# رتن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AA%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AA%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رتن

ت ر ن
رتن ، تنر ، نتر ، ترن .
( رتن ) : قال الليث : المُرَتَّنَة الخُبْزَةُ المشَحَّمَةُ والرَّتْم والرَّتنُ خَلطُ الشّحْمِ بالعجين .
قلت : حَرَصْتُ على أن أجد هذا الحرف لغير الليث فلم أجد له أصلاً ولا آمن أن يكون الصواب المُرَثّنةُ بالثاء مِن الرّثَان وهي الأمطارُ الخَفِيفَةُ فَكأَن تَرْثينَها ترويتُها بالدسم .
تنر : قال الله جلّ وعزّ : ( إِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ ) ( هود : 40 ) .
قال أبو إسحاق : أَعْلَمَ اللَّهُ جلّ وعزّ أن وقت هلاككم فَوْرُ التَّنُّور .
وقيل في التنور أقوال قيل التَّنورُ وجهُ الأرض ، ويقال : أراد أن الماء إذا فار من ناحية مَسْجِدِ الكوفة ، وقيل : أيضاً أن التَّنُّور تَنْوِير الصبح .
ورُويَ عن ابن عباس أنه قال : فار التَّنُّور قال : التَّنُّور الذي بالجزيرة وهي عَيْنُ الْوَرْدِ واللَّهُ أعلم بما أراد .
وعن علي رضي الله عنه : التَّنُّورُ تَنْوِيرُ الصُّبْح .
وعن عِكْرِمَة : التَّنُّورُ وجْهُ الأرض ، ويقال : أراد أن الماءَ إذا فار من ناحية مَسْجِد الكوفة .
وعن مجاهد : التنور حَيْثُ يَنْبَجِسُ الماء فيه ، أمر نوح أن يركب ومن معه السفينة .
وقال الليث : التنُّورُ عَمَّتْ بكل لسان وصَاحِبُه تَنَّارٌ .
قول من قال : إن التنّور عمت بكل لسان يدل على أن الأصل في الاسم عجميّ فعَرَّبَتْها العَرَبُ فصار عربياً على بناء فَعُّول ، والدليل على ذلك أن أصل بنائه تَنَرَ ، ولا يُعْرَفُ في كلام العرب لأنَّه مُهْمَلٌ وهو نظيرُ ما دخل في كلام العرب من كلام العجم مثل الدّيباج والدِّينار والسُّنْدُس والإستبرق وما أَشْبَهها ، ولما تكلَّمت بها العرب صارت عربيَّة .
قلت : ذَاتُ التَّنانِير عَقَبَةٌ بِحِذَاءِ زُبالَة مما يلي المَغْرِب مِنها .
نتر : قال اللّيث : النَّتْرُ جَذْبٌ فيه جَفْوَة ، والإنسانُ يَنْتُر في مَشيِه نَتْراً كأنه ينجذبُ جَذْباً .
ابن السكيت : يقال : رَمْيٌ سَعْرٌ وضَرْبٌ هَبْرٌ وَطَعْنٌ نَتْرٌ ، قال : وهو مثل الخَلْس يختلسها الطاعن اختلاساً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّتْرَةُ الطَّعْنَةُ النافذة .
وقال الشافعي في الرجل يَسْتَبِرىءُ ذَكرَه إذا بال أن يَنْتُرَهُ نَتْراً مرة بعد أخرى كأنه يجتذبه اجتذاباً .
وفي الحديث : ( إن أحدهم لَيُعَذَّبُ في قبره فيقال : إنه لم يكن يستَنتِر عند بوله ) . الاستنتار : الاجتذاب مرة بعد مرة يعني الاستبراء .
وفي حديث عليّ : اطعنوا النَّتر أي الخلْس ، وهو من فعل الحذّاق .
ترن : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : العرب تقول للأَمة : تُرْنَى وفَرْتَنَى ، وتقول لِوَلد البَغِيّ : ابن تُرْنى وابن فَرْتَنَى .
وقال صخر الغيّ :
فإنَّ ابنَ تُرْنَى إذا جِئْتُكم
أَراه يُدَافِعُ قَوْلاً عَنِيفاً
قلت : ويحتمل أن يكون تُرْنَى مأخوذةً من رُنِيَتْ تُرْنَى إذا أديم النظر إليها .

### Türkçe

ت ر ن
رتن ، تنر ، نتر ، ترن .

( **رتن** ) : Leys dedi: **المُرَتَّنَة** yağlanmış ekmektir; **الرَّتْم** ve **الرَّتن** içyağının hamurla karıştırılmasıdır.
Ben dedim: Bu harfi Leys’ten başkası için bulmaya özen gösterdim de onun için bir asıl bulamadım; doğru olanın, hafif yağmurlar olan **الرّثَان**’dan, **الثاء** ile **المُرَثّنة** olması ihtimalinden emin değilim; sanki onu yağla sulandırman, onu içyağ ile ıslatmandır.

**تنر** : Allah, azîz ve celîl, dedi: ( إِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَفَارَ **التَّنُّورُ** ) (Hûd: 40).
Ebû İshâk dedi: Allah, azîz ve celîl, helâkinizin vaktinin **التَّنُّورُ**’un kaynaması olduğunu bildirdi.
Ve **التنور** hakkında sözler söylendi: **التَّنور** yerin yüzüdür denildi; ve denilir: suyun Kûfe mescidinin taraflarından kaynamasını murad etti; ve ayrıca denildi: **التَّنُّور** sabahın aydınlanmasıdır.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki şöyle dedi: **التَّنُّورُ** kaynadı; dedi ki: Cezîre’de olan **التَّنُّورُ**’dur; o da **عَيْنُ الْوَرْدِ**’dür; Allah, murad ettiğini daha iyi bilendir.
Ali’den, Allah ondan razı olsun: **التَّنُّورُ** sabahın aydınlanmasıdır.
İkrime’den: **التَّنُّورُ** yerin yüzüdür; ve denilir: suyun Kûfe mescidinin taraflarından kaynamasını murad etti.
Mücâhid’den: **التنور** suyun içinde fışkırdığı yerdir; Nûh’a, kendisi ve beraberindekilerle gemiye binmesi emredildi.
Leys dedi: **التنُّورُ** her dilde yaygınlaştı; onun sahibi **تَنَّارٌ**’dır.

“**التنّور** her dilde yaygınlaştı” diyenin sözü, ismin aslının Acemî olduğuna delâlet eder; Araplar onu Arapçalaştırdı da **فَعُّول** vezni üzere Arapça oldu; bunun delili, bina edilişinin aslının **تَنَرَ** olmasıdır; Arapların sözünde bilinmez; çünkü o ihmâldir; Arapların sözüne Acemlerin sözünden giren **الدّيباج** ve **الدِّينار** ve **السُّنْدُس** ve **الإستبرق** ve benzerleri gibidir; Araplar onunla konuşunca Arapça oldu.
Ben dedim: **ذَاتُ التَّنانِير**; Zübâle’nin hizasında, ondan batı tarafına düşen bir geçittir.

**نتر** : Leys dedi: **النَّتْرُ** içinde kabalık bulunan bir çekiştir; insan yürüyüşünde **نَتْراً** **يَنْتُر**; sanki bir çekişle çekilip durur.
İbnü’s-Sikkît: Denilir: **رَمْيٌ سَعْرٌ** ve **ضَرْبٌ هَبْرٌ** ve **طَعْنٌ نَتْرٌ**; dedi ki: o, **الخَلْس** gibidir; saplayan onu bir kapışla kapar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّتْرَةُ** nüfuz eden saplamadır.
Şâfiî, bevlettiğinde erkeğin zekerini istibrâ eden kimse hakkında dedi ki: onu, bir defadan sonra bir defa **نَتْراً** **يَنْتُرَهُ**; sanki onu çekişle çekip durur.
Hadiste: ( Şüphesiz onlardan biri kabirde azap olunur da denilir: o, bevli sırasında **يستَنتِر** etmezdi ). **الاستنتار**: bir defadan sonra bir defa çekiş; yani istibrâ.
Ali hadîsinde: **النَّتر**’e, yani **الخلْس**’e saplayın; o, mahirlerin fiilindendir.

**ترن** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar câriye için **تُرْنَى** ve **فَرْتَنَى** der; fâhişenin çocuğu için **ابن تُرْنى** ve **ابن فَرْتَنَى** der.
Sahr el-Gayy dedi:
فإنَّ ابنَ تُرْنَى إذا جِئْتُكم
أَراه يُدَافِعُ قَوْلاً عَنِيفاً

Ben dedim: **تُرْنَى**’nın, ona bakışın sürdürülmesi hâlinde “**تُرْنَى** **رُنِيَتْ**”dan alınmış olması ihtimali vardır.
