# رتع (ر-ت-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ray Otlak yerdir

- Harfler: ر - ت - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَرْتَعْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92.md) | يَفْعَلْ | Yer içer | 1 | 1 | [12:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/ayet/12:12.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
2. [لعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Oynarlar
3. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hafız çanta demektir
4. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
5. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رتع |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md), [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md), [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Hayvanın bol otlu, sulak ve verimli merada serbestçe, kısıtlanmaksızın yiyip içmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın bolluk, refah ve güvenlik içinde genişçe yiyip içmesi, gezip eğlenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Kaynakların sınırsızca ve kaygısızca tüketildiği genişlik alanı ile denetimsiz rahatlık |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir «otlama» veya «koşup oynama» eylemine indirgeyerek bolluk, serbestlik ve refah nüansını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رت | Birbirine bitişme, düzenli bir hat boyunca dizilme, sıkılaşma ve arka arkaya gelme hali. Kur’an’da parçaların birbirine yapışık olmasını ifade eden [رتق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%82.md) ve sözün tane tane, tertip üzere dizilmesini anlatan [رتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%84.md) köklerinde bu sıralı bütünlük görülür. | ع | Çekirdeğin kapalı veya sıkı düzenine boğaz harfinin açıklık, genişlik ve dışa taşma niteliği eklenerek; nizamlı bir bolluğun içinde serbestçe yayılma, dilediğince genişleme ve kısıtlamasız yeme içme anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yönlendirici iradesini, öne atılmayı ve canlının başını uzatarak besine yönelmesini temsil eder. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Meranın veya varılan yerin belirlenmiş sınırlarını, işaretli bir otlağa girişi ve tüketim alanını simgeler. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Açıklık, kaynağın fışkırması, pınarın ve yeşilliğin göz önünde serbestçe yayılması hareketini ifade eder. |
| رتع | Başın belirlenmiş sınır içinde açık kaynağa dalması | Canlının başını uzatarak belirlenmiş verimli bir sahadaki nimet ve kaynaklara sınırsızca, doya doya yönelmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Davar ve develerin bahar aylarında bol otlu ve sulak arazide (hısb / reğad) bağsız ve serbest biçimde, diledikleri gibi yayılıp beslenmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkurî el-Mufaddaliyyât’ta yer alan şiirinde kişinin gıyabında itibarının tüketilmesini otlağa dalma istiaresiyle şöyle zikreder: وَيُحَيِّينِي إِذَا لَاقَيْتُهُ / وَإِذَا يَخْلُو لَهُ لَحْمِي رَتَعْ |
| Erken Arapça kullanım | Ru‘be veya el-Accâc’ın recezinde develerin semirtildiği bol otlaklar için يَرْتَادُ مِنْ أَرَبًا لَهُنَّ الرُّتَّعَا ifadesi geçer; ayrıca Haccâc ile el-Gadbân arasındaki diyalogda semirme sebebi olarak geçen أَمَنَنِي القَيْدُ والرَّتَعَة ibaresi bolluk ve kaygısızlığın erken nesirdeki şahididir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Mufaddaliyyât, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça رتع kökü, etimolojik ve anlamsal bakımdan güneybatı Sami dillerinde hayvancılık, otlak ve dönemsel göç hayatının somut şartlarıyla doğrudan bağlantılı özgün bir göçebe söz varlığı katmanına aittir. Kökün temel anlamsal ekseni, sıradan bir beslenmeyi değil; ilkbahar mevsiminde bitki örtüsünün doruğa ulaştığı, suyun bollaştığı bereketli dönemlerde (hısb) sürülerin kısıtlanmaksızın salınmasını ifade eder. Kuzeybatı Sami dillerinde (özellikle İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan r-t-‘ dizilimi bağımsız ve üretken bir kök olarak geniş yer tutmaz; bu dillerde yayılma, otlama ve doyum anlam alanı daha ziyade r-‘-y ([رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md)) kökü ve türevleri üzerinden taşınır. Arapçada ise [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) kökünden türeyen «irtia‘» (ifti‘âl babı) formunun fonetik bir kaynaşma ve genişleme neticesinde müstakil bir sülâsî kök olan رتع biçimine dönüştüğü yönündeki filolojik gözlemler, kökün Arap dilinin iç dinamizmine ve hayvancılık terimlerindeki aşırı özelleşme kabiliyetine işaret eder. Neticede kök, salt otlamayı değil; kısıtsızlığı, bolluğu, rahatlığı ve haz verici bir serbestliği semantik matrisinde merkezileştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) kökünün ifti‘âl vezninden sülâsîleşme veya müstakil üçlü kök | Arap dilinde sıradan otlama ([رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md)) eyleminin, bolluk ve dilediğince yayılma şartıyla özelleşerek رتع kökü halinde kristalleşmesi. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki yayılma ve gütme kökleriyle semantik akrabalık | İbranice ve Aramice’deki yayılma ve beslenme alanı r-‘-y kökünde toplanmışken, Arapçada bolluk koşulu r-t-‘ formuna yüklenmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök için doğrulanabilir ve düzenli bir ses denkliği sunan müstakil bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رتع | Anlamlı | Bolluk içinde serbestçe yayılmak | Verimli ve sulak yerde canlının kaygısızca yiyip içmesi, refaha dalması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| رعت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada işlek kullanımı bulunmayan diziliş. |
| [ترع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Dolmak, taşmak, kapı açılmak | Kabın ağzına kadar dolup taşması, suyun hızla akması, bahçe kapısı. | Hedef kökle doluluk, akış ve genişlik yönünden örtüşür; Kur'an'da geçmez. |
| [تعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Şiddetle fırlamak, sıçramak | Bir şeyin aniden yerinden çıkması, boynuzun veya damarın kan fışkırtması. | Hareket ve taşkınlık nüansı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [عرت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AA.md) | Anlamlı | Sertleşmek, dikelmek | Direğin, mızrağın veya nesnenin dik ve katı durması, kıkırdak doku. | Fiziksel sertlik ve mukavemet bildirir; Kur'an'da geçmez. |
| [عتر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%B1.md) | Anlamlı | Titremek, kurban kesmek | Mızrağın titremesi, putlara kurban sunulması, bir nesnenin dik duruşu. | Sarsılma veya ritüel sunu anlamı taşır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رتع | Merkez | Bollukta serbestçe beslenme ve eğlenme | Bolluk (hısb) şartına bağlı, kısıtlamasız, kaygısız ve haz odaklı geniş tüketim. | Merada veya sofrada sınır tanımaksızın dilediğince nimetten yararlanma hali. |
| [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Otlama ve gözetme | Kıtlıkta da bollukta da geçerli genel otlama ve çobanın gözetimi altında bulunma hali. | رتع mutlaka bolluk gerektirirken, [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) salt güdülmeyi ve beslenmeyi ifade eder. |
| [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) | Komşu | Nimet içinde refah sürme | Maddi ve manevi iyilik, yumuşaklık ve konfor içinde yaşama hali. | [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) genel refah durumunu, رتع ise bu refah içindeki fiili tüketim ve yayılma serbestliğini belirtir. |
| [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Eğlenme ve oyalanma | Ciddi işlerden yüz çevirip zevk verici meşgalelerle vakit geçirme eylemi. | رتع fiziksel doyum ve genişlikle birlikte gelen eğlencedir; [لهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%88.md) zihinsel boşluk ve oyalanmadır. |
| [جدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%A8.md) | Zıt | Kıtlık, kuraklık ve mahrumiyet | Otun, suyun ve besinin tükenmesi, toprağın kısırlığı ve yokluk hali. | رتع kökünün gerektirdiği bereketli meranın tam karşıtı olan çoraklık ve açlık durumu. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رتع | Bollukta serbestçe yiyip içme ve eğlenme | Hem fiziki otlağın verimliliğini hem de iradenin kısıtlanmaksızın tatminini kapsar. | Kesin |
| Latince | pascor, epulor, lascivio | Otlamak, ziyafet çekmek, serbestçe oynamak | «Pascor» salt beslenmeyi verirken «epulor» ziyafet bolluğunu, «lascivio» sınır tanımayan neşeli serbestliği karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | feast, pasture freely, revel | Serbestçe yayılmak, ziyafet çekmek, kaygısızca eğlenmek | «Pasture freely» meradaki serbestliği, «revel» ve «luxuriate» ise denetimsiz haz ve refah boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Almanca | weiden, schlemmen, sich vergnügen | Otlamak, bolluk içinde tıkınmak, eğlenmek | «Schlemmen» aşırı ve kaygısız tüketimi, «im Überfluss weiden» ise bereketli alanda serbest yayılmayı verir. | Güçlü |
| Fransızca | paître à l'aise, festoyer, s'ébattre | Rahatça otlamak, ziyafet sürmek, serbestçe oynaşmak | «Paître à l'aise» fiziksel serbestliği, «s'ébattre» ise gençlik ve neşeyle kırlara yayılma hareketini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَرْتَعْ (Muzâri fiil) | Refah içinde yiyip içmek, serbestçe eğlenmek ve doymak | Hz. Yûsuf'un kardeşlerinin babalarını ikna etmek üzere kurdukları tuzak sahnesinde; kırın serbestliğini, bolca yiyip içmeyi ve çocuksulukla neşelenmeyi vaat ettikleri bağlam (Yûsuf [12:12](https://lisan.digital/tr/ayet/12:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının fani lezzetleri ve ibtila | İnsanın nefsi arzularına kapılarak dünyevi nimetler içinde hayvanlar gibi kaygısızca yayılmasının uhrevi sorumluluğu unutturması meselesi. | Nimetin şükürsüzce ve hesapsızca tüketilerek gaflet merasına dönüşmesi. |
| Fıkıh | Ortak mülkiyet ve kamu arazilerinden yararlanma | Hayvanların sahipsiz veya ortak meralarda otlatılma sınırları; kamu malında haksız ve fütursuzca tasarrufta bulunmanın (irtiyâ‘ fi’l-mâl) yasaklığı. | Sorumsuz, sınırsız ve izinsiz istifade eyleminin hukuki çerçevesi. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve kıraat vecihleri | Yûsuf [12:12](https://lisan.digital/tr/ayet/12:12.md) ayetinde kelimenin «yerta‘» (üçüncü şahıs) ve «nerta‘» (birinci çoğul şahıs) kıraatleri bağlamında; eylemin Yûsuf’un çocukça oyunu mu yoksa kardeşlerin toplu kır sefası mı olduğu tartışması. | Meşru bir gezi ve gıda temini görüntüsü ardına saklanan tuzak ve gaflet hali. |
| Hadis | Zikir meclisleri ve cennet nimetleri | Cennet bahçelerinden serbestçe faydalanmayı öğütleyen «İzâ merartüm bi-riyâdi’l-cenneti ferte‘û» hadisinde, zikir halkalarının bereketli bir meraya benzetilmesi. | Ruhun ilahi marifet ve feyiz sofrasında sınır ve engel tanımaksızın doyurulması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Dünya-ahiret dengesi | Nimet imtihanı ve gaflet | Varlığın amacını unutturucu dünyevi tatmin | Dini hayatın disiplini karşısında bedensel hazların ve kaygısızlığın gevşemeye yol açma tehlikesi. | Güçlü |
| İlmi | Zihinsel ve fikri üretim | Bilgi kaynaklarında serbestçe beslenme | Geniş literatür ve veri havuzunda tahkik yapma | Zihnin dar kalıplardan kurtularak ilim bahçelerinde dilediğince gezinip hakikati devşirmesi. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa ilişkisi | Sosyal refah ve manipülasyon | İktidarın topluma sunduğu konfor alanı | Siyasi hilelerin veya baskıların üzerini örtmek için kitlelere sunulan geçici refah ve eğlence vaadi. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim dinamikleri ve kaynak kullanımı | İsraf ve aşırı tüketim (lüks tüketim) | Üretim kaygısı gütmeden sınırsız tüketim | Sermayenin veya kaynakların üretken alanlar yerine hesapsızca tüketime ve gösterişe akıtılması hali. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kısıtlanmamış serbest enerji yayılımı ve doygunluk (Termodinamik ve Ekoloji) | Bir biyolojik popülasyonun taşıma kapasitesi sınırına çarpmadan, bol kaynaklı bir ortamda sıfır kısıtla üstel olarak besin tüketmesi ve entropi üretmesi hareketi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tüketim toplumu ve hedonik optimizasyon (Sosyoloji ve İktisat) | Bireyin veya grubun hiçbir dış denetim, etik baskı veya gelecek kaygısı taşımaksızın haz verici metalara sınırsızca yönelerek tatmin araması davranışı. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece çocukların açık alanda «koşup oynaması» veya sürülerin rastgele «otlaması» olarak yüzeysel bir beden hareketine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, Yûsuf suresindeki kullanımında yalnızca fiziksel bir eylemi değil; bolluk, güvenlik hissi, nefsi tatmin, denetimsizlik ve bu zahiri rahatlığın arkasına gizlenmiş ölümcül bir tuzağı ihtiva eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Yâkub’un oğullarının kurduğu psikolojik tuzağın derinliği anlaşılamaz; babayı ikna eden unsurun sadece çocuğun oynaması değil, bolluk içinde beslenip neşelenmesi ve refah bulması olduğu gözden kaçar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, insan psikolojisindeki refah, rahatlık ve serbestlik arzusunun nasıl bir manipülasyon ve tuzak aracına dönüştürülebileceğini gösteren anahtar bir semantik yoğunluğa sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki aile içi rekabet, aldatma, kıskançlık ve kuyuya atılma hadisesinin planlandığı diyalog sahnelerinde (Yûsuf [12:12](https://lisan.digital/tr/ayet/12:12.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kardeşlerin babalarına sundukları gerekçenin alelade bir gezinti değil; dönemin şartlarında bir çocuğu ve ailesini cezbedecek en yüksek dünyevi refah ve neşe hali (bol gıda ve serbest hareket) olduğunu ortaya koyarak sığ yorumları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının bol sulu, taze ve zengin otlakta hiçbir engele takılmaksızın dilediği gibi yiyip içerek beslenmesi ve rahatça gezinmesi.
- Soyut anlam: Bireyin varoluşsal veya ahlaki kaygılardan arınarak, sınırsız ve konforlu bir ortamda haz, tüketim ve serbestlik duygusuna bütünüyle teslim olması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki kısıtlayıcı parametrelerin kalkması neticesinde öğelerin kaynakları azami düzeyde ve kaygısızca tüketerek genişlemesi hali.
- LaTeX modeli: $$R(t) = \int_0^t \left( B(\tau) \cdot S(\tau) \right) d\tau - \lambda \cdot K(t)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R(t)$, $t$ anına kadar gerçekleşen kümülatif serbest tüketim ve refah düzeyini simgeler. $B(\tau)$ ortamdaki kaynak bolluğunu ve verimliliği, $S(\tau)$ eylemi gerçekleştirenin dış kısıtlamalardan bağımsız hareket etme serbestisini gösterir; bu iki büyüklüğün çarpımı doyum akışını belirler. $K(t)$ ise ortama veya bireye etki eden denetim, sorumluluk ve gelecek kaygısı parametresidir; $\lambda$ katsayısı bu kısıtın zayıflamasını ($K \to 0$) temsil eder, böylece toplam eylem kısıtsız bir genişleme ve tüketim sürecine dönüşür.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/ayet/12:12.md) — يَرْتَعْ

أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

Meal (IK): Yarın onu bizimle beraber gönder de gezsin, oynasın. Şüphesiz biz, onu koruruz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ray Otlak yerdir. “Ra’iy” etmek, hayvanları otlatmak demektir. İrtia iftial babından kendi kendine otlama demektir. Sonra sülasiye dönüşüp rta bu anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والتاء والراء معهما
ع ت ر، ت ر ع، ر ت ع مستعملات
عتر:
عَتَرَ الرّمْحُ يَعْتِرُ عَتْراً وعَتَراناً، أي: اضطرب وتراءد في اهتزاز. قال:
من كلِّ خَطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ
والعَتِيرة: شاة تذبح ويُصَبُّ دمُها على رأس الصَّنَم. والعاتِرُ: الذي يَعْتِرُ شاةً، يفعلونه في الجاهليّة، وهي المعتورة. قال:
فَخَرَّ صريعاً مِثْلَ عاتِرةِ النُّسْكِ
أراد الشاةَ المعتورةَ. وربما أدخلوا الفاعل على المفعول إذا جعلوه صاحب واحد ذلك الوصف. كقولهم: أَمْرٌ عارفٌ، أي: معروفٌ، ولكن أرادوا أمراً ذا معرفةٍ، كما تقول: رجل كاس، أي: ذو كسوة، ونحوه وقوله: "في عيشةٍ راضية"، أي: مرضيّة. وجمعه عتائر وعتيرات. قال:
عتائر مظلوم الهديّ المُذَبَّح
وأمّا العِتْر فاختلف فيه. قالوا: العِتْر مثل الذِّبْح، ويقال: هو الصّنم الذي كان تُعْتَرُ له العتائر في رجب. قال زهير:
كناصبِ العِتْرِ دمَّى رأسَهُ النُّسُكُ
يصف صقراً وقطاة، ويُروَى: كَمَنْصِبِ العِتْر، يقول: كمنصب ذلك الصَّنَم أو الحجر الذي يُدَمَّى بدم العتيرة. ومن روى: كناصب العتر يقول: إنّ العاتر إذا عتر عتيرته دمّى نفسه ونصبه إلى جنب الصّنم فوق شرف من الأرض ليعلم أنه ذبح لذلك.
وعِترةُ الرجل: أصله. وعِتْرَةُ الرَّجلِ أقرباؤه من ولده وولد ولده وبني عمّه دِنْياً. وعِتْرةُ الثّغرِ إذا رقّت غروب الأسنان ونقيت وجَرَى عليها الماء فتلك العِتْرة. ويقال: إنّ ثغرَها لذو أُشْرَةٍ وعِتْرَةٍ.
وعِتْرَةُ المسحاةِ: خشبتها التي تسمَّى يد المسحاة. عِتوراة: اسم رجل من بني كنانة. والعِتْرَةُ أيضاً: بقلة إذا طالت قطع أصلها، فيخرج منه لبنٌ. قال:
فما كنت أخشَى أن أقيم خلافهم		لستة أبيات كما ينبت العِـتْـرُ
لأنه إذا قطع أصله نبتت من حواليْه شُعَبٌ ستّ أو ثلاث، ولأن أصل العتر أقلّ من فرعه، وقال: لا تكون العترة أبداً كثيرة إنّما هنّ شجرات بمكان، وشجرات بمكان لا تملأ الوادي، ولها جراء شبهُ جراءِ العُلْقَة. والعُلْقَة شجرة يدبغ بها الأُهُب.
والعِتْرَةُ نبتة طيبة يلأكلها الناس ويأكلون جراءها.
ترع:
التَّرَعُ: امتلاء الإِناء. تَرِعَ يَتْرَعُ تَرَعاً، وأترعته. قال جرير:
فهنا كـم بـبـابـه رادحـات		من ذرى الكوم مترعات ركود
وقال:
فافترش الأرض بسيلٍ أترعا
أي: ملأ الأرض ملءً شديداً.
وقال بعضهم: لا أقول تَرِعَ الإناء في موضع الإمتلاء، ولكن أترع.
ويقولون: تَرِعَ الرجلُ، أي: اقتحم الأمور مرحاً ونشاطاً، يَتْرَعُ تَرَعاً. قال:
الباغيَ الحرب يسعى نحوها تَرِعاً		حتى إذا ذاق منها جاحماً بـردا
ترعاً، أي: ممتلئاً نشيطاً، جاحماً، أي: لهباً ووقوداً.
وإنّه لمتَتَرِّعٌ إلى كذا، أي: متسّرع. وقول رسول الله صلى الله عليه وآله: إنّ مِنْبَري على تُرْعَةٍ من تُرَعِ الجنّة. يقال: هي الدّرجة، ويقال: هي البابُ، كأنّه قال: إنّ مِنْبَري على باب من أبواب الجنّة. والتُّرعَةُ، والجماعةُ التُّرَعُ: أفواه الجداول تفجر من الأنهار فيها وتُسْكَرُ إذا ساقوا الماء.
رتع:
الرَّتْعُ: الأكل والشّرب في الربيع رغدا.
رَتَعَتِ الإبلُ رَتْعاً، وأَرْتَعْتُها: ألقيتها في الخصب. قال العجّاج:
يرتاد من أربا لهنَّ الرُّتَّعا
فأمّا إذا قلت: ارْتَعَتِ الإبل ترتعي فإنّما هو تفتعل من الرّعي نالت خصباً أو لم تنل، والرَّتْعُ لا يكون إلا في الخصب، وقال الفرزدق:
اِرْعَيْ فزارةُ، لا هناكِ المَرْتَعُ
وقال الحجاج للغضبان: سمنت قال: أمنني القَيْدُ والرَتَعَةَ، كما يقال: العزُّ والمَنَعَة والنجاة و الأمَنَة. وقال:
أبا جعفر لما تولَّيت أرتعوا		وقالوا لدُنْياهُمْ أفيقي فدرّت
وقوم مُرتعون وراتعون. ورَتَعَ فلان في المال إذا تقلّب فيه أكلاً وشرباً. وإِبِلٌ رِتاع.

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ve **الراء** onlarla birlikte
**ع ت ر**، **ت ر ع**، **ر ت ع** kullanımdadırlar
**عتر**:
**عَتَرَ** mızrak **يَعْتِرُ** **عَتْراً** ve **عَتَراناً**; yani: sarsıldı ve titremesinde çalkalandı. Dedi ki:
من كلِّ خَطّيٍّ إذا هُزَّ عَتَرْ
Ve **العَتِيرة**: kesilen bir koyun; ve kanı putun başına dökülür. Ve **العاتِرُ**: bir koyunu **يَعْتِرُ** eden; bunu cahiliye devrinde yaparlardı; ve o **المعتورة**’dur. Dedi ki:
فَخَرَّ صريعاً مِثْلَ عاتِرةِ النُّسْكِ
**الشاةَ المعتورةَ**’yi kastetti. Ve bazen, onu tek bir vasfın sahibi kıldıkları zaman, faili mef‘ûle sokarlar. Onların sözü gibi: **أَمْرٌ عارفٌ**; yani: **معروفٌ**; fakat “bilgi sahibi bir iş”i kastettiler; senin “**رجل كاس**” demen gibi; yani: elbise sahibi; ve benzeri; ve onun sözü: "**في عيشةٍ راضية**"; yani: **مرضيّة**. Ve onun çoğulu **عتائر** ve **عتيرات**’dır. Dedi ki:
عتائر مظلوم الهديّ المُذَبَّح
Ama **العِتْر**’a gelince, onda ihtilaf edildi. Dediler ki: **العِتْر** **الذِّبْح** gibidir; ve denilir ki: o, Receb’de **العتائر**’in kendisi için **تُعْتَرُ** edildiği puttur. Züheyr dedi ki:
كناصبِ العِتْرِ دمَّى رأسَهُ النُّسُكُ
Bir şahini ve bir kumruyu vasfeder; ve şöyle rivayet olunur: **كَمَنْصِبِ العِتْر**; der ki: o putun veya **العتيرة** kanıyla kanatılan taşın dikilişi gibi. Ve **كناصب العتر** diye rivayet eden kimse der ki: **العاتر** **عتيرته**’sini **عتر** edince kendisini kanatır ve onu putun yanına, yerden bir yükseltinin üstüne diker ki bunun onun için kestiği bilinsin.
Ve **عِترةُ الرجل**: onun aslıdır. Ve **عِتْرَةُ الرَّجلِ**: onun çocuğundan, çocuğunun çocuğundan ve amcaoğullarından yakın olan akrabalarıdır. Ve **عِتْرةُ الثّغرِ**: dişlerin uçları incelip temizlendiğinde ve üzerine su aktığında, işte o **العِتْرة**’dir. Ve denilir ki: onun ağzı mutlaka **أُشْرَةٍ** ve **عِتْرَةٍ** sahibidir.
Ve **عِتْرَةُ المسحاةِ**: onun, kazmanın eli diye adlandırılan tahtasıdır. **عِتوراة**: Kinâne oğullarından bir adamın adıdır. Ve **العِتْرَةُ** ayrıca: bir ot; uzayınca kökü kesilir, ondan süt çıkar. Dedi ki:
فما كنت أخشَى أن أقيم خلافهم		لستة أبيات كما ينبت العِـتْـرُ
Çünkü kökü kesilince çevresinden altı yahut üç dal çıkar; ve çünkü **العتر**’in kökü dalından daha azdır. Ve dedi ki: **العترة** asla çok olmaz; ancak onlar bir yerde ağaççıklardır ve bir yerde ağaççıklar; ve bir yerdeki ağaççıklar vadiyi doldurmaz. Ve onun, **العُلْقَة**’nın yavrularına benzer yavruları vardır. Ve **العُلْقَة** derilerin tabaklandığı bir ağaçtır.
Ve **العِتْرَةُ** insanların yediği ve yavrularını yedikleri hoş bir bitkidir.
**ترع**:
**التَّرَعُ**: kabın dolmasıdır. **تَرِعَ** **يَتْرَعُ** **تَرَعاً**; ve ben onu **أترعته**. Cerîr dedi ki:
فهنا كـم بـبـابـه رادحـات		من ذرى الكوم مترعات ركود
Ve dedi ki:
فافترش الأرض بسيلٍ أترعا
Yani: yeri şiddetli bir dolulukla doldurdu.
Ve bazısı dedi ki: dolma yerinde “**تَرِعَ الإناء**” demem; fakat **أترع** derim.
Ve derler ki: **تَرِعَ الرجلُ**; yani: sevinç ve canlılıkla işlere daldı; **يَتْرَعُ** **تَرَعاً**. Dedi ki:
الباغيَ الحرب يسعى نحوها تَرِعاً		حتى إذا ذاق منها جاحماً بـردا
**ترعاً**; yani: dolu, canlı; **جاحماً**; yani: alev ve yakıt.
Ve o, mutlaka şuna **لمتَتَرِّعٌ**’dır; yani: aceleci. Ve Allah’ın salâtı ve âli üzerine selâmı olsun, Resûl’ün sözü: “Benim minberim, cennetin **تُرْعَةٍ**’lerinden bir **تُرْعَةٍ** üzerindedir.” Denilir ki: o basamaktır; ve denilir ki: o kapıdır; sanki dedi ki: “Benim minberim cennetin kapılarından bir kapı üzerindedir.” Ve **التُّرعَةُ**, ve topluluğu **التُّرَعُ**: ırmaklardan içinde fışkıran ve suyu sevk ettiklerinde kapatılan küçük arkların ağızlarıdır.
**رتع**:
**الرَّتْعُ**: baharda bolluk içinde yemek ve içmektir.
**رَتَعَتِ الإبلُ** **رَتْعاً**; ve ben onları **أَرْتَعْتُها**: onları bolluğa saldım. A‘câc dedi ki:
يرتاد من أربا لهنَّ الرُّتَّعا
Ama “**ارْتَعَتِ الإبل** **ترتعي**” dediğin zaman, o ancak otlamadan **تفتعل**’dir; bolluğa erişti yahut erişmedi; **الرَّتْعُ** ise ancak bollukta olur. Ve Ferazdak dedi ki:
اِرْعَيْ فزارةُ، لا هناكِ المَرْتَعُ
Ve Haccâc öfkeli olana dedi ki: “Semirdin.” Dedi ki: “Beni semirten **القَيْدُ** ve **الرَتَعَةَ**’dir”; “**العزُّ** ve **المَنَعَة** ve **النجاة** ve **الأمَنَة**” denildiği gibi. Ve dedi ki:
أبا جعفر لما تولَّيت أرتعوا		وقالوا لدُنْياهُمْ أفيقي فدرّت
Ve **قوم مُرتعون** ve **راتعون**. Ve falan, malda **رَتَعَ** eder; onda yiyip içerek dönüp dolaşır. Ve **إِبِلٌ رِتاع**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَتَعَتِ الماشيَةُ تَرْتَعُ رُتوعاً، أي أكلت ما شاءت. ويقال: خرجنا نَرْتَعُ ونلعب، أي ننعم ونلهو وإبلٌ رِتاعٌ: جمعُ راتِعٍ، وقومٌ راتِعونَ. والموضعُ مَرْتَع. وأَرْتَعَ إبلَه فَرَتَعَتْ، وقومٌ مُرْتِعونَ. وأَرْتَعَ الغيثُ، أي أنبت ما تَرْتَعُ فيه الإبل.

##### Türkçe

**رَتَعَتِ** davar **تَرْتَعُ** **رُتوعاً**: yani dilediğini yedi. Ve denilir: “Biz **نَرْتَعُ** ve oynarız diye çıktık”; yani nimet içinde oluruz ve eğleniriz. Ve **إبلٌ رِتاعٌ**: **راتِعٍ**’in çoğuludur; ve **قومٌ راتِعونَ**. Ve yer: **مَرْتَع**. Ve “Develerini **أَرْتَعَ** etti de **فَرَتَعَتْ**”; ve **قومٌ مُرْتِعونَ**. Ve **أَرْتَعَ** yağmur: yani develerin içinde **تَرْتَعُ** ettiği şeyi bitirdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والتاء مع الراء
عتر ، عرت ، ترع ، تعر ، رتع : مستعملات .
عتر ( عرت ) : أبو عبيد عن أبي عُبَيدة : الرُمح العاتر : المضطرب ، مثل العاسِل . وقد عَتَر وعَسَل .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : ومن الرماح العَرّات والعَرَّاص ، وهو الشديد الاضطراب . وقد عَرِت يَعْرَت وعَرِص يَعْرَص . قلت : قد صح عَتَر وعَرَت ودلّ اختلاف بنائهما على أن كل واحد منهما غير الآخر .
وقال الليث في عَتر الرمح يَعْتِر مثله .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : لا فَرَعة ولا عَتِيرة .
قال أبو عبيد : العَتِيرة هي الرَجَبيّة ، وهي ذَبيحة كانت تُذبح في رجب يتَقرَّب بها أهل الجاهليّة ، ثم جاء الإسلام فكان على ذلك حتى نُسِخَ بعدُ .
قال : والدليل على ذلك حديث مِخْنَف بن سُلَيْم قال : سمعت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( إن على كل مسلم في كلّ عام أَضْحاةً وعَتِيرة ) .
وقال أبو عبيد : الحديث الأوّل ناسخ لهذا يقال منه : عَتَرتُ أعتِر عَتْراً .
وقال الحارث بن حِلِّزة يذكر قوماً أخذوهم بذَنْب غيرهم فقال :
عَنَنَاً باطلاً وظُلماً كما
تُعْتَرُ عن حَجْرة الربيض الظِباءُ
قال : وقوله : كما تُعْتَر يعني العَتِيرَة في رجب ، وذلك أن العرب في الجاهلية كانت إذا طلب أحدهم أمراً نَذر : لئن ظفِر به ليذبحنّ من غَنَمه في رجب كذا وكذا ، وهي العتائر ، فإذا ظفِر به فربّما ضنّ بغنمه وهي الربِيض فيأخذ عدَدها ظباءً فيذبحها في رجب مكانَ تلك الغنم ، فكانت تلك عتائره فضرب هذا مثلاً . يقول : أخذتمونا بذنب غيرنا ، كما أُخِذت الظباء مكان الغنم .
وقال الليث في العتائر نحواً ممّا فسَّر أبو عبيد ، وأنشد :
فخرّ صريعاً مثل عاتِرة النُّسْكِ
قال : وإنما هي معتورة ، وهي مثل ) فِى عِيشَةٍ ) ( الحَاقَّة : 21 ) وإنما هي مَرْضيّة .
وقال زهير في العِتْر :
كمَنْصِب العِتْر دمَّى رأسَه النُسُكُ
أراد بمنصب العِتْر صنماً كان يقرَّبُ له عِتْرٌ أي ذِبْح فيُذبَح له ويصيب رأسُه من دم العِتْر .
الحرّاني عن ابن السكيت قال : العَتْر
مصدر عَتَر الرمح يَعْتِر عَتْراً إذا اضطرب . قال : والعَتَّر مصدر عَتَر يَعْتِر عَتْراً إذا ذَبَح العَتِيرة . وهي ذبيحة كانت تُذْبح في رجبٍ للأصنام والعتْر : المذبوح . قال والعِتْر أيضاً : ضرْبٌ من النبت . والعتْر : الأصل ، ومنه قولهم : عادت لِعِتْرها لمِيسُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العِتْرة : الرِيقة العَذْبة . والعِتْر : القطعة من المِسْك . والعِتْرة : شجرة تنبت عند وِجَار الضبّ ، فهو يُمَرِّسها فلا تَنْمي . ويقال : هو أذلّ من عِتْرة الضبّ .
وَرَوى شَرِيك عن الركين عن القاسم بن حسّان عن زيد بن ثابت قال : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إني تارك فيكم الثَقَلين خَلْفي : كتابَ الله وعِترتي ، فإنهما لن يتفرقا حتى يردَا عليّ الحوض ) .
قال محمد بن إسحاق : وهذا حديث حسن صحيح ، ورفعه نحوه زيد بن أرقم وأبو سعيد الخُدْرِيّ . وفي بعضها : ( إني تارك فيكم الثَقَلين : كتاب الله وعِتْرتي أهل بيتي . فجعل العِترة أهل البيت .
وقال أبو عبيد : عِتْرة الرجل وأُسْرته وفَصِيلته : رَهْطُه الأدنَوْن .
وقال ابن السكيت : العِتْرة مثل الرَهْط .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العِتْرة ولد الرجل وذُرّيته وعَقِبهُ من صُلْبه . قال فعِتْرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ولد فاطمة البَتُولِ ث .
وروى ابن الفرج عن أبي سعيد قال : العِتْرة : ساق الشجرة . قال : وعِترة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عبد المطلب ووَلده . قال : ومِن أمثالهم : عادت لعِتْرها لَميس ولعِكْرها أي أصلها .
وقال ابن المظفر : عِتْرة الرجل : أقرباؤه من وَلد عَمّه دِنْيا . وقيل : عِتْرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أهل بيته ، وهم آله الذين حُرّمَت عليهم الصَّدَقة المفروضة وهم ذوو القربى الذين لهم خمس الخمس المذكور في سورة الأنفال قال الأزهري وهذا القول عندي أقربها والله أعلم . وعِترة الثغر إذا رَقّت غُرُوب الأسنان ونقِيَت وجرى عليها الماء يقال : إن ثغرها لذو أُشرة وعِتْرة قال وعِتْرة المِسْحاة : خشبتها التي تسمَّى يد المِسحاة .
واحتجّ القتيبيّ في أن عترة الرجل أهل بيته الأقربون والأبعدون بحديث رُوي عن أبي بكر أنه قال : نحن عِترة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) التي تفقَّأَت عنه .
قال الأزهري : ورَوَى عمرو بن مرّة عن أبي عبيدة عن عبد الله قال : لما كان يوم بدرٍ وأخذ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) الأُسَارى قال : ما ترون في هؤلاء ؟ فقال عمر : كذَّبوك وأخرجوك ، ضَرِّبْ أرقابهم . فقال أبو بكر يا رسول الله : عِترتُك وقومك ، تجاوزْ عنهم يستنقذْهم الله بك من النار ، في حديث طويل .
وقال أبو عبيد في غير هذا : العِتْر واحدها عِتْرة : شجر صغار .
وأخبرني المنذري عن أبي الحسن الأسَدي عن الرياشي قال : سألت الأصمعي عن العِتْر فقال : هو نبتٌ ينبت ، مثلُ المَرْزَنْجوش متفرَّقاً . قال : وأنشدنا بيت الهذليّ :
وما كنتُ أخشى أن أعيش خلافَهم
لستّة أبيات كما ينبت العِتْر
يقول : هذه الأبيات متفرقة مع قلَّتها كتفرّق العِتْر في منبته .
وقال ابن المظفر : العِتْر : بقلة إذا طالت قُطِعَ أصلها فيخرج منه لَبَن . ثم ذكر بيت الهذليّ لأنه إذا قُطِع نبتت من حواليه شُعَبٌ ستّ أو ثلاث .
قلت : والقول ما قاله الأصمعي .
وقال الليث : عِتْوَارَة اسم حيّ من كَنَانَة وأنشد :
من حَيّ عِتْوَار ومن تَعَتْوَرا
وقال المبرّد : العَتْوَرَة : الشِدّة في الحرب . وبنو عِتْوَارة سُمِّيَتْ بهذا لقوّتها . قال وعِتْوَر : اسم وادٍ خشِن المَسْلَك .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العَتَر : الشِّدة والقوّة في جميع الحيوان . قال : والعُتُر : الفُرُوج المُنْعِظة واحدها عَاتِر وعَتُور . والعَتّار : الرجل الشجاع ، والفَرس القويّ على السَّير ، ومن المواضع : الوحشُ الخشِن .
وقال المبرّد : جاء على فِعْوَل من الأسماء خِرْوَع وعِتْوَر وهو الوادي الخشِن التُرْبةِ . وبنو عِتْوَارة كانوا أُولِي صَبْرٍ وخشونة في الحروب .
ترع : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن منبري هذا على تُرْعَة من تُرعِ الجنّة ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : التُرْعة : الروضة تكون على المكان المرتفِع خاصّة ، فإذا كانت في المكان المطمئنّ فهي رَوْضة .
قال أبو عبيد : وقال أبو زياد الكلابي : أحسنُ ما تكون الروضة على المكان الذي فيه غِلظٌ وارتفاع . وأنشد قول الأعشى :
ما رَوْضة من رياض الحَزْن مُعْشبة
خضراء جاد عليها مُسْبلٌ هَطِل
روى أبو يعلى عن الأصمعي عن حمّاد بن سَلَمَة أنه قال : قرأت في مصحف أبيّ بن كعب : ( وتَرَّعَتْ الأبواب ) . قال الأزهري : هو في موضع ) وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ ) ( يوسف : 23 ) .
قال أبو عبيد : وقال أبو عمرو : التُرعَة : الدَرَجة . قال أبو عبيد : وقال غيرهم : التُرعَة : الباب ، كأنه قال : منبري على باب من أبواب الجنّة . قال ذلك سَهْل بن سعد الساعديّ ، وهو الذي رَوَى الحديث . قال أبو عبيد : وهو الوجه عندنا .
وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه التُرْعَة : مَقَام الشاربة من الحوض ، والتُرعَة : الباب ، والتُرعَة : المِرْقاة من المنبر .
وفي حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( إن قَدَمَيَّ على تُرْعَة من تُرْعِ الحوض ) .
قلت : ترعة الحوض : مَفتَح الماء إليه . ومنه يقال أَتْرَعْتُ الحوض إتراعاً إذا ملأتَهُ وأترعْتُ الإناء مثله ، فهو مُتْرعٌ وسحابٌ تَرِع كثير المطر .
قال أبو وَجْزَة :
كأنما طرَقَتْ ليلى مُعَهَّدَةً
من الرياض ولاها عَارِض تَرعُ
وقال الليث : التَرَع : امتلاء الشيء ، وقد أترعت الإناء ، ولم أسمع تَرِعَ الإناء ، ولكن يقال : تَرِعَ الرجل ترعاً إذا اقتحم الأمر مَرَحاً ، وإنه لمُتَتَرِّع إلى الشرّ ، وأنشد :
الباغي الحرب يسعى نحوها ترِعاً
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَردَا
أبو عبيد عن الكسائي : هو تَرِعٌ عَتِل وقد تَرِعَ تَرَعاً وعَتِل عَتَلاً إذا كان سريعاً إلى الشرّ .
قال أبو عبيد : والمتترِّع الشرّير ، يقال تَتَرَّع فلان إلينا بالشرّ إذا تسرّع . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حوضٌ تَرِعٌ ومُتْرِعٌ أي مملوءٌ . قال والتَرِع : السفيه السريع إلى الشرّ ، ونحو ذلك رَوَى الحَرّاني عن ابن السكيت قال : رجل تَرِعٌ إذا كانت فيه عَجَلة ، وقد تَرِع تَرَعاً ، وهذا حوضٌ تَرِعٌ أي مملوء .
وقال ابن الأعرابي : التَرَّاع : البوّاب ، والتُرْعَة : الباب .
وروى أبو زيد عن الكلابيين : فلان ذو مَتْرَعة إذا كان لا يغضب ولا يَعْجَل . قلت : وهذا ضدّ الترِع .
رتع : قال الله جلّ وعزّ مخبِراً عن إخوة يوسف وقولهم لأبيهم يعقوب ج ) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ) ( يوسف : 12 ) .
قال الفرّاء : يَرتعْ ، العين مجزومة لا غير ؛ لأن الهاء في قوله ) أَرْسِلْهُ معرفة ووُوِغَداً ( معرفة فليس في جواب الأمر وهو ) يَرْتَعْ ( إلاّ الجزم . قال : ولو كان بدل المعرفة نكرة كقولك : أرسِل رجلاً يرتع جاز فيه الرفع والجزم ، كقول الله جلّ وعزّ ( ابعث لنا ملكاً يقاتلْ في سبيل الله ) ( البقرة : 246 ) ويقاتلُ ، الجزم لأنه جواب الشرط ، والرفع على أنه صلة للملِك كأنه قال : ابعث لنا الذي يقاتل .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال : الرَتْعُ : الرَعيُ في الخِصْب . قال : ومنه قولهم : القَيْدُ والرَتَعَة ، ويقال : الرَتَعة . قال : ومعنى الرَتْعَة : الخِصْب . ومن ذلك قولهم هو يَرتَع أي إنه في شيء كثير لا يُمْنَع منه فهو مخصبٌ .
قلت : والعرب تقول : رَتَع المالُ إذا رَعَى ما شاء ، وأرْتَعْتُها أنا . والرَتْع لا يكون إلا في الخِصْب والسِعَة . وإبل رِتَاع وقوم مرتِعون وراتعون إذا كانوا مخاصيب .
وقال أبو طالب : سَمَاعي من أبي عن الفرّاء : القَيْد والرَتَعة ، مُثقّل . قال : وهما لغتان : الرَّتْعَة والرَتَعَة .
قال أبو طالب : وأوّل من قال القيد والرتْعة عمرو بن الصَّعِق بن خويلد بن نُفَيل بن عمرو بن كلاب ، وكانت شاكرُ من هَمْدَان أسروه فأحسنوا إليه وروّحوا عنه ، وقد كان يوم فارق قومه نحيفاً فهَرَب من شاكِرَ فلما وصل إلى قومه قالوا : أَيْ عمرو خرجْتَ من عندنا نحيفاً وأنت اليوم بادِنٌ ، فقال : القيد والرتْعَة فأرسلها مثلاً . ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَتْع : الأكل
بشَرَهِ ، يقال : رَتَعَ يَرْتَع رَتْعاً ورِتَاعاً ، والرَّتَّاع : الذي يتتبّع بإبله المراتع المخصِبَة .
وقال شمر : يقال أتيت على أرض مُرْتِعَة وهي التي قد طمِع ما لها من الشِبَع ، وقد أرتع المالُ وأرتَعَت الأرضُ وغيثٌ مُرْتِع : ذو خِصْبٍ . وقولهم فلان يرتع قال أبو بكر معناه : هو مُخصب لا يَعْدَم شيئاً يريده .
وقال أبو عبيدة : معنى ) يَرْتَعْ ( : يلهو . وقال في معنى قوله : أي يلهو ويَنعَم . وقال غيره : معناه : يسعى وينبسط . وقيل معنى قوله ) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ ( : يأكل . واحتجّ بقوله :
وحبيب لي إذا لاقيته
وإذا يخلو له لحمي رَتَعْ
معناه : أكله . ومن قرأ ( نرتع ) بالنون أراد : ترتع إبلنا :
تعر : أهمله الليث وروى أبو عبيد عن الأموي : جُرْح تغار بالغين إذا كان يسيل منه الدم .
قال أبو عبيد : وقال غيره : جُرْحٌ نَعَّار بالنون والعين .
قلت : وسمعت غير واحد من أهل العربية بهراة يزعم أن ( تغار ) بالغين تصحيف ، فقرأت في ( كتاب أبي عُمَر الزاهد ) رواية عن أبي العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : جُرْحٌ تَعّار بالتاء والعين وتَغّار بالتاء والغين ونَعّار بالنون والعين بمعنى واحد ، وهو الذي لا يرقأ فجعلها كلّها لغاتٍ وصحّحها . والعين والغين في تعّار وتغّار تعاقبا ، كما قالوا : العَبِيثة والغبِيثة بمعنى واحد .
قلت : وتِعَار : اسم جبل في بلاد قيس . وقد ذكره لبيد :
إلاّ يرمرم أو تِعَار
ثعلب عن ابن الأعرابي : التعَر : اشتعال الحرب .

##### Türkçe

باب **العين** ve **التاء** ile **الراء**

**عتر** ، **عرت** ، **ترع** ، **تعر** ، **رتع** : kullanılanlardır.

**عتر** ( **عرت** ) : Ebû Ubeyd, Ebû **عُبَيدة**’den: **الرُمح العاتر**: çalkantılıdır; **العاسِل** gibi. Ve **عَتَر** etti ve **عَسَل** etti.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: Mızraklardan **العَرّات** ve **العَرَّاص** da vardır; o, şiddetli çalkantılı olandır. Ve **عَرِت** eder, **يَعْرَت**; ve **عَرِص** eder, **يَعْرَص**. Dedim: **عَتَر** ve **عَرَت** sahih olmuştur; ikisinin yapısının farklı oluşu, her birinin ötekinden başka olduğuna delâlet etti.

el-Leys, **عَتر** hakkında: mızrak **يَعْتِر**; onun benzeri.

Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: şöyle dediği: “Ne **فَرَعة** vardır ne **عَتِيرة**.”

Ebû Ubeyd dedi: **العَتِيرة** **الرَجَبيّة**’dir; o, câhiliye ehlinin onunla yakınlık aradığı, Receb’de kesilen bir kurbandı; sonra İslâm geldi, bunun üzere oldu; sonra daha sonra neshedildi.

Dedi: Bunun delili, **مِخْنَف بن سُلَيْم** hadisi: dedi: Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: “Her Müslümanın üzerine her yılda bir **أَضْحاةً** ve bir **عَتِيرة** vardır.”

Ebû Ubeyd dedi: Birinci hadis bunun nâsihidir; bundan şöyle denir: **عَتَرتُ** **أعتِر** **عَتْراً**.

**الحارث بن حِلِّزة** bir kavmi anarak—başkalarının günahıyla onları yakaladılar—şöyle dedi:
عَنَنَاً باطلاً وظُلماً كما
تُعْتَرُ عن حَجْرة الربيض الظِباءُ

Dedi: Onun sözü: “**كما تُعْتَر**” yani Receb’de **العَتِيرَة**; bu, Arapların câhiliyede, onlardan biri bir iş istediğinde adak adaması sebebiyledir: “Eğer ona erişirsem, Receb’de koyunlarımdan şöyle şöyle mutlaka keseceğim”; ve bunlar **العتائر**’dir. Ona erişince, bazen koyunlarına cimrilik eder—ki onlar **الربِيض**’dir—de onun sayısı kadar ceylan alır, Receb’de o koyunların yerine onları keserdi; böylece onlar onun **عتائره** olurdu; bununla bir misal vurdu. Diyor ki: Bizi başkasının günahıyla aldınız; ceylanların koyunların yerine alınması gibi.

el-Leys, **العتائر** hakkında, Ebû Ubeyd’in açıkladığına yakın bir şey söyledi; ve inşad etti:
فخرّ صريعاً مثل عاتِرة النُّسْكِ

Dedi: O ancak **معتورة**’dur; ve o, “**فِى عِيشَةٍ**” ( **الحَاقَّة : 21** ) gibidir; o ancak **مَرْضيّة**’dir.

Züheyr, **العِتْر** hakkında dedi:
كمَنْصِب العِتْر دمَّى رأسَه النُسُكُ

**مَنْصِب العِتْر** ile, kendisine **عِتْر** yani kesim yaklaştırılan bir putu kastetti; ona kesilir ve **العِتْر**’ün kanından onun başına isabet ederdi.

el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten dedi: **العَتْر**,
mızrak **عَتَر** eder, **يَعْتِر**; **عَتْراً**; çalkantılandığı zaman. Dedi: **العَتَّر** de, **عَتَر** eder, **يَعْتِر**; **عَتْراً**; **العَتِيرة**’yi kestiği zaman, onun masdarıdır. Ve o, putlar için Receb’de kesilen bir kurbandı; ve **العتْر**: kesilmiş olan. Dedi: **العِتْر** ayrıca: bitkiden bir türdür. Ve **العتْر**: asıldır; ondan onların sözü: “**عادت لِعِتْرها لمِيسُ**.”

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **العِتْرة**: tatlı ince su. Ve **العِتْر**: miskten parça. Ve **العِتْرة**: keler deliği yanında biten bir ağaç; o onu sürter, böylece büyümez. Ve denir: “O, kelerin **عِتْرة**’sinden daha zelildir.”

Şerîk, er-Rukeyn’den, el-Kâsım b. Hassân’dan, Zeyd b. Sâbit’ten rivayet etti: dedi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: “Ben size arkamda iki **الثَقَلين** bırakıyorum: Allah’ın kitabı ve **عِترتي**; ikisi, havuzda bana varıncaya kadar asla ayrılmayacaklardır.”

Muhammed b. İshâk dedi: Bu hadis hasen sahihdir; benzerini Zeyd b. Erkâm ve Ebû Sa‘îd el-Hudrî de merfû olarak rivayet etti. Bazılarında: “Ben size iki **الثَقَلين** bırakıyorum: Allah’ın kitabı ve **عِتْرتي** ehli beytim.” Böylece **العِترة**’yi ehli beyt kıldı.

Ebû Ubeyd dedi: Erkeğin **عِتْرة**’si, **أُسْرة**’si ve **فَصِيلة**’si: onun en yakın **رَهْط**’udur.

İbn es-Sikkît dedi: **العِتْرة** **الرَهْط** gibidir.

Ebû’l-Abbâs, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **العِتْرة** erkeğin çocukları, zürriyeti ve sulbünden olan neslidir. Dedi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **عِتْرة**’si, Fâtıma **البَتُولِ**’ün çocuklarıdır.

İbn el-Ferec, Ebû Sa‘îd’den rivayet etti: dedi: **العِتْرة**: ağacın gövdesi. Dedi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **عِترة**’si, Abdülmuttalib ve çocuklarıdır. Dedi: Onların mesellerinden: “**عادت لعِتْرها لَميس** ve **لعِكْرها**” yani aslına.

İbn el-Muzaffer dedi: Erkeğin **عِتْرة**’si: amca oğlunun çocuğundan aşağıya doğru en yakın akrabalarıdır. Ve denildi: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) **عِتْرة**’si ehli beytidir; onlar, kendilerine farz sadaka haram kılınan âlidir; ve onlar, Enfâl sûresinde zikredilen humusun humusundan kendilerine pay olan yakınlardır. el-Ezherî dedi: Bu söz, bana göre onların en yakınıdır; Allah daha iyi bilir. Ve **عِترة الثغر**: dişlerin uçları inceldiği, temizlendiği ve üzerine su aktığı zaman; denir: “Onun ağzı, **أُشرة** ve **عِتْرة** sahibidir.” Dedi: **عِتْرة المِسْحاة**: onun “**يد المِسحاة**” diye adlandırılan tahtasıdır.

Kuteybî, erkeğin **عترة**’sinin ehli beyti—yakınları ve uzakları—olduğuna, Ebû Bekir’den rivayet edilen bir hadisle delil getirdi: dedi: “Biz, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) ondan fışkırmış olan **عِترة**’siyiz.”

el-Ezherî dedi: Amr b. Murra, Ebû Ubeyde’den, Abdullah’tan rivayet etti: Bedir günü olunca ve Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) esirleri alınca dedi: “Bunlar hakkında ne görüyorsunuz?” Ömer dedi: “Seni yalanladılar ve seni çıkardılar; boyunlarını vur.” Ebû Bekir dedi: “Ya Resûlallah, senin **عِترتُك** ve kavmin; onları bağışla; Allah seni vesile kılarak onları ateşten kurtarsın”—uzun bir hadiste.

Ebû Ubeyd, bunun dışında dedi: **العِتْر**—tekili **عِتْرة**—: küçük ağaçlardır.

Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Hasen el-Esedî’den, er-Riyâşî’den: dedi: el-Asma‘î’ye **العِتْر**’ü sordum; dedi: O, biten bir bitkidir; **المَرْزَنْجوش** gibi, dağınık olarak. Dedi: Huzelî’nin beytini bize inşad etti:
وما كنتُ أخشى أن أعيش خلافَهم
لستّة أبيات كما ينبت العِتْر

Diyor: Bu beyitler, azlıklarıyla birlikte, **العِتْر**’ün bitiş yerindeki dağınıklığı gibi dağınıktır.

İbn el-Muzaffer dedi: **العِتْر**: bir ottur; uzayınca kökü kesilir, ondan süt çıkar. Sonra Huzelî’nin beytini zikretti; çünkü o kesilince, çevresinden altı yahut üç dal çıkar.

Dedim: Söz, el-Asma‘î’nin dediğidir.

el-Leys dedi: **عِتْوَارَة** Kinâne’den bir kabilenin adıdır; ve inşad etti:
من حَيّ عِتْوَار ومن تَعَتْوَرا

el-Muberred dedi: **العَتْوَرَة**: savaşta şiddettir. **بنو عِتْوَارة** buna, kuvvetleri sebebiyle adlandırıldı. Dedi: **عِتْوَر**: geçidi sert bir vadinin adıdır.

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **العَتَر**: bütün hayvanda şiddet ve kuvvettir. Dedi: **العُتُر**: kabarmış fercler; tekili **عَاتِر** ve **عَتُور**. Ve **العَتّار**: yiğit adam; ve yürüyüşe güçlü at; ve yerlerden: sert yaban.

el-Muberred dedi: İsimlerden **فِعْوَل** vezni üzere **خِرْوَع** ve **عِتْوَر** geldi; o, toprağı sert bir vadidir. Ve **بنو عِتْوَارة** savaşlarda sabır ve sertlik sahipleri idiler.

**ترع** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: dedi: “Şu minberim, cennet **تُرْعَة**’lerinden bir **تُرعِ** üzerindedir.”

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **التُرْعة**: özellikle yüksek yerde bulunan çayırlıktır; eğer alçak yerde olursa o **رَوْضة**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ziyâd el-Kilâbî dedi: Çayırlığın en güzeli, içinde kalınlık ve yükseklik olan yerde olmasıdır. el-A‘şâ’nın sözünü inşad etti:
ما رَوْضة من رياض الحَزْن مُعْشبة
خضراء جاد عليها مُسْبلٌ هَطِل

Ebû Ya‘lâ, el-Asma‘î’den, Hammâd b. Seleme’den rivayet etti: dedi: Übey b. Ka‘b’ın mushafında okudum: “**وتَرَّعَتْ الأبواب**”. el-Ezherî dedi: Bu, “**وَغَلَّقَتِ الاَبْوَابَ**” (Yûsuf: 23) yerindedir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **التُرعَة**: basamaktır. Ebû Ubeyd dedi: Başkaları dedi: **التُرعَة**: kapıdır; sanki dedi ki: “Minberim, cennet kapılarından bir kapı üzerindedir.” Bunu, hadisi rivayet eden Sehl b. Sa‘d es-Sâ‘idî söyledi. Ebû Ubeyd dedi: Bizim yanımızda vech budur.

Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti: **التُرْعَة**: havuzdan içenin durduğu yerdir; ve **التُرعَة**: kapıdır; ve **التُرعَة**: minberin merdiven basamağıdır.

Başka bir hadiste, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) dediği: “İki ayağım, havuzun **تُرْعِ**’lerinden bir **تُرْعَة** üzerindedir.”

Dedim: Havuzun **ترعة**’si: suyun ona açıldığı yerdir. Ondan: havuzu doldurduğumda “**أَتْرَعْتُ** havuzu **إتراعاً**” denir; ve kabı da aynı; o, **مُتْرعٌ**’dur; ve **سحابٌ تَرِع**: çok yağmurlu.

Ebû Vecze dedi:
كأنما طرَقَتْ ليلى مُعَهَّدَةً
من الرياض ولاها عَارِض تَرعُ

el-Leys dedi: **التَرَع**: şeyin dolmasıdır; ve ben kabı doldurdum: **أترعت الإناء**; “**تَرِعَ الإناء**” işitmedim; fakat denir: adam, sevinçle işe daldığında **تَرِعَ الرجل ترعاً**; ve o, şerre doğru mutlaka **مُتَتَرِّع**’dır. Ve inşad etti:
الباغي الحرب يسعى نحوها ترِعاً
حتى إذا ذاق منها جاحِماً بَردَا

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: O, **تَرِعٌ عَتِل**’dir; ve şerre hızlı olduğunda **تَرِعَ تَرَعاً** ve **عَتِل عَتَلاً**.

Ebû Ubeyd dedi: **المتترِّع** şerlidir; denir: “Falan bize şerle **تَتَرَّع** etti” yani acele etti. Ebû’l-Abbâs, İbn el-A‘râbî’den: **حوضٌ تَرِعٌ** ve **مُتْرِعٌ** yani dolu. Dedi: **التَرِع**: şerre hızlı sefih; ve bunun benzerini el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten rivayet etti: adamda acele olduğunda “**رجل تَرِعٌ**”; ve **تَرِع تَرَعاً**; ve “Bu havuz **تَرِعٌ**” yani dolu.

İbn el-A‘râbî dedi: **التَرَّاع**: kapıcıdır; ve **التُرْعَة**: kapıdır.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden rivayet etti: Falan **ذو مَتْرَعة**’dır; öfkelenmediğinde ve acele etmediğinde. Dedim: Bu, **الترِع**’in zıddıdır.

**رتع** : Allah—azze ve celle—Yûsuf’un kardeşlerinden ve babaları Ya‘kûb’a sözlerinden haber vererek: “**أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ**” (Yûsuf: 12).

el-Ferrâ dedi: “**يَرتعْ**”, **العين** meczûmdur, başka değil; çünkü “**أَرْسِلْهُ**” sözündeki **الهاء** marifedir ve “**غَداً**” marifedir; bu yüzden emrin cevabında—ki o “**يَرْتَعْ**”dır—cezmden başka yoktur. Dedi: Eğer marifenin yerine nekre olsaydı, senin sözün gibi: “Bir adam gönder, otlasın”; onda ref‘ ve cezm câiz olurdu; Allah—azze ve celle—sözü gibi: “Bize bir melik gönder, Allah yolunda savaşsın” (Bakara: 246) ve “savaşır”; cezm, şartın cevabı olduğu için; ref‘ ise, melikin sılası olması üzerinedir; sanki dedi ki: “Bize, savaşan kimseyi gönder.”

Münzirî bana haber verdi; Ebû Tâlib’den: dedi: **الرَتْعُ**: bollukta otlamadır. Dedi: Ondan onların sözü: “**القَيْدُ والرَتَعَة**”; ve “**الرَتَعة**” denir. Dedi: **الرَتْعَة**’nin manası: bolluktur. Bundan onların sözü: “O **يَرتَع** eder” yani o, kendisinden men olunmayan çok şey içindedir; o halde o bolluk içindedir.

Dedim: Araplar der: mal (sürü) dilediğini otladığında “**رَتَع المالُ**”; ve ben onu otlattım: “**أرْتَعْتُها**”. Ve **الرَتْع** ancak bolluk ve genişlikte olur. Ve **إبل رِتَاع** ve **قوم مرتِعون** ve **راتعون**: bolluk içinde olduklarında.

Ebû Tâlib dedi: Babamdan el-Ferrâ’dan işittiğim: “**القَيْد والرَتَعة**”, şeddeli. Dedi: İkisi iki lugattır: **الرَّتْعَة** ve **الرَتَعَة**.

Ebû Tâlib dedi: “**القيد والرتْعة**”yı ilk söyleyen, Amr b. es-Sa‘ik b. Huveylid b. Nufeyl b. Amr b. Kilâb’dır. Şâkir, Hemdân’dan, onu esir aldı; ona iyi davrandılar ve onu ferahlattılar. Kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı; kavmine varınca ona dediler: “Ey Amr, yanımızdan zayıf çıktın, bugün ise semizsin.” O da: “**القيد والرتْعة**” dedi; onu mesel olarak gönderdi. Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الرَتْع**: iştahla yemektir; denir: **رَتَعَ يَرْتَع رَتْعاً ورِتَاعاً**. Ve **الرَّتَّاع**: develeriyle bereketli otlakları takip eden kimsedir.

Şemmer dedi: Denir: “Bereketli bir araziye geldim: **أرض مُرْتِعَة**”; o, doyumdan malı (hayvanı) tamah ettiren yerdir. Ve sürü otladı: **أرتع المالُ**; ve yer otlattı: **أرتَعَت الأرضُ**. Ve **غيثٌ مُرْتِع**: bolluk sahibi. Ve “Falan **يرتع** eder” sözü hakkında Ebû Bekir dedi: manası: o bolluk içindedir; istediği bir şeyi yitirmez.

Ebû Ubeyde dedi: “**يَرْتَعْ**”ın manası: eğlenir. Ve dedi: Onun sözü manasında: yani eğlenir ve nimetlenir. Başkası dedi: manası: koşar ve yayılır. Ve denildi: “**أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ**” sözünün manası: yer. Şu sözle delil getirdi:
وحبيب لي إذا لاقيته
وإذا يخلو له لحمي رَتَعْ

Manası: onu yedi. **( نرتع )**’ı **النون** ile okuyan, “develerimiz otlar”ı kastetti.

**تعر** : el-Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd, el-Umevî’den rivayet etti: Kan ondan aktığında, **بالغين** ile **جُرْح تغار**.

Ebû Ubeyd dedi: Başkası dedi: **بالنون والعين** ile **جُرْحٌ نَعَّار**.

Dedim: Herat’ta Arapça ehlinin birden fazlasını işittim; **( تغار )**ın **بالغين** ile tashîf olduğunu iddia ederlerdi. Bunun üzerine **( كتاب أبي عُمَر الزاهد )**’de, Ebû’l-Abbâs’tan, İbn el-A‘râbî’den bir rivayet okudum: dedi: **بالتاء والعين** ile **جُرْحٌ تَعّار**; ve **بالتاء والغين** ile **تَغّار**; ve **بالنون والعين** ile **نَعّار**; tek bir manadadır: o, durmayan (kanı kesilmeyen) olandır. Böylece hepsini lugatlar kıldı ve sahihledi. Ve **العين** ile **الغين**, **تعّار** ve **تغّار**da birbirinin yerine geçti; onların “**العَبِيثة**” ve “**الغبِيثة**” demeleri gibi; tek bir manada.

Dedim: **تِعَار**: Kays diyarında bir dağın adıdır. Lebîd onu zikretti:
إلاّ يرمرم أو تِعَار

Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **التعَر**: savaşın tutuşmasıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والتاء وما يثلثهما)
  (رتج)  الراء والتاء والجيم أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على إغلاقٍ وضِيق. من ذلك أُرْتِجَ على فُلان في منطقه، وذلك إذا انغلق عليه الكلامُ. وهو من أرتَجْتُ البابَ، أي أغلقتُه. يقال رَتِجَ الرّجل في منقطه رَتَجاً. والرِّتاج: البابُ الغُلُق([1])، كذا قال الخليل. وروي في الحديث: "مَن جَعَل مالَهُ في رِتَاج الكعبة"، قالوا: هو البابُ، ولم يُرِد البابَ بعينه، لكنّه أراد أنّه جعل مالَه هَدْياً للكعبة، يريد النَّذْر. [قال([2])]:
إذا أحْلَفُوني في عُليّةَ أُجْنِحَتْ *** يَميني إلى شَطْر الرِّتاجِ المضبَّبِ([3])  قال الأصمعيّ: أرْتَجَتِ النّاقة، إذا أَغلقت رحمَها على الماء. وأرْتَجَت الدّجاجة، إذا امتلأ بطنُها بيضاً. ويقال إنّ المَرَاتج الطُّرقُ الضيِّقة. والرَّتائج: الصخور المتراصِفة([4]).
  (رتخ)  الراء والتاء والخاء ليس بشيء. على أنَّهم يقولون: رَتخَ العجينُ رَتْخاً، إذا رَقَّ. وكذلك الطِّين.
  (رتع)  الراء والتاء والعين كلمةٌ واحدة؛ وهي تدلُّ على الاتِّساع في المأكل. تقول: رَتَعَ يَرْتَع، إذا أكل ما شاء، ولا يكون ذلك إلاّ في الخِصب. والمراتِع: مواضع الرَّتْعَة، وهذه المنزلة يستقرُّ فيها الإنسان([5]).
  (رتب)  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ([6]).
  ومن هذا الباب قولهم: أَمْر تُرْتَبٌ؛ كأنه تُفْعَل، من رَتَبَ إذا دامَ. والرَّتَب: الشدّة والنَّصَب. قال ذو الرُّمَّة:
  * ما في عيشه رَتَبُ([7]) *
  والرَّتَب: ما أشْرَف من الأرض كالدَّرَج. تقول: رَتَبَةٌ ورَتَبٌ، كقولك دَرَجة ودَرَج. فأمّا قولهم في الرَّتَب، إنّه ما بين السَّبَّابة والوسطى، فمسموع، إلاّ أنّه وما أشبهه ليس من مَحْض اللغة.
---------------------------------------------------------------
([1]) الغلق بضمتين، كما في اللسان: والقاموس: "المغلق، وباللفظ الأخير وردت في المجمل. وضبطت في الأصل بفتحتين خطأ. قال في اللسان: "وباب غلق: مغلق، وهو فعل بمعنى مفعول، مثل قارورة وباب فتح، أي واسع ضخم؛ وجذع قطل".
([2]) هذه من المجمل.
([3]) أجنحت: أمليت. وفي الأصل: "أحجنت" صوابه في المجمل واللسان (رتج).
([4]) زاد في المجمل: "الواحدة رتاجة". وقد أورد في اللسان "الرتاجة" وفسرها بأنها "كل شعب ضيق كأنما أغلق من ضيقه". وفي القاموس: "والرتائج: الصخور، جمع رتاجة".
([5]) كذا وردت هذه المادة. وفي الكلام بعدها سقط بلا ريب. وقد أورد في المجمل مواد كثيرة بين هذه المادة وتاليتها، هي (رتق، رتك، رتل، رتم، رتو/أ).
([6]) أول هذه المادة ساقط من الأصل. وأولها في المجمل: "رتب إذا استقر ودام. وأمر ترتب: دائم ثابت".
([7]) البيت بتمامه كما في الديوان 17 واللسان (رتب):
تقيظ الرمل حتى هر خلفته *** تروح البرد ما في عيشه رتب

ـ

##### Türkçe

(راء, **التاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**رتج**)  **الراء** ve **التاء** ve **الجيم** tek bir asıldır; ve o, bir kapatma ve darlığa delâlet eder. Bundan: Falanca üzerine konuşmasında **أُرْتِجَ** (olundu); ve bu, söz onun üzerine kapandığı zaman (olur). Ve o, **أرتَجْتُ البابَ**’dandır; yani onu kapattım. Denir: Adam konuşmasında **رَتِجَ** (oldu), **رَتَجاً**. Ve **الرِّتاج**: kapalı kapı([1]); Halîl böyle dedi. Ve hadiste rivayet olundu: “Kim malını Kâbe’nin **رِتَاج**’ına koyarsa”; dediler: o kapıdır; ve kapının bizzat kendisini kastetmedi, lâkin o, malını Kâbe için bir hediye kıldı, nezri kasteder. [Dedi([2])]:
إذا أحْلَفُوني في عُليّةَ أُجْنِحَتْ *** يَميني إلى شَطْر الرِّتاجِ المضبَّبِ([3])  Asmaî dedi: Deve **أرْتَجَتِ** (oldu), rahmini su üzerine kapattığı zaman. Ve tavuk **أرْتَجَت** (oldu), karnı yumurta ile dolduğu zaman. Ve denir ki **المَرَاتج** dar yollardır. Ve **الرَّتائج**: üst üste dizilmiş kayalardır([4]).
  (**رتخ**)  **الراء** ve **التاء** ve **الخاء** bir şey değildir. Şu var ki onlar derler: Hamur **رَتخَ** (oldu) **رَتْخاً**, inceldiği zaman. Ve aynı şekilde çamur.
  (**رتع**)  **الراء** ve **التاء** ve **العين** tek bir kelimedir; ve o, yemekte genişliğe delâlet eder. Dersin: **رَتَعَ يَرْتَع**; dilediğini yediği zaman; ve bu ancak bollukta olur. Ve **المراتِع**: **الرَّتْعَة** yerleridir; ve bu menzilde insan yerleşip durur([5]).
  (**رتب**)  ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ([6]).
  Ve bu babdandır onların sözü: **أَمْر تُرْتَبٌ**; sanki **تُفْعَل** (kalıbı) gibidir; **رَتَبَ**’dan, devam ettiği zaman. Ve **الرَّتَب**: şiddet ve yorgunluktur. Zü’r-Rumme dedi:
  * ما في عيشه رَتَبُ([7]) *
  Ve **الرَّتَب**: yerden merdiven gibi yükselen şeydir. Dersin: **رَتَبَةٌ** ve **رَتَبٌ**, senin “**دَرَجة** ve **دَرَج**” demen gibi. Amma onların **الرَّتَب** hakkında söyledikleri, onun işaret parmağı ile orta parmak arasında olduğudur; işitilmiştir; ancak o ve benzerleri, katıksız dilden değildir.
---------------------------------------------------------------
([1]) **الغلق** iki ötre ile; lisanda olduğu gibi: ve Kâmûs: “**المغلق**”; ve son lafızla **المجمل**’de vârid olmuştur. Asılda iki fetha ile yanlış olarak ضبط edildi. Lisanda dedi: “Ve **باب غلق**: **مغلق**; ve o, mef‘ûl mânâsında fâildir; **قارورة** ve **باب فتح** gibi; yani geniş iri; ve **جذع قطل**”.
([2]) Bu, **المجمل**’dendir.
([3]) **أجنحت**: imlâ ettim. Asılda: “**أحجنت**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’da (**رتج**).
([4]) **المجمل**’de artırdı: “tekili **رتاجة**”. Ve lisanda “**الرتاجة**”yı zikretti ve onu “her dar geçit; sanki darlığından kapanmış” diye tefsir etti. Ve Kâmûs’ta: “**والرتائج**: kayalar; **رتاجة**’nın cem‘i”.
([5]) Bu madde böyle vârid oldu. Ve ondan sonraki sözde şüphesiz bir düşme vardır. Ve **المجمل**’de bu madde ile ondan sonraki arasında birçok madde zikretti; onlar (**رتق**، **رتك**، **رتل**، **رتم**، **رتو/أ**).
([6]) Bu maddenin evveli asıldan düşmüştür. Ve onun evveli **المجمل**’de: “**رتب**; yerleşip devam ettiği zaman. Ve **أمر ترتب**: devamlı sabit”.
([7]) Beyit tamamıyla divanda 17 ve lisanda (**رتب**)’de olduğu üzere:
تقيظ الرمل حتى هر خلفته *** تروح البرد ما في عيشه رتب

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرتع أصله: أكل البهائم، يقال: رتع يرتع رتوعا ورتاعا ورتعا، قال تعالى: ﴿يرتع ويلعب﴾ [يوسف/12]، ويستعار للإنسان إذا أريد به الأكل الكثير، وعلى طريق التشبيه قال الشاعر:
*وإذا يخلو له لحمي رتع*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*ويحييني إذا لاقتيه*
وهو في اللسان (رتع) بلا نسبة، والبيت لسويد بن أبي كاهل اليشكري من مفضليته؛ وهو في المفضليات ص 198؛ والشعر والشعراء ص 270)
ويقال: راتع ورتاع في البهائم، وراتعون في الإنسان.

##### Türkçe

- **الرتع** aslı: hayvanların yemesidir; denilir: **رتع يرتع رتوعا ورتاعا ورتعا**. Yüce Allah dedi: ﴿**يرتع ويلعب**﴾ [Yusuf/12]. Ve çok yeme kastedildiği zaman insan için ödünç alınır. Ve teşbih yoluyla şair dedi:
*وإذا يخلو له لحمي رتع*
(bu bir beytin aczidir; ve onun şatrı:
*ويحييني إذا لاقتيه*
ve o Lisân’da (**رتع**) nisbesizdir; ve beyt Suveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî’nindir, Mufaddaliyye’sindendir; ve o Mufaddaliyât s. 198’dedir; ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ s. 270’dedir)
Ve denilir: **راتع** ve **رتاع** hayvanlarda; ve **راتعون** insanda.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ت ع
رتعت الماشية رتعاً ورتوعاً وإبل رتاع ورتع ورتوع وهو أن ترعى كيف شاءت في خصب وسعة وأرتعها أهلها وهم مرتعون في مرتع واسع‏.‏
ومـن المجاز‏:‏ رتع القوم‏:‏ أكلوا ما شاءوا في رغد وقوم راتعون ورتع فلان في مال فلان‏.‏
وقال الفرزدق‏:‏ راحـت بمسلمـة البغـال عشيـة فارعـى فـزارة لا هنـاك المرتـع وقـال الحجـاج للغضبـان حيـن خـرج مـن ديماسـه سمنـت‏.‏
قـال‏:‏ أسمننـي القيـد والرتعـة بفتحتيـن كالمنعة والأمنَة‏.‏
وأرتعت الأرض‏:‏ أشبعت الراعية‏.‏
ورتع فلان في لحمي إذا اغتابك‏.‏
قال سويد‏:‏ ويحييني إذا لاقيته وإذا يخلـو لـه لحمي رتع

##### Türkçe

ر ت ع
**رتعت الماشية**: davar **رتعاً** ve **رتوعاً** (olarak) otladı; ve **إبل رتاع** ve **رتع** ve **رتوع**: (bu,) bolluk ve genişlik içinde dilediği gibi otlamasıdır. Ve **أرتعها أهلها**: sahipleri onu otlattı; onlar, geniş bir otlakta **مرتعون** (olarak)dırlar.

Ve mecazdan: **رتع القوم**: bolluk içinde dilediklerini yediler; ve **قوم راتعون**; ve **رتع فلان في مال فلان**: falan, falanın malında (dilediğince) yedi.

Ve el-Ferazdak dedi:
راحـت بمسلمـة البغـال عشيـة فارعـى فـزارة لا هنـاك المرتـع
Ve el-Haccâc, öfkeli olana, **ديماسه**’inden çıktığı vakit dedi: **سمنت**.

Dedi ki: Beni, bağ ve **الرتعة** semirtti; (bu,) iki fetha ile, **المنعة** ve **الأمنَة** gibi(dir).

**وأرتعت الأرض**: otlayanı doyurdu.

**ورتع فلان في لحمي**: seni gıybet ettiği vakit.

Süveyd dedi:
ويحييني إذا لاقيته وإذا يخلـو لـه لحمي رتع

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّتْعُ: الأَكل والشرب رَغَداً في الرِّيف، رَتَعَ يَرْتَعُ رَتْعاً ورُتوعاً ورِتاعاً، والاسم الرَّتْعةُ والرَّتَعةُ. يقال: خرجنا نَرْتَعُ ونَلْعب أَي نَنْعَم ونَلْهُو. وفي حديث أُمّ زَرْع: في شِبَعٍ ورِيٍّ ورَتْعٍ أَي تَنَعُّمٍ. وقوم مُرْتِعُون: راتِعُون إِذا كانوا مَخاصِيبَ، والموضع مَرْتَعٌ، وكلُّ مُخْصِب مُرْتِع. ابن الأَعرابي: الرَّتْع الأَكل بشَرَهٍ. وفي الحديث: إِذا مَرَرْتُم بِرياضِ الجنة فارْتَعُوا؛ أَراد بِرياض الجنة ذِكر الله، وشبَّه الخَوْضَ فيه بالرَّتْع في الخِصْب. وقال الله تعالى مخبراً عن إِخوة يوسف: أَرسله معنا غداً يَرْتَعْ ويَلْعَبْ؛ أَي يلهو ويَنْعَم، وقيل: معناه يَسْعَى وينْبَسِط، وقيل: معنى يَرتَع يأْكل؛ واحتج بقوله:
وحَبِيبٌ لي إِذا لاقَيْتُه،
وإِذا يَخْلو له لَحْمِي رَتَعْ
(* قوله «وحبيب لي إذا إلخ» في هامش الأصل بدل وحبيب لي ويحييني إذا إلخ.)
معناه أَكله، ومن قرأَ نَرتع، بالنون
(* قوله «ومن قرأ نرتع بالنون إلخ»
كذا بالأصل، وقال المجد وشرحه: وقرئ نرتع، بضم النون وكسر التاء، ويلعب بالياء، أي نرتع نحن دوابنا ومواشينا ويلعب هو. وقرئ بالعكس أي يرتع هو دوابنا ونلعب جميعاً، وقرئ بالنون فيهما.) ، أَراد نرتع. قال الفراء: يَرْتَعْ، العين مجزومة لا غير، لأَن الهاء في قوله أَرسله معرفة وغَداً معرفة وليس في جواب الأَمر وهو يرتع إِلاَّ الجزم؛ قال: ولو كان بدل المعرفة نكرة كقولك أَرسل رجلاً يَرتع جاز فيه الرفع والجزم كقوله تعالى: ابعث لنا مَلِكاً يُقاتِلْ في سبيل الله، ويقاتلُ، الجزم لأَنه جواب الشرط، والرفع على أَنها صلة للملك كأَنه قال ابعث لنا الذي يقاتل. والرتْعُ: الرَّعيُ في الخِصْبِ. قال: ومنه حديث الغَضْبان الشَّيْباني مع الحَجّاج أَنه قال له: سَمِنْتَ يا غَضْبان فقال: الخَفْضُ والدَّعَةُ، والقَيْدُ والرَّتَعَة، وقِلّة التَّعْتَعة، ومن يكن ضَيْفَ الأَمير يَسْمَن؛ الرَّتَعَة: الاتّساع في الخصب. قال أَبو طالب: سماعي من أَبي عن الفراء والرَّتَعةُ مُثَقّل؛ قال: وهما لغتان: الرتَعة والرتْعة؛ بفتح التاء وسكونها، ومن ذلك قولهم: هو يَرْتَع أَي أَنه في شيء كثير لا يُمْنع منه فهو مُخْصِب. قال أَبو طالب: وأَوّل من قال القَيْدُ والرتعةُ عمرو بن الصَّعِق بن خُوَيْلد بن نُفَيْل بن عمرو بن كِلاب، وكانت شاكرٌ من هَمْدان أَسَرُوه فأَحسنوا إِليه ورَوَّحُوا عليه، وقد كان يومَ فارَق قومَه نحيفاً فهرَب من شاكر فلما وصل إِلى قومه قالوا: أَيْ عَمرُو خَرجت من عندنا نَحِيفاً وأَنت اليوم بادِنٌ فقال: القيدُ والرَّتعةُ، فأَرسلها مثلاً. وقولهم: فلان يَرْتع، معناه هو مُخْصِب لا يَعْدَم شيئاً يريده. ورتَعَت الماشِيَةُ تَرْتَع رَتْعاً ورُتُوعاً: أَكلت ما شاءت وجاءت وذهبت في المَرْعَى نهاراً، وأَرْتَعْتُها أَنا فَرَتَعت. قال: والرَّتْع لا يكون إِلا في الخِصْب والسعة؛ ومنه حديث عمر: إِني والله أُرْتِعُ فأُشْبِعُ؛ يريد حُسْن رِعايَتِه للرَّعِيَّة وأَنه يَدَعُهم حتى يشبعوا في المَرْتع. وماشِيةٌ رُتَّعٌ ورُتُوع ورَواتِعُ وَرِتاعٌ، وأَرْتَعَها: أَسامها. وفي حديث ابن زِمْلٍ: فمنهم المُرْتِع أَي الذي يُخَلِّي رِكابَه تَرْتَع. وأَرْتَع الغيْثُ أَي أَنْبت ما تَرْتَع فيه الإِبل. وفي حديث الاستسقاء: اللهم اسْقِنا غَيْثاً مُرْبِعاً مُرْتِعاً أَي يُنْبِت من الكَلإِ ما تَرْتع فيه المَواشِي وتَرعاه، وقد أَرْتَعَ المالَ وأَرْتَعَتِ الأَرضُ. وغَيث مُرْتِع: ذو خِصب. ورَتَع فلان في مال فلان: تَقلَّب فيه أَكلاً وشرباً، وإِبل رِتاع. وأَرْتَعَ القومُ: وقعوا في خِصب ورَعَوْا. وقوم رَتِعُون مُرْتِعُون، وهو على النسب كَطَعِم، وكذلك كَلأٌ رَتِع؛ ومنه قول أَبي فَقْعس الأَعرابي في صفة كلإٍ: خَضِعٌ مَضِعٌ ضَافٍ رَتِعٌ، أَراد خَضِع مَضِغ، فصير الغين عيناً مهملة لأَن قبله خَضِع وبعده رتِع، والعرب تفعل مثل هذا كثيراً. وأَرْتعتِ الأَرضُ: كثر كَلَؤها. واستعمل أَبو حنيفة المَراتِع في النَّعم.
والرَّتَّاعُ: الذي يَتَتَبَّعُ بإِبله المَراتِع المخْصِبة. وقال شمر: يقال أَتَيْت على أَرض مُرْتِعة وهي التي قد طَمِعَ مالُها في الشِّبع. والذي في الحديث: أَنه من يَرْتَع حَوْل الحِمى يُوشِك أَن يُخالِطه أَي يَطُوفُ به ويَدُور حولَه.

##### Türkçe

**الرَّتْعُ**: kırda bolluk içinde yeme ve içme; **رَتَعَ يَرْتَعُ** **رَتْعاً** ve **رُتوعاً** ve **رِتاعاً**; isim **الرَّتْعةُ** ve **الرَّتَعةُ**’dır. Denir ki: çıktık, **نَرْتَعُ** ve oynarız; yani nimet içinde oluruz ve oyalanırız. **أُمّ زَرْع** hadîsinde: “toklukta ve suya kanmışlıkta ve **رَتْعٍ**” yani nimet içinde oluş. Ve **قوم مُرْتِعُون**: **راتِعُون** (otlayanlar)dır; eğer verimli (bereketli) iseler. Yer **مَرْتَعٌ**’dır; her verimli olan **مُرْتِع**tir. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّتْع** açgözlülükle yemektir. Hadîste: “Cennet bahçelerine uğradığınızda **فارْتَعُوا**”; cennet bahçeleriyle Allah’ı zikri kastetti; onda dalmayı, verimde **الرَّتْع**a benzetti. Allah Teâlâ, Yûsuf’un kardeşlerinden haber vererek dedi ki: “Onu yarın bizimle gönder, **يَرْتَعْ** ve oynasın”; yani oyalanır ve nimet içinde olur; denildi ki: manası çalışır ve yayılır; denildi ki: **يَرتَع**ın manası yer; şu sözü delil getirdi:
وحَبِيبٌ لي إِذا لاقَيْتُه،
وإِذا يَخْلو له لَحْمِي رَتَعْ
(* «وحبيب لي إذا إلخ» sözü, aslın kenarında “وحبيب لي ويحييني إذا إلخ” yerine.)
Manası: onu yemesi. Kim **نَرتع** diye, **النون** ile okursa
(* «ومن قرأ نرتع بالنون إلخ» sözü: asılda böyledir; mecdi ve şerhi dedi ki: **نرتع** diye, **النون**’u ötreli ve **التاء**’yı kesreli okundu; **ويلعب** **الياء** ile; yani biz bineklerimizi ve davarlarımızı otlatırız, o oynar. Ve bunun tersiyle okundu; yani o bineklerimizi otlatır ve hepimiz oynarız. Ve ikisinde de **النون** ile okundu.) , **نرتع**ı kastetti. Ferrâ dedi ki: **يَرْتَعْ**; **العين** başka değil, cezmlidir; çünkü “**أَرسله**” sözündeki **الهاء** marifedir ve “**غَداً**” marifedir; emir cevabında “o otlar”da cezmdən başka yoktur; dedi ki: eğer marife yerine nekre olsaydı, senin “bir adam gönder, **يَرتع**” demen gibi, onda ref‘ ve cezm câiz olurdu; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Bize bir kral gönder, Allah yolunda **يُقاتِلْ** ve **يقاتلُ**”; cezm, şartın cevabı olduğu içindir; ref‘ ise onun krala sıla olması üzerinedir; sanki “bize savaşan kimseyi gönder” dedi.

Ve **الرَّتْعُ**: verimde otlamadır. Dedi ki: bundan, **الغَضْبان الشَّيْباني**’nin **الحَجّاج** ile hadîsi: ona dedi ki: “Semirdin ey **غَضْبان**”; dedi ki: “**الخَفْضُ** ve **الدَّعَةُ** ve **القَيْدُ** ve **الرَّتَعَة** ve **قِلّة التَّعْتَعة**; ve kim emîrin misafiri olursa semirir”; **الرَّتَعَة**: verimde genişliktir. Ebû Tâlib dedi ki: işitmem, babamdan, Ferrâ’dan: **الرَّتَعةُ** ağırlaştırılmıştır; dedi ki: ikisi iki lehçedir: **الرتَعة** ve **الرتْعة**; **التاء**’nın fethası ve sükûnu ile. Ve bundan onların sözü: “o **يَرْتَع**”; yani o, kendisinden men olunmadığı çokça bir şey içindedir; o halde o verimlidir. Ebû Tâlib dedi ki: “**القَيْدُ** ve **الرتعةُ**” diyen ilk kişi **عمرو بن الصَّعِق بن خُوَيْلد بن نُفَيْل بن عمرو بن كِلاب**’dır; **هَمْدان**’dan **شاكرٌ** onu esir etmişti; ona iyi davrandılar ve ona akşam serinliğinde rahat verdiler; kavminden ayrıldığı gün zayıftı; **شاكر**’den kaçtı; kavmine varınca dediler ki: “ey **عَمرُو**; yanımızdan zayıf çıktın, bugün ise şişmansın”; dedi ki: “**القيدُ** ve **الرَّتعةُ**”; onu mesel olarak gönderdi. Onların sözü: “falanca **يَرْتع**”; manası: o verimlidir, istediği hiçbir şeyi yitirmez.

Ve **ورتَعَت الماشِيَةُ تَرْتَع رَتْعاً ورُتُوعاً**: dilediğini yedi; mer‘ada gündüz gelip gitti. Ve ben onu **أَرْتَعْتُها**; o da **فَرَتَعت**. Dedi ki: **الرَّتْع** ancak verimde ve genişlikte olur. Bundan, Ömer’in hadîsi: “Ben vallahi **أُرْتِعُ** da doyururum”; raiyyeye iyi gözetimini ve onları mer‘ada doyuncaya dek bırakmasını ister. Ve bir davar: **رُتَّعٌ** ve **رُتُوع** ve **رَواتِعُ** ve **وَرِتاعٌ**. Ve onu **أَرْتَعَها**: onu otlattı. **ابن زِمْلٍ** hadîsinde: “onlardan **المُرْتِع**”; yani bineklerini otlasın diye salıveren. Ve **أَرْتَع الغيْثُ**: develerin otlayacağı şeyi bitirdi. Yağmur isteme hadîsinde: “Allah’ım bize **غَيْثاً مُرْبِعاً مُرْتِعاً** yağdır”; yani davarların otlayacağı ve otlayıp güdeceği ottan bitirir; ve malı **أَرْتَعَ** etti ve yer **أَرْتَعَتِ**. **غَيث مُرْتِع**: verim sahibi. Ve falanca, falancanın malında **رَتَع** etti: onda yeme ve içme ile dönüp dolaştı. Ve develer **رِتاع**. Ve kavim **أَرْتَعَ** etti: verime düştüler ve otladılar. Ve kavim **رَتِعُون مُرْتِعُون**; o, nisbet üzerinedir, **كَطَعِم** gibi. Ve aynı şekilde: **كَلأٌ رَتِع**. Bundan, **أَبي فَقْعس الأَعرابي**’nin bir otun vasfında sözü: “**خَضِعٌ مَضِعٌ ضَافٍ رَتِعٌ**”; **خَضِع مَضِغ**ı kastetti; **الغين**’i, ihmal edilmiş **عين** yaptı; çünkü önünde **خَضِع** ve arkasında **رتِع** vardır; Araplar bunun benzerini çok yapar. Ve yer **أَرْتعتِ**: otu çoğaldı. Ebû Hanîfe, **المَراتِع**i davar hakkında kullandı.

Ve **الرَّتَّاعُ**: develeriyle verimli **المَراتِع**i takip eden kimsedir. Şemmer dedi ki: denir ki: **أَتَيْت على أَرض مُرْتِعة**; o, malı tokluğa tamah etmiş olan yerdir. Ve hadîste olan: “kim **يَرْتَع** koruluk çevresinde, yakındır ki ona karışır”; yani onun etrafında dolaşır ve çevresinde döner.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ت ع * * رَتَعَتِ * الماشية أكلت ما شاءت وبابه خضع ويقال خرجنا نلعب ونرتع أي ننعم ونلهو والموضع * مَرْتَعٌ

##### Türkçe

* ر ت ع * * **رَتَعَتِ** * davar: dilediğini yedi; babı **خضع**’dır. Ve denilir: “Çıktık, oynuyoruz ve **نرتع**”; yani nimet içinde oluruz ve eğleniriz. Ve yer: * **مَرْتَعٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رتع، كمنع، رتعا، ورتوعا، ورتاعا، بالكسر، وهذه عن ابن الأعرابي: أكل وشرب، وذهب وجاء ما شاء وأصل الرتع للبهائم، ويستعار للإنسان إذا أريد به الأكل الكثير، كما حققه الأصبهاني في المفردات، والزمخشري في الأساس، ونقله المصنف في البصائر، وإليه أشار الجوهري حيث قال في أول المادة: رتعت الماشية ترتع رتوعا، أي أكلت ما شاءت، زاد غيره: وجاءت وذهبت في المرعى نهارا، ولا يكون الرتع إلا في خصب وسعة. أو هو الأكل والشرب رغدا في الريف، وهذا قول الليث، وهو مجاز أيضا. أو الرتع والرتوع والرتاع: الأكل بشره، وهذا قول ابن الأعرابي، وهو مجاز، وفي الحديث:  إذا مررتم برياض الجنة فارتعوا  أراد برياض الجنة ذكر الله، وشبه الخوض فيه بالرتع في الخصب. وجمل راتع من إبل رتاع، كنائم ونيام، نقله الجوهري، وأنشد الصاغاني للقطامي يمدح زفر بن الحارث الكلابي:
  ومن يكن استلام إلى ثـوي                      فقد أحسنت يا زفر المتاعا
  أكفرا بعد رد الموت عني                      وبعد عطائك المائة الرتاعا وقال المرار الفقعسي:
  ردين بعالج فخرجن منـه                      يرعن الناس والنعم الرتاعا إبل رتع، كركع، وفي الكلمات القدسية: لولا الشيوخ الركع، والصبيان الرضع، والبهائم الرتع لصب عليكم البلاء صبا  . إبل رتع بضمتين قال الأعشى يذكر مهاة مسبوعة:
  فظل يأكل منها وهي راتعة                      جد النهار تراعي ثيرة رتعا إبل رتوع، قال عمرو بن معد يكرب رضي الله عنه: فأرسلنا ربيئتنا فأوفى فقال ألا ولي خمس رتوع? وقال ابن هرمة:
  وفي الشوطين ثبت بعقب شأو                      يفض خواته الإبل الرتوعـا

  وقد أرتع فلان إبله، أي أسامها، فرتعت. من المجاز: قوله تعالى - مخبرا عن إخوة يوسف -  أرسله معنا غدا يرتع ويلعب  ، أي يلهو وينعم، وقيل: معناه يسعى وينبسط، وقرئ نرتع بضم النون وكسر التاء ويلعب بالياء أي نرتع نحن دوابنا ومواشينا ويلعب هو، وهي قراءة مجاهد وقتادة وابن قطيب، وقرئ بالعكس، أي يرتع، بضم الياء وكسر التاء، ونلعب بالنون، أي: يرتع هو دوابنا ونلعب نحن جميعا، وهي قراءة ابن محيصن، ورواية عن مجاهد أيضا. والرتعة، بالفتح: الاسم من رتع رتعا ورتوعا ورتاعا، وهو الاتساع في الخصب، ومنه المثل: القيد والرتعة. كذلك بالفتح، قالها الفراء، ويحرك، عن غيره، كما في العباب، ونسب صاحب اللسان التحريك إلى الفراء، فإنه قال: قال أبو طالب: سماعي من أبي عن الفراء: والرتعة مثقل، قال: وهما لغتان، فلعل الفراء عنه روايتان. قال المفضل: أول من قاله عمرو بن الصعق بن خويلد بن نفيل بن عمرو بن كلاب، وكانت شاكر بن ربيعة بن مالك بن معاوية بن صعب بن دومان - قبيلة من همدان - أسروه فأحسنوا إليه وروحوا عنه، وقد كان يوم فارق قومه نحيفا، فهرب من شاكر، فبينما هو بقي من الأرض إذ اصطاد أرنبا فاشتواها، فلما بدأ يأكل منها أقبل ذئب، فأقعى غير بعيد، فنبذ إليه من شوائه، فولى به، فقال عمرو عند ذلك:
  لقد أوعدتني شـاكـر فـخـشـيتـهـا                      ومن شعب ذي همدان في الصدر هاجس
  قبـائل شـتـى ألـف الـلـه بـينـهـا                      لها جحف فـوق الـمـنـاكـب نـائس
  ونـار بـمـومـاة قـلـيل أنـيسـهـا                      أتاني عليهـا أطـلـس الـلـون بـائس
  نبـذت ألـيه حـزة مـن شـوائنـــا                      فآب وما يخشى علـى مـن يجـالـس
  فولى بـهـا جـذلان ينـفـض رأسـه                      كما آض بالنهب المغير الـمـخـالـس فلما وصل إلى قومه قالوا: أي عمرو، خرجت من عندنا نحيفا، وأنت اليوم بادن، أي سمين، فقال: القيد والرتعة، فأرسلها مثلا، أي: الخصب. ومنه حديث الحجاج، قال للغضبان الشيباني حين أخرجه من سجنه: سمنت يا غضبان، فقال: الخفض والدعة، والقيد والرتعة، وقلة التعتعة:
  ومن يكن ضيف الأمير يسمن قال ابن الأنباري: فلان مرتع أي إنه مخصب لا يعدم شيئا يريده، وهو مجاز. المرتع، كمقعد: موضع الرتع، نقله الجوهري، قال الفرزدق لما ولي عمر بن هبيرة الفزاري العراق:
  ومضت بمسلمة البغال مودعـا                      فارعي فزارة لا هناك المرتع قال الصاغاني: وأنشد سيبويه:
  راحت بمسلمة البغال عشية والرواية ما ذكرت. وقال ابن هرمة:
  على كل أعيس يرعى الحمى                      أطاع له الورد والمـرتـع

  يقال: رأيت أرتاعا من الناس، أي كثرة، نقله الصاغاني. مرتع، كمحسن، هكذا ضبطه الحافظ في التبصير أو مثل محدث، كما ضبطه الصاغاني في العباب، لقب عمرو بن معاوية بن ثور، وهو كندة بن عفير بن عدي بن الحارث بن مرة بن يشجب بن عريب بن زيد بن كهلان بن سبأ بن يشجب بن يعرب بن قحطان، جد لامرئ القيس بن حجر بن الحارث الملك ابن عمرو المقصور، الذي اقتصر على ملك أبيه، ابن حجر آكل المرار ابن عمرو بن معاوية بن الحارث بن معاوية بن ثور بن مرتع ولقب به لأنه كان يقال له: أرتعنا في أرضك، فيقول: قد أرتعت مكان كذا. في الصحاح: أرتع الغيث: أنبت ما ترتع فيه الإبل ومنه حديث الاستسقاء:  اللهم اسقنا وأغثنا، اللهم اسقنا غيثا مغيثا، وحيا ربيعا، وجدا طبقا، غدقا مغدقا، مونقا، عاما، هنيئا مريئا، مريعا، مربعا مرتعا، وابلا سابلا، مسبلا مجللا، ديما، دارا، نافعا غير ضار، عاجلا غير رائث  قوله: مرتعا: أي: ينبت من الكلإ ما ترتع فيه المواشي وترعاه. ومما يستدرك عليه: الرتع، محركة: التنعم، ومنه حديث أم زرع: في شبع، وري ورتع. وقوم مرتعون راتعون، إذا كانوا مخاصيب. ويقال: قوم رتعون، على النسب كطعم، وكذلك كلأ رتع، ومنه قول أبي فقعس الأعرابي في صفة كلإ: خضع مضع، ضاف رتع. وفي حديث عمر رضي الله عنه: إني والله أرتع فأشبع. يريد حسن رعايته للرعية، وأنه يدعهم حتى يشبعوا في المرتع. وهو مجاز. وإبل رواتع. والمرتع: الذي يخلي ركابه ترتع. وقد أرتع المال، وأرتع القوم: وقعوا في خصب ورعوا. وأرتعت الأرض: كثر كلؤها. واستعمل أبو حنيفة المراتع في النعم. والرتاع: الذي يتتبع بإبله المراتع المخصبة. وقال شمر: أتيت على أرض مرتعة، وهي التي قد طمع مالها في الشبع. والذي في الحديث:  وأنه من يرتع حول الحمى يوشك أن يخالطه  أي يطوف به ويدور حوله. ويقال: رتع فلان في مال فلان، إذا تقلب فيه أكلا وشربا، وهو مجاز. ورتع فلان في لحمي: اغتابني. وهو مجاز، ومنه قول سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  ويحيينـي إذا لاقـيتـه                      وإذا يخلو له لحمي رتع

##### Türkçe

**رتع**; **منع** gibi: **رتعا** ve **رتوعا** ve **رتاعا**, kesre ile; ve bu, İbnü’l-A‘râbî’den: yedi ve içti; dilediği gibi gitti ve geldi; ve **الرتع**’ın aslı dört ayaklı hayvanlar içindir; ve insan için, ondan çok yeme kastedildiğinde ödünç alınır; nitekim el-İsfahânî **المفردات**’ta, ez-Zemahşerî **الأساس**’ta bunu tahkik etmiştir; ve musannif bunu **البصائر**’da nakletmiştir; ve el-Cevherî’nin, maddenin başında şöyle demesiyle işaret ettiği de budur: **رتعت الماشية ترتع رتوعا**; yani dilediğini yedi. Başkası artırdı: gündüz merada geldi ve gitti; ve **الرتع** ancak bolluk ve genişlikte olur. Yahut o, kırda rahatça yeme ve içmedir; bu, el-Leys’in sözüdür; ve bu da mecazdır. Yahut **الرتع** ve **الرتوع** ve **الرتاع**: oburlukla yemektir; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; ve bu mecazdır. Hadiste: “**إذا مررتم برياض الجنة فارتعوا**”; **رياض الجنة** ile Allah’ı zikri murad etti; ve onda dalmayı bollukta **الرتع**’a benzetti. Ve **جمل راتع**; **إبل رتاع**’dan; **نائم** ve **نيام** gibi; el-Cevherî nakletti. Ve es-Sâğânî, el-Kutâmî’den, Zufar b. el-Hâris el-Kilâbî’yi överken okudu:
  ومن يكن استلام إلى ثـوي                      فقد أحسنت يا زفر المتاعا
  أكفرا بعد رد الموت عني                      وبعد عطائك المائة الرتاعا
Ve el-Merâr el-Fak‘asî dedi:
  ردين بعالج فخرجن منـه                      يرعن الناس والنعم الرتاعا
**إبل رتع**, **ركع** gibi. Ve **الكلمات القدسية**’de: “**لولا الشيوخ الركع، والصبيان الرضع، والبهائم الرتع لصب عليكم البلاء صبا**.” **إبل رتع** iki damme ile. el-A‘şâ, yırtıcıya uğramış bir yaban öküzünü anarak dedi:
  فظل يأكل منها وهي راتعة                      جد النهار تراعي ثيرة رتعا
**إبل رتوع**; ‘Amr b. Ma‘dîkerib (Allah ondan razı olsun) dedi: “Râkibimizi gönderdik; o da yükseldi ve dedi ki: ‘Benim için beş **رتوع** yok mu?’” İbn Hirma dedi:
  وفي الشوطين ثبت بعقب شأو                      يفض خواته الإبل الرتوعـا

Ve gerçekten falan kimse develerini **أرتع** etti; yani onları otlağa saldı; böylece **رتعت**. Mecazdan: Yüce Allah’ın sözü—Yûsuf’un kardeşlerinden haber vererek—: “**أرسله معنا غدا يرتع ويلعب**”; yani oyalanır ve nimetlenir. Ve denildi ki: manası, koşar ve yayılır. Ve **نرتع** (nun damme ile, te kesre ile) ve **يلعب** (ya ile) şeklinde okundu; yani biz binek hayvanlarımızı ve davarlarımızı **نرتع** ederiz, o ise oynar; bu, Mücâhid ve Katâde ve İbn Kuteyb’in kıraatidir. Ve bunun tersi okundu; yani **يرتع** (ya damme ile, te kesre ile) ve **نلعب** (nun ile); yani o bizim hayvanlarımızı **يرتع** eder, biz hepimiz oynarız; bu, İbn Muhaysın’ın kıraatidir; Mücâhid’den de bir rivayettir. Ve **الرتعة**, fetha ile: **رتع**’dan **رتعا** ve **رتوعا** ve **رتاعا**’nın ismidir; ve o, bollukta genişliktir; ve ondan mesel: **القيد والرتعة**. Yine fetha ile; el-Ferrâ söyledi; başkasından, harekelenir (fetha-kesre); **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان** sahibi, harekelenmeyi el-Ferrâ’ya nispet etti; çünkü o dedi ki: Ebû Tâlib dedi: Babamdan el-Ferrâ’dan işittiğim: “ve **الرتعة** ağırdır (müşedded)”; dedi ki: ikisi iki lugattır; öyleyse el-Ferrâ’nın ondan iki rivayeti var gibidir. el-Mufaddal dedi: Onu ilk söyleyen, ‘Amr b. es-Sa‘k b. Huveylid b. Nufeyl b. ‘Amr b. Kilâb’dır. Ve Şâkir b. Rabî‘a b. Mâlik b. Mu‘âviye b. Sa‘b b. Dûmân—Hemdan’dan bir kabile—onu esir aldılar; ona iyi davrandılar ve onu ferahlattılar. Kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı; derken o, yerden bir kalıntıda iken bir tavşan avladı ve onu arzuladı; ondan yemeye başlayınca bir kurt geldi; uzak olmayan bir yerde çömeldi; ona kızartmasından bir parça attı; onunla dönüp gitti. Bunun üzerine ‘Amr dedi:
  لقد أوعدتني شـاكـر فـخـشـيتـهـا                      ومن شعب ذي همدان في الصدر هاجس
  قبـائل شـتـى ألـف الـلـه بـينـهـا                      لها جحف فـوق الـمـنـاكـب نـائس
  ونـار بـمـومـاة قـلـيل أنـيسـهـا                      أتاني عليهـا أطـلـس الـلـون بـائس
  نبـذت ألـيه حـزة مـن شـوائنـــا                      فآب وما يخشى علـى مـن يجـالـس
  فولى بـهـا جـذلان ينـفـض رأسـه                      كما آض بالنهب المغير الـمـخـالـس
Kavmine varınca dediler ki: “Ey ‘Amr, yanımızdan zayıf çıktın; bugün ise **بادن**sin”; yani şişman. Dedi ki: **القيد والرتعة**; onu mesel olarak salıverdi; yani bolluk. Ve ondan Haccâc’ın hadisi: onu zindandan çıkardığında el-Gadabân eş-Şeybânî’ye dedi ki: “Semirdin ey Gadabân.” Dedi ki: “**الخفض والدعة** ve **القيد والرتعة** ve **قلة التعتعة**:
  ومن يكن ضيف الأمير يسمن”
İbnü’l-Enbârî dedi: Falan **مرتع**; yani o, bolluk içindedir; istediği hiçbir şeyi yitirmez; ve bu mecazdır. **المرتع**, **مقعد** gibi: **الرتع**’ın yeri; el-Cevherî nakletti. el-Ferezdak, ‘Umer b. Hubeyra el-Fezârî Irak’a vali olunca dedi:
  ومضت بمسلمة البغال مودعـا                      فارعي فزارة لا هناك المرتع
es-Sâğânî dedi: Sîbeveyh okudu:
  راحت بمسلمة البغال عشية
ve rivayet, benim zikrettiğimdir. İbn Hirma dedi:
  على كل أعيس يرعى الحمى                      أطاع له الورد والمـرتـع

Denir ki: İnsanlardan **أرتاعا** gördüm; yani çokluk; es-Sâğânî nakletti. **مرتع**, **محسن** gibi; hâfız **التبصير**’de böyle ضبط etti; yahut **محدث** gibi; es-Sâğânî **العباب**’da böyle ضبط etti: ‘Amr b. Mu‘âviye b. Sevr’in lakabıdır; o da Kinde b. ‘Afîr b. ‘Adî b. el-Hâris b. Murra b. Yeşcub b. ‘Arîb b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe’ b. Yeşcub b. Ya‘rub b. Kahtân’dır; İmru’ul-Kays b. Hucur b. el-Hâris el-Melik’in dedesidir; **عمرو المقصور**’un oğludur; ki o, babasının mülküyle yetinmiştir; Hucur b. **آكل المرار** b. ‘Amr b. Mu‘âviye b. el-Hâris b. Mu‘âviye b. Sevr b. **مرتع**. Ve ona bu lakap verildi; çünkü ona: “Toprağında bize **أرتعنا** et” denirdi; o da: “Şu yerde **أرتعت** ettim” derdi. **الصحاح**’ta: **أرتع الغيث**: develerin içinde **ترتع** edeceği şeyi bitirdi. Ve ondan yağmur duası hadisi: “**اللهم اسقنا وأغثنا، اللهم اسقنا غيثا مغيثا، وحيا ربيعا، وجدا طبقا، غدقا مغدقا، مونقا، عاما، هنيئا مريئا، مريعا، مربعا مرتعا، وابلا سابلا، مسبلا مجللا، ديما، دارا، نافعا غير ضار، عاجلا غير رائث**.” Onun sözü: **مرتعا**; yani davarların içinde **ترتع** edeceği ve otlayacağı ottan bitirir. Ve ona ek olarak: **الرتع**, harekeli: nimet içinde yaşama; ve ondan Ümmü Zer‘ hadisi: “doygunlukta, suya kanmada ve **رتع**’da.” Ve kavim **مرتعون راتعون**; bolluk içinde olduklarında. Ve denir ki: kavim **رتعون**; nisbet üzere, **طعم** gibi; ve aynı şekilde ot **كلأ رتع**. Ve ondan Ebû Fak‘as el-A‘râbî’nin ot vasfında sözü: “**خضع مضع، ضاف رتع**.” Ve ‘Umer (Allah ondan razı olsun) hadisi: “Vallahi ben **أرتع** ederim de doyarım.” Reâyaya güzel gözetimini murad eder; ve onları merada doyuncaya dek bırakmasını; ve bu mecazdır. Ve **إبل رواتع**. Ve **المرتع**: bineklerini salıverip **ترتع** ettiren kimsedir. Ve gerçekten malı **أرتع** etti; ve kavim **أرتع** etti: bolluğa düştüler ve otladılar. Ve yer **أرتعت** etti: otu çoğaldı. Ebû Hanîfe, davarlar hakkında **المراتع**’ı kullandı. Ve **الرتاع**: develeriyle bereketli **المراتع**’ı takip eden kimsedir. Şemmer dedi: **أرض مرتعة** üzerine geldim; o, malı doyuma tamah etmiş olandır. Ve hadiste olan: “**وأنه من يرتع حول الحمى يوشك أن يخالطه**”; yani onun çevresinde dolaşır ve etrafında döner. Ve denir ki: Falan, falanın malında **رتع** etti; onda yiyip içerek dönüp durdu; ve bu mecazdır. Ve falan, etimde **رتع** etti: beni gıybet etti; ve bu mecazdır. Ve ondan Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkurî’nin sözü:
  ويحيينـي إذا لاقـيتـه                      وإذا يخلو له لحمي رتع

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَتَعَ
1 رَتَعَ ذ , aor. رَتَعَ , inf. n. رُتُوعٌ (S, Msb, K) and رَتْعٌ (Msb, K) and رِتَاعٌ, (IAar, K,) He (a beast) pastured at pleasure; (Msb;) he (a beast, S, TA) ate (S, K) and drank (K) what he pleased, (S, K,) and came and went in the pasturage, by day, (TA,) amid abundance of herbage, and plenty: (K:) or (tropical:) he ate and drank plentifully and pleasantly, in land of seed-produce and fruitfulness, of green herbs or leguminous plants and of waters: (Lth, K, TA:) or (tropical:) he ate (IAar, K) and drank (K) with great greediness. (IAar, K.) In its primary acceptation, it is said of a beast. (TA.) ― -b2- It is metaphorically said of a man, as meaning (tropical:) He ate much; accord. to El-Isbahánee in the Mufradát, and the A and the B. (TA.) ― -b3- You say, رَتَعَ فُلَانٌ فِى مَالِ فُلَانٍ (tropical:) Such a one acted as he pleased in eating and drinking the property of such a one. (TA.) ― -b4- And خَرَجْنَا نَلْعَبُ وَنَرْتَعُ (tropical:) We went forth [playing, or sporting, and enjoying ourselves; or] enjoying ourselves; and playing, or sporting. (S, TA. *) It is said in the Kur [xii. 12], (TA,) accord. to different readings, (K, TA,) أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ (tropical:) [Send thou him with us to-morrow] that he may play, or sport, and enjoy himself: or the meaning is, that he may walk [abroad at his pleasure] and become cheerful in countenance, or dilated in heart: (TA:) and وَيَلْعَبُ ↓ نُرْتِعْ that we may put our beasts to eat and drink what they please, amid abundance of herbage, and plenty, [or to pasture at pleasure,] and he shall play: (K, TA:) and the reverse, (K,) يُرْتِعْ وَنَلْعَبُ, (TA,) i. e. that he may put our beasts to eat and drink &c., and we will play together: (K, TA:) and with ن in each case. (K.) ― -b5- And it is said in a trad., مَنْ يَرْتَعْ حَوْلَ الحِمَى يُوشِكْ أَنْ يَخَالِطَهُ, i. e. (assumed tropical:) He who goes round about [the prohibited place of pasturage will soon enter into it]. (TA.) ― -b6- And in another trad., اـِذَا مَرَرْتُمْ بِرِيَاضِ الجَنَّةِ فَارْتَعُوا, meaning (tropical:) [When ye pass by a scene of] the commemoration of the praises of God, enter ye thereinto; the entering thereinto being thus likened to the eating and drinking what one pleases, amid abundance of herbage. (TA.)

ارتع
4 ارتع ذ He put his camels [to pasture at pleasure; (see 1;) or] to eat (S, K) and drink (K) what they pleased, (S, K,) amid abundance of herbage, and plenty: (K: [in which it is implied that the verb may have this signification or others agreeable with explanations in the first sentence of this art.:]) or he pastured his camels, or put them to pasture, by themselves. (TA.) See the ex. in the Kur-án cited above. ― -b2- Hence, (tropical:) He ruled, or governed, his subjects well; [as though] leaving them to satiate themselves in the pasturage. (TA.) ― -b3- It (a party of men) lighted upon abundance of herbage, and pastured. (TA.) ― -b4- It (rain) produced, or gave growth to, herbage in which the camels might pasture at pleasure, or eat and drink what they pleased, amid abundance thereof and plenty. (S, Msb, K.) ― -b5- ارتعت الأَرْضُ The land became abundant in herbage. (TA.)

رَتَعٌ
رَتَعٌ ذ [app. an inf. n., of which the verb (رَتِعَ) is not mentioned, and perhaps not used,] The leading a plentiful and pleasant and easy life. (TA.) [See also رَتْعَةٌ.]

رَتِعٌ
رَتِعٌ ذ sing. of رَتِعُونَ, q. v. voce مُرْتِعٌ: ― -b2- and applied to herbage: see مُرْتِعٌ.

رَتْعَةٌ
رَتْعَةٌ ذ Abundance of herbage; or of the goods, conveniences, and comforts, of life; fruitfulness; plenty: and a state of ampleness in respect thereof: (K:) a subst. from 1. (TA.) Hence the prov., القَيْدُ وَالرَّتْعَةُ, and ↓ الرَّتَعَةُ; (K;) the former on the authority of Fr, and the latter from some other, accord. to the O; but in the L, the latter is ascribed to Fr; (TA;) [Bonds and plenty; the latter word] meaning الخَصْبُ: said by 'Amr Ibn-Es-Saak: he had been taken prisoner by Shákir Ibn-Rabee'ah, a tribe of Hemdán, who treated him well; and when he left his people, he was slender; then he fled from Shákir; and when he came to his people, they said, “ O 'Amr, thou wentest forth from us slender, and now thon art corpulent; ” and he replied in the words above. (K.)

رَتَعَةٌ
رَتَعَةٌ ذ : see what next precedes.

رَتَّاعٌ
رَتَّاعٌ ذ One who seeks, with his camels, after the places of pasturage abounding with herbage, one after another. (TA.)

رَاتِعٌ
رَاتِعٌ ذ A camel, (S, K,) or beast, pasturing at his pleasure; (Msb;) or eating (S, K,) and drinking (K) what he pleases, (S, K,) and coming and going in the pasturage, by day, (TA,) amid abundance of herbage, and plenty; (K;) [part. n. of 1, q. v.:] pl. رِتَاعٌ (S, Msb, K) and رُتَّعٌ and رُتُعٌ and رُتُوعٌ. (K.) ― -b2- You say also قَوْمٌ رَاتِعُونَ. (S.) See مَرْتِعٌ.

رَأَيْتُ أَرْتَاعًا مِنَ النَّاسِ
رَأَيْتُ أَرْتَاعًا مِنَ النَّاسِ ذ I saw a multitude of men. (Sgh, K.)

مَرْتَعٌ
مَرْتَعٌ ذ A place of pasturing: (KL:) [or of unrestrained and plentiful pasturing;] a place where beasts pasture at pleasure; (Msb;) where they eat (S, K) and drink (K) what they please, (S, K,) going and coming therein, by day, (TA,) amid abundance of herbage, and plenty: (K:) [see 1:] pl. مَرَاتِعُ. (Msb.) ― -b2- [And Pasture itself:] one says, أَكَلُوا مَرْتَعَ الأَرْضِ [They consumed, or ate, the pasture of the land]. (M in art. ردم.)

مُرْتِعٌ
مُرْتِعٌ ذ One who leaves his travelling-camels to pasture at their pleasure, or to eat and drink what they please, coming and going in the pasturage, by day, amid abundance of herbage, and plenty. (TA.) ― -b2- (tropical:) A man having abundance of herbage, or of the goods or conveniences and comforts of life, not lacking anything that he may desire. (K, TA.) You say also قَوْمٌ مُرْتِعُونَ ↓ رَاتِعُونَ, meaning (assumed tropical:) A people, or company of men, who are scarcely ever without abundance of herbage, or of the goods or conveniences and comforts of life; syn. مَخَاصِيبُ; and ↓ قَوْمٌ رَتِعُونَ, after the manner of a rel. n., like طَعِمٌ: and in like manner ↓ رَتِعٌ is applied to herbage [as meaning scarcely ever other than abundant, or generally abundant]. (TA.) ― -b3- Rain that produces, or gives growth to , herbage in which the camels may pasture at pleasure, or eat and drink what they please, amid abundance thereof and plenty. (S, Msb.) ― -b4- أَرْضٌ مُرْتِعَةٌ Land in which the beasts eagerly desire to satiate themselves. (Sh.)

##### Türkçe

**رَتَعَ**
1 **رَتَعَ** ذ , muzâri‘ **رَتَعَ** , mastar ismi **رُتُوعٌ** (S, Msb, K) ve **رَتْعٌ** (Msb, K) ve **رِتَاعٌ**, (IAar, K,) O (bir hayvan) keyfince otladı; (Msb;) o (bir hayvan, S, TA) (S, K) yedi ve (K) içti, dilediğini, (S, K,) ve otlakta gündüzleyin (TA) gidip geldi, otun bolluğu ve çokluğu içinde: (K:) yahut (mecaz:) yeşil otlardan yahut baklagil bitkilerinden ve sulardan, tohum mahsulü ve verimlilik yurdunda bol ve hoşça yedi ve içti: (Lth, K, TA:) yahut (mecaz:) (IAar, K) yedi ve (K) içti, pek büyük oburlukla. (IAar, K.) Asıl kabulünde, bir hayvan hakkında söylenir. (TA.) ― -b2- Bir insan hakkında mecazen söylenir; şu mânâda: (mecaz:) Çok yedi; El-İsbahânî’ye göre Mufradât’ta, ve A ile B’ye göre. (TA.) ― -b3- Dersin ki, **رَتَعَ فُلَانٌ فِى مَالِ فُلَانٍ** (mecaz:) Filân kimse, filânın malını yiyip içmede dilediği gibi davrandı. (TA.) ― -b4- Ve **خَرَجْنَا نَلْعَبُ وَنَرْتَعُ** (mecaz:) Biz dışarı çıktık [oynayarak yahut eğlenerek ve kendimizi hoş ederek; yahut] kendimizi hoş ederek; ve oynayarak yahut eğlenerek. (S, TA. *) Kur’ân’da [xii. 12] (TA) farklı kıraatlere göre (K, TA) şöyle denilmiştir: **أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ** (mecaz:) [Onu yarın bizimle gönder] ki oynasın yahut eğlensin ve kendini hoş etsin: yahut mânâ şudur: dilediğince yürüsün [dışarıda] ve yüzce neşeli olsun, yahut kalbce genişlesin: (TA:) ve **وَيَلْعَبُ** ↓ **نُرْتِعْ**: ki biz hayvanlarımızı, otun bolluğu ve çokluğu içinde diledikleri gibi yiyip içmeye [yahut keyfince otlamaya] salalım, ve o oynasın: (K, TA:) ve bunun tersi (K) **يُرْتِعْ وَنَلْعَبُ**, (TA,) yani: o hayvanlarımızı yiyip içmeye vb. salsın, ve biz birlikte oynayalım: (K, TA:) ve her iki durumda da **ن** ile. (K.) ― -b5- Ve bir hadiste şöyle denilmiştir: **مَنْ يَرْتَعْ حَوْلَ الحِمَى يُوشِكْ أَنْ يَخَالِطَهُ**, yani (varsayılan mecaz:) Yasak otlak yerinin çevresinde dolaşan kimse, yakında onun içine karışır [girer]. (TA.) ― -b6- Ve başka bir hadiste: **اـِذَا مَرَرْتُمْ بِرِيَاضِ الجَنَّةِ فَارْتَعُوا**, mânâsı (mecaz:) [Allah’ın hamdlerini anma] meclisinden geçtiğinizde, oraya giriniz; oraya giriş, otun bolluğu içinde kişinin dilediğini yiyip içmesine benzetilmiştir. (TA.)

**ارتع**
4 **ارتع** ذ O, develerini [keyfince otlamaya saldı; (1’e bak;) yahut] (S, K) yedirdi ve (K) içirdi, dilediklerini, (S, K,) otun bolluğu ve çokluğu içinde: (K: [burada, fiilin bu mânâya yahut bu maddenin ilk cümlesindeki açıklamalara uygun başka mânâlara gelebileceği ima edilmiştir:]) yahut develerini otlattı, yahut onları kendi başlarına otlağa saldı. (TA.) Yukarıda zikredilen Kur’ân örneğine bak. ― -b2- Bundan dolayı, (mecaz:) O, tebaasını iyi idare etti yahut yönetti; [sanki] onları otlakta doyuncaya kadar bırakır gibi. (TA.) ― -b3- O (bir erkekler topluluğu) otun bolluğuna rastladı ve otladı. (TA.) ― -b4- O (yağmur) develerin keyfince otlayabileceği, yahut dilediklerini yiyip içebileceği, bolluğu ve çokluğu içinde bir ot bitirdi yahut bitmesine sebep oldu. (S, Msb, K.) ― -b5- **ارتعت الأَرْضُ** Arazi otça bol oldu. (TA.)

**رَتَعٌ**
**رَتَعٌ** ذ [görünüşe göre bir mastar ismidir; fiili (**رَتِعَ**) zikredilmemiştir ve belki kullanılmaz,] Bol, hoş ve kolay bir hayat sürme. (TA.) [Ayrıca **رَتْعَةٌ**’ye de bak.]

**رَتِعٌ**
**رَتِعٌ** ذ **رَتِعُونَ**’un müfredi; bk. **مُرْتِعٌ** maddesinde: ― -b2- ve ota nispetle kullanılır: bk. **مُرْتِعٌ**.

**رَتْعَةٌ**
**رَتْعَةٌ** ذ Ot bolluğu; yahut hayatın malları, kolaylıkları ve rahatlıklarının bolluğu; verimlilik; çokluk: ve bunlar bakımından genişlik hâli: (K:) 1’den bir isimdir. (TA.) Bundan dolayı darbımesel: **القَيْدُ وَالرَّتْعَةُ**, ve ↓ **الرَّتَعَةُ**; (K;) birincisi Fr rivayetine göre, ikincisi ise O’ya göre başkasından; fakat L’de ikincisi Fr’ye nispet edilir; (TA;) [“Bağlar ve bolluk”; ikinci kelime] **الخَصْبُ** mânâsındadır: ‘Amr İbn-Es-Sâk tarafından söylenmiştir: Hemdân’dan Şâkir İbn-Rabî‘ah adlı bir kabile tarafından esir alınmıştı; o ona iyi davrandı; ve kavminden ayrıldığında zayıftı; sonra Şâkir’den kaçtı; ve kavmine geldiğinde, “Ey ‘Amr, bizden zayıf çıktın, şimdi ise şişmansın;” dediler; o da yukarıdaki sözlerle cevap verdi. (K.)

**رَتَعَةٌ**
**رَتَعَةٌ** ذ : bir öncekinin açıklamasına bak.

**رَتَّاعٌ**
**رَتَّاعٌ** ذ Develeriyle, otça bol otlak yerlerini birbiri ardınca arayan kimse. (TA.)

**رَاتِعٌ**
**رَاتِعٌ** ذ Keyfince otlayan bir deve, (S, K,) yahut hayvan; (Msb;) yahut (S, K) yiyen ve (K) içen, dilediğini, (S, K,) ve otlakta gündüzleyin (TA) gidip gelen, otun bolluğu ve çokluğu içinde; (K;) [1’in ism-i fâili, bk.]: çoğulu **رِتَاعٌ** (S, Msb, K) ve **رُتَّعٌ** ve **رُتُعٌ** ve **رُتُوعٌ**. (K.) ― -b2- Yine dersin ki **قَوْمٌ رَاتِعُونَ**. (S.) **مَرْتِعٌ**’e bak.

**رَأَيْتُ أَرْتَاعًا مِنَ النَّاسِ**
**رَأَيْتُ أَرْتَاعًا مِنَ النَّاسِ** ذ Ben insanlardan bir kalabalık gördüm. (Sgh, K.)

**مَرْتَعٌ**
**مَرْتَعٌ** ذ Otlatma yeri: (KL:) [yahut serbest ve bol otlatma yeri;] hayvanların keyfince otladığı yer; (Msb;) orada (S, K) yedikleri ve (K) içtikleri, dilediklerini, (S, K,) gündüzleyin (TA) içinde gidip geldikleri, otun bolluğu ve çokluğu içinde: (K:) [1’e bak:] çoğulu **مَرَاتِعُ**. (Msb.) ― -b2- [Ve otlağın kendisi:] şöyle denir: **أَكَلُوا مَرْتَعَ الأَرْضِ** [Arazinin otlağını yediler, tükettler]. (M, ردم maddesinde.)

**مُرْتِعٌ**
**مُرْتِعٌ** ذ Yol develerini keyiflerince otlamaya, yahut dilediklerini yiyip içmeye bırakan kimse; otlakta gündüzleyin gidip gelerek, otun bolluğu ve çokluğu içinde. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Otu bol olan, yahut hayatın malları yahut kolaylıkları ve rahatlıkları bol olan, arzu edebileceği hiçbir şeyden yoksun olmayan bir adam. (K, TA.) Yine dersin ki **قَوْمٌ مُرْتِعُونَ** ↓ **رَاتِعُونَ**, mânâsı (varsayılan mecaz:) Otu bol olmaktan, yahut hayatın malları yahut kolaylıkları ve rahatlıkları bol olmaktan neredeyse hiç geri kalmayan bir kavim yahut topluluk; eş anlamlısı **مَخَاصِيبُ**; ve ↓ **قَوْمٌ رَتِعُونَ**, nisbet ismi tarzında, **طَعِمٌ** gibi: ve aynı şekilde ↓ **رَتِعٌ** ota uygulanır [mânâsı: neredeyse daima bol, yahut genellikle bol]. (TA.) ― -b3- Develerin keyfince otlayabileceği, yahut dilediklerini yiyip içebileceği, bolluğu ve çokluğu içinde ot bitiren yahut bitmesine sebep olan yağmur. (S, Msb.) ― -b4- **أَرْضٌ مُرْتِعَةٌ** Hayvanların doyuncaya kadar iştahla arzu ettikleri arazi. (Sh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَتَعَ
رَتَعَ A ( n. ac. رَتْع 1 ,  رِتَاْع 23 ,  رُتُوْع 27 ),
a.  Ate & drank his fill; pastured at pleasure; lived in the midst of abundance.

أَرْتَعَ
أَرْتَعَ IV ,
a.  Allowed to pasture at will ( camels ).

رَتْع
رَتْع 1 ,
a.  Abundance, plenty, good cheer.

مَرْتَع
مَرْتَع 17 , ( pl. مَرَاْتِعُ 44 ),
a.  Place rich in pasture; scene of plenty.

رَاْتِع
رَاْتِع 21 , ( pl. رُتُع 10 ,  رُتَّع 11 ,  رِتَاْع 23 ,  رُتُوْع 27 ),
a.  Pasturing at will ( camel ).

b.  Living in the midst of abundance.

أَرْتَاْع
أَرْتَاْع 38 ,
a.  Multitude.

##### Türkçe

رَتَعَ
**رَتَعَ** A (mastar: **رَتْع** 1, **رِتَاْع** 23, **رُتُوْع** 27),
a. Doyuncaya kadar yedi ve içti; dilediğince otladı; bolluğun ortasında yaşadı.

أَرْتَعَ
**أَرْتَعَ** IV,
a. (Develeri) dilediğince otlamaya bıraktı.

رَتْع
**رَتْع** 1,
a. Bolluk, çokluk, iyi geçim.

مَرْتَع
**مَرْتَع** 17, (çoğulu: **مَرَاْتِعُ** 44),
a. Otlakça zengin yer; bolluk sahnesi.

رَاْتِع
**رَاْتِع** 21, (çoğulu: **رُتُع** 10, **رُتَّع** 11, **رِتَاْع** 23, **رُتُوْع** 27),
a. Dilediğince otlayan (deve).

b. Bolluğun ortasında yaşayan.

أَرْتَاْع
**أَرْتَاْع** 38,
a. Kalabalık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رتع
رَتَعَ - يَرْتَعُ
رَتَعَ- يَرْتَعُ + الكائن: ينبسط في العامية الشائعة: يلهو بفرح ويتمتع بالطعام الطيب وبالإقامة الجميلة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللهو والعبث واللعب والتفسح والسياحة والنزهة "، وهي:
هَزَلَ - يَهْزِلُ، لَهَا - يَلْهُوْ، رَتَعَ- يَرْتـَعُ، سَلِيَ - يَسْلَى (سَلَا - يَسْلُو)، عَبِثَ - يَعْبَثُ، لَعِبَ - يَلْعَبُ
رتع- يرتع
 	﴿أرسله معنا غدا يرتع ويلعب وإنا له لحافظون(12)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [رتع] ر ت ع: رَتَعَتِ الماشية أكلت ما شاءت وبابه خضع ويقال خرجنا نلعب ونرتع أي ننعم ونلهو والموضع مَرْتَعٌ
معجم الفرائد القرآنية
ر ت ع
"يَرْتَعْ" في قوله تعالى " أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُون " (12) يوسف .
الرَتَعُ : الاقامة في خصب وسعة من الطعام، وأصله في البهائم، ويستعار للأناسي .
الراغب
رتع
- الرتع أصله: أكل البهائم، يقال: رتع يرتع رتوعا ورتاعا ورتعا، قال تعالى: }يرتع ويلعب{ [يوسف/12]، ويستعار للإنسان إذا أريد به الأكل الكثير، وعلى طريق التشبيه قال الشاعر:
- 179 - وإذا يخلو له لحمي رتع
(هذا عجز بيت، وشطره:
ويحييني إذا لاقتيه
وهو في اللسان (رتع) بلا نسبة، والبيت لسويد بن أبي كاهل اليشكري من مفضليته؛ وهو في المفضليات ص 198؛ والشعر والشعراء ص 270)
ويقال: راتع ورتاع في البهائم، وراتعون في الإنسان.
ملخص اللسان
1.     الرَّتْعُ: الأَكل والشرب رَغَداً في الرِّيف، رَتَعَ يَرْتَعُ رَتْعاً ورُتوعاً ورِتاعاً، والاسم الرَّتْعةُ والرَّتَعةُ. يقال: خرجنا  نَرْتَعُ ونَلْعب أَي نَنْعَم ونَلْهُو.
2.     والموضع مَرْتَعٌ، وكلُّ مُخْصِب مُرْتِع. ابن الأَعرابي: الرَّتْع  الأَكل بشَرَهٍ
3.     أَرسله معنا غداً يَرْتَعْ  ويَلْعَبْ؛ أَي يلهو ويَنْعَم، وقيل: معناه يَسْعَى وينْبَسِط،
4.     ورتَعَت الماشِيَةُ تَرْتَع رَتْعاً ورُتُوعاً: أَكلت ما شاءت وجاءت  وذهبت في المَرْعَى نهاراً، وأَرْتَعْتُها أَنا فَرَتَعت. قال: والرَّتْع لا  يكون إِلا في الخِصْب والسعة؛
لسان العرب
● - رتع: الرَّتْعُ: الأَكل والشرب رَغَداً في الرِّيف، رَتَعَ يَرْتَعُ  رَتْعاً ورُتوعاً ورِتاعاً، والاسم الرَّتْعةُ والرَّتَعةُ. يقال: خرجنا  نَرْتَعُ ونَلْعب أَي نَنْعَم ونَلْهُو. وفي حديث أُمّ زَرْع: في شِبَعٍ  ورِيٍّ ورَتْعٍ أَي تَنَعُّمٍ. وقوم مُرْتِعُون: راتِعُون إِذا كانوا  مَخاصِيبَ، والموضع مَرْتَعٌ، وكلُّ مُخْصِب مُرْتِع. ابن الأَعرابي: الرَّتْع  الأَكل بشَرَهٍ. وفي الحديث: إِذا مَرَرْتُم بِرياضِ الجنة فارْتَعُوا؛  أَراد بِرياض الجنة ذِكر الله، وشبَّه الخَوْضَ فيه بالرَّتْع في الخِصْب.  وقال الله تعالى مخبراً عن إِخوة يوسف: أَرسله معنا غداً يَرْتَعْ  ويَلْعَبْ؛ أَي يلهو ويَنْعَم، وقيل: معناه يَسْعَى وينْبَسِط، وقيل: معنى  يَرتَع يأْكل؛ واحتج بقوله:  وحَبِيبٌ لي إِذا لاقَيْتُه،  وإِذا يَخْلو له لَحْمِي رَتَعْ  (* قوله «وحبيب لي إذا إلخ» في هامش الأصل بدل وحبيب لي ويحييني إذا  إلخ.)  معناه أَكله، ومن قرأَ نَرتع، بالنون  (* قوله «ومن قرأ نرتع بالنون إلخ»  كذا بالأصل، وقال المجد وشرحه: وقرئ نرتع، بضم النون وكسر التاء، ويلعب  بالياء، أي نرتع نحن دوابنا ومواشينا ويلعب هو. وقرئ بالعكس أي يرتع هو  دوابنا ونلعب جميعاً، وقرئ بالنون فيهما.) ، أَراد نرتع. قال الفراء:  يَرْتَعْ، العين مجزومة لا غير، لأَن الهاء في قوله أَرسله معرفة وغَداً  معرفة وليس في جواب الأَمر وهو يرتع إِلاَّ الجزم؛ قال: ولو كان بدل  المعرفة نكرة كقولك أَرسل رجلاً يَرتع جاز فيه الرفع والجزم كقوله تعالى: ابعث  لنا مَلِكاً يُقاتِلْ في سبيل الله، ويقاتلُ، الجزم لأَنه جواب الشرط،  والرفع على أَنها صلة للملك كأَنه قال ابعث لنا الذي يقاتل.  والرتْعُ: الرَّعيُ في الخِصْبِ. قال: ومنه حديث الغَضْبان الشَّيْباني  مع الحَجّاج أَنه قال له: سَمِنْتَ يا غَضْبان فقال: الخَفْضُ  والدَّعَةُ، والقَيْدُ والرَّتَعَة، وقِلّة التَّعْتَعة، ومن يكن ضَيْفَ الأَمير  يَسْمَن؛ الرَّتَعَة: الاتّساع في الخصب. قال أَبو طالب: سماعي من أَبي عن  الفراء والرَّتَعةُ مُثَقّل؛ قال: وهما لغتان: الرتَعة والرتْعة؛ بفتح  التاء وسكونها، ومن ذلك قولهم: هو يَرْتَع أَي أَنه في شيء كثير لا يُمْنع  منه فهو مُخْصِب. قال أَبو طالب: وأَوّل من قال القَيْدُ والرتعةُ عمرو  بن الصَّعِق بن خُوَيْلد بن نُفَيْل بن عمرو بن كِلاب، وكانت شاكرٌ من  هَمْدان أَسَرُوه فأَحسنوا إِليه ورَوَّحُوا عليه، وقد كان يومَ فارَق  قومَه نحيفاً فهرَب من شاكر فلما وصل إِلى قومه قالوا: أَيْ عَمرُو خَرجت من  عندنا نَحِيفاً وأَنت اليوم بادِنٌ فقال: القيدُ والرَّتعةُ، فأَرسلها  مثلاً. وقولهم: فلان يَرْتع، معناه هو مُخْصِب لا يَعْدَم شيئاً يريده.  ورتَعَت الماشِيَةُ تَرْتَع رَتْعاً ورُتُوعاً: أَكلت ما شاءت وجاءت  وذهبت في المَرْعَى نهاراً، وأَرْتَعْتُها أَنا فَرَتَعت. قال: والرَّتْع لا  يكون إِلا في الخِصْب والسعة؛ ومنه حديث عمر: إِني والله أُرْتِعُ  فأُشْبِعُ؛ يريد حُسْن رِعايَتِه للرَّعِيَّة وأَنه يَدَعُهم حتى يشبعوا في  المَرْتع. وماشِيةٌ رُتَّعٌ ورُتُوع ورَواتِعُ وَرِتاعٌ، وأَرْتَعَها:  أَسامها. وفي حديث ابن زِمْلٍ: فمنهم المُرْتِع أَي الذي يُخَلِّي رِكابَه  تَرْتَع. وأَرْتَع الغيْثُ أَي أَنْبت ما تَرْتَع فيه الإِبل. وفي حديث  الاستسقاء: اللهم اسْقِنا غَيْثاً مُرْبِعاً مُرْتِعاً أَي يُنْبِت من  الكَلإِ ما تَرْتع فيه المَواشِي وتَرعاه، وقد أَرْتَعَ المالَ وأَرْتَعَتِ  الأَرضُ. وغَيث مُرْتِع: ذو خِصب. ورَتَع فلان في مال فلان: تَقلَّب فيه  أَكلاً وشرباً، وإِبل رِتاع. وأَرْتَعَ القومُ: وقعوا في خِصب ورَعَوْا.  وقوم رَتِعُون مُرْتِعُون، وهو على النسب كَطَعِم، وكذلك كَلأٌ رَتِع؛ ومنه  قول أَبي فَقْعس الأَعرابي في صفة كلإٍ: خَضِعٌ مَضِعٌ ضَافٍ رَتِعٌ،  أَراد خَضِع مَضِغ، فصير الغين عيناً مهملة لأَن قبله خَضِع وبعده رتِع،  والعرب تفعل مثل هذا كثيراً. وأَرْتعتِ الأَرضُ: كثر كَلَؤها. واستعمل أَبو  حنيفة المَراتِع في النَّعم.  والرَّتَّاعُ: الذي يَتَتَبَّعُ بإِبله المَراتِع المخْصِبة. وقال شمر:  يقال أَتَيْت على أَرض مُرْتِعة وهي التي قد طَمِعَ مالُها في الشِّبع.  والذي في الحديث: أَنه من يَرْتَع حَوْل الحِمى يُوشِك أَن يُخالِطه أَي  يَطُوفُ به ويَدُور حولَه.
مقاييس اللغة:
(رتع)  الراء والتاء والعين كلمةٌ واحدة؛ وهي تدلُّ على الاتِّساع في المأكل. تقول: رَتَعَ يَرْتَع، إذا أكل ما شاء، ولا يكون ذلك إلاّ في الخِصب. والمراتِع: مواضع الرَّتْعَة، وهذه المنزلة يستقرُّ فيها الإنسان([5]).
القاموس المحيط:
رَتَعَ، كمنعَ، رَتْعاً ورُتُوعاً ورِتاعاً، بالكسر أكَلَ، وشرِبَ ما شاءَ في خِصْبٍ وسَعَةٍ، أو هو الأكلُ والشُّرْبُ رَغَداً في الرِّيفِ أو بِشَرَهٍ. وجملٌ راتِعٌ من إبِلٍ رِتاعٍ، كنائمٍ ونِيامٍ، ورُتَّعٍ، كرُكَّعٍ،
ورُتُعٍ، بضمتين: ورُتُوعٍ. وقد أرْتَعَ فلانٌ إبِلَهُ، وقُرِىءَ " نُرْتِعْ، ويَلْعَبْ " ، أي: نُرْتِعْ نحنُ دَوابَّنا ويَلْعَبْ هو، وقُرِىءَ بالعَكْس، أي: يُرْتِعْ هو دَوابَّنا ونَلْعَبْ جميعاً، وقُرِىءَ بالنون فيهما، والرَّتْعَةُ: الاتِّساعُ في الخِصْبِ، ومنه المَثلُ: " القَيْدُ والرَّتْعَةُ " ويُحَرَّكُ، قاله عَمْرُو بنُ الصَّعِقِ، وكانتْ شاكِرُ بنُ رَبيعَةَ قبيلةٌ من هَمدانَ أسَروهُ فأحْسنوا إليه، وقد كان يوم فَارَقَ قَوْمَهُ نَحيفاً، فَهَرَبَ من شاكِرَ، فلما وصَلَ إلى قَوْمِه قالوا: أي عَمْرُو خَرَجْتَ من عندِنا نَحيفاً وأنتَ اليومَ بادِنٌ! فقال: القَيْدُ والرَّتْعَةُ، أي: الخِصْبُ. وفلانٌ مُرْتِعٌ، أي: مُخْصِبٌ لا يَعْدَمُ شيئاً يُريدُهُ. وكمَقْعَدٍ: مَوْضِعُ الرَّتْعِ. ورأيتُ أرْتاعاً من الناسِ، أي: كَثْرَةً. وكمُحْسِنٍ، أو محدِّث: لَقَبُ عَمْرِو ابنِ مُعاويةَ بنِ ثَوْرٍ جَدٍّ لامْرِىءِ القيسِ بنِ حُجْرٍ، ولُقِّبَ به لأنه كان يقالُ له: أرْتِعنا في أرْضِكَ، فيقولُ: قد أرْتَعْتُ مكانَ كذا وكذا. وأرْتَعَ الغَيْثُ: أنْبَتَ ما تَرْتَعُ فيه الإِبِلُ.
تاج العروس:
رتع
رَتَعَ كَمَنَع رَتْعَاً ورُتوعاً ورِتاعاً بالكَسْر وهذه عن ابْن الأَعْرابِيّ : أَكَلَ وشَرِبَ وذهبَ وجاءَ ما شاء وأصلُ الرَّتْع للبَهائم ويُستعارُ للإنسانِ إذا أُريدَ به الأكْلُ الكثير كما حقَّقَه الأَصْبَهانيُّ في المُفردَات والزَّمَخْشَرِيّ في الأساس ونقله المُصَنِّف في البصائر وإليه أشارَ الجَوْهَرِيّ حيثُ قال في أوّل المادةِ : رَتَعَتِ الماشيَةُ تَرْتَعُ رُتوعاً أي أَكَلَتْ ما شاءَت زاد غَيْرُه : وجاءتْ وذَهَبَتْ في المَرعى نهاراً ولا يكون الرَّتْعُ إلاّ في خِصْبٍ وسَعَةٍ . أو هو الأكلُ والشربُ رَغَدَاً في الرِّيفِ وهذا قولُ الليث وهو مَجاز أيضاً . أو الرَّتْع والرُّتوع والرِّتاع : الأكلُ بشَرَهٍ وهذا قولُ ابْن الأَعْرابِيّ وهو مَجاز وفي الحديث : " إذا مَرَرْتُم برِياضِ الجَنَّةِ فارْتَعوا " أرادَ برِياضِ الجنّةِ ذِكرَ الله وشبَّهَ الخَوضَ فيه بالرَّتْعِ في الخِصب . وجمَلٌ راتِعٌ من إبلٍ رِتاعٍ كنائمٍ ونِيامٍ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ وأنشدَ الصَّاغانِيّ للقُطاميّ يمدحُ زُفَرَ بنَ الحارثِ الكِلابيّ :
ومن يكن اسْتَلامَ إلى ثَوِيٍّ ... فقد أَحْسَنْتَ يا زُفَرُ المَتاعا
أَكُفْراً بعد رَدِّ المَوتِ عنِّي ... وبعدَ عَطائِكَ المائةِ الرِّتاعا وقال المَرّار الفَقْعَسيُّ :
رَدَيْنَ بعالِجٍ فَخَرَجْنَ منهُ ... يَرُعْنَ الناسَ والنَّعَمَ الرِّتاعا إبلٌ رُتَّعٌ كرُكَّع وفي الكلمات القُدْسِيّة : لولا الشيوخُ الرُّكَّع والصِّبْيان الرُّضَّع والبهائمُ الرُّتَّع لصُبَّ عليكم البلاءُ صَبَّاً " . إبلٌ رُتُعٌ بضمَّتَيْن قال الأعشى يَذْكُر مَهاةً مَسْبُوعةً :
فظَلَّ يَأْكُلُ منها وَهْيَ راتِعَةٌ ... جَدَّ النهارِ تُراعي ثِيرَةً رُتُعا إبلٌ رُتوعٌ قال عَمْرُو بن مَعْدِ يَكْرِبَ رضي الله عنه : فأرْسَلْنا رَبيئَتَنا فَأَوْفى فقال ألا ولي خَمْسٌ رُتوعُ ؟ وقال ابنُ هَرْمَةَ :
وفي الشَّوطَيْن ثُبْتُ بعَقْبِ شَأْوٍ ... يَفُضُّ خواتُهُ الإبلَ الرُّتوعا
وقد أَرْتَعَ فلانٌ إبلَه أي أسامَها فَرَتَعتْ . منَ المَجاز : قَوْله تَعالى - مُخبِراً عن إخوةِ يوسف - " أَرْسِلْه مَعَنَا غداً يَرْتَعْ ويَلْعَبْ " أي يلهو ويَنْعَم وقيل : معناه يَسْعَى ويَنْبَسِط وقُرِئَ نُرْتِعْ بضمِّ النونِ وكسرِ التاءِ ويَلْعَبْ بالياء أي نُرْتِعْ نحن دَوابَّنا ومواشينا ويَلْعَب هو وهي قراءةُ مُجاهِدٍ وقَتادةَ وابنِ قُطَيْب وقُرِئَ بالعكس أي يُرْتِعْ بضمِّ الياءِ وكسرِ التاء ونَلْعَبْ بالنون أي : يُرْتِعْ هو دوابَّنا ونَلعَبْ نحن جميعاً وهي قراءةُ ابنُ مُحَيْصِنٍ وروايةٌ عن مُجاهِدٍ أيضاً . والرَّتْعَة بالفَتْح : الاسمُ من رَتَعَ رَتْعَاً ورُتوعاً ورِتاعاً وهو الاتِّساعُ في الخِصبِ ومنه المثَل : القَيْدُ والرَّتْعَة . كذلك بالفَتْح قالها الفَرّاء ويُحرّك عن غَيْرِه كما في العُباب ونَسَبَ صاحبُ اللِّسان التحريك إلى الفَرّاء فإنّه قال : قال أبو طالب : سَماعي من أبي عن الفَرّاء : والرَّتَعةُ مُثَقَّلٌ قال : وهما لغتان فلعلَّ الفَرّاءَ عنه رِوايَتان . قال المُفَضَّل : أوّلُ من قاله عَمْرُو بنُ الصَّعِقِ بن خُوَيْلدِ بنِ نُفَيْل بنِ عَمْرِو بنِ كِلابٍ وكانت شاكِرُ بنُ رَبيعَةَ بنِ مالكِ بنِ معاويةَ بن صَعْبِ بن دَوْمَان - قبيلةٌ من هَمْدَان - أسَروه فَأَحْسَنوا إليه ورَوَّحوا عنه وقد كان يومَ فارقَ قَوْمَه نَحيفاً فَهَرَبَ من شاكِرِ فبينما هو بَقِيٍّ من الأرضِ إذ اصْطادَ أرنباً فاشْتواها فلما بَدَأَ يَأْكُلُ منها أَقْبَلَ ذِئبٌ فَأَقْعى غَيْرَ بَعيدٍ فَنَبَذَ إليه من شوائِه فوَلَّى به فقال عمروٌ عند ذلك :
لقد أَوْعَدْتَني شاكِرٌ فخَشيتُها ... ومِن شَعْبِ ذي هَمْدَانَ في الصَّدْرِ هاجِسُ
قبائلُ شَتَّى ألَّفَ اللهُ بَيْنَها ... لها جَحَفٌ فوقَ المَناكبِ نائِسُ
ونارٍ بمَوْماةٍ قليلٍ أَنيسُها ... أتاني عليها أَطْلَسُ اللَّونِ بائسُ
نَبَذْتُ أليه حُزَّةً من شِوائِنا ... فآبَ وما يُخْشى على مَن يُجالِسُ
فوَلَّى بها جَذْلانَ يَنْفُضُ رَأْسَهُ ... كما آضَ بالنَّهْبِ المُغيرُ المُخالِسُ فلمّا وَصَلَ إلى قَوْمِه قالوا : أيْ عَمْرُو خَرَجْتَ من عندِنا نَحيفاً وأنتَ اليومَ بادِنٌ أي سَمينٌ فقال : القَيْدُ والرَّتْعَة فَأَرْسلَها مَثَلاً أي : الخِصبُ . ومنه حديث الحَجّاج قال للغَضبانِ الشَّيْبانيِّ حين أَخْرَجَه من سِجنِه : سَمِنْتَ يا غَضْبَان فقال : الخَفضُ والدَّعَة والقَيدُ والرَّتعَة وقِلَّةُ التَّعْتَعَة :
" ومَن يكُن ضيفَ الأميرِ يَسْمَن قال ابنُ الأَنْباريّ : فلانٌ مُرْتِعٌ أي إنّه مُخصِبٌ لا يَعْدَمُ شيئاً يُريدُه وهو مَجاز . المَرْتَع كَمَقْعَدٍ : مَوْضِعُ الرَّتْع نقله الجَوْهَرِيّ قال الفرزْدَقُ لمّا وَلِيَ عمرُ بنُ هُبَيْرةَ الفَزارِيُّ العِراقَ :
وَمَضَتْ بمَسْلَمَةَ البِغالُ مُوَدّعاً ... فارْعَيْ فَزارَةُ لا هَناكِ المَرْتَعُ قال الصَّاغانِيّ : وأنشد سيبويه :
" راحَتْ بمَسْلَمَةَ البِغالُ عَشِيَّةً والرواية ما ذكرتُ . وقال ابنُ هَرْمَةَ :
على كلِّ أَعْيَسَ يَرْعَى الحِمَى ... أطاعَ له الوِرْدُ والمَرْتَعُ
يقال : رَأَيْتُ أَرْتَاعاً من الناس أي كَثْرَةً نقله الصَّاغانِيّ . مُرْتِع كمُحسِنٍ هكذا ضَبَطَه الحافظُ في التبصير أو مِثلُ مُحدِّثٍ كما ضَبَطَه الصَّاغانِيّ في العُباب لقَبُ عَمْرِو بن مُعاويةَ بنِ ثَوْرٍ وهو كِندَةُ بن عُفَيْرِ بنِ عَدِيِّ بن الحارثِ بن مُرَّةَ بنِ يَشْجُبَ بنِ عَريبِ بن زَيْدِ بنِ كَهْلانَ بنِ سَبَأِ بنِ يَشْجُبَ بنِ يَعْرُبَ بنِ قَحْطَان جدٌّ لامرئِ القَيسِ بنِ حُجْر بنِ الحارثِ الملك ابنِ عَمْرِو المَقْصور الذي اقتصرَ على ملك أبيه ابنِ حُجْرٍ آكِلِ المُرَارِ ابنِ عَمْرِو بنِ مُعاويةَ بنِ الحارثِ بنِ معاويةَ بن ثَوْرِ بنِ مُرْتِعٍ ولُقِّبَ به لأنّه كان يقال له : أَرْتِعْنا في أَرْضِك فيقول : قد أَرْتَعتُ مكانَ كذا . في الصحاح : أَرْتَعَ الغَيثُ : أَنْبَتَ ما تَرْتَعُ فيه الإبلُ ومنه حديثُ الاسْتِسْقاء : " اللهُمَّ اسْقِنا وأَغِثْنا اللهُمَّ اسقِنا غَيْثَاً مُغيثاً وَحَيَاً رَبيعاً وَجَدَاً طَبَقَاً غَدَقَاً مُغدِقاً مُونِقاً عاماً هنيئاً مريئاً مَريعاً مُرْبِعاً مُرْتِعاً وابِلاً سابِلاً مُسبِلاً مُجَلِّلاً دِيَماً دارَّاً نافعاً غير ضارٍّ عاجِلاً غير رائِثٍ " قولُه : مُرْتِعاً : أي : يُنبِتُ من الكلإِ ما تَرْتَعُ فيه المَواشي وتَرْعَاه . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الرَّتَع محرّكةً : التَّنَعُّم ومنه حديثُ أمِّ زَرْعٍ : في شِبَع ورِيِّ وَرَتَع . وقومٌ مُرْتِعونَ راتِعون إذا كانوا مَخاصيب . ويقال : قومٌ رَتِعون على النَّسَبِ كطَعِم وكذلك كلأٌ رَتِعٌ ومنه قولُ أبي فَقْعَسَ الأَعْرابيِّ في صفةِ كلإٍ : خَضِعٌ مَضِعٌ ضافٍ رَتِعٌ . وفي حديثِ عمرَ رَضِيَ اللهُ عنه : إنِّي واللهِ أُرْتِعُ فأُشْبِع . يريدُ حُسنَ رِعايَتِه للرَّعِيّة وأنّه يدَعُهم حتى يَشْبَعوا في المَرْتَع . وهو مَجاز . وإبلٌ رَواتِعٌ . والمُرْتِع : الذي يُخَلِّي رِكابَه تَرْتَعُ . وقد أَرْتَعَ المالُ وأَرْتَعَ القومُ : وقَعوا في خِصبٍ وَرَعَوا . وأَرْتَعَتِ الأرضُ : كَثُرَ كلَؤُها . واستعْمَلَ أبو حنيفةَ المَراتِعَ في النَّعَم . والرَّتَّاع : الذي يَتَتَبَّعُ بإبلِه المَراتِعَ المُخصِبَة . وقال شَمِرٌ : أَتَيْتُ على أرضٍ مُرْتِعَةٍ وهي التي قد طَمِعَ مالُها في الشِّبَعِ . والذي في الحديث : " وأنّه من يَرْتَعُ حَوْلَ الحِمى يوشِكُ أنْ يُخالِطَه " أي يَطوفُ به ويدورُ حَوْلَه . ويقال : رَتَعَ فلانٌ في مالِ فلانٍ إذا تقَلَّبَ فيه أَكْلاً وشُرْباً وهو مَجاز . ورَتَعَ فلانٌ في لَحْمِي : اغْتابَني . وهو مَجاز ومنه قولُ سُوَيْدِ بنِ أبي كاهِلٍ اليَشْكُريّ :
ويُحَيِّيني إذا لاقَيْتُه ... وإذا يَخْلُو له لَحْمِي رَتَعْ

##### Türkçe

رتع
**رَتَعَ - يَرْتَعُ**
**رَتَعَ- يَرْتَعُ** + varlık: yaygın halk ağzında: sevinçle eğlenir ve güzel yiyecekten ve güzel ikametten zevk alır.
Ve lafız, “eğlence ve abes ve oyun ve gezinti ve seyahat ve kır gezmesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**هَزَلَ - يَهْزِلُ**، **لَهَا - يَلْهُوْ**، **رَتَعَ- يَرْتـَعُ**، **سَلِيَ - يَسْلَى (سَلَا - يَسْلُو)**، **عَبِثَ - يَعْبَثُ**، **لَعِبَ - يَلْعَبُ**

**رتع- يرتع**
	﴿**أرسله معنا غدا يرتع ويلعب وإنا له لحافظون(12)**﴾ Yusuf

Muhtâr es-Sıhâh
● [**رتع**] ر ت ع: **رَتَعَتِ الماشية** dilediğini yedi; kapısı **خضع**’dır. Ve denilir: çıktık, oynarız ve **نرتع**; yani nimet içinde oluruz ve eğleniriz. Ve yer: **مَرْتَعٌ**.

Kur’ânî Ferâidler Sözlüğü
ر ت ع
“**يَرْتَعْ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَداً يَرْتَعْ وَيَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُون** ” (12) Yusuf.
**الرَتَعُ**: yiyeceğin bolluğu ve genişliği içinde ikamet; aslı hayvanlardadır; insanlara ödünç alınır.

Râgıb
**رتع**
- **الرتع**’ın aslı: hayvanların yemesidir; denilir: **رتع يرتع رتوعا ورتاعا ورتعا**. Yüce Allah dedi ki: }**يرتع ويلعب**{ [Yusuf/12]. Ve çok yeme kastedildiğinde insana ödünç alınır. Benzetme yoluyla şair dedi ki:
- 179 - Ve eğer etim ona boş kalırsa **رتع**
(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
Ve beni diriltir, onu karşılaştığımda
Ve o Lisân’da (**رتع**) nisbesizdir; ve beyit, Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî’nindir, Mufaddaliyye’sindendir; ve o, el-Mufaddaliyât s. 198; eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ s. 270’dedir.)
Ve denilir: hayvanlarda **راتع** ve **رتاع**; insanda **راتعون**.

Lisân özeti
1.     **الرَّتْعُ**: kırda bolluk içinde yeme ve içme; **رَتَعَ يَرْتَعُ رَتْعاً ورُتوعاً ورِتاعاً**; isim: **الرَّتْعةُ** ve **الرَّتَعةُ**. Denilir: çıktık, **نَرْتَعُ** ve oynarız; yani nimet içinde oluruz ve eğleniriz.
2.     Ve yer: **مَرْتَعٌ**; ve her bereketli olan **مُرْتِع**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّتْع** iştahla yemektir.
3.     “Onu bizimle yarın gönder, **يَرْتَعْ** ve oynasın”; yani eğlenir ve nimet içinde olur. Ve denildi: manası **يَسْعَى** ve **ينْبَسِط**.
4.     Ve **ورتَعَت الماشِيَةُ تَرْتَع رَتْعاً ورُتُوعاً**: dilediğini yedi; ve gündüz mer‘ada geldi gitti. Ve ben onu **أَرْتَعْتُ**; o da **فَرَتَعت**. Dedi ki: **الرَّتْع** ancak bolluk ve genişlikte olur.

Lisânü’l-‘Arab
● - **رتع**: **الرَّتْعُ**: kırda bolluk içinde yeme ve içme; **رَتَعَ يَرْتَعُ رَتْعاً ورُتوعاً ورِتاعاً**; isim: **الرَّتْعةُ** ve **الرَّتَعةُ**. Denilir: çıktık, **نَرْتَعُ** ve oynarız; yani nimet içinde oluruz ve eğleniriz. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “tokluk, kanmışlık ve **رَتْعٍ** içinde”; yani nimet içinde oluş. Ve bir kavim **مُرْتِعُون**: **راتِعُون**; bereketli olduklarında. Ve yer: **مَرْتَعٌ**; ve her bereketli olan **مُرْتِع**’dir. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّتْع** iştahla yemektir. Ve hadîste: “Cennet bahçelerine uğradığınızda **فارْتَعُوا**”; cennet bahçeleriyle Allah’ı zikri kastetti; ve onda dalmayı, bolluktaki **الرَّتْع**’a benzetti. Ve Yüce Allah, Yusuf’un kardeşlerinden haber vererek dedi: “Onu bizimle yarın gönder, **يَرْتَعْ** ve oynasın”; yani eğlenir ve nimet içinde olur. Ve denildi: manası **يَسْعَى** ve **ينْبَسِط**. Ve denildi: **يَرتَع**’ın manası yer. Ve şu sözle delil getirdi:
  Ve sevgili(mdir) bana, onu karşılaştığımda,
  Ve eğer etim ona boş kalırsa **رَتَعْ**
  (* “Ve sevgili bana eğer…” sözü, asıl nüshanın kenarında “Ve sevgili bana ve beni diriltir eğer…” yerine.)
  Manası: onu yedi. Ve kim **نَرتع**’ı **النون** ile okuduysa
  (* “Ve kim nert‘a’yı nûn ile okuduysa…” asılda böyle; Mecd ve şerhinde dedi: ve **نرتع** okundu, **النون**’un dammesi ve **التاء**’nın kesresiyle; ve **ويلعب** **الياء** ile; yani biz bineklerimizi ve davarlarımızı **نرتع** ederiz, o ise oynar. Ve bunun tersi okundu: yani o bineklerimizi **يرتع** eder ve hepimiz oynarız. Ve ikisinde de **النون** ile okundu.)
  **أَراد نرتع**. Ferrâ dedi: **يَرْتَعْ**; **العين** meczûmdur, başka değil; çünkü “**أَرسله**” sözündeki **الهاء** marifedir ve “**غَداً**” marifedir; ve emrin cevabında “o **يرتع**”da cezmeden başka yoktur. Dedi: eğer marifenin yerine nekre olsaydı, senin “bir adam gönder, **يرتع**” demen gibi, onda ref‘ ve cezm câiz olurdu; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: “Bize bir kral gönder, Allah yolunda savaşsın: **يُقاتِلْ** ve **يقاتلُ**”; cezm, şartın cevabı olduğu içindir; ref‘ ise, onun krala sıla olması üzerinedir; sanki “savaşan(ı) bize gönder” dedi. Ve **الرتْعُ**: bollukta otlama. Dedi: ve ondan, Gazbân eş-Şeybânî’nin Haccâc ile hadîsi: ona dedi ki: “Semirdin ey Gazbân”; dedi ki: “alçaklık ve rahatlık, ve bağ ve **الرَّتَعَة** ve **قِلّة التَّعْتَعة**; ve kim emirin misafiri olursa semirir.” **الرَّتَعَة**: bollukta genişlik. Ebû Tâlib dedi: babamdan Ferrâ’dan işittiğim: ve **الرَّتَعةُ** ağırlaştırılmıştır; dedi: ikisi iki dildir: **الرتَعة** ve **الرتْعة**; **التاء**’nın fethi ve sükûnu ile. Ve bundan, onların “o **يَرْتَع**” sözleri: yani o, kendisinden men olunmayan çok şey içindedir; o halde bereketlidir. Ebû Tâlib dedi: “**القَيْدُ والرتعةُ**” sözünü ilk söyleyen, ‘Amr b. es-Sa‘ik b. Huveylid b. Nufeyl b. ‘Amr b. Kilâb’dır; ve Şâkir, Hemdân’dan, onu esir aldılar; ona iyi davrandılar ve onu rahatlattılar; kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı; kavmine varınca dediler: “Ey ‘Amr, yanımızdan zayıf çıktın, bugün ise şişmansın”; dedi: “**القيدُ والرَّتعةُ**”; onu mesel olarak gönderdi. Ve onların “falanca **يَرْتع**” sözleri: manası, o bereketlidir; istediği bir şeyi bulamamazlık etmez. Ve **ورتَعَت الماشِيَةُ تَرْتَع رَتْعاً ورُتُوعاً**: dilediğini yedi; ve gündüz mer‘ada geldi gitti. Ve ben onu **أَرْتَعْتُ**; o da **فَرَتَعت**. Dedi: **الرَّتْع** ancak bolluk ve genişlikte olur. Ve ondan, Ömer hadîsi: “Ben vallahi **أُرْتِعُ** de doyururum”; raiyyeye iyi riayetini ve onları mer‘ada doyuncaya dek bırakmasını ister. Ve bir davar: **رُتَّعٌ** ve **رُتُوع** ve **رَواتِعُ** ve **وَرِتاعٌ**. Ve **أَرْتَعَها**: onu otlattı. İbn Ziml hadîsinde: “onlardan **المُرْتِع**”; yani bineklerini **تَرْتَع** eder halde salıveren. Ve **أَرْتَعَ الغيْثُ**: develerin **تَرْتَع** edeceği şeyi bitirdi. Yağmur duası hadîsinde: “Allah’ım bize **غَيْثاً مُرْبِعاً مُرْتِعاً** yağdır”; yani davarların **تَرْتَع** edeceği ve otlayacağı ottan bitirir. Ve mal **أَرْتَعَ** etti ve yer **أَرْتَعَت**. Ve **غَيث مُرْتِع**: bereket sahibi. Ve falanca, falancanın malında **رَتَع** etti: onda yeme ve içme ile dönüp dolaştı. Ve **إِبل رِتاع**. Ve kavim **أَرْتَعَ** etti: bolluğa düştüler ve otladılar. Ve bir kavim **رَتِعُون مُرْتِعُون**; o, nisbe üzerinedir, **كَطَعِم** gibi. Ve aynı şekilde: **كَلأٌ رَتِع**. Ve ondan, Ebû Fak‘as el-A‘râbî’nin ot vasfında sözü: **خَضِعٌ مَضِعٌ ضَافٍ رَتِعٌ**; **خَضِع مَضِغ** kastetti; **الغين**’i ihmal edilmiş **عين** yaptı; çünkü öncesinde **خَضِع** ve sonrasında **رتِع** vardır; Araplar bunu çok yapar. Ve yer **أَرْتعت**: otu çoğaldı. Ebû Hanîfe, **المَراتِع**’i davarda kullandı. Ve **الرَّتَّاعُ**: develeriyle bereketli **المَراتِع**’i takip eden. Şemmer dedi: **أَتَيْت على أَرض مُرْتِعة**; o, malı tokluğa tamah etmiş olandır. Ve hadîste olan: “kim **يَرْتَع** koruluk çevresinde, ona karışması yakındır”; yani onun etrafında dolaşır ve çevresinde döner.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**رتع**) **الراء** ve **التاء** ve **العين** tek bir kelimedir; ve o, yiyecekte genişliğe delâlet eder. Dersin: **رَتَعَ يَرْتَع**; dilediğini yediğinde. Ve bu, ancak bollukta olur. Ve **المراتِع**: **الرَّتْعَة** yerleridir; ve bu menzilde insan yerleşip kalır([5]).

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**رَتَعَ**; **كمنعَ**; **رَتْعاً** ve **رُتُوعاً** ve **رِتاعاً**; kesre ile: yedi ve içti; bolluk ve genişlik içinde dilediğini. Yahut o, kırda bolluk içinde yeme ve içmedir; yahut iştahla. Ve bir deve **راتِعٌ**, **إبِلٍ رِتاعٍ**’dan; **كنائمٍ ونِيامٍ** gibi; ve **رُتَّعٍ**; **كرُكَّعٍ** gibi;
ve **رُتُعٍ**; iki damme ile; ve **ورُتُوعٍ**. Ve falanca develerini **أرْتَعَ** etti. Ve “ **نُرْتِعْ، ويَلْعَبْ** ” okundu; yani biz bineklerimizi **نُرْتِعْ** ederiz, o ise oynar. Ve bunun tersi okundu; yani o bineklerimizi **يُرْتِعْ** eder ve hepimiz oynarız. Ve ikisinde de **النون** ile okundu. Ve **الرَّتْعَةُ**: bollukta genişlik; ve ondan mesel: “ **القَيْدُ والرَّتْعَةُ** ”; ve harekelenir. Bunu ‘Amr b. es-Sa‘ik söyledi; Şâkir b. Rabî‘a, Hemdân’dan bir kabile idi; onu esir aldılar, ona iyi davrandılar; kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı; kavmine varınca dediler: “Ey ‘Amr, yanımızdan zayıf çıktın, bugün ise şişmansın!” dedi: “**القَيْدُ والرَّتْعَةُ**”; yani bolluk. Ve falanca **مُرْتِعٌ**: yani bereketli; istediği bir şeyi bulamamazlık etmez. Ve **كمَقْعَدٍ**: **مَوْضِعُ الرَّتْعِ**. Ve insanlardan **أرْتاعاً** gördüm; yani çokluk. Ve **كمُحْسِنٍ** yahut **محدِّث** gibi: ‘Amr b. Muâviye b. Sevr’in lakabı; İmruü’l-Kays b. Hucr’a deddir. Ve onunla lakaplandı; çünkü ona “bizi toprağında **أرْتِعْنا** et” denirdi; o da “şu şu yerde **أرْتَعْتُ** ettim” derdi. Ve **أرْتَعَ الغَيْثُ**: develerin **تَرْتَعُ** ettiği şeyi bitirdi.

Tâcü’l-‘Arûs:
**رتع**
**رَتَعَ**; **كَمَنَع**; **رَتْعَاً** ve **رُتوعاً** ve **رِتاعاً**; kesre ile; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir: yedi ve içti ve gitti geldi; dilediğini. Ve **الرَّتْع**’ın aslı hayvanlar içindir; ve çok yeme kastedildiğinde insana ödünç alınır; bunu el-İsfahânî el-Müfredât’ta ve Zemahşerî el-Esâs’ta tahkik ettiği gibi; ve musannif bunu el-Besâir’de nakletti; ve Cevherî’nin işaret ettiği de budur; zira maddenin başında dedi ki: **رَتَعَتِ الماشيَةُ تَرْتَعُ رُتوعاً**; yani dilediğini yedi. Başkası artırdı: ve gündüz mer‘ada geldi gitti. Ve **الرَّتْع** ancak bolluk ve genişlikte olur. Yahut o, kırda bolluk içinde yeme ve içmedir; bu, Leys’in sözüdür; o da mecazdır. Yahut **الرَّتْع** ve **الرُّتوع** ve **الرِّتاع**: iştahla yemektir; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; o da mecazdır. Ve hadîste: “Cennet bahçelerine uğradığınızda **فارْتَعوا**”; cennet bahçeleriyle Allah’ı zikri kastetti; ve onda dalmayı, bolluktaki **الرَّتْع**’a benzetti. Ve bir deve **راتِعٌ**, **إبلٍ رِتاعٍ**’dan; **كنائمٍ ونِيامٍ** gibi; Cevherî nakletti. Ve Sâgânî, Kutâmî’den, Züfer b. el-Hâris el-Kilâbî’yi övdüğü şu beyti rivayet etti:
ومن يكن اسْتَلامَ إلى ثَوِيٍّ ... فقد أَحْسَنْتَ يا زُفَرُ المَتاعا
أَكُفْراً بعد رَدِّ المَوتِ عنِّي ... وبعدَ عَطائِكَ المائةِ الرِّتاعا
Ve Merrâr el-Fak‘asî dedi ki:
رَدَيْنَ بعالِجٍ فَخَرَجْنَ منهُ ... يَرُعْنَ الناسَ والنَّعَمَ الرِّتاعا
Develer: **رُتَّعٌ**; **كرُكَّع**. Ve “kelimât-ı kudsiyye”de: “Eğer olmasaydı yaşlılar **الرُّكَّع** ve çocuklar **الرُّضَّع** ve hayvanlar **الرُّتَّع**; üzerinize belâ dökülürdü, dökülüşle.” Develer: **رُتُعٌ**; iki damme ile. A‘şâ dedi; yırtıcıya uğramış bir yaban öküzünü anarak:
فظَلَّ يَأْكُلُ منها وَهْيَ راتِعَةٌ ... جَدَّ النهارِ تُراعي ثِيرَةً رُتُعا
Develer: **رُتوعٌ**. ‘Amr b. Ma‘dî Yekrib (Allah ondan razı olsun) dedi:
فأرْسَلْنا رَبيئَتَنا فَأَوْفى فقال ألا ولي خَمْسٌ رُتوعُ ؟
Ve İbn Herme dedi:
وفي الشَّوطَيْن ثُبْتُ بعَقْبِ شَأْوٍ ... يَفُضُّ خواتُهُ الإبلَ الرُّتوعا
Ve falanca develerini **أَرْتَعَ** etti; yani onları otlattı; onlar da **فَرَتَعتْ**. Mecazdan: Yüce Allah’ın, Yusuf’un kardeşlerinden haber vererek sözü: “ **أَرْسِلْه مَعَنَا غداً يَرْتَعْ ويَلْعَبْ** ”; yani eğlenir ve nimet içinde olur. Ve denildi: manası **يَسْعَى** ve **يَنْبَسِط**. Ve **نُرْتِعْ** okundu; **النون**’un dammesi ve **التاءِ**’nın kesresiyle; ve **ويَلْعَبْ** **الياء** ile; yani biz bineklerimizi ve davarlarımızı **نُرْتِعْ** ederiz, o ise oynar; bu, Mücâhid ve Katâde ve İbn Kuteyb’in kıraatidir. Ve bunun tersi okundu: yani **يُرْتِعْ**; **الياءِ**’nın dammesi ve **التاء**’nın kesresiyle; ve **نَلْعَبْ** **النون** ile; yani o bineklerimizi **يُرْتِعْ** eder, biz ise hepimiz oynarız; bu, İbn Muhaysın’ın kıraatidir; ve Mücâhid’den de bir rivayettir. Ve **الرَّتْعَة** fetha ile: **رَتَعَ رَتْعَاً ورُتوعاً ورِتاعاً**’dan isimdir; ve o, bollukta genişliktir; ve ondan mesel: **القَيْدُ والرَّتْعَة**. Yine fetha ile; Ferrâ böyle dedi. Ve başkasından, harekelenir; el-‘Ubâb’da olduğu gibi. Lisân sahibi, harekelemeyi Ferrâ’ya nisbet etti; çünkü dedi ki: Ebû Tâlib dedi: babamdan Ferrâ’dan işittiğim: ve **الرَّتَعةُ** ağırlaştırılmıştır; dedi: ikisi iki dildir; öyleyse Ferrâ’nın ondan iki rivayeti var gibidir. Mufaddal dedi: onu ilk söyleyen ‘Amr b. es-Sa‘ik b. Huveylid b. Nufeyl b. ‘Amr b. Kilâb’dır. Ve Şâkir b. Rabî‘a b. Mâlik b. Muâviye b. Sa‘b b. Devmân—Hemdân’dan bir kabile—onu esir aldılar; ona iyi davrandılar ve onu rahatlattılar. Kavminden ayrıldığı gün zayıftı; Şâkir’den kaçtı. Derken o, yerin bir bakiyyesinde iken bir tavşan avladı; onu kızarttı. Ondan yemeye başlayınca bir kurt geldi; uzak olmayan bir yerde çöktü; kızartmasından ona bir parça attı; o da onunla dönüp gitti. ‘Amr o sırada dedi ki:
لقد أَوْعَدْتَني شاكِرٌ فخَشيتُها ... ومِن شَعْبِ ذي هَمْدَانَ في الصَّدْرِ هاجِسُ
قبائلُ شَتَّى ألَّفَ اللهُ بَيْنَها ... لها جَحَفٌ فوقَ المَناكبِ نائِسُ
ونارٍ بمَوْماةٍ قليلٍ أَنيسُها ... أتاني عليها أَطْلَسُ اللَّونِ بائسُ
نَبَذْتُ أليه حُزَّةً من شِوائِنا ... فآبَ وما يُخْشى على مَن يُجالِسُ
فوَلَّى بها جَذْلانَ يَنْفُضُ رَأْسَهُ ... كما آضَ بالنَّهْبِ المُغيرُ المُخالِسُ
Kavmine varınca dediler: “Ey ‘Amr, yanımızdan zayıf çıktın, bugün ise **بادِنٌ**”; yani semiz. Dedi: **القَيْدُ والرَّتْعَة**; onu mesel olarak gönderdi; yani bolluk. Ve ondan, Haccâc hadîsi: Gazbân eş-Şeybânî’ye, onu zindanından çıkardığında dedi ki: “Semirdin ey Gazbân”; dedi: “alçaklık ve rahatlık ve bağ ve **الرَّتعَة** ve **قِلَّةُ التَّعْتَعَة**:
‘Ve kim emirin misafiri olursa semirir’ ”. İbnü’l-Enbârî dedi: falanca **مُرْتِعٌ**; yani bereketlidir; istediği bir şeyi bulamamazlık etmez; o mecazdır. **المَرْتَع**; **كمَقْعَدٍ**: **مَوْضِعُ الرَّتْع**; Cevherî nakletti. Ferazdak, ‘Umer b. Hubeyra el-Fezârî Irak’a vali olunca dedi ki:
وَمَضَتْ بمَسْلَمَةَ البِغالُ مُوَدّعاً ... فارْعَيْ فَزارَةُ لا هَناكِ المَرْتَعُ
Sâgânî dedi: ve Sîbeveyh’ten rivayet etti:
" راحَتْ بمَسْلَمَةَ البِغالُ عَشِيَّةً
Rivayet, benim zikrettiğimdir. Ve İbn Herme dedi:
على كلِّ أَعْيَسَ يَرْعَى الحِمَى ... أطاعَ له الوِرْدُ والمَرْتَعُ
Denilir: insanlardan **أَرْتَاعاً** gördüm; yani çokluk; Sâgânî nakletti. **مُرْتِع**; **كمُحسِنٍ**: hâfız et-Tebsîr’de böyle ضبط etti; yahut **مِثلُ مُحدِّثٍ** gibi; Sâgânî el-‘Ubâb’da böyle ضبط etti: ‘Amr b. Muâviye b. Sevr’in lakabıdır; o, Kinde b. ‘Ufeyr b. ‘Adî b. el-Hâris b. Murra b. Yeşcub b. ‘Arîb b. Zeyd b. Kehlân b. Sebe’ b. Yeşcub b. Ya‘rub b. Kahtân’dır; İmruü’l-Kays b. Hucr b. el-Hâris el-Melik b. ‘Amr el-Maksûr’a deddir; o, babası Hucr’un mülküyle yetinen; **آكِلِ المُرَارِ** ‘Amr b. Muâviye b. el-Hâris b. Muâviye b. Sevr b. **مُرْتِع**’in oğludur. Ve onunla lakaplandı; çünkü ona “toprağında bizi **أَرْتِعْنا** et” denirdi; o da “şu yerde **أَرْتَعتُ** ettim” derdi. Sıhâh’ta: **أَرْتَعَ الغَيثُ**: develerin **تَرْتَعُ** ettiği şeyi bitirdi. Ve ondan, yağmur duası hadîsi: “Allah’ım bize su ver ve bize imdat et; Allah’ım bize yağdır: imdat edici bir yağmur; ve hayat; bahar; ve cömert; ve tabak tabak; ve bol; ve bol bol; ve süslü; genel; hoş; kolay hazmedilir; otlu; baharî; **مُرْتِعاً**; sağanak; akıcı; dökücü; kaplayıcı; sürekli; bol; faydalı, zararlı olmayan; çabuk, gecikmeyen.” Onun sözü: **مُرْتِعاً**: yani davarların **تَرْتَع** edeceği ve otlayacağı ottan bitirir. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الرَّتَع** harekeli: nimet içinde oluş; ve ondan Ümmü Zer‘ hadîsi: “tokluk ve kanmışlık ve **وَرَتَع** içinde.” Ve bir kavim **مُرْتِعون**: **راتِعون**; bereketli olduklarında. Ve denilir: bir kavim **رَتِعون**; nisbe üzerinedir, **كطَعِم** gibi; ve aynı şekilde: **كلأٌ رَتِعٌ**. Ve ondan, Ebû Fak‘as el-A‘râbî’nin ot vasfında sözü: **خَضِعٌ مَضِعٌ ضافٍ رَتِعٌ**. Ve Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Ben vallahi **أُرْتِعُ** de doyururum”; raiyyeye iyi riayetini ve onları **المَرْتَع**’da doyuncaya dek bırakmasını ister; o mecazdır. Ve develer: **رَواتِعٌ**. Ve **المُرْتِع**: bineklerini **تَرْتَعُ** eder halde salıveren. Ve mal **أَرْتَعَ** etti; ve kavim **أَرْتَعَ** etti: bolluğa düştüler ve otladılar. Ve yer **أَرْتَعَت**: otu çoğaldı. Ebû Hanîfe, **المَراتِع**’i davarda kullandı. Ve **الرَّتَّاع**: develeriyle bereketli **المَراتِع**’i takip eden. Şemmer dedi: **أَتَيْتُ على أرضٍ مُرْتِعَةٍ**; o, malı tokluğa tamah etmiş olandır. Ve hadîste olan: “ve kim **يَرْتَعُ** koruluk çevresinde, ona karışması yakındır”; yani onun etrafında dolaşır ve çevresinde döner. Ve denilir: falanca, falancanın malında **رَتَعَ** etti; onda yeme ve içme ile dönüp dolaştığında; o mecazdır. Ve falanca, etimde **رَتَعَ** etti: beni gıybet etti; o mecazdır. Ve ondan, Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî’nin sözü:
ويُحَيِّيني إذا لاقَيْتُه ... وإذا يَخْلُو له لَحْمِي رَتَعْ
