# رثن — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%86/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AB%D9%86/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%86.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: رثن

(باب الراء والثاء وما يثلثهما)
(رثد) الراء والثاء والدال أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نَضْدٍ وجَمع. يقال منه رَثَدْتُ المتاعَ، إذا نَضَدْتَ بعضَه على بعض. والمتاعُ المنضود رَثَد. وبذلك سُمِّي الرجل مَرْثداً. ومتاع رثِيدٌ ومرثود. وهو قوله:‏
فتَذَكَّرَا ثَقَلاً رثِيداً بَعْدَما *** ألقتْ ذُكاءُ يمينَها في كافِرِ(1)‏
وحكَى الكسائيُّ: أرثَدَ الرّجُل بالأرض كذا، أي أقامَ، ويقال: إنَّ المَرْثَدَ الكريمُ من الرِّجال(2). فأمّا قولُ القائل: إنَّ الرّثَد ضَعَفة الناس فذلك بمعنى التَّشبيه، كأنَّهم شُبِّهوا بالمتاع الذي يُنضَد بعضُه فوق بعض. يقولون: تركْنا على الماء رَثَداً ما يُطِيقون تَحَمُّلاً(3). والرَّثَد(4) أيضاً: ما يتلبّد من الثَّرى. يقال: احتفر القومُ حتَّى أرثَدُوا، أي بلغوا ذلك.‏
(رثع) الراء والثاء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على جَشَعٍ وطَمَع. كذا قال الخليل: إنّ الرّثَع الطَّمَع والحِرْص. قال الكسائيّ: رجلٌ راثِع، وهو الذي يرضَى من العطيّة بالطَّفيف ويُخادِنُ أخدانَ السَّوء. يقال رثِع رثَعاً.‏
(رثم) الراء والثاء والميم أُصَيْلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء. يقال: رثَمَت المرأة أنْفَها بالطِّيب: طَلَتْه. قال:‏
* شَمّاءَ مارِنُها بالمِسك مَرثُومُ(5) *‏
ومن هذا الباب: رُثِم أنفُه، وذلك إذا ضُرِب حتَّى يسيل دمُه. ومن الباب الرَّثَم: بياضٌ في جَحْفلة الفَرَس العُلْيا. وهي الرُّثْمَة. وهو القياس؛ كأن الجحفلة قد رُثِمَت ببياض.‏
(رثن) الراء والثاء والنون ليس بشيءٍ. وربما قالوا: أرضٌ مرثونةٌ. الرَّثَان، وهو ممّا زَعَموا: شِبْه الرَّذَاذ.‏
(رثي) الراء والثاء والحرف المعتل أُصَيْلٌ على رِقّة وإشفاق. يقال رثَيْتُ لفُلان: رقَقْتُ. ومن الباب قولُهم رَثَى الميِّت بشعرٍ. ومن العرب من يقول: رَثَأْت. وليس بالأصل, ومن الباب الرَّثْيَة: وجعٌ في المَفاصل.‏
فأمّا المهموز فهو أيضاً أُصَيْلٌ يدلُّ على اختلاطٍ. يقال أَرْثَأَ اللَّبَن: خَثُر. والاسم الرّثيئة. قالوا في أمثالهم: "إِنَّ الرَّثِيئة مما يُطفِئُ الغَضَبَ". قال أبو زيد: يقال ارْتَثَأَ عليهم أمْرُهُم: اختَلطَ. ومنه الرثيئة. ويقال: ارتَثَأَ في رأيه، أي خَلَط. وهم يَرْثَؤُون رَثْأً. ويقال الرَّثِيئة أن يخلط اللبن الحامض بالحُلْو(6).‏
والله أعلم بالصواب.‏
-------------------------------------------------
(1) البيت لثعلبة بن صعير المازني، من قصيدة في المفضليات (1: 126- 129). وأنشده في اللسان (رثد) بهذه الرواية أيضاً. وفي المفضليات: "فتذكرت".‏
(2) في القاموس: "وكمسكن: الرجل الكريم". ولم تذكر في اللسان.‏
(3) وكذا في اللسان. لكن في المجمل: "لا يطيقون محملاً".‏
(4) في الأصل: "وارثد". ولم أجد هذه الكلمة بهذا المعنى في غير المقاييس.‏
(5) البيت لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (رثم). وصدره:‏
* تثني النقاب على عرنين أرنبة *‏
(6) في الأصل: "الخلة"، صوابه من المجمل.‏
ـ

### Türkçe

(راء, ثاء ve ikisini üçleyenler babı)

(**رثد**) **الراء** ve **الثاء** ve **الدال** tek bir asıldır; bir **نَضْد** ve toplama üzerine delâlet eder. Ondan “**رَثَدْتُ** eşyayı” denir; bazılarını bazılarının üzerine dizdiğin zaman. Ve dizilmiş eşya **رَثَد**’dır. Bununla adam **مَرْثداً** diye adlandırıldı. Ve **رثِيدٌ** ve **مرثود** eşya. Ve o, onun sözüdür:‏
فتَذَكَّرَا ثَقَلاً رثِيداً بَعْدَما *** ألقتْ ذُكاءُ يمينَها في كافِرِ(1)‏
Ve Kisâî hikâye etti: “**أرثَدَ** adam yerde şöyle” yani ikamet etti; ve denir ki: “Şüphesiz **المَرْثَدَ** erkeklerden kerim olandır”(2). Amma söyleyenin sözü: “Şüphesiz **الرّثَد** insanların zayıflarıdır”; bu, teşbih mânâsınadır; sanki onlar, bazıları bazılarının üstüne dizilen eşyaya benzetilmişlerdir. Derler: “Suyun üzerinde, taşımaya güç yetirecekleri bir **رَثَداً** bıraktık”(3). Ve **الرَّثَد**(4) dahi: toprağın yapışıp keçeleşenidir. Denir: “Kavim kazdı; nihayet **أرثَدُوا**”; yani ona ulaştılar.‏

(**رثع**) **الراء** ve **الثاء** ve **العين** sahih bir asıldır; bir **جَشَعٍ** ve **طَمَع** üzerine delâlet eder. Halîl böyle dedi: “Şüphesiz **الرّثَع** **الطَّمَع** ve **الحِرْص**tır.” Kisâî dedi: **راثِع** adam; o, bağıştan azıcıkla razı olan ve kötülük dostlarının dostlarıyla dostluk edendir. Denir: **رثِع** **رثَعاً**.‏

(**رثم**) **الراء** ve **الثاء** ve **الميم** bir küçük asıldır; bir şeyi bir şeyle lekelemek üzerine delâlet eder. Denir: “Kadın burnunu güzel koku ile **رثَمَت**”: onu sürdü. Dedi ki:‏
* شَمّاءَ مارِنُها بالمِسك مَرثُومُ(5) *‏
Ve bu babdandır: “Burnu **رُثِم**”; bu, vurulup da kanı akıncaya kadardır. Ve babdandır **الرَّثَم**: atın üst dudağında bir beyazlık. O, **الرُّثْمَة**’dir. Ve o kıyastır; sanki dudak beyazlıkla **رُثِمَت** edilmiştir.‏

(**رثن**) **الراء** ve **الثاء** ve **النون** bir şey değildir. Ve belki dediler: **مرثونةٌ** yer. **الرَّثَان**; ve o, zannettikleri şeylerdendir: **الرَّذَاذ** benzeri.‏

(**رثي**) **الراء** ve **الثاء** ve illetli harf, incelik ve acıma üzerine bir küçük asıldır. Denir: “Falan için **رثَيْتُ**”: inceldim (acıdım). Ve babdandır onların sözü: “Ölüye şiirle **رَثَى**.” Ve Araplardan kimisi der: **رَثَأْت**. Asıl değildir. Ve babdandır **الرَّثْيَة**: eklemlerde bir ağrı.‏
Amma hemzeli olan ise, o da karışma üzerine delâlet eden bir küçük asıldır. Denir: “Sütü **أَرْثَأَ**”: koyulaştı. İsim **الرّثيئة**’dir. Mesellerinde dediler: “Şüphesiz **الرَّثِيئة** öfkeyi söndüren şeylerdendir.” Ebû Zeyd dedi: Denir: “İşleri onlara **ارْتَثَأَ**”: karıştı. Ondan **الرثيئة**. Ve denir: “Görüşünde **ارتَثَأَ**”; yani karıştırdı. Ve onlar **يَرْثَؤُون** **رَثْأً**. Ve denir: **الرَّثِيئة** ekşi sütü tatlı ile karıştırmandır(6).‏
Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.‏

-------------------------------------------------
(1) Beyit, Mâzenî Sa‘îr oğlu Sa‘lebe’nindir; Mufaddaliyât’ta (1: 126-129) bir kasidedendir. Lisân’da (**رثد**) bu rivayetle de okuttu. Mufaddaliyât’ta: “فتذكرت”.‏
(2) Kâmûs’ta: “Ve mesken gibi: kerim adam.” Lisân’da zikredilmedi.‏
(3) Lisân’da da böyledir. Lâkin Mücmel’de: “لا يطيقون محملاً”.‏
(4) Asılda: “وارثد”. Bu kelimeyi bu mânâ ile Mekâyîs’ten başka yerde bulmadım.‏
(5) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 572 ve Lisân’da (**رثم**). Sadrı:‏
* تثني النقاب على عرنين أرنبة *‏
(6) Asılda: “الخلة”; doğrusu Mücmel’dendir.‏
ـ
