# رتم (ر-ت-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ت - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء والراء الميم معهما
ر ت م، م ر ت، م ت ر، ت م ر مستعملات
رتم:
الرَّتَمُ خَيط يُعقَد على الإِصبِع أو الخاتَم للعلامة وهي الرَّتيمةُ.
والرَّتَمَةُ: نَباتٌ من دِقِّ الشَّجَر، ومن دِقَّته شُبِّهَ بالرَّتَم، ورَتَمْتُ ارتِمُ رَتْماً، قال:
هلْ يَنفَعَنْكَ اليومَ إن هَمَّتْ بهم		كَثرةُ ما تُوصي وتَعقادُ الرَّتَمْ
مرت:
مرت: أرض مَرْتٌ، ومكان مَرْتٌ بَيِّنُ المُروتةِ، قال:
مَرْتٍ يُناصي خَرْقَها مَروتُ
متر:
المَتْرُ: السَّلْحُ إذا رُمِيَ به.
والنّارُ إذا قَدِحَت رأيتَها تَتَماتَرُ أي تَتَساقطُ.
تمر:
أَتمَرَتِ النَّخْلةُ، وأَتْمَرَ الرُّطَبُ، والتَّمْرُ حَملُ النخلةِ.
والتَّتْمير: القَديدُ يَيْبَس فيصير تَتميراً، اسماً له.
وتَمَرَني فلانٌ: أَطعَمَني تَمْراً، ويقال عليك بالمَّرانِ والسَّمْنانِ.
ورجلٌ تامِرٌ إي ذو تَمْر.
والتُّمَّرةُ: طائرٌ أصغَرُ من العُصفور.
والمُتْمَئرّ: الشّابُّ.
وتَمرَةُ الغُراب: أطيبي التَّمر لأنه لا يقصد إلاّ الطيِّب فإذا سَقَطَتْ بادَرُوا إلى أخذِها.

##### Türkçe

باب **التاء** و**الراء** **الميم** معهما
**ر ت م**، **م ر ت**، **م ت ر**، **ت م ر** kullanımdadır.

**رتم**:
**الرَّتَمُ**: işaret için parmağa veya yüzüğe bağlanan bir iptir; o da **الرَّتيمةُ**dur.
**الرَّتَمَةُ**: ince ağaçtan bir bitkidir; inceliğinden dolayı **الرَّتَم**e benzetilmiştir. “**رَتَمْتُ** **ارتِمُ** **رَتْماً**” (yaptım/yaparım) dedi. Şöyle dedi:
Bugün sana fayda verir mi, onlarla (gitmeye) niyet ettiğinde		çokça vasiyet etmen ve **الرَّتَمْ** düğümlerini bağlaman

**مرت**:
**مرت**: **مَرْتٌ** bir arazi; **مَرْتٌ** bir yer, **المُروتةِ**si (mervetliği) açık-seçik olan. Şöyle dedi:
**مَرْتٍ** ki onun yarığını **مَروتُ** (mervet) karşılar

**متر**:
**المَتْرُ**: atıldığı zaman **السَّلْحُ** (dışkı)dır.
Ateş çakıldığı zaman onu **تَتَماتَرُ** görürsün; yani **تَتَساقطُ** (dökülür/düşer).

**تمر**:
Hurma ağacı **أَتمَرَتِ**; yaş hurma **أَتْمَرَ**; **التَّمْرُ** hurma ağacının yüküdür (meyvesidir).
**التَّتْمير**: **القَديدُ** (kurutulmuş et) kurur da **تَتميراً** olur; onun için bir isimdir.
“Falan kimse bana **تَمَرَني**”: bana **تَمْراً** yedirdi. Ve “üzerine (gerekir) **المَّرانِ** ve **السَّمْنانِ**” denir.
Ve **تامِرٌ** bir adam: yani **تَمْر** sahibi.
**التُّمَّرةُ**: serçeden daha küçük bir kuştur.
**المُتْمَئرّ**: gençtir.
**تَمرَةُ الغُراب**: hurmanın en iyisidir; çünkü o ancak iyiyi kasteder; düştüğü zaman onu almaya koşarlar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَتيمَةُ: خيطٌ يُشدُّ في الإصبع لتستذكر به الحاجة. وكذلك الرَتَمَةُ. تقول منه: أَرْتَمْتُ الرجلَ إرْتاماً. قال الشاعر:
إذا لم تكن حاجاتُنا في نفوسكمْ		فليس بِمُغْنٍ عنك عقدُ الرَتائِمِ
والرَتَمَة بالتحري: ضربٌ من الشجر، والجمع رَتَمٌ. وكان الرجل إذا أراد سفراً عَمَدَ إلى شجرة فشدّ غُصنين منها فإنْ رَجَعَ ووجدَهما على حالهما قال إنَّ أهله لم تَخُنْه، وإلاَّ فقد خانَتْه. وقال الراجز:
هَلْ يَنْفَعَنْكَ اليومَ إنْ هَمَّتْ بهمكثرةُ ما توصي وتَعْقادُ الرَتَمْ
ورَتَمْتُ الشيء رَتْماً: كسرته. يقال: رَتَمَ أنفَه، بالتاء والثاء جميعاً. والرَتْمُ أيضاً: المَرْتومُ. وقال أوس بن حجر:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقَ الحَصىمَكانَ النبِيِّ من الكاثِـبِ
وما رَتَمَ فلان بكلمةٍ، أي ما تكلَّمَ بها.

##### Türkçe

**الرَتيمَةُ**: Bir ihtiyaç ile onu hatırlayasın diye parmağa bağlanan bir ip. Yine **الرَتَمَةُ** de böyledir. Ondan şöyle dersin: Adamı **أَرْتَمْتُ**; **إرْتاماً** (yaptım). Şair dedi ki:
إذا لم تكن حاجاتُنا في نفوسكمْ		فليس بِمُغْنٍ عنك عقدُ **الرَتائِمِ**

Ve **الرَتَمَة** ( **التحري** ile): Ağaçtan bir tür; çoğulu **رَتَمٌ**. Adam yolculuk istediği zaman bir ağaca yönelir de ondan iki dalı bağlardı; sonra döner de ikisini hâlleri üzere bulursa “Şüphesiz ailesi ona hıyanet etmedi” derdi; yoksa ona hıyanet etmiştir. Ve recez söyleyen dedi ki:
هَلْ يَنْفَعَنْكَ اليومَ إنْ هَمَّتْ بهمكثرةُ ما توصي وتَعْقادُ **الرَتَمْ**

Ve şeyi **رَتَمْتُ**; **رَتْماً**: Onu kırdım. “Burnunu **رَتَمَ**” denir; **بالتاء والثاء** ikisiyle birlikte. Ve **الرَتْمُ** da: **المَرْتومُ**. Ve Evs b. Hacer dedi ki:
لأَصْبَحَ **رَتْماً** دُقاقَ الحَصىمَكانَ النبِيِّ من الكاثِـبِ

Ve falan, bir kelime ile **رَتَمَ** etmedi; yani onunla konuşmadı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ر م
رتم ، متر ، تمر ، مرت ، ترم : مستعملة .
رتم : الحراني عن ابن السكيت قال : الرّتْمُ الدَّقُ والكَسْرُ يقال : قد رَتَمَّ أَنفَهُ رَتْماً ، وقال أَوْسُ بنُ حجر :
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقَاق الحَصَى
مَكان النّبيِّ مِن الكَاثِبِ
والرّتْمُ والرَّثْمُ بالتّاء والثَّاء واحدٌ ، وقد رَتَمَ أَنْفَه ورَثمه ، ورُوِي البيت بالتّاء والثَّاء ، ومعناهما واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : ما رَتم فلانٌ بكلمة وما نَبَس بها بمعنى واحد ، والمصدر الرَّتْمُ أيضاً .
وقال ابن السكيت : الرَّتَمُ بفتح التّاء شَجَرٌ .
وقال الراجز :
نَظَرتُ والعَيْنُ مُبِينة النَّهَمْ
إلى سَنَا نَارٍ وَقُودُها الرَّتَمْ
وقال ابن الأعرابي : الرَّتمُ المَزَادةُ الممْلُوءَة ماءً ، قال : والرَّتْمَاء النّاقة التي تحمل الرّتَمَ ، والرَّتَمُ المحجَّة ، والرّتَمُ الكلامُ الخَفِيُّ .
قال : والرّتَمُ الحَيَاءُ التّام ، والرَّتَمُ ضَرْبٌ مِن النبات .
وقال الليث : الرّتَمُ : خَيط يُعْقد على الإصبع أو الخَاتَم للعلامة ، والرّتيمةُ والرّتَمةُ نباتٌ من دِقِّ الشجر كأَنه من دِقَّته يُشَبَّه بالرّتَم ، والفِعْل أَرْتَمَ إرتاماً .
أبو عبيد عن أبي زيد : أرْتَمْتُ الرجلَ إرْتَاماً إذا عَقَدْتَ في إصبَعه خيطاً يَسْتَذكِرُ به حَاجَته ، واسم ذلك الخيط الرّتمَةَ والرّتيمةُ ، وأنشدنا :
هَلْ يَنْفَعَنكَ الْيَوْمَ إنْ هَمّت بِهِمْ
كَثْرةُ ما توصِي وتعْقَاد الرّتَمْ
وقال شمر : قال سَلَمة عن عاصم قال الأصمعيّ في قوله : تَعْقَاد الرّتم كان الرجل يَخْرُج في سَفْرةٍ فَيَعْمِدُ إلى غُصنين أو شجرتين فَيعْقِدُ غُصناً إلى غُصْن ، ويقول : إن كانت المرْأَةُ على العَهْد بَقِيَ هذا على حَاله مَعْقُوداً ، وإلاَّ فقد نَقَضَتِ العهد ونحو ذلك .
قال ابن السكيت : في تفسير هذا البيت : ويقال : ما زلتُ رَاتِماً على هذا الأمر ورَاتباً أي مُقيماً .
وقال ابن الأعرابي : الرّتِيمُ خيطُ التذْكِرة ، وغَيْره يقُولُ : الرّتيمة .
مرت : شمر قال الأصمعيّ وغيره : المرْتُ الأرض التي لا نَباتَ فيها .
وقال ابن شميل : المرْتُ الذي ليس به شيءٌ قليلٌ ولا كثيرٌ ، وأرض مَرْتٌ ومَرُوتٌ . قال : فإن مُطِرتْ في الشّتاء فإنها لا يقال لها مَرْتٌ لأن بها حينئذٍ رَصَدا ، والرَّصَدُ الرَّجاءُ لها كما تُرجَى الحاملَة ، ويقال : أرض مُرْصِدةٌ وهي التي قد مُطِرتْ ، وهي تُرْجَى لأن تُنْبِتَ .
وقال رؤبة :
مَرْتٌ يُنَاصِي خَرْقَها مَرُوتُ
وقال ذو الرمة :
يَطْرَحْنَ بالمهارِقِ الأغْفال
كلَّ جَنِينٍ لَثِقِ السِّرْبالِ
حَيِّ الشَّهِيقِ مَيِّتِ الأوْصالِ
مَرْتِ الحَجَاجَيْنِ مِن الإِعجالِ
يصف إبلاً أَجْهَضَت أولادَها قبل نَباتِ الوَبَر عليها ، يقول : لم يَنْبُتْ شَعْر حَجاجَيْه .
قلت : كأن التاء مُبْدَلةٌ من الطاء في المرتِ .
متر : قال الليث : المَتَرُ : السَّلْحُ إذا رُمِيَ به .
قال : والنَّارُ إذا قُدِحَتْ رأيتها تَتَماتَرُ .
قلت : هذا حرف لم أسمع به لغير الليث .
ترم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : التَّرِيمُ مِن الرجال المُلَوَّث بالمعايبِ والدَّرَن .
قال : والتَّرِيمُ المتواضِع لِلَّهِ ، والتَّرَمُ وَجَعُ الخَوْرَانِ .
تمر : الليث : التَّمْرُ : حَمْل النَّخْلِ وأَثْمرتْ
النَّخلُ وأَثْمَرَ الرُّطَب ، وجمع التمر تُمورٌ وتمْرانٌ ، ورجل تَامِرٌ ذو تَمْرٍ ، وتَمَرني فلانٌ ، أي أَطْعَمَنِي تَمْراً ، وتَمْرتُه أنا وأَتْمَرتُه .
وقال الأصمعي : التُّمَّرةُ طائرٌ أَصْغَرُ من العُصفور ويقال لها التُّمَّرَةُ ، ونحو ذلك قال الليث .
شمر عن أبي نصير عن الأصمعي : التامور الدم والخمر والزعفران .
أبو عُبيد عن أبي زيد : التامُورةُ الإبريق ، وقال الأعشى :
وإذَا لهَا تَامُورَةٌ
مَرفُوعَةٌ لِشَرابِها
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تَامُورُ الرجل قَلْبُه ، يقال : حَرْفٌ في تامورك خيرٌ مِن عَشرةٍ في وِعَائِك .
ويقال : احذر الأسد في تَامُورتِه ومِحْرَابه وغِيلهِ وعِرْزَالِه .
قال : ويقال : ما بالدار تُومُور ، أي ليس بها أحد .
وقال ابن السكيت : ما بها تُومُرِيٌّ ، وما بها تُومُرِيٌّ أَحْسَن منها ، للمرأة الجميلة ، أي خَلْقاً ، وما رأيت تُومُرِياً أحسن منه .
قال : ويقال : أَكَلَ الذِّئْبُ الشاة فما ترك منها تامُوراً ، وأكلنا جَزَرَةً فما تركنا منها تامُوراً أي شيئاً .
وقال أوس بن حجر :
أُنْبِئْتُ أَنَّ بني سُحَيْمٍ أَوْلَجُوا
أَبْيَاتَهُم تَامُورَ نَفْسِ المُنْذِرِ
قال الأصمعيّ : أي مُهجةَ نَفْسِه وكانوا قَتَلُوهُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : ما بها تأمُورٌ ، مهموز ، أي ما بها أحد .
قال : ويقال : ما في الرّكِيَّة تأمُورٌ ، يعني الماءَ ، وهو قياس على الأول .
وقال أبو زيد : يقال : لقد تامُورُكَ ذاك أي قَدْ عَلِمتَ نفسك ذاك .
وسأل عمر بن الخطاب عَمْرو بنَ مَعدي كَرِبَ عن سَعْدٍ ، فقال : أسَدٌ في تامُورَتِه .
والتَّامُورُ أيضاً : صَوْمَعَةُ الراهب .
وقال ربيعة بن مَقْرومٍ الضَّبيُّ :
لَرنا لِبَهجَتِهَا وحُسْنِ حَدِيثها
وَلَهَمَّ مِن تَامُورِهِ يَتَنَزَّلُ
والتَّتْمِيرُ : التَّقْدِيدُ ، يقال : تَمَّرْتُ القَديد فهو مُتَمَّرٌ .
وأنشد اللحياني فقال :
لها أَشَاريرُ مِن لَحْمٍ تُتَمِّرُهُ
مِن الثَّعَالِي وَوَخْرٌ مِن أَرَانِيهَا
أي مُقَدّدَةً .
أبو زيد : اتْمأَرَّ الرّمحُ اتمِئراراً فهو مُتْمَئِرٌ ، إذا كان غَليظاً مُسْتقيماً ، والله تعالى أعلم .

##### Türkçe

ت ر م
**رتم** ، **متر** ، **تمر** ، **مرت** ، **ترم** : kullanımdadır.

**رتم** : el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten naklen dedi ki: **الرّتْمُ** dövme ve kırmadır; “Burnunu dövdü” denir: “**قد رَتَمَّ أَنفَهُ رَتْماً**”. Evs b. Ḥacer dedi ki:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقَاق الحَصَى
مَكان النّبيِّ مِن الكَاثِبِ

Ve **الرّتْمُ** ile **الرَّثْمُ** ( **التّاء** ve **الثَّاء** ile) birdir; burnunu **رَتَمَ** etti ve **رَثمه** etti. Beyit **التّاء** ve **الثَّاء** ile rivayet edilmiştir; ikisinin manası birdir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “Falan bir kelime söylemedi ve onunla ses de çıkarmadı” denir: “**ما رَتم فلانٌ بكلمة وما نَبَس بها**” tek mana üzeredir; mastar da **الرَّتْمُ**’dur.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الرَّتَمُ** ( **التّاء**’nın fethiyle) bir ağaçtır.

Râciz dedi ki:
نَظَرتُ والعَيْنُ مُبِينة النَّهَمْ
إلى سَنَا نَارٍ وَقُودُها الرَّتَمْ

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الرَّتمُ** su ile doldurulmuş kırbadır; dedi ki: **الرَّتْمَاء** **الرّتَمَ** taşıyan dişi devedir; **الرَّتَمُ** ana yol; **الرّتَمُ** gizli sözdür.
Dedi ki: **الرّتَمُ** tam hayâdır; **الرَّتَمُ** bitkiden bir türdür.

Leys dedi ki: **الرّتَمُ** işaret için parmağa yahut yüzüğe bağlanan iptir; **الرّتيمةُ** ve **الرّتَمةُ** ince ağaçtan bir bitkidir; sanki inceliğinden dolayı **الرّتَم**’e benzetilir; fiil **أَرْتَمَ**’dır, **إرتاماً**.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: Bir adamın parmağına, ihtiyacını onunla hatırlayacağı bir ip bağladığında “Onu **أرْتَمْتُ** ettim, **إرْتَاماً**” dersin; o ipin adı **الرّتمَةَ** ve **الرّتيمةُ**’dir. Bize şu şiir okundu:
هَلْ يَنْفَعَنكَ الْيَوْمَ إنْ هَمّت بِهِمْ
كَثْرةُ ما توصِي وتعْقَاد الرّتَمْ

Şemmer dedi ki: Seleme, Âsım’dan nakletti; el-Asmaʿî “**تَعْقَاد الرّتم**” sözü hakkında dedi ki: Adam bir sefere çıkar, iki dala yahut iki ağaca yönelir; bir dalı bir dala bağlar ve der ki: “Eğer kadın ahit üzere ise bu, bağlı hâli üzere kalır; değilse ahdi bozmuştur” ve bunun benzeri.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bu beytin tefsirinde: “Bu iş üzerinde hâlâ **رَاتِماً** ve **رَاتباً**’yım” denir; yani mukim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الرّتِيمُ** hatırlatma ipidir; başkası **الرّتيمة** der.

**مرت** : Şemmer dedi ki: el-Asmaʿî ve başkaları dedi ki: **المرْتُ** bitkisi olmayan arazidir.

İbn Şümeyl dedi ki: **المرْتُ** içinde az da çok da hiçbir şey olmayan yerdir; **أرض مَرْتٌ** ve **مَرُوتٌ**. Dedi ki: Kışın yağmur alırsa ona **مَرْتٌ** denmez; çünkü o vakit onda **رَصَدا** vardır; **الرَّصَدُ** ona dair ümittir; hamileye ümit edildiği gibi ona da ümit edilir. “**أرض مُرْصِدةٌ**” denir; o, yağmur almış olandır; bitirmesi umulduğu için ona ümit edilir.

Ruʾbe dedi ki:
مَرْتٌ يُنَاصِي خَرْقَها مَرُوتُ

Zü’r-Rumme dedi ki:
يَطْرَحْنَ بالمهارِقِ الأغْفال
كلَّ جَنِينٍ لَثِقِ السِّرْبالِ
حَيِّ الشَّهِيقِ مَيِّتِ الأوْصالِ
مَرْتِ الحَجَاجَيْنِ مِن الإِعجالِ

Üzerinde yün bitmeden önce yavrularını düşüren develeri vasfeder; der ki: İki **حَجَاجَيْه**’inin kılı bitmedi.

Ben dedim ki: Sanki **المرتِ**’teki **التاء** **الطاء**’dan بدل edilmiştir.

**متر** : Leys dedi ki: **المَتَرُ** atıldığında olan dışkıdır.
Dedi ki: Ateş çakıldığında onu **تَتَماتَرُ** görürsün.
Ben dedim ki: Bu, Leys’ten başkası için işitmediğim bir harftir.

**ترم** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **التَّرِيمُ** erkeklerden ayıplar ve kir ile lekelenmiş olandır.
Dedi ki: **التَّرِيمُ** Allah için alçakgönüllü olandır; **التَّرَمُ** **الخَوْرَانِ** ağrısıdır.

**تمر** : Leys: **التَّمْرُ** hurma ağacının yüküdür; hurma ağacı meyve verdi ve yaş hurma meyve verdi. **التمر**’in çoğulu **تُمورٌ** ve **تمْرانٌ**’dır. **رجل تَامِرٌ**: hurması olan. “Falan bana hurma yedirdi” yani “**تَمَرني فلانٌ**”; ben de ona hurma yedirdim: “**تَمْرتُه**” ve “**أَتْمَرتُه**”.

El-Asmaʿî dedi ki: **التُّمَّرةُ** serçeden küçük bir kuştur; ona **التُّمَّرَةُ** denir; Leys de bunun benzerini söyledi.

Şemmer, Ebû Naṣîr’den, el-Asmaʿî’den: **التامور** kan, şarap ve safrandır.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **التامُورةُ** ibriktir. Aʿşâ dedi ki:
وإذَا لهَا تَامُورَةٌ
مَرفُوعَةٌ لِشَرابِها

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **تَامُورُ** adamın kalbidir; “Senin **تامورك**’unda bir harf, kabında ondan hayırlıdır” denir.
Ve “Aslandan onun **تَامُورتِه**’inde, **مِحْرَابه**’nda, **غِيلهِ**’nde ve **عِرْزَالِه**’nde sakın” denir.
Dedi ki: “Evde **تُومُور** yok” denir; yani onda kimse yoktur.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Onda **تُومُرِيٌّ** yoktur”; ve “Ondan daha güzel **تُومُرِيٌّ** yoktur” güzel kadın için; yani yaratılışça. “Ondan daha güzel bir **تُومُرِياً** görmedim.”
Dedi ki: “Kurt koyunu yedi de ondan **تامُوراً** bırakmadı”; “Bir deve kestik de ondan **تامُوراً** bırakmadık” yani bir şey.

Evs b. Ḥacer dedi ki:
أُنْبِئْتُ أَنَّ بني سُحَيْمٍ أَوْلَجُوا
أَبْيَاتَهُم تَامُورَ نَفْسِ المُنْذِرِ

El-Asmaʿî dedi ki: yani onun canının iliğini; onu öldürmüşlerdi.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: “Onda **تأمُورٌ** yoktur” (hemzeli); yani onda kimse yoktur.
Dedi ki: “Kuyuda **تأمُورٌ** yoktur” denir; yani su; bu, birincisine kıyas üzeredir.

Ebû Zeyd dedi ki: “Bu, senin **تامُورُكَ**’undur” denir; yani sen bunu nefsinde bilmişsindir.

Ömer b. el-Haṭṭâb, ʿAmr b. Maʿdî Kerib’e Saʿd hakkında sordu; o da dedi ki: “Onun **تامُورَتِه**’inde bir aslan.”

**التَّامُورُ** ayrıca: rahibin hücresidir.

Rabîʿa b. Maḳrûm ed-Ḍabbî dedi ki:
لَرنا لِبَهجَتِهَا وحُسْنِ حَدِيثها
وَلَهَمَّ مِن تَامُورِهِ يَتَنَزَّلُ

**التَّتْمِيرُ**: kurutmadır; “Kurutulmuş eti kuruttum” denir: “**تَمَّرْتُ القَديد**”; o da **مُتَمَّرٌ**’dir.

Luḥyânî okuttu, dedi ki:
لها أَشَاريرُ مِن لَحْمٍ تُتَمِّرُهُ
مِن الثَّعَالِي وَوَخْرٌ مِن أَرَانِيهَا

Yani kurutulmuş.

Ebû Zeyd: Mızrak kalın ve dosdoğru olduğunda “**اتْمأَرَّ الرّمحُ اتمِئراراً**” denir; o da **مُتْمَئِرٌ**’dir. Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ت م
فلـان ذكـور لا يحتـاج إلـى عقـد الرتيمـة والرتمـة وهـي خيـط يعقـد علـى الإصبع أو الخاتم لتستذكر بها الحاجة‏.‏
ووعدني فلان عدة ورتـم رتمـة وقـال لـي كـذا‏.‏
وارتتـم‏:‏ شـد الرتمـة علـى إصبعـه‏.‏
ووعـدت فلاناً وارتتمت له‏.‏
وتقول‏:‏ المستذكر بالرتائم مستهدف للشتائم‏.‏
وكان الرجل إذا سافر عقد غصني شجرة برتمة فإذا رجع فرآها منحلة قال‏:‏ قد خانتني امرأتي‏.‏
قال‏:‏ ما يعدّي عنـك إن همـت بهـم كثـرة مـا توصـي وتعقـاد الرتـم جمع رتمة‏.‏

##### Türkçe

ر ت م
Falan erkek(ler)dir; **الرّتِيمَة**’yi bağlamaya muhtaç olmaz; **الرّتْمَة** de (böyledir); o, ihtiyaç onunla hatırlansın diye parmağa veya yüzüğe bağlanan bir iptir.‏

Falan bana bir vaad vaad etti ve **رَتَمَ رَتْمَة**; ve bana şöyle dedi.‏

Ve **ارْتَتَمَ**: **الرّتْمَة**’yi parmağına sıkıca bağladı.‏

Ve falana vaad ettim ve onun için **ارْتَتَمْتُ**.‏

Ve dersin: **الرّتَائِم** ile hatırlayan, sövgülere hedef olandır.‏

Ve adam, yolculuk ettiğinde bir ağacın iki dalını bir **رَتْمَة** ile bağlardı; sonra döndüğünde onu çözülmüş görürse dedi: “Karım bana hıyanet etti.”‏

Dedi: “Onlara meylettiğinde, sana neyi bulaştırır? Çokluk, senin vasiyet ettiğin ve **عِقَاد الرّتْم**”; **الرّتْم** **رَتْمَة**’nin cemidir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَتَمَ الشيءَ يَرْتِمُهُ رَتْماً: كسره ودقه. وشيءٌ رتِيمٌ ورَتْمٌ، على الصفة بالمصدر: مكسور، وخص اللحياني بالرَّتْم كسر الأَنف. التهذيب: والرَّتْمُ والرَّثْمُ، بالتاء والثاء، واحد. وقد رَتَمَ أَنْفَه ورَثَمَهُ: كسره. والرَّتْمُ: المَرْتوم. والرَّتْمُ: الدق والكسر. يقال: رَتَمَ أَنفه رَتْماً؛ قال أَوْسُ بن حَجَرٍِ:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقَ الحَصَى،
مكانَ النَّبيِّ من الكائِبِ
وروي بيت أَوس بن حجر بالتاء والثاء ومعناهما واحد. وفي حديث أَبي ذَرٍّ: في كل شيء صدقة حتى في بيانك عن الأَرْتَمِ؛ قال ابن الأَثير: كذا وقع في الرواية، فإِن كان محفوظاً فلعله من قولهم رَتَمْتُ الشيء إِذا كسرته، ويكون معناه معنى الأَرَتِّ الذي لا يُفْصح الكلام ولا يُفْهِمُه ولا يُبِينُهُ، وإِن كان بالثاء المثلثة فسيأْتي ذكره. والرُّتامُ: المتكسر؛ قال عنترة:
أَلَسْتم تَغضبون إِذا رأَيتم
يميني وَعْثَةً، وفمي رُتاما؟
وَعْثة: متكسرة. والرَّتَمَةُ: الخيط يُعْقَدُ على الإِصبع والخاتم للعلامة، وفي المحكم: خيط يعقد في الإِصبع للتَّذَكُّر، وفي الصحاح: خيط يشد في الإِصبع لتُسْتذكر به الحاجةُ. وذكره الجوهري الرَّتْمة، ورأَيته في باقي الأُصول الرَّتَمَةَ. قال ابن بري: قال علي بن حمزة الرَّتَمَةُ هي الرَّتِيمة، بفتح التاء. وفي الحديث: النهي عن شدِّ الرَّتائِم؛ هي جمع رَتِيمةٍ الخيط الذي يشد في الإِصبع لتستذكر به الحاجة، والجمع رَتَمٌ، وهي الرَّتِيمة، وجمعها رَتائِم ورِتام. وأَرْتَمَه إِرْتاماً: عقد الرَّتِيمة في إِصبعه يستذكره حاجته؛ وقال الشاعر:
إِذا لم تكن حاجاتُنا في نُفُوسِكُمْ،
فليس بمُغْنٍ عنك عَقْدُ الرَّتائم
وارْتَتَمَ بها وتَرَتَّمَ؛ وقول الشاعر:
هل يَنْفعَنْكَ اليوم، إِن هَمَّتْ بِهَمّْ،
كثرةُ ما تُوصي وتَعْقادُ الرَّتَمْ؟
قال ابن بري: الرَّتَمُ ههنا جمع رَتَمَةٍ وهي الرَّتِيمة، قال: وليس هو النبات المعروف لأَن الرَّتائِم لا تَخُصُّ شجراً دون شجر، وقيل في قوله وتَعْقادُ الرَّتَم قال: الرَّتِيمةُ أَن يَعْقد الرجلُ إِذا أَراد سفراًشجرتين أَو غُصْنين يعقدهما غُصْناً على غصن ويقول: إِن كانت المرأَة على العهد ولم تَخُنْهُ بقي هذا على حاله معقوداً وإِلاَّ فقد نقضت العهد، وفي المحكم: فإِذا رجع فوجدهما على ما عقد قال قد وَفَتِ امرأَته، وإِذا لم يجدهما على ما عقد قال قد نَكَثَتْ، وكذلك قال ابن السكيت في تفسير البيت.
والرَّتَمُ، بفتح التاء: شجر، واحدته رَتَمَةٌ. وقال أَبو حنيفة: الرَّتَمُ والرَّتِيمَةُ نبات من دِقِّ الشجر كأَنه من دقته يشبَّه بالرَّتَمِ؛: قال الراجز:
نَظَرْتُ والعَيْنُ مُبِينَةُ التَّهَمْ
إِلى سَنا نارٍ، وَقُودُها الرَّتَمْ،
شُبَّتْ بأَعْلى عانِدَيْنِ من إِضَمْ
والرَّتَمُ: المَزادة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:
فتِلْكُ المَكارِمُ لا قِيلُكُمْ،
غَداةَ اللِّقاءِ، مَكَرَّ الرَّتَمْ
(* قوله: تلكُ بالبناء على الضمّ، لعله أراد تِلكُمُ المكارمُ فحذف الميم محافظة على وزن الشعر وابقى البناء على الضم).
ابن الأَعرابي: الرَّتَمُ المَزادة المملوءة ماء. والرَّتْماءُ: الناقة التي تحمل الرَّتَمَ، والرَّتَمُ: المحجَّةُ. والرتَم: الكلام الخفي. وما رَتَمَ فلان بكلمة أَي ما تكلم بها. والرَّتَمُ: الحَياء التام. والرَّتَمُ: ضرب من النبات. وما زِلْتُ
راتِماً على هذا الأَمر وراتِباً أَي مقيماً، وزعم يعقوب أَن ميمه بدل، والمصدر الرتَمُ. ويَرْتُمٌ: جبل بأَرض بني سُلَيْمٍ؛ قال: تَلَفَّعَ فيها يَرْتُمٌ وتَعَمَّما

##### Türkçe

**رَتَمَ** şeyi **يَرْتِمُهُ** **رَتْماً**: onu kırdı ve ezdi. Ve bir şey **رتِيمٌ**
ve **رَتْمٌ**dur; mastarla sıfat üzere: kırık. Ve el-Lihyânî **الرَّتْم** ile burnun kırılmasını tahsis etti.
**التهذيب**: ve **الرَّتْمُ** ile **الرَّثْمُ**, **التاء** ve **الثاء** ile, birdir. Ve muhakkak **رَتَمَ** burnunu
ve **رَثَمَهُ**: onu kırdı. Ve **الرَّتْمُ**: **المَرْتوم**dur. Ve **الرَّتْمُ**: ezme ve kırmadır. Denir:
**رَتَمَ** burnunu **رَتْماً**; **أَوْسُ بن حَجَرٍ** dedi:
لأَصْبَحَ رَتْماً دُقاقَ الحَصَى،
مكانَ النَّبيِّ من الكائِبِ
Ve **أَوس بن حجر**’ın beyti **التاء** ve **الثاء** ile rivayet olundu ve ikisinin manası birdir. Ve **أَبي
ذَرٍّ** hadîsinde: “Her şeyde sadaka vardır, hatta **الأَرْتَمِ** hakkında beyanında bile”; **ابن الأَثير** dedi: rivayette böyle vâki oldu; eğer mahfuz ise, belki “**رَتَمْتُ** şeyi, onu kırdığım zaman” sözlerindendir; ve manası, **الأَرَتِّ**’in manası olur: o ki sözü açıkça söylemez, onu anlatmaz ve onu beyan etmez; eğer üç noktalı **الثاء** ile ise, onun zikri gelecektir. Ve **الرُّتامُ**: kırık dökük olan; **عنترة** dedi:
أَلَسْتم تَغضبون إِذا رأَيتم
يميني وَعْثَةً، وفمي رُتاما؟
**وَعْثة**: kırık dökük. Ve **الرَّتَمَةُ**: alâmet için parmağa ve yüzüğe bağlanan ip; ve **المحكم**’de: hatırlamak için parmakta bağlanan ip; ve **الصحاح**’ta: ihtiyaç onunla hatırlansın diye parmağa sıkıca bağlanan ip. Ve el-Cevherî onu **الرَّتْمة** diye zikretti; ve onu diğer asıllarda **الرَّتَمَةَ** olarak gördüm. **ابن بري** dedi: **علي بن حمزة** dedi ki: **الرَّتَمَةُ**, **الرَّتِيمة**’dir; **التاء**’nın fethiyle. Ve hadîste: **الرَّتائِم**’i sıkıca bağlamaktan nehiy; o, **رَتِيمةٍ**’nin cem‘idir: ihtiyaç onunla hatırlansın diye parmağa bağlanan ip; ve cem‘i **رَتَمٌ**dur; ve o **الرَّتِيمة**’dir; ve onun cem‘i **رَتائِم** ve **رِتام**dır. Ve **أَرْتَمَه** **إِرْتاماً**: ihtiyacını hatırlasın diye parmağında **الرَّتِيمة**’yi bağladı; ve şair dedi:
إِذا لم تكن حاجاتُنا في نُفُوسِكُمْ،
فليس بمُغْنٍ عنك عَقْدُ الرَّتائم
Ve onunla **ارْتَتَمَ** ve **تَرَتَّمَ**; ve şairin sözü:
هل يَنْفعَنْكَ اليوم، إِن هَمَّتْ بِهَمّْ،
كثرةُ ما تُوصي وتَعْقادُ الرَّتَمْ؟
**ابن بري** dedi: buradaki **الرَّتَمُ**, **رَتَمَةٍ**’nin cem‘idir ve o **الرَّتِيمة**’dir; dedi ki: o, bilinen bitki değildir; çünkü **الرَّتائِم** bir ağacı diğer ağaçtan tahsis etmez. Ve “**وتَعْقادُ الرَّتَم**” sözünde denildi ki: **الرَّتِيمةُ**, bir adam yolculuk istediği zaman iki ağacı yahut iki dalı bağlamasıdır; bir dalı bir dal üzerine bağlar ve der ki: “Eğer kadın ahit üzere olup ona hıyanet etmediyse bu, bağlı olarak hâli üzere kalır; yoksa ahdi bozmuştur.” Ve **المحكم**’de: döndüğü zaman ikisini bağladığı üzere bulursa “kadını vefa etti” der; ve onları bağladığı üzere bulmazsa “bozdu” der. Ve **ابن السكيت** de beytin tefsirinde böyle dedi.
Ve **الرَّتَمُ**, **التاء**’nın fethiyle: bir ağaçtır; onun teki **رَتَمَةٌ**’dir. Ve **أَبو حنيفة** dedi:
**الرَّتَمُ** ve **الرَّتِيمَةُ**, ince ağaçtan bir bitkidir; sanki inceliğinden dolayı **الرَّتَم**’e benzetilir; **الراجز** dedi:
نَظَرْتُ والعَيْنُ مُبِينَةُ التَّهَمْ
إِلى سَنا نارٍ، وَقُودُها الرَّتَمْ،
شُبَّتْ بأَعْلى عانِدَيْنِ من إِضَمْ
Ve **الرَّتَمُ**: su tulumudur; ve **ابن الأَعرابي** şu beyti okudu:
فتِلْكُ المَكارِمُ لا قِيلُكُمْ،
غَداةَ اللِّقاءِ، مَكَرَّ الرَّتَمْ
(* Sözü: **تلكُ** zamme üzere bina iledir; herhalde **تِلكُمُ المكارمُ** demek istedi de şiirin veznini korumak için **الميم**’i hazfetti ve binayı zamme üzere bıraktı).
**ابن الأَعرابي**: **الرَّتَمُ**, su ile dolu su tulumudur. Ve **الرَّتْماءُ**: **الرَّتَم**’i taşıyan dişi devedir. Ve **الرَّتَمُ**: ana yoldur. Ve **الرتَم**: gizli sözdür. Ve “Falan bir kelime ile **رَتَمَ** etmedi” yani onunla konuşmadı. Ve **الرَّتَمُ**: tam hayâdır. Ve **الرَّتَمُ**: bitkiden bir türdür. Ve ben hâlâ bu iş üzerinde **راتِماً** ve **راتِباً**ım; yani ikamet edici. Ve Ya‘kūb, onun **ميم**’inin bedel olduğunu zannetti; ve mastar **الرتَمُ**dur. Ve **يَرْتُمٌ**: Benî Süleym diyarında bir dağdır; dedi:
تَلَفَّعَ فيها يَرْتُمٌ وتَعَمَّما

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ت م * * الرِتَّيمِةُ * خيط يُشد في الأصبع لتُستذكر به الحاجة وكذا * الرَّتْمةُ * بسكون التاء تقول منه * أَرْتَمَهُ * إذا شد في أصبعه * الرَّتِمةَ * قال الشاعر % إذا لم تكن حاجاتنا في تفوسكم % فليس بمغنٍ عنك عقد الرتائم % * والرَّتَمَةُ * بفتحتين ضرب من الشجر والجمع * رَتَم * وكان الرجل إذا أراد سفرا عمد إلى شجرة فشد غصنين منها فإن رجع ووجدهما على حالهما قال إن أهله لم تخنه وإلا فقد خانته قال الشاعر % هل ينفعنك اليوم إن همَّت بهم % كثرة ما تُوصي وتعقاد الرتم

##### Türkçe

* ر ت م * * **الرِتَّيمِةُ** * parmağa bağlanan, onunla ihtiyaç hatırlansın diye (bağlanan) bir iptir; ve bunun gibi * **الرَّتْمةُ** * de (vardır), **التاء**’nın sükûnuyla; ondan şöyle dersin: * **أَرْتَمَهُ** *; parmağına * **الرَّتِمةَ** * bağladığı zaman. Şair dedi ki:
% Eğer ihtiyaçlarımız sizin gevşekliğinizde değilse %
% **الرَّتائم**’in düğümü seni faydalandırıcı değildir %

% * **والرَّتَمَةُ** * iki fetha ile, ağaçtan bir türdür; çoğulu * **رَتَم** *’dir. Adam, bir yolculuk istediği zaman bir ağaca yönelir de ondan iki dalı bağlardı; sonra döner de onları hâlleri üzere bulursa “ehli ona hıyanet etmedi” derdi; yoksa ona hıyanet etmiştir. Şair dedi ki:
% Bugün onlara niyetlendikleri zaman sana fayda verir mi %
% çokça vasiyet etmen ve **الرتم**’i bağlaman %

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( رَتَمه يَرْتِمه ) رَتْماً : ( كَسَرَه أو دَقَّه ) | أَيّ شيء كانَ ، ( أو ) الرَّتْم ( خَاصٌّ | بكَسْرِ الأَنف ) هكذا خَصَّه | اللّحياني . وفي التَّهْذِيب : الرَّتْم | والرَّثْم بالتَّاء والثَّاء واحد ، وقد رَتَم | أنفَه ورَثَمه : كَسَره ، ( فهو مَرْتُومٌ | وَرَتِيمٌ وَرَتْم ) الأَخير ( على الوَصْفِ | بالمَصْدَر ) . قال أَوسُ بنُ حَجَر : | % ( لأَصْبَحَ رَتْما دُقاقَ الحَصَى % | مَكَانَ النَّبِيّ من الكَاثِبِ ) % | | ويُروى بالتاء والثاء جميعاً . | | ( والرَّتْمَةُ ) بالفَتْح ، وهكذا هو في | الصَّحاح . قال صاحِبُ اللِّسان : | ورأَيتُه في باقي الأُصول بالتَّحْرِيك ، | ونقل اْبنُ بَرِّيّ عن عَلِيّ بنِ حَمْزة | مثلَ ذلك : ( خَيْطٌ يُعْقَد في الإِصْبَع | للتَّذْكِيرِ ) ، كما في المحكم ، وفي | الصّحاح : يُشِدّ في الإِصْبع لتُسْتَذْكر | به الحاجة ، وزاد غَيرُه : ويُعْقَد على | الخاتم أيضاً للعَلامة ( ج : رَتْمٌ ) | بالفَتْح كما هو مُقْتَضَى سِياقِه ، أو | بالتَّحْرِيك كما ضَبَطه اْبنُ بَرِّيّ | وأنشد : | % ( هل يَنْفَعَنْك اليوم إن هَمَّتْ بهم % | كثرةُ ما تُوصى وتَعقادُ الرَّتَم ) % | | قال : وهو جَمع رَتْمة ( كالرَّتِيمة ) | كَسِفينة ( ج : رَتائِم ورِتامٌ ) بالكَسْر ، |

| ومنه الحَدِيث :   نهى عن شَدّ | الرَّتائم   ويقال : المُسْتَذْكِر | بالرَّتائم مُسْتَهْدِف للشَّتائم . | | ( وَأَرْتَمَه : عَقَدها في إِصْبَعِه ) | يَسْتَذكره حاجَتَه ، وأنشد الجوهَرِيّ : | % ( إذا لم تَكُن حاجَاتُنا في نُفُوسِكم % | فليس بمُغْنٍ عنك عَقْدُ الرَّتائِمِ ) % | ويقال : الصواب في الرواية هكذا : | % ( إذا لم تَكُن حاجاتنا في نُفُوسِنا % | لإخواننا لم يُغْنِ عَقْدُ الرَّتائِمِ ) % | | ( فارْتَتَم ) بها ، ( وتَرَتَّم ) . | | ( والرَّتَم ، مُحَرَّكة : نَباتٌ ) من دِقِّ | الشَّجَر ، ( كَأَنَّه من دِقَّتِه شُبِّ بالرَّتْمِ ) | الذي هو الخَيْط المذكور ، قاله أبو | حَنِيفة ، ( زَهْرُه كالخِيرِيّ ) ، ولم | يَذْكُر المُصَنَّفُ الخِيرِيّ في بابه ، | ( وَبِزْرُه كالعَدَس ، وكِلاهُمَا ) أي : | الزَّهر والبِزْر يُقَيّئُ بِقُوِّة ، وشُربُ | عُصارةِ قُضْبانِه على الرِّيق عِلاجٌ نافِعٌ | لعِرْقِ النَّسا ، وكذلك الاحتِقانُ بِنَقِيَعَها | في ماء البَحْر ، وابتلاعُ إِحْدَى | وَعِشْرِين حَبَّة ) منه ( على الرِّيق يَمْنَع | الدّمامِيلَ ، الواحِدَةُ رَتَمةٌ ) بالتَّحْرِيك | أيضاً ، وَأَنْشد الجَوْهَرِيّ لشَيْطان بنِ | مُدْلِج : | % ( نَظَرتُ والعَيْنُ مُبِينَةُ التَّهَمْ % ) % | % ( إلى سَنَانارٍ وَقُودُها الرَّتَمْ % ) % | % ( شُبَّت بِأَعْلَى عانِدَيْنِ من إِضَمْ % ) % | | ( و ) قال اْبنُ الأَعرابيّ : الرَّتمُ : | ( المَزادَةُ المَمْلُوءَة ) ماءً ، قال : ( و ) | أيضاً : ( المَحُجَّةُ ) ، قال : ( و ) أيضاً : | ( الكَلامُ الخَفِيّ ) قال : ( و ) أيضاً : | ( الحَياءُ التَّامُّ ) . قال اْبنُ السِّكِّيت | ( وكان مَنْ أَرادَ ) منهم ( سَفَراً يَعمِد | إلى شَجَرة فيَعْقِد غُصْنَيْن منها ) . | وقال غَيرُه : إلى شجرتين أو غُصْنَيْن | يَعْقِدُها غُصْناً على غصن ، | ويقول : إن كانتِ المَرأةُ على العَهْد | ولم تَخُنْه بَقِي هذا على حاله مَعْقُوداً | وإِلاّ فقد نَقَضَت العَهْد . وفي |

| الصحاح : فإن رَجَع وكانا على | حَالِهِما قال : إِنَّ أَهلَه لم تَخُنْه وإِلا | فقد خانَتْه ، وذلِك الرَّتْمُ والرَّتِيمَة ) ، | وفي المحكم : فإذا رَجَعَ فوَجَدهما | على ما عَقَد قال : قد وَفَت امرأَتُه ، | وإذا لم يَجِدْهُما على ما عَقَد قال : | قد نَكَثَتْ ، وهكذا فَسَّر اْبنُ السِّكِّيت | قَولَ الشاعر : تَعْقَاد الرَّتَم ، وقد | تَقدَّم ، وأنكره اْبنُ بَرّيّ . وقال : | الرَّتَائِمُ لاَ تَخُضُّ شَجَراً دُونَ شَجَر . | | ( ورَتَم في بَنِي فُلان ) أي : ( نَشَأ ، | و ) رَتَم : ( أخذَه غَشْيٌ من أَكْلِ | الرَّتَم للنَّبات المَذْكور . ( وَهُم | رَتَامَى ، كَسُكارَى ، و ) رَتَمَت | ( المِعْزُى ) إذا ( رَعَتْه ، والرَّتْماء : | النَّاقَة ) التي ( تَأْكُلُه وَتَأْلَفُه وَتَكْلَف | به ) أي : تَتَولَّع . | | ( و ) الرَّتْماء : ( التي تَحْمِل ) الرَّتَم ، | وهي ( المَزَادَة المَمْلُوءَة ) . | | ( و ) الرُّتامُ ( كَغُراب : الرُّفاتُ ) أي : | المُتَكَسِّر ، قال عَنْتَرةُ : | % ( أَلستُم تَغْضَبُون إذا رَأَيْتُم % | يَمِيني وَعْثَةً وفَمِي رُتامَا ) % | | ( و ) يقال : ( ما رَتَم ) فلانٌ ( بِكَلِمَة ) | أي : ( ما تَكَلَّم ) بها ، نَقَله الجَوْهَرِيّ . | | ( ومَا زَالَ رَاتِماً ) على هذَا الأمر | أي : ( مُقِيماً ) ، وَزَعَم يَعْقُوب أنّ | مِيمَه بَدَل ؛ إِذ لم يَرِد رَتَم بمعنى | رَتَب . وجَوَّزَ اْبنُ جِنّي كَونَه من | الرَّتَمة والرَّتِيمة . وقال أبو حَيّان نَقْلاً | عن بعض شُيوخِه : الأكثر في الصِّفَة | الجارية على فاعل أن تجري على | فَعَل ، ولم يرد رَتَم من الرَّتِيمة ، | فالأَوْلَى البَدَل ، قاله شيخنا . قُلتُ : | اْبنُ جِنّي ذَكَر الوَجْهَيْن ، وجَعَل | أَصالةَ المِيمِ احْتِمالاً من عنده | والزِّيادةَ ظَاهِراً كما تقدَّم في | المُوَحَّدة . |

| | ( وأَرَتَم الَفَصِيلُ : أَجْذَى في | سَنامه ) . | | ( وَشَرٌّ تُرْتُم ، كَقُنْفُذ ، وحُنْدَب : | دائِمٌ ) أو ثابِتٌ مُقِيم . ومِيمُه بَدَل عن | باء ترتب ، والتَّاءُ الأُولَى زائِدَة لأنه | ليس في الأصول مثل جَعْفَر وقد ذكر في الموحدة . | | ( وخالدَةُ بِنْتُ أَرْتم ) بنِ عَمْرو بن | حرجة ( أُمّ كَرْدَمٍ الذي طَعَن دُرَيْدَ بنَ | الصِّمَّة ) . | | ( والرَّتِيم ) كَأَمِير : ( السَّيْرُ البَطِيء ) . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | الأَرْتَمُ : الَّذِي لا يُفْصِح الكلامً ولا | يُفْهِمُه ، كأنه كُسِر أَنْفُه ، قد جاء ذِكرُه | في الحَدِيث ، ويُرْوَى بالمثلثة | أيضًا ، وسيأتي . | | ويَرْتَمُ : جَبَل بأرض بَنى سُلَيْم ، | ويروى بالمُثَلَّثَة ، وسيأتي . | | والرَّتِيمَة : من دِقِّ الشَّجَر ، قاله أبو | حَنِيفة . | | وَرَتَم ، محركة ، مَوْضِعٌ من بلاد | غَطَفان ، قاله نَصْر . |

##### Türkçe

| | ( **رَتَمه يَرْتِمه** ) **رَتْماً** : ( onu kırdı yahut onu dövdü/ezdi ) | her ne şey olursa olsun; ( yahut ) **الرَّتْم** ( özel | olarak burnu kırmakladır ); işte onu böylece tahsis etti | اللّحياني. Ve **التَّهْذِيب**’de: **الرَّتْم** | ve **الرَّثْم** **التَّاء** ve **الثَّاء** ile birdir; ve muhakkak **رَتَم** | burnunu ve **رَثَمه**: onu kırdı; ( o hâlde o **مَرْتُومٌ** | ve **رَتِيمٌ** ve **رَتْم**’dur ); sonuncusu ( vasıf | olarak masdar ile ) üzerinedir. Evs b. Hacer dedi: | % ( **لأَصْبَحَ رَتْما دُقاقَ الحَصَى** % | **مَكَانَ النَّبِيّ من الكَاثِبِ** ) % | | Ve **التَّاء** ve **الثَّاء** ile ikisiyle de rivayet olunur. | | ( **والرَّتْمَةُ** ) fetha ile; ve işte o | **الصَّحاح**’ta böyledir. **اللِّسان**’ın sahibi dedi: | Onu geri kalan asıllarda harekeleme ile gördüm; | ve İbn Berrî, Alî b. Hamza’dan | bunun benzerini nakletti: ( hatırlatma için parmakta düğümlenen | bir ip )؛ **المحكم**’de olduğu gibi. Ve | **الصّحاح**’ta: ihtiyaç onunla hatırlansın diye parmakta sıkılır; | ve başkası artırdı: ve alâmet için yüzüğe de düğümlenir. ( çoğulu: **رَتْمٌ** ) | fetha ile, siyakının gereği olduğu üzere; yahut | İbn Berrî’nin ضبط ettiği gibi harekeleme ile. | Ve inşad etti: | % ( **هل يَنْفَعَنْك اليوم إن هَمَّتْ بهم** % | **كثرةُ ما تُوصى وتَعقادُ الرَّتَم** ) % | | Dedi: ve o, **رَتْمة**’nin cem‘idir ( **الرَّتِيمة** gibi ) | **سفينة** gibi. ( çoğulu: **رَتائِم** ve **رِتامٌ** ) kesra ile, |

| Ve ondan hadis: **الرَّتائم**’i bağlamaktan nehyetti. Ve denilir: **الرَّتائم** ile hatırlayan, sövgülere hedef olan kimsedir. | | ( **وَأَرْتَمَه** : onu parmağında düğümledi ) | onunla ihtiyacını hatırlar; ve Cevherî inşad etti: | % ( **إذا لم تَكُن حاجَاتُنا في نُفُوسِكم** % | **فليس بمُغْنٍ عنك عَقْدُ الرَّتائِمِ** ) % | Ve denilir: rivayette doğrusu işte böyledir: | % ( **إذا لم تَكُن حاجاتنا في نُفُوسِنا** % | **لإخواننا لم يُغْنِ عَقْدُ الرَّتائِمِ** ) % | | ( **فارْتَتَم** ) onunla; ( **وتَرَتَّم** ). | | ( **والرَّتَم** , harekeli: bir bitkidir ) ince | ağaçtan; ( sanki inceliğinden **الرَّتْم** ile benzetilmiştir ) | ki o, zikredilen iptir; bunu Ebû | Hanîfe söyledi. ( çiçeği **الخِيرِيّ** gibidir ); ve | musannif **الخِيرِيّ**’yi kendi babında zikretmedi. | ( tohumu mercimek gibidir; ve ikisi de ) yani: | çiçek ve tohum kuvvetle kusturur; ve | dallarının özsuyunu aç karnına içmek, siyatik için faydalı bir tedavidir; | ve yine deniz suyunda onun ıslatılmışı ile lavman; | ve ondan ( aç karnına yirmi bir tane yutmak ) | çıbanları men eder. Tekili **رَتَمةٌ**’dir; harekeleme ile | yine. Ve Cevherî, Şeytân b. | Mudlic için inşad etti: | % ( **نَظَرتُ والعَيْنُ مُبِينَةُ التَّهَمْ** ) % | % ( **إلى سَنَانارٍ وَقُودُها الرَّتَمْ** ) % | % ( **شُبَّت بِأَعْلَى عانِدَيْنِ من إِضَمْ** ) % | | Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَّتمُ**: | ( su ile dolu kırba )dır; dedi: ( ve ) | ayrıca: ( yol )dur; dedi: ( ve ) ayrıca: | ( gizli söz )dür; dedi: ( ve ) ayrıca: | ( tam hayâ )dır. İbnü’s-Sikkît dedi: | ( ve onlardan kim ) ( bir yolculuk ) istediğinde, | bir ağaca yönelir de ondan iki dalı düğümler. | Ve başkası dedi: iki ağaca yahut iki dala; | onu dalı dala düğümler; | ve der ki: eğer kadın ahit üzere ise | ve ona hıyanet etmemişse bu, hâli üzere düğümlü kalır; | yoksa ahdi bozmuştur. Ve |

| **الصحاح**’ta: eğer döner de ikisini | hâlleri üzere bulursa der ki: ehli ona hıyanet etmemiştir; yoksa | ona hıyanet etmiştir; ve işte bu **الرَّتْمُ** ve **الرَّتِيمَة**’dir. | Ve **المحكم**’de: eğer döner de ikisini | düğümlediği üzere bulursa der ki: karısı vefa göstermiştir; | ve eğer onları düğümlediği üzere bulmazsa der ki: | bozmuştur. Ve İbnü’s-Sikkît, şairin | **تَعْقَاد الرَّتَم** sözünü böyle tefsir etti; ve | geçmişti; ve İbn Berrî onu inkâr etti. Ve dedi: | **الرَّتَائِمُ** bir ağacı bırakıp başka ağaca bağlanmaz. | | ( **ورَتَم في بَنِي فُلان** ) yani: ( yetişti ); | ve **رَتَم**: ( zikredilen bitki olan **الرَّتَم**’i yemekten bir baygınlık onu aldı ). ( Ve onlar | **رَتَامَى**’dır, **سُكارَى** gibi ); ve **رَتَمَت** | ( keçi ) onu ( otladığında ); ve **الرَّتْماء**: | ( deve )dir ki ( onu yer, ona alışır ve ona düşkünlük gösterir ) yani: tutkunlaşır. | | Ve **الرَّتْماء**: ( **الرَّتَم** taşıyan )dır; | ve o ( su ile dolu kırba )dır. | | Ve **الرُّتامُ** ( **غُراب** gibi: **الرُّفاتُ** ) yani: | kırılmış olan. Antere dedi: | % ( **أَلستُم تَغْضَبُون إذا رَأَيْتُم** % | **يَمِيني وَعْثَةً وفَمِي رُتامَا** ) % | | Ve denilir: ( falan kimse ) ( bir kelime ile ) **ما رَتَم** | yani: ( onunla konuşmadı ); Cevherî onu nakletti. | | ( Ve hâlâ **رَاتِماً** idi ) bu iş üzere | yani: ( ikamet eden ). Ve Ya‘kūb iddia etti ki | onun **مِيم**’i bedeldir; zira **رَتَم** “**رَتَب**” mânasında vârid olmadı. | Ve İbn Cinnî, onun **الرَّتَمة** ve **الرَّتِيمة**’den olmasını câiz gördü. | Ve Ebû Hayyân, bazı şeyhlerinden naklen dedi: | fâ‘il üzerine cârî olan sıfatta ekseriyet, | **فَعَل** üzerine cârî olmasıdır; ve **رَتَم** **الرَّتِيمة**’den vârid olmadı; | o hâlde bedel daha evlâdır; bunu şeyhimiz söyledi. Ben dedim: | İbn Cinnî iki vechi zikretti; ve | **مِيم**’in aslî oluşunu kendi tarafından bir ihtimal kıldı; | ve ziyadeyi, daha önce **المُوَحَّدة**’de geçtiği üzere zâhir kıldı. |

| | ( **وأَرَتَم الَفَصِيلُ** : hörgücünde **أَجْذَى** oldu ). | | ( **وَشَرٌّ تُرْتُم** , **قُنْفُذ** ve **حُنْدَب** gibi: | daim ) yahut sabit, mukim. Onun **مِيم**’i, **ترتب**’in **باء**’sından bedeldir; ve ilk **التَّاء** zâiddir; çünkü asıllarda **جَعْفَر** gibi yoktur; ve **الموحدة**’de zikredilmiştir. | | ( **وخالدَةُ بِنْتُ أَرْتم** ) b. Amr b. Harace ( Düreyd b. | es-Sımme’yi mızraklayan Kerdem’in annesi ). | | ( **والرَّتِيم** ) **أَمِير** gibi: ( yavaş yürüyüş ). | | [ ] Ve ona istidrâk olunanlardandır: | | **الأَرْتَمُ**: sözü fasih söylemeyen ve onu anlatmayan; sanki burnu kırılmış gibidir; onun zikri hadiste gelmiştir; ve **المثلثة** ile de rivayet olunur; ve gelecektir. | | **ويَرْتَمُ**: Benî Süleym diyarında bir dağdır; ve **المُثَلَّثَة** ile rivayet olunur; ve gelecektir. | | **والرَّتِيمَة**: ince ağaçtandır; bunu Ebû Hanîfe söyledi. | | Ve **رَتَم** , harekeli: Gatafân beldelerinden bir mevzidir; bunu Nasr söyledi. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَتَمَ
1 رَتَمَ ذ , (T, S, M, K,) aor. رَتِمَ , (M, K,) inf. n. رَتْمٌ, (T, S, M, K,) He broke a thing: (ISk, T, S, M, K:) and bruised it, or crushed it, (ISk, T, M, K, TA,) much: (M, and so in the CK:) or, (M, K,) accord. to Lh, (M,) specially, (M, K,) he broke (M) the nose: (M, K: [but see رَتْمٌ, below:]) and رَثَمَ [q. v.] signifies the same: you say, رَتَمَ أَنْفَهُ and رَثَمَهُ [He broke his nose]. (T, S.) -A2- See also 4. -A3- مَا رَتَمَ بِكَلِمَةٍ He spoke not a word. (T, S, M, K.) -A4- رَتَمَتِ المِعْزَى The goats pastured upon the plant called الرَّتَم [in the CK الرَّتْم]. (K, * TA.) ― -b2- And رَتَمَ He became affected with swooning from eating the plant so called. (K, * TA.) -A5- رَتَمَ فِى بَنِى فُلَانٍ He grew up among the son of such a one. (K.)

ارتم
4 ارتم ذ , inf. n. اـِرْتَامٌ, [app. He tied a رَتِيمَة, q. v.]. (T.) رَتْمٌ, also, as an inf. n., [i. e. of ↓ رَتَمَ,] signifies The tying a thread, or string, upon one's own finger for the purpose of remembering something. (KL.) ― -b2- And ارتمهُ, (inf. n. as above, S,) He tied upon his (a man's, T, S, Mgh) finger a thread, or string, such as is termed رَتِيمَة. (T, S, M, Mgh, K.) -A2- Also He (a young camel) bore fat in his hump. (K.)

5 تَرَتَّمَ see what next follows.

ارتتم
8 ارتتم ذ , (Mgh, K,) or ارتتم بِرَتِيمَةٍ or بِرَتَمَةٍ, (M, TA,) and ↓ ترتّم, (M, K,) He had a thread, or string, such as is termed رَتِيمَة or رَتَمَة tied upon his finger. (M, Mgh, K.)

رَتْمٌ
رَتْمٌ ذ (S, M, K) and ↓ رَتِيمٌ (M, K) and ↓ مَرْتُومٌ (S, K) signify the same; i. e. Broken: (S, M, K:) and bruised, or crushed, (M, K, TA,) much: (M, and so accord. to the CK:) the first being an inf. n. used as an epithet. (M, K.) Ows Ibn-Hajar says,
لَأَصَبَحَ رَتْمًا دُقَاقَ الحَصَى
مَكَانَ النَّبِىِّ مِنَ الكَاثِبِ
(S, in the present art.,) i. e. It (referring to a mountain called الصَاقِب) would become [broken, having the pebbles crushed,] like the sands around the mountain El-Káthib. (S in art. نبو. [But there are other explanations of النبىّ and الكاثب as here used. In the T, in art. رثم, a different reading is given: لاصبح رَثْمًا.]) -A2- See also رَتِيمَةٌ. ― -b2- [Freytag, misled by the CK, has assigned to رَتْمٌ a signification that belongs to رَتَمٌ.]

رَتَمٌ
رَتَمٌ ذ [applied in the present day to The shrub broom; to several species thereof: spartium monospermum of Linn.: genista rætam of Forsk.: (Delile, Flor. Aegypt. Illustr., no. 657:) spartium: (Forskål, Flora Aegypt. Arab., p. lvi.:) and phalaris setacea: (Idem, p. lx.:)] a species of plant: (T:) or a species of tree; (Mgh;) or so ↓ رَتَمَةٌ; of which the former is the pl. [or rather coll. gen. n.]: (S:) or the latter, (Lth, T,) or the former, (AHn, M, K,) the latter being its n. un., (K,) a certain plant, of the shrub-kind; (AHn, T, M, K;) as though by reason of its slenderness, it were likened to the thread, or string, called رَتَمِ: (AHn, T, * K, * TA: [see this word voce رَتِيمَةٌ: in the CK, in the present instance, erroneously written رَقْم:]) and so ↓ رَتِيمَةٌ: (AHn, T:) its flower is like the خِيرِىّ [or yellow gilliflower], and its seed is like the lentil: each of these (i. e. the flower and the seed, TA) strongly provokes vomiting: the drinking the expressed juice of its twigs, fasting, is a beneficial remedy for sciatica (عِرْقُ النَّسَا); and likewise the using as a clyster an infusion thereof in sea-water: and the swallowing twenty-one grains thereof, fasting, prevents the [pustules called] دَمَامِيل. (K.) When a man was about to make a journey, he betook himself to two branches, or two trees, and tied one branch to another, and said, “ If my wife be faithful to the compact, this will remain tied as it is; otherwise, she will have broken the compact: ” so says As; and ISk says the like: (T:) or he betook himself to a tree, (S, K,) or to the species of tree called رَتَم, (ISk, Mgh,) and tied together two branches thereof, (ISk, S, Mgh, K,) or he tied together two trees; (M;) and if he returned and found them as he tied them, he said that his wife had not been unfaithful to him; but otherwise, that she had been so: (ISk, S, M, Mgh, K:) this [pair of branches or trees] is called الرَّتَمُ [in the CK, erroneously, الرَّتْمُ] and ↓ الرَّتِيمَةُ: (K:) or this is what is meant by ↓ الرَّتِيمَةُ: (M:) or this [action] is what is meant by تَعْقَادُ الرَّتَمِ in the following verse: (As, ISk, T, Mgh:) but IB says that الرَّتَائِمُ [pl. of ↓ الرَّتِيمَةُ] does not mean peculiarly one kind of trees exclusively of others: and he cites this verse as an ex. of الرَّتَمُ meaning the threads, or strings, so called; (TA;) as does AZ. (Mgh.) A rájiz says,
هَلْ يَنْفَعَنْكَ اليَوْمَ اـِنْ هَمَّتْ بِهِمْ
كَثْرَةُ مَا تُوصِى وَتَعْقَادُ الرَّتَمْ
[Will the muchness of thine enjoining, and the tying of the retem, be indeed of use to thee to-day, if she be desirous of them?]. (T, S, Mgh.) ― -b2- See also رَتِيمَةٌ, in two places. -A2- Also A [leathern water-bag such as is called] مَزَادَة that is filled (IAar, T, K) with water: (IAar, T:) or a [water-skin such as is called] مَزَاد. (M, TT.) -A3- And A road, or way; or the middle, or main part and middle, thereof; or a beaten track; syn. مَحَجَّةٌ. (IAar, T, K.) -A4- And Suppressed, low-sounding, occult, or secret, speech or language. (IAar, T, K.) -A5- And Perfect shame or sense of shame or pudency. (IAar, T, K.)

رَتْمَةٌ
رَتْمَةٌ ذ : see رَتِيمَةٌ.

رَتَمَةٌ
رَتَمَةٌ ذ : see رَتَمٌ [of which it is the n. un.]: ― -b2- and see also رَتِيمَةٌ.

رَتْمَآءُ
رَتْمَآءُ ذ A she-camel that eats the plant called الرَّتَم, and keeps to it, and is fond of it. (K, TA.) ― -b2- And That carries the filled مَزَادَة (K, TA) called رَتَم. (TA.)

رُتامٌ
رُتامٌ ذ A thing broken in pieces, or into small pieces; crushed; or crumbled. (K, TA.)

رَتِيمٌ
رَتِيمٌ ذ : see رَتْمٌ: -A2- and see also رَتِيمَةٌ. -A3- Also A slow pace. (K.)

رَتِيمَةٌ
رَتِيمَةٌ ذ (T, S, M, Mgh, K) and ↓ رَتَمَةٌ, (T, M, L,) the latter written thus by IB on the authority of 'Alee Ibn-Hamzeh, (L, TA,) or ↓ رَتْمَةٌ, (S, K, [in one copy of the S written رَتَمة, and in my copy of the Mgh without any syll. signs,] A thread, or string, that is tied upon the finger for the purpose of reminding one (T, S, M, Mgh, K) of some object of want: (T, S:) pl. of the first, رَتَائِمُ (S, M, Mgh, K) and رِتَامٌ; (M, K;) and [coll. gen. n.] of the second, ↓ رَتَمٌ; (M, IB;) and of the third, [if it be correct,] ↓ رَتْمٌ: (K: in the CK رُتْمٌ:) IAar says that ↓ رَتِيمٌ signifies the thread, or string, for reminding; but others say رَتِيمةٌ: Lth says that ↓ رَتِمٌ signifies a thread, or string, that is tied upon the finger, or upon the signet-ring, for a sign, or token: (T:) and IB cites the verse cited above voce رَتَمٌ as an ex. of this word in the sense here assigned to it as a pl. [or coll. gen. n.]; (TA;) and so does AZ. (Mgh.) The binding of رَتَائِم [upon the fingers] is forbidden in a trad.: and it is said that المُسْتَذْكِرُ بِالرَّتَائِمِ مُسْتَهْدفٌ للشَّتَائم [He who seeks to remember by means of the threads, or strings, that are tied upon the fingers for the purpose of reminding becomes a butt for revilings]. (TA.) ― -b2- See also رَتَمٌ, in four places.

رُتَامَي
رُتَامَي ذ [a pl. of which the sing. is not mentioned], like سُكَارَي, Persons affected with swooning from eating the plant called الرَّتَم. (K.)

مَا زَالَ رَاتِمًا عَلَي هٰذَا الأَمْرِ
مَا زَالَ رَاتِمًا عَلَي هٰذَا الأَمْرِ ذ means He ceased not to be constantly occupied in this affair: (T, M, K, * TA:) Yaakoob asserts that the م of راتما is a substitute [for ب], though رَتَمَ does not occur in the sense of رَتَبَ: (M, TA:) IJ says that this may be the case, or that the word may be from الرَّتَمَةُ and الرَّتِيمَةُ. (TA.) [See also رَاتبٌ: and see تُرْتُمٌ, below.]

أَرْتَمُ
أَرْتَمُ ذ [app. Having his nose broken. ― -b2- And hence,] One who does not speak clearly, nor intelligibly; as though his nose were broken: occurring in a trad.: or, as some relate it, أَرْثَمُ [q. v.]. (TA.)

شَرُّ تُرْتُمٌ
شَرُّ تُرْتُمٌ ذ and تُرْتَمٌ Continual, or constant, evil: (K, TA:) the م is a substitute for the ب of تُرْتَُب; and the former ت is augmentative, because there is no word like جُعْفَرٌ consisting of radical letters. (TA.) [See also رَاتِمًا, above.]

مَرْتُومٌ
مَرْتُومٌ ذ : see رَتْمٌ.

##### Türkçe

رَتَمَ
1 **رَتَمَ** ذ , (T, S, M, K,) muzârîsi **رَتِمَ** , (M, K,) mastarı **رَتْمٌ**, (T, S, M, K,) O, bir şeyi kırdı: (ISk, T, S, M, K:) ve onu berteledi, yahut ezdi, (ISk, T, M, K, TA,) çokça: (M, ve CK’de de böyledir:) yahut, (M, K,) Lh’ye göre, (M,) özellikle, (M, K,) burnu kırdı: (M, K: [lâkin aşağıda **رَتْمٌ**’e bak:]) ve **رَثَمَ** [bk.] aynı mânâyı ifade eder: **رَتَمَ أَنْفَهُ** ve **رَثَمَهُ** dersin [Burnunu kırdı]. (T, S.) -A2- 4’e de bak. -A3- **مَا رَتَمَ بِكَلِمَةٍ** Bir kelime konuşmadı. (T, S, M, K.) -A4- **رَتَمَتِ المِعْزَى** Keçiler **الرَّتَم** denilen bitkide otladı [CK’de **الرَّتْم**]. (K, * TA.) ― -b2- Ve **رَتَمَ** O, bu denilen bitkiyi yemekten baygınlıkla etkilenmiş oldu. (K, * TA.) -A5- **رَتَمَ فِى بَنِى فُلَانٍ** O, falanın oğulları arasında büyüdü. (K.)

ارتم
4 **ارتم** ذ , mastarı **اـِرْتَامٌ**, [görünüşe göre **رَتِيمَة** bağladı, bk.]. (T.) **رَتْمٌ** dahi, bir mastar olarak, [yani ↓ **رَتَمَ**’ın,] Bir şeyi hatırlamak maksadıyla kişinin kendi parmağı üzerine bir iplik yahut sicim bağlamayı ifade eder. (KL.) ― -b2- Ve **ارتمهُ**, (mastarı yukarıdaki gibi, S,) O, onun (bir adamın, T, S, Mgh) parmağı üzerine **رَتِيمَة** diye adlandırılan türden bir iplik yahut sicim bağladı. (T, S, M, Mgh, K.) -A2- Keza O (genç deve) hörgücünde yağ taşıdı. (K.)

5 **تَرَتَّمَ** bir sonraki şeye bak.

ارتتم
8 **ارتتم** ذ , (Mgh, K,) yahut **ارتتم بِرَتِيمَةٍ** veya **بِرَتَمَةٍ**, (M, TA,) ve ↓ **ترتّم**, (M, K,) O, parmağına **رَتِيمَة** veya **رَتَمَة** diye adlandırılan türden bir iplik yahut sicim bağlanmış olarak bulundu. (M, Mgh, K.)

رَتْمٌ
**رَتْمٌ** ذ (S, M, K) ve ↓ **رَتِيمٌ** (M, K) ve ↓ **مَرْتُومٌ** (S, K) aynı mânâya gelir; yani: Kırık: (S, M, K:) ve çokça berteletilmiş yahut ezilmiş, (M, K, TA,) (M, ve CK’ye göre de böyledir:) birincisi, sıfat olarak kullanılan bir mastardır. (M, K.) Ows İbn-Hacer der ki,
لَأَصَبَحَ رَتْمًا دُقَاقَ الحَصَى
مَكَانَ النَّبِىِّ مِنَ الكَاثِبِ
(S, bu maddede,) yani: O ( **الصَاقِب** denilen bir dağa işaretle) [kırık, çakılları ezilmiş olarak] El-Káthib dağı çevresindeki kumlar gibi olurdu. (S, نبو maddesinde. [Lâkin burada kullanıldığı üzere **النبىّ** ve **الكاثب** için başka açıklamalar vardır. T’de, رثم maddesinde, farklı bir okunuş verilmiştir: لاصبح **رَثْمًا**.]) -A2- **رَتِيمَةٌ**’ye de bak. ― -b2- [Freytag, CK tarafından yanıltılarak, **رَتْمٌ**’e **رَتَمٌ**’a ait olan bir mânâyı nisbet etmiştir.]

رَتَمٌ
**رَتَمٌ** ذ [günümüzde, süpürge çalısı denilen çalıya; onun birkaç türüne: Linn.’in spartium monospermum’una: Forsk.’un genista rætam’ına: (Delile, Flor. Aegypt. Illustr., no. 657:) spartium’a: (Forskål, Flora Aegypt. Arab., s. lvi.:) ve phalaris setacea’ya: (aynı, s. lx.:)] bir bitki türü: (T:) yahut bir ağaç türü; (Mgh;) yahut böylesi ↓ **رَتَمَةٌ**; bunlardan birincisi çoğuldur [yahut daha doğrusu cins-isimdir]: (S:) yahut ikincisi, (Lth, T,) yahut birincisi, (AHn, M, K,) ikincisi onun tekilidir, (K,) çalı cinsinden belirli bir bitki; (AHn, T, M, K;) sanki inceliği sebebiyle, **رَتَمِ** denilen ipliğe yahut sicime benzetilmiş gibi: (AHn, T, * K, * TA: [bu kelimeye **رَتِيمَةٌ** maddesinde bak: CK’de, burada, yanlışlıkla **رَقْم** yazılmıştır:]) ve böylesi ↓ **رَتِيمَةٌ**: (AHn, T:) çiçeği **خِيرِىّ** gibidir [yahut sarı şebboy], ve tohumu mercimek gibidir: bunların her biri (yani çiçek ve tohum, TA) şiddetle kusturur: dallarının sıkılmış suyunu aç karnına içmek siyatik ( **عِرْقُ النَّسَا** ) için faydalı bir devadır; ve keza deniz suyunda bunun demlemesini lavman olarak kullanmak: ve bunun yirmi bir tanesini aç karnına yutmak **دَمَامِيل** denilen [çıbanları] önler. (K.) Bir adam yolculuk yapacak olduğunda, iki dala yahut iki ağaca yönelir, bir dalı diğerine bağlar ve derdi ki: “Eğer karım ahde vefalı ise, bu olduğu gibi bağlı kalacaktır; yoksa, o ahdi bozmuş olacaktır:” As böyle söyler; ISk da benzerini söyler: (T:) yahut bir ağaca, (S, K,) yahut **رَتَم** denilen ağaç türüne, (ISk, Mgh,) yönelir ve onun iki dalını birbirine bağlardı, (ISk, S, Mgh, K,) yahut iki ağacı birbirine bağlardı; (M;) ve eğer dönüp de onları bağladığı gibi bulursa, karısının kendisine hıyanet etmediğini söylerdi; aksi halde, ettiğini: (ISk, S, M, Mgh, K:) bu [iki dal yahut iki ağaç] **الرَّتَمُ** diye adlandırılır [CK’de yanlışlıkla **الرَّتْمُ**] ve ↓ **الرَّتِيمَةُ**: (K:) yahut bununla kastedilen ↓ **الرَّتِيمَةُ**’dir: (M:) yahut aşağıdaki beyitteki **تَعْقَادُ الرَّتَمِ** ile kastedilen budur: (As, ISk, T, Mgh:) lâkin IB, **الرَّتَائِمُ**’in [↓ **الرَّتِيمَةُ**’nin çoğulu] diğerlerinden ayrı olarak yalnız bir ağaç türünü özellikle ifade etmediğini söyler: ve bu beyti, **الرَّتَمُ**’ün bu denilen iplikler yahut sicimler mânâsına bir örnek olarak getirir; (TA;) AZ de böyledir. (Mgh.) Bir râciz der ki,
هَلْ يَنْفَعَنْكَ اليَوْمَ اـِنْ هَمَّتْ بِهِمْ
كَثْرَةُ مَا تُوصِى وَتَعْقَادُ الرَّتَمْ
[Bugün, eğer onlara heves etmişse, senin çokça vasiyet etmen ve **الرَّتَم**’i bağlaman gerçekten sana fayda verir mi?]. (T, S, Mgh.) ― -b2- İki yerde **رَتِيمَةٌ**’ye de bak. -A2- Keza Su ile doldurulmuş (IAar, T, K) [**مَزَادَة** denilen türden] bir deri su tulumu: (IAar, T:) yahut [**مَزَاد** denilen türden] bir su kırbası. (M, TT.) -A3- Ve Bir yol yahut güzergâh; yahut onun orta kısmı yahut ana kısmı ve ortası; yahut dövülmüş patika; eş anlamlısı **مَحَجَّةٌ**. (IAar, T, K.) -A4- Ve Bastırılmış, alçak sesli, gizli yahut sır konuşma yahut dil. (IAar, T, K.) -A5- Ve Tam bir hayâ yahut hayâ duygusu yahut iffet. (IAar, T, K.)

رَتْمَةٌ
**رَتْمَةٌ** ذ : **رَتِيمَةٌ**’ye bak.

رَتَمَةٌ
**رَتَمَةٌ** ذ : **رَتَمٌ**’a bak [onun tekili olarak]: ― -b2- ve ayrıca **رَتِيمَةٌ**’ye de bak.

رَتْمَآءُ
**رَتْمَآءُ** ذ **الرَّتَم** denilen bitkiyi yiyen, ona devam eden ve onu seven dişi deve. (K, TA.) ― -b2- Ve **رَتَم** denilen dolu **مَزَادَة**’yi taşıyan. (TA.)

رُتامٌ
**رُتامٌ** ذ Parça parça yahut küçük parçalara ayrılmış; ezilmiş; yahut ufalanmış bir şey. (K, TA.)

رَتِيمٌ
**رَتِيمٌ** ذ : **رَتْمٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **رَتِيمَةٌ**’ye de bak. -A3- Keza Yavaş bir yürüyüş. (K.)

رَتِيمَةٌ
**رَتِيمَةٌ** ذ (T, S, M, Mgh, K) ve ↓ **رَتَمَةٌ**, (T, M, L,) ikincisi, 'Alee İbn-Hamzeh’in rivayetine dayanarak IB tarafından böyle yazılmıştır, (L, TA,) yahut ↓ **رَتْمَةٌ**, (S, K, [S’nin bir nüshasında **رَتَمة** yazılmıştır, ve benim Mgh nüshamda harekesizdir,] Bir ihtiyacı hatırlatmak maksadıyla parmağa bağlanan bir iplik yahut sicim: (T, S, M, Mgh, K) bir ihtiyaç nesnesinden dolayı: (T, S:) birincinin çoğulu **رَتَائِمُ** (S, M, Mgh, K) ve **رِتَامٌ**; (M, K;) ve ikincinin [cins-ismi] ↓ **رَتَمٌ**; (M, IB;) ve üçüncünün, [eğer doğru ise,] ↓ **رَتْمٌ**: (K: CK’de **رُتْمٌ**:) IAar, ↓ **رَتِيمٌ**’in hatırlatma için olan iplik yahut sicim mânâsına geldiğini söyler; fakat başkaları **رَتِيمةٌ** der: Lth, ↓ **رَتِمٌ**’in, bir işaret yahut alâmet için parmağa yahut mühür yüzüğüne bağlanan bir iplik yahut sicim mânâsına geldiğini söyler: (T:) ve IB, yukarıda **رَتَمٌ** maddesinde zikredilen beyti, bu kelimenin burada ona verilen mânâda bir çoğul [yahut cins-isim] olarak kullanımına örnek getirir; (TA;) AZ de böyledir. (Mgh.) Parmaklara **رَتَائِم** bağlamak bir hadiste yasaklanmıştır.: ve denilmiştir ki **المُسْتَذْكِرُ بِالرَّتَائِمِ مُسْتَهْدفٌ للشَّتَائم** [Hatırlatmak maksadıyla parmaklara bağlanan iplikler yahut sicimler vasıtasıyla hatırlamaya çalışan, sövgülere hedef olur]. (TA.) ― -b2- Dört yerde **رَتَمٌ**’a da bak.

رُتَامَي
**رُتَامَي** ذ [tekili zikredilmeyen bir çoğul], **سُكَارَي** gibi, **الرَّتَم** denilen bitkiyi yemekten baygınlıkla etkilenmiş kimseler. (K.)

مَا زَالَ رَاتِمًا عَلَي هٰذَا الأَمْرِ
**مَا زَالَ رَاتِمًا عَلَي هٰذَا الأَمْرِ** ذ şu mânâya gelir: O, bu işte sürekli meşgul olmaktan geri durmadı: (T, M, K, * TA:) Yaakoob, **راتما**’daki **م**’nin [**ب** yerine] bir bedel olduğunu ileri sürer; hâlbuki **رَتَمَ**, **رَتَبَ** mânâsında vârid olmaz: (M, TA:) IJ, bunun böyle olabileceğini, yahut kelimenin **الرَّتَمَةُ** ve **الرَّتِيمَةُ**’den olabileceğini söyler. (TA.) [Ayrıca **رَاتبٌ**’e bak: ve aşağıda **تُرْتُمٌ**’e de bak.]

أَرْتَمُ
**أَرْتَمُ** ذ [görünüşe göre Burnu kırık olan. ― -b2- Ve bundan dolayı,] Açıkça da anlaşılır biçimde de konuşmayan; sanki burnu kırıkmış gibi: bir hadiste vârid olmuştur: yahut, bazılarınca rivayet edildiği üzere, **أَرْثَمُ** [bk.]. (TA.)

شَرُّ تُرْتُمٌ
**شَرُّ تُرْتُمٌ** ذ ve **تُرْتَمٌ** Sürekli yahut devamlı kötülük: (K, TA:) **م**, **تُرْتَُب**’deki **ب**’nin bedelidir; ve önceki **ت** ziyadedir; çünkü aslî harflerden oluşan **جُعْفَرٌ** gibi bir kelime yoktur. (TA.) [Ayrıca yukarıda **رَاتِمًا**’ya da bak.]

مَرْتُومٌ
**مَرْتُومٌ** ذ : **رَتْمٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَتَمَ
رَتَمَ I ( n. ac. رَتْم 1 ),
a.  Crushed, smashed, broke.

أَرْتَمَ
أَرْتَمَ IV ,
a.  Twisted a thread round the finger ( as a reminder ).

تَرَتَّمَ
تَرَتَّمَ V ,  اِرْتَتَمَ VIII ,
a.  see IV .

رَتْمَة
رَتْمَة 1t , ( pl. رَتْم 1 ),
a.  Thread wound round the finger ( as a reminder )

رَتَم
رَتَم 4 ,
a.  Broom, gorse, genista ( plant ).

b.  Water-bottle.

c.  Whispering, muttering.

d.  Shame.

رَتِيْمَة
رَتِيْمَة 25t , ( pl. رِتَاْم 23 ,  رَتَاْئِمُ 46 ),
a.  see 1t .

##### Türkçe

رَتَمَ
**رَتَمَ** I (mastar **رَتْم** 1),
a. Ezdi, parçaladı, kırdı.

أَرْتَمَ
**أَرْتَمَ** IV,
a. Bir ipliği parmağa doladı (hatırlatma olarak).

تَرَتَّمَ
**تَرَتَّمَ** V, **اِرْتَتَمَ** VIII,
a. IV’e bak.

رَتْمَة
**رَتْمَة** 1t, (çoğulu **رَتْم** 1),
a. Parmağa dolanmış iplik (hatırlatma olarak).

رَتَم
**رَتَم** 4,
a. Süpürge otu, dikenli çalı, genista (bitki).

b. Su tulumu.

c. Fısıldama, mırıldanma.

d. Utanç.

رَتِيْمَة
**رَتِيْمَة** 25t, (çoğulu **رِتَاْم** 23, **رَتَاْئِمُ** 46),
a. 1t’ye bak.
