştü” mânasında doğru olabilir. (Mgh.) Yine dersin ki, **صَعِدَ المِنْبَرَ فَأُرْتِجَعَلَى** ↓ **عَلَيْهِ** (mecazen:) Minbere çıktı da konuşmasında engellendi; konuşamaz, yahut dili tutulmuş oldu. (A.) Ve **أُرْتِجَ** ↓ **عَلَى فُلَانٍ** (mecazen:) Falanca, söylemek istediği bir sözü yahut şiiri bitirmeye güç yetiremedi. (TA.) Ve **فِى كَلَامِهِ رَتَجٌ** (mecazen:) Onun sözünde, bir engel sebebiyle yahut istediğini söyleyememe yüzünden, tekrar tekrar söyleme vardır. (A, TA.) -A3- **رَتَجَ**, mastar ismi **رَتَجانٌ**, O (çocuk) yürümeye ilk başladığında biraz yürüdü; yahut zayıf bir yürüyüşle yürüdü; sürünerek ilerledi; yahut yavaş yürüdü. (K, TA.)

**ارتج البَابَ**
4 **ارتج البَابَ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **اـِرْتَاجٌ**; (Msb;) ve ↓ **رَتَجَهُ**, (K,) mastar ismi **رَتْجٌ**; fakat As yalnız birinci fiili câiz görür; (TA;) **أَغْلَقَهُ** ile aynı mânadadır, (S, A, Mgh, Msb, K,) onu sağlamlaştıracak yahut sıkılaştıracak şekilde: (A, Mgh, Msb:) Az, Lth’den sonra böyle der: ve mânanın genişletilmesiyle, kilitlemeksizin kapıyı kapattı. (Mgh.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **اـِنَّ أَبْوَابَ السَّمَآءِ تُفْتَحُ عِنْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ فَلَا تُرْتَجُ حَتَّى يُصَلَّى الظُّهْرُ**, (Mgh, * ve EsSuyootee’nin “ Jámi' es-Sagheer”i,) yani [gerçekten göğün kapıları güneşin zevâli vaktinde açılır] ve öğle namazı kılıncaya kadar kapatılmaz ve kilitlenmez. (Mgh.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **أُرْتِجَ عَلَيْهِ الأَمْرُ** (farazî mecaz:) İş, ona karşı sanki kapatılmış gibi oldu; öyle ki ona girişmenin yahut onu icra etmenin yolunu bilmedi; eş anlamlısı **اِسْتَبْهَمَ عَلَيْهِ**. (TA, بهم maddesinde.) ― -b3- 1’e de bak, dört yerde. ― -b4- [Bundan dolayı ayrıca,] **أَرْتَجَتْ** (mecazen:) O (dişi deve) aygırın (TA,) dölüne karşı rahmini kapattı (S, A, K, TA), gebe kalmış olarak. (A.) ― -b5- Ve (farazî mecaz:) O (dişi eşek) gebe kaldı. (K.) ― -b6- Ve (mecazen:) O (tavuk) karnı yumurtayla dolu oldu. (S, A, * K.) ― -b7- Yine **أَرْتَجَ** (farazî mecaz:) O (deniz) çalkantı hâline yükseldi ve suyunun çokluğuyla her şeyi örttü, (K, TA,) ve üzerindeki yolcu ondan kurtuluş yolu bulamadı. (TA.) ― -b8- (farazî mecaz:) O (kar) devamlı oldu ve [yeri] örttü. (K.) ― -b9- (farazî mecaz:) O (ot bolluğu) yeryüzünde genel oldu, (K, TA,) ondan hiçbir kısmı eksik bırakmadı. (TA.) Ve **أَرْتَجَتِ السَّنَةُ** (farazî mecaz:) Kıtlık yılı her tarafı kısırlığa soktu, (K, TA,) öyle ki insan kaçış yolu bulamadı. (TA.)

8 **اـِرْتَتَجَ**: 1’e bak, iki yerde.

10 **اـِسْتَرْتَجَ**: 1’e bak, ikinci cümle.

**سِكَّةٌ رِتْجٌ**
**سِكَّةٌ رِتْجٌ** ذ (mecazen:) [Çıkışı kapalı bir sokak;] çıkış yeri olmayan. (A, K.) **مَالٌ رِتْجٌ** (mecazen:) Kendisine erişim olmayan mal; (A, TA;) **طِلْقٌ**’ın zıddı, (K, TA,) ki bu da kesr ile böyledir; (TA; [CK’de **طَلْق**]) bunun gibi **غِلْقٌ** da. (K, TA.)

**رَتَجٌ**
**رَتَجٌ** ذ : hemen sonra gelen şeye bak.

**رِتَاجٌ**
**رِتَاجٌ** ذ Bir kapı: (TA:) yahut büyük bir kapı; (S, Mgh, Msb, K;) bunun gibi ↓ **رَتَجٌ**: (S A, K:) yahut küçük bir kapısı yahut kapaklı küçük kapısı bulunan, kilitli yahut kapatılmış yahut kapalı bir kapı; (S, K:) yahut ayrıca kilitli, yahut kapatılmış yahut kapalı bir kapı mânasına gelir: (Msb:) çoğulu **رُتُجٌ** ve **رَتَائِجُ**; ve MF’ye göre **أَرْتَاجٌ**, fakat bu düzensizdir ve bunun için bir delil zikretmemiştir. (TA.) Buradan **رِتَاجُ الكَعْبَةِ** [Kâbe’nin kapısı]: (S, TA:) ve (mecazen:) Kâbe’nin kendisi: (A, * TA:) ve [buradan ayrıca] **الِرّتَاجُ** (mecazen:) Mekke’nin bir adıdır. (K, TA.) Bir hadiste vârid olan **جَعَلَ مَالَهُ فِى رِتَاجِ الكَعْبَةِ**, (A, Mgh, Msb, TA,) şu mânaya gelir, (A, Msb, TA,) yahut şu mânaya geldiği söylenir, (Mgh,) (mecazen:) Malını yahut davarını Kâbe’ye götürülmek üzere adak kıldı; (A, Mgh, Msb;) kapının kendisi değil; (Mgh;) Kâbe’ye bu adın verilmesi, ona kapıdan girilmesi sebebiyledir. (TA.) ― -b2- Yine (mecazen:) Ceninin üzerine kapanan rahim kısmı; kapıya benzetilerek. (L.) ― -b3- Bir hadiste **أَرْضٌ ذَاتُ رِتَاجٍ** geçer [görünüşe göre (farazî mecaz:) girişi olan ve kapatılan yahut kapatılabilen bir yer; yahut içinde kayalar bulunan bir yer mânasına gelebilir: **رِتَاجَةٌ**’ya bak; bunun **رِتَاجٌ**’u cins isim olabilir]. (TA.) -A2- **نَاقَةٌ رِتَاجُ الصَّلَا** (farazî mecaz:) Sırtın ortasında, yahut kuyruğun iki yanındaki kısımda vb. sağlam yahut sıkı bir dişi deve. (K.)

**رِتَاجَةٌ**
**رِتَاجَةٌ** ذ **رَتَائِجُ**’un tekilidir; bu da Kayalar mânasına gelir. (K.) ― -b2- Yine her dar **شِعْب** [yahut dağ geçidi vb.]; darlığı sebebiyle sanki kapalıymış gibi. (L.)

**مُرْتَجٌ**
**مُرْتَجٌ** ذ Sağlamlaştırılacak yahut sıkılaştırılacak şekilde kilitlenmiş, yahut kapatılmış yahut kapalı (**مُغْلَقٌ**) bir kapı, ve bir oda yahut ev. (A.)

**مُرْتِجٌ**
**مُرْتِجٌ** ذ , dişi deveye söylenir, (mecazen:) Gebe; çünkü rahminin ağzı aygırın dölüne karşı kapanır: (T, A, * TA:) aynı mânada dişi eşeğe de söylenir: (TA:) çoğulu **مَرَاتِجُ** ve **مَرَاتِيجُ**. (A, TA.)

**مِرْتَاجٌ**
**مِرْتَاجٌ** ذ Kapının kapatıldığı yahut sağlamlaştırıldığı şey; eş anlamlısı **مِغْلَاقٌ**; (S;) [görünüşe göre bir tür sürgü:] kilide yakın kısımda, kapının arka tarafına tutturulur. (Ibn-'Abbád, TA, عربض maddesinde.)

**مَرَاتِجُ**
**مَرَاتِجُ** ذ Dar yollar yahut patikalar: (S, A, K:) tekili zikredilmemiştir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَتَجَ
رَتَجَ U ( n. ac. رَتْج 1 ),
a.  Shut, closed; made fast, bolted, barred ( door ).

b.  ( n. ac. رَتَجَاْن 36 ), Toddled ( child ).

رَتِجَ
رَتِجَ A ( n. ac. رَتَج 4 ),
a.  Was tongue-tied.

أَرْتَجَ
أَرْتَجَ IV ,
a.  Shut, closed &c.

b.  Was pregnant.

c.  Was tempestuous, heaved, swelled ( sea ).

d.  Was abundant; fell continuously ( snow ); was general, universal.

رِتْج
رِتْج 2 ,
a.  Having no egress ( street ).

b.  Tied up ( property ).

رَتَج
رَتَج 4 ,
a.  see 23 .

مَرْتَج
مَرْتَج 17 , ( pl. مَرَاْتِجُ 44 ),
a.  Defile; narrow road.

رِتَاْج
رِتَاْج 23 , ( pl. رُتُج 10 ,  رَتَاْئِجُ 46 ),
a.  Gate in which is a wicket; gate-way.

رِتَاْجَة
رِتَاْجَة 23t , ( pl. رَتَاْئِجُ 46 ),
a.  see 17 .

مِرْتَاْج
مِرْتَاْج 45 ,
a.  Bar, bolt.

##### Türkçe

**رَتَجَ**
**رَتَجَ** U ( mastar-ı aslî: **رَتْج** 1 ),
a. Kapattı, kapalı kıldı; sağlamlaştırdı, sürgüledi, mandalladı, parmaklıkla kapadı (kapı).

b. ( mastar-ı aslî: **رَتَجَاْن** 36 ), Sendeledi (çocuk).

**رَتِجَ**
**رَتِجَ** A ( mastar-ı aslî: **رَتَج** 4 ),
a. Dili tutulmuş oldu.

**أَرْتَجَ**
**أَرْتَجَ** IV ,
a. Kapattı, kapalı kıldı vb.

b. Hamile oldu.

c. Fırtınalı oldu, kabardı, şişti (deniz).

d. Bol oldu; sürekli yağdı (kar); genel, evrensel oldu.

**رِتْج**
**رِتْج** 2 ,
a. Çıkışı olmayan (sokak).

b. Bağlanmış (mülk).

**رَتَج**
**رَتَج** 4 ,
a. 23’e bak.

**مَرْتَج**
**مَرْتَج** 17 , ( çoğulu: **مَرَاْتِجُ** 44 ),
a. Geçit; dar yol.

**رِتَاْج**
**رِتَاْج** 23 , ( çoğulu: **رُتُج** 10 , **رَتَاْئِجُ** 46 ),
a. İçinde küçük kapı bulunan kapı; kapı geçidi.

**رِتَاْجَة**
**رِتَاْجَة** 23t , ( çoğulu: **رَتَاْئِجُ** 46 ),
a. 17’ye bak.

**مِرْتَاْج**
**مِرْتَاْج** 45 ,
a. Sürgü, manda(l).
