# رتج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رتج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رتج

الرَّتَجُ والرِّتاجُ: البابُ العظيم؛ وقيل: هو الباب المُغْلَقُ. وقد أَرْتَجَ البابَ إِذا أَغلقه إِغلاقاً وثيقاً؛ وأَنشد: أَلم تَرَني عاهَدْتُ رَبِّي، وإِنَّني
لَبَيْنَ رِتَاجٍ مُقْفَلٍ ومَقَامِ
وقال العجاج:
أَو تَجْعَلِ البَيْتَ رِتاجاً مُرْتَجَا
ومنه رِتاجُ الكعبة؛ قال الشاعر:
إِذا أَحْلَفُوني في عُلَيَّةَ، أُجْنِحَتْ
يَمِيني إِلى شَطْرِ الرِّتاجِ المُضَبَّبِ
وقيل: الرِّتاجُ البابُ المُغْلَقُ وعليه بابٌ صغير. وفي الحديث: إِن أَبواب السماء تُفتح ولا تُرْتَجُ أَي لا تُغْلق؛ وفيه أَمرنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بإِرْتاجِ الباب أَي إِغلاقه. وفي الحديث: جَعَلَ مالَه في رِتاجِ الكعبة أَي فيها فكنى عنها بالباب، لأَن منه يُدخل إِليها؛ وجمع الرِّتاجِ رُتُجٌ. وفي حديث مجاهد عن بني إِسرائيل: كانَتِ الجَرادُ تأْكل مسامير رُتُجِهِمْ أَي أَبْوابهِم. وفي حديث قُسٍّ: وأَرضٌ ذاتُ رِتاجٍ.
والمَرَاتِجُ: الطُّرقُ الضيِّقة؛ وقول جَنْدَلِ بنِ المُثَنَّى: فَرَّجَ عَنْها حَلَقَ الرَّتائِجِ
إِنما شبه ما تعلق من الرحم على الولد بالرِّتاجِ الذي هو الباب. ورَتَجَهُ وأَرْتَجَهُ: أَوْثَقَ إِغلاقَه، وأَبى الأَصمعي إِلاَّ أَرْتَجَه. ابن الأَعرابي: يقال لأَنْفِ البابِ: الرِّتاجُ، وَلِدَرَوَنْدِهِ: النِّجافُ. ولِمِتْراسِهِ: القُنَّاحُ. والمِرْتاجُ: المِغْلاقُ. وأُرْتِجَ على القارئ، على ما لم يُسَمَّ فاعله، إِذا لم يقدر على القراءة، كأَنه أُطْبِقَ عليه كما يُرْتَجُ البابُ؛ وكذلك ارْتُتِجَ عليه، ولا تقل
(* قوله «ولا تقل إلخ» عن بعضهم أَن له وجهاً، وأَن معناه: وقع في رجة، وهي الاختلاط. كذا بهامش النهاية ويؤيده عبارة التهذيب بعد.) ارْتُجَّ عليه، بالتشديد. وفي حديث ابن عمر: أَنه صلى بهم المغرب فقال: ولا الضالين، ثم أُرْتِجَ عليه أَي اسْتُغْلِقَتْ عليه القراءةُ. وفي التهذيب: أُرْتِجَ عليه وارْتُجَّ، ورَتِجَ في منطقه رَتَجاً: مأْخوذ من الرِّتاجِ، وهو الباب. وأَرْتَجْتُ البابَ: أَغْلَقْتُه. وأُرْتِجَ عليه: اسْتُغْلِقَ عليه الكلام، وأَصله بالكسر، من ذلك. وأَرْتَجَتِ النَّاقةُ، وهي مُرْتِجٌ، إِذا قَبِلَتْ ماءَ الفحل فَأَغْلَقَتْ رَحِمَها عليه؛ أَنشد سيبويه:
يَحْدُو ثمانيُ مُولَعاً بِلِقَاحِها،
حتى هَمَمْنَ بِزَيْغَةِ الإِرْتاجِ
وأَرْتَجَتِ الأَتانُ إِذا حَمَلَتْ، فهي مُرْتِجٌ؛ قال ذو الرمة: كَأَنَّا نشُدُّ المَيْسَ فَوْقَ مَرَاتِجٍ
من الحُقْبِ، أَسْفَى حَزْنُها وسُهُولُها
(* قوله «كأنا نشد الميس إلخ» الذي في الأساس: كأنا نشد الرحل فوق إلخ وكأنهما روايتان إذ الميس هو الرحل كما في شرح القاموس.)
وناقةٌ رِتاجُ الصَّلا إِذا كانت وثِيقَةً وَثِيجَةً؛ قال ذو الرمة: رِتاجُ الصَّلا، مَكْنوزَةُ الحَاذِ يَسْتَوِي،
على مِثْلِ خَلْقاءِ الصَّفاةِ، شَلِيلُها
قال الأَزهري: يقال للحامل مُرْتِجٌ لأَنها إِذا عَقَدَتْ على ماء الفحل، انْسَدَّ فَمُ الرَّحِم فلم يدخله، فكأَنها أَغلقته على مائه. وأَرْتَجَتِ الدَّجَاجَةُ إِذا امْتَلأَ بَطْنها بيضاً وأَمْكَنَتِ البَيْضَةَ كذلك.
والرِّتاجَةُ: كلُّ شِعْبٍ ضَيِّقٍ كأَنه أُغلق من ضيقه؛ قال أَبو زبيد الطائي:
كأَنَّهُمْ صادَفُوا دوني به لَحِماً،
ضافَ الرِّتاجَةَ في رَحْلٍ تَباذِيرِ
وسَيْر رَتِجٌ: سَرِيعٌ؛ قال ساعدةُ بنُ جُؤْيَّةَ يصف سحاباً: فَاسْأَدَ اللَّيْلَ إِرْقاصاً وزَفْزَفَةً،
وغَارَةً وَوَسِيجاً غَمْلَجاً رَتِجَا
أَبو عمرو: تَرَجَ إِذا اسْتتر، ورَتِجَ إِذا أَغْلَقَ
(* قوله «ترج
إِذا استتر» بابه كتب. «ورتج إذا أغلق إلخ» بابه فرح، كما في القاموس.) كلاماً أَو غيره. الفراء: بَعِلَ الرجلُ ورَتِجَ ورَجِيَ وغَزِلَ، كل هذا إِذا أَراد الكلام فأُرْتِجَ عليه. ويقال: أُرْتِجَ على فلان إِذا أَراد قولاً أَو شعراً، فلم يصل إِلى تمامه.
ويقال: في كلامه رَتَجٌ أَي تتعتع. والرَّتَجُ: استغلاق القراءة على القارئ. يقال: أُرْتِجَ عليه وارْتُجَّ عليه، واسْتُبْهِمَ عليه. التهذيب: قال شمر: من ركب البحر إِذا أَرْتَجَ، فقد برئت منه الذمة، وقال: هكذا قيده بخطه. قال: ويقال: أَرْتَجَ البحرُ إِذا هاج؛ وقال الغِتْريفيُّ: أَرْتَجَ البحرُ إِذا كثر ماؤُه فَعَمَّ كلَّ شيء. قال، وقال أَخوه: السنة تُرْتِجُ إِذا أَطْبَقَتْ بالجدْب، ولم يجد الرجل مخرجاً، وكذلك إرْتاجُ البحر لا يجد صاحبه منه مخرجاً؛ وإِرْتاجُ الثلج: دوامُه وإِطباقُه؛ وإِرتاجُ الباب، منه. قال: والخِصْبُ إِذا عمَّ الأَرض فلم يغادر منها شيئاً، فقد أَرْتَجَ؛ وأَنشد:
في ظُلْمَة من بَعِيدِ القَعْرِ مُرْتاجِ
وفي الحديث ذكر راتج، بكسر التاء، وهو أُطُمٌ من آطام المدينة كثير الذِّكر في الحديث والمغازي.

### Türkçe

**الرَّتَجُ** ve **الرِّتاجُ**: büyük kapı; ve denildi ki: o, kapalı kapıdır.

Ve **أَرْتَجَ** kapıyı, onu sağlam bir kapatmayla kapattığı zaman; ve okudu:
“Beni görmedin mi, Rabbime ahdettim; ve şüphesiz ben
kapalı bir **رِتَاجٍ** ile bir makam arasındayım.”

Ve el-‘Accâc dedi:
“Yahut evi bir **رِتاجاً** **مُرْتَجَا** yaparsın.”

Ve ondandır: Kâbe’nin **رِتاجُ**’ı; şair dedi:
“Bana ‘Ulayye’de yemin ettirdikleri zaman, kanadını açtı
sağ elim, yaldızlı **الرِّتاجِ**’ın tarafına.”

Ve denildi ki: **الرِّتاجُ** küçük bir kapısı bulunan kapalı kapıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz göğün kapıları açılır ve **تُرْتَجُ** edilmez” yani kapatılmaz. Ve onda: Bize Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, kapının **إِرْتاجِ**’ını emretti; yani onu kapatmayı. Ve hadiste: “Malını Kâbe’nin **رِتاجِ**’ına koydu” yani onun içine; böylece ondan (Kâbe’den) kapı ile kinaye yaptı; çünkü ona ondan girilir. Ve **الرِّتاجِ**’ın çoğulu **رُتُجٌ**’dür. Ve Benî İsrâîl hakkında Mücâhid’in hadîsinde: “Çekirgeler onların **رُتُجِهِمْ**’inin çivilerini yerdi” yani kapılarının. Ve Kuss’un hadîsinde: “Ve **رِتاجٍ** sahibi bir yer.”

Ve **المَرَاتِجُ**: dar yollar; ve Cendel b. el-Müsennâ’nın sözü:
“Onun üzerinden **الرَّتائِجِ** halkalarını ferahlattı.”

Ancak rahimden çocuğa asılı kalan şeyi, kapı olan **الرِّتاجِ**’a benzetti.

Ve **رَتَجَهُ** ve **أَرْتَجَهُ**: onun kapatmasını sağlamlaştırdı; ve el-Asma‘î ancak **أَرْتَجَهُ** (denmesini) kabul etti. İbnü’l-A‘râbî: Kapının burnuna **الرِّتاجُ** denir; ve onun pervazına: **النِّجافُ**. Ve onun sürgüsüne: **القُنَّاحُ**. Ve **المِرْتاجُ**: kilit.

Ve okuyucuya, faili adlandırılmamış olarak, **أُرْتِجَ** (denir), okumaya güç yetiremediği zaman; sanki ona kapatılmıştır, kapı **يُرْتَجُ** edildiği gibi; ve yine onun üzerine **ارْتُتِجَ** (denir); ve “
(* Onun sözü: «ولا تقل إلخ» bazılarına göredir ki onun bir yönü vardır ve manası: bir **رجة**’ye düştü; o da karışıklıktır. Böylece Nihâye’nin kenarında; ve Tehzîb’in sonra gelen ibaresi onu destekler.)
**ارْتُجَّ** عليه” (demeyin), şeddeli olarak. İbn Ömer hadîsinde: Şüphesiz o, onlara akşam namazını kıldırdı da dedi: “ve lâ’d-dâllîn”; sonra onun üzerine **أُرْتِجَ** edildi; yani okuma ona kapandı. Ve Tehzîb’de: Onun üzerine **أُرْتِجَ** edildi ve **ارْتُجَّ**; ve onun konuşmasında **رَتِجَ** (denir) **رَتَجاً**: **الرِّتاجِ**’dan alınmıştır; o da kapıdır. Ve “Kapıyı **أَرْتَجْتُ**”: onu kapattım. Ve onun üzerine **أُرْتِجَ**: söz ona kapandı; ve aslı kesre iledir; bundan dolayı. Ve dişi deve **أَرْتَجَتِ**; o **مُرْتِجٌ** iken; erkek devenin suyunu kabul ettiği zaman, rahmini onun üzerine kapattı; Sîbeveyh okudu:
“Sekizli, onun gebe develerine düşkün olarak sürer,
ta ki **الإِرْتاجِ**’ın kaymasına niyetlendiler.”

Ve dişi eşek **أَرْتَجَتِ** hamile kaldığı zaman; o **مُرْتِجٌ**’dir; Zû’r-Rumme dedi:
“Sanki biz, **مَرَاتِجٍ** üstünde meysi bağlıyoruz,
kum yığınlarından; onun sertliği ve düzlükleri savruldu.”

(* Onun sözü: «كأنا نشد الميس إلخ» Esâs’ta olan: “Sanki biz, eğer’i bağlıyoruz…”; ve ikisi iki rivayet gibidir; zira **الميس** şerhü’l-Kâmûs’ta olduğu üzere eğer’dir.)

Ve “**رِتاجُ الصَّلا**” bir dişi deve: sağlam, sıkı olduğu zaman; Zû’r-Rumme dedi:
“**رِتاجُ الصَّلا**; biriktirilmiş; usta (deveci) eşitler,
kayalık taşın yaratılışı gibi bir şey üzerinde; onun arka bacağı gevşektir.”

El-Ezherî dedi: Hamile olana **مُرْتِجٌ** denir; çünkü erkek devenin suyuna bağlandığı zaman, rahmin ağzı kapanır da ona (başkasına) girmez; sanki onu onun suyuna kapatmıştır.

Ve tavuk **أَرْتَجَتِ**: karnı yumurtayla dolduğu zaman ve yumurtayı da öylece mümkün kıldığı zaman.

Ve **الرِّتاجَةُ**: her dar geçit; sanki darlığından kapatılmıştır; Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:
“Sanki onlar, bende, önümde bir et buldular,
bir yolculuk yükünde, dağınık şeyler içinde, **الرِّتاجَةَ**’ya bitişmiş.”

Ve **سَيْرٌ رَتِجٌ**: hızlıdır; Sâ‘ide b. Cü’eyye bir bulutu vasfederek dedi:
“Geceyi, sıçrayış ve hızlı yürüyüşle kararttı,
ve bir baskın ve bir yürüyüş; ağır adımlı, **رَتِجَا**.”

Ebû ‘Amr: **تَرَجَ** gizlendiği zaman; ve **رَتِجَ** bir sözü yahut başkasını kapattığı zaman.
(* Onun sözü: «ترج إذا استتر» babı **كتب**’dür. «ورتج إذا أغلق إلخ» babı **فرح**’tır; Kâmûs’ta olduğu üzere.)

El-Ferrâ: Adam **بَعِلَ** ve **رَتِجَ** ve **رَجِيَ** ve **غَزِلَ**; bütün bunlar, konuşmayı istediği zaman da onun üzerine **أُرْتِجَ** edildiği zaman (denir). Ve denir: Falanın üzerine **أُرْتِجَ** edildi; bir söz yahut şiir istediği zaman, onun tamamına ulaşamadı.

Ve denir: Onun sözünde **رَتَجٌ** vardır; yani kekeleme. Ve **الرَّتَجُ**: okuyucuya okumanın kapanmasıdır. Denir: Onun üzerine **أُرْتِجَ** edildi ve onun üzerine **ارْتُجَّ** edildi; ve onun üzerine **اسْتُبْهِمَ** edildi.

Tehzîb: Şemmer dedi: Denize binen, deniz **أَرْتَجَ** ettiği zaman, zimmet ondan beri olmuştur; ve dedi: Onu hattıyla böyle kaydetti. Dedi: Ve denir: Deniz **أَرْتَجَ** etti; kabardığı zaman. Ve el-Gıtrîfî dedi: Deniz **أَرْتَجَ** etti; suyu çoğaldığı zaman da her şeyi kapladığı zaman. Dedi; ve dedi: Onun kardeşi: Sene **تُرْتِجُ** eder; kıtlıkla kapladığı zaman ve adam bir çıkış yolu bulamadığı zaman; ve yine denizin **إرْتاجُ**’ı: sahibi ondan bir çıkış yolu bulamaz; ve karın **إِرْتاجُ**’ı: onun devamı ve kaplamasıdır; ve kapının **إِرتاجُ**’ı ondandır. Dedi: Ve bolluk, yeri kapladığı zaman da ondan hiçbir şeyi bırakmadığı zaman, **أَرْتَجَ** etmiştir; ve okudu:
“Derinliği uzak bir çukurun karanlığında, **مُرْتاجِ**.”

Ve hadiste **راتج** zikredildi; **التاء**’nın kesresiyle; o, Medine’nin kalelerinden bir kaledir; hadiste ve megāzîde çokça zikredilir.
