# رثن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AB%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رثن

ث ر ن
رثن ، ثرن ، نثر : ( مستعملة ) .
رثن : قال بعضُ من لا أَعْتَمِده : تَرَثَّنَت المرأةُ ، إذا طَلَت وَجْههَا بغُمْرَة .
وقال أبو زيد : فيما رَوَى عنه ابنُ هانىء : الرَّثَانُ من الأمطار : القِطار المُتَتابعة يَفْصل بينهنّ ساعات ، أقلّ ما بينهنّ ساعة ، وأكثر ما بينهنّ يومٌ وليلة . وأَرْضٌ مُرَثَّنَة . وقد رُثِّنَت تَرْثيناً .
وفي ( نَوادر الأعْراب ) : أَرضٌ مَرْثُونَةٌ : أصَابَتْها رَثْنةٌ ، أي مَرْكُوكة .
وأَصابها رَثانٌ ، ورِثَامٌ .
وأرض مُرَثَّنة ، ومُرَثَّمة ، ومُثَرَّدَة ، كُلّ ذلك أصابها مَطَرٌ ضَعِيف .
ثرن : أبو العبّاس : عن ابن الأعْرابيّ : ثَرِن الرَّجُل ، إذا آذَى صَدِيقَه أو جارَه .
نثر : أبو العبّاس : عن ابنْ الأعْرابيّ أنه قال : النَّثْرَةُ : طَرَف الأنْف ؛ ومنه قولُ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في الطَّهارة : اسْتَنْثِرْ .
قال : ومعناه : اسْتَنْشِق وحَرِّك النّثرة في الطَّهَارة .
وقلتُ : ورُوي لنا هذا الحرف عن ابن جَبلة عن أبي عُبيدة أنّه قال في حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) إذا توضّأت فأَنْثِر ، بألف مقطوعة ، ولم يُفَسِّره .
أبو عُبيد : قلت : وأهل اللُّغة لا يُجيزون ، ( أَنْثر ) من ( الإنثار ) . إنما يُقال : نَثَر يَنْثِر ، وانْتَثر يَنْتَثر ، واسْتَنْثَر يَسْتَنْثر .
ورَوى أبُو الزِّنادِ : عن الأعْرج : عن أبي هُريرة : عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا توضأ أحدُكم فَلْيَجعل الماء في أَنفه ثم لِينْثِر هكذا ) .
رَواه أهلُ الضّبط لألفاظ الحديث ، وهو الصَّحيح عندي .
وقد فَسَّر الفرّاء قوله : لينثِر ، وليَسْتَنثِر ، على غير ما فَسَّره الفرّاء وابن الأعْرابيّ .
قال بعضُ أهل العِلْم : مَعْنى الاسْتِنْثار ، والنثر : أن يَسْتنشق الماء ثم يَستخرج ما فيه من أَذًى أو مُخاط .
وممّا يَدُل على هذا الحديث الآخَر أنّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) كانَ يَسْتَنْشق ثلاثاً ، في كُلّ مرة يَسْتَنْثر ، فجعل الاسْتِنْثار غير الاسْتِنْشاق .
يُقال منه : نَثَر يَنْثِر ، بكسر الثاء .
ونَثَر السُّكَّرَ يَنْثُره ، بالضم لا غير .
وأما قول ابن الأعرابيّ : النَّثْرة : طَرَف الأنف ، فهو صَحيح .
وبه سُمِّي النَّجْم الذي يُقال له : نَثْرة الأسد ، كأنها جُعلت طرَف أَنْفه .
وقال اللَّيْثُ : النَّثْر : نَثْرك الشَّيء بيدك تَرْمي به مُتَفَرِّقاً ، مثل نَثْر الجَوز واللّوز والسُّكّر ، وكذلك نَثْر الحبّ إذا بُذِر .
وهو النِّثَار ؛ يُقال : شَهِدْت نِثَارَ فُلان .
قال : والنَّثُور من النِّساء : الكثيرةُ الوَلَد .
وقد نَثَرت ذا بَطْنها ، وقد نَثَرت بَطْنها .
قال : والنُّثَّارُ : فُتات ما يَتَناثر حوالَي الخِوان من الخُبز ونحو ذلك من كُلّ شيء .
وفي الحديث : ( من توضأ فَلْيَنْثِر ) ، بكسر الثاء .
ويُقال : نَثَرَ الدُّرّ ، والجَوْز ، يَنْثُره نَثْراً ، بضم الثاء .
ونَثَر من أَنْفه يَنْثِر نَثِيراً ، بكسر الثاء لا غير .
ونَثِير الدَّوَابّ : شبه العُطاس للنَّاس ، إلا أَنه ليس بغالب له ، ولكنّه شيء يَفْعله هو بأَنفه ، يقال : نَثَر الحِمَارُ ، وهو يَنْثِر نَثِيراً .
والإنسان يَستنثر : إذا استنشق الماء ثم اسْتَخرج نَثِيرَه بنَفَس الأنْف .
قال : والنَّثْرة أيضاً : الفُرْجة التي بيْن الشاربَين حِيال وَتَرة الأنف .
وكذلك هي من الأسَد .
قال : والنَّثرة : كَوكبٌ في السماء كأنه لَطْخُ سَحَاب حِيال كوكبين صغيرين ، تُسَمِّيه العربُ : نَثْرَة الأسد ، وهي من منازل القمر .
قال : وهو في عِلْم النُّجوم من بُرج السَّرَطان .
أخبرني الْمنذريّ ، عن أبي الهيثم قال : النثرة : هي أنف الأسد ومِنخَراه ، وهي ثلاثة كواكب خفيّة متقاربة ، والطَّرف عَينا الأسد كوكبان ، الجبهة أمامها وهي أربعة كواكب .
وقال شمر في كتابه في ( السِّلاح ) : النّثْرة من الدُّروع السّابغة .
وقد نثرَها عليه فملأَت بَدنه .
وقال غيرُه : النّثرةُ ، والنَّثْلةُ : اسمٌ من أسمائها .
وقال : هي المَنْثُولة ، وأَنشد :
وضاعفَ من فوقِها نَثرةً
تَرُدُّ القَواضِبَ عنها فُلُولاَ
وقال ابن شُميل : النّثْل : الادِّراع .
يقال : نَثَلَها عليه ، ونثَلَها عنه ، أي خَلَعها .
ونَثَلها عليه : إذا لبِسها .
وفي الحديث : ( إنّ الجَراد نَثْرةُ الحُوت ) ، أي عَطْسَتُه .

### Türkçe

ث ر ن
**رثن** ، **ثرن** ، **نثر** : (kullanılan).

**رثن** : Güvenmediğim kimselerden bazısı dedi ki: Kadın **تَرَثَّنَت**; yüzünü **غُمْرَة** ile sıvadığı zaman.
Ebû Zeyd dedi ki: İbn Hânî’ onun hakkında rivayet ettiğine göre: Yağmurlardan **الرَّثَانُ**: aralarını saatlerin ayırdığı, peş peşe gelen damlalar; aralarındaki en az (süre) bir saat, aralarındaki en çok (süre) bir gün ve bir gecedir. Ve **أَرْضٌ مُرَثَّنَة**. Ve gerçekten **رُثِّنَت** **تَرْثيناً**.
(**نَوادر الأعْراب**)’da: **أَرضٌ مَرْثُونَةٌ**: ona bir **رَثْنةٌ** isabet etti; yani **مَرْكُوكة**.
Ve ona **رَثانٌ** ve **رِثَامٌ** isabet etti.
Ve **أرض مُرَثَّنة** ve **مُرَثَّمة** ve **مُثَرَّدَة**; bütün bunlar, ona zayıf bir yağmur isabet etti (demektir).

**ثرن** : Ebû’l-‘Abbâs: İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **ثَرِن**; dostuna yahut komşusuna eziyet ettiği zaman.

**نثر** : Ebû’l-‘Abbâs: İbnü’l-A‘râbî’den, onun dediğine göre: **النَّثْرَةُ**: burnun ucu; bundan (dolayı) Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) temizlik hakkında sözü: **اسْتَنْثِرْ**.
Dedi ki: Manası: **اسْتَنْشِق** ve temizlikte **النّثرة**’yi hareket ettir.
Ben dedim ki: Bu harfi bize İbn Ceble’den, Ebû ‘Ubeyde’den rivayet olundu: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) hadîsinde: “Abdest aldığın zaman **فأَنْثِر**”, kesik bir elif ile; ve onu açıklamadı.
Ebû ‘Ubeyd: Dedim ki: Dil ehli, (**أَنْثر**)’i (**الإنثار**)dan caiz görmezler. Ancak şöyle denir: **نَثَر يَنْثِر** ve **انْتَثر يَنْتَثر** ve **اسْتَنْثَر يَسْتَنْثر**.
Ebû’z-Zinâd rivayet etti: el-A‘rac’dan, Ebû Hureyre’den, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem): “Sizden biri abdest aldığı zaman, suyu burnuna koysun, sonra şöyle **لِينْثِر** etsin.”
Bunu hadîs lafızlarını ضبط edenler rivayet etti; ve o, benim yanımda sahih olandır.
Ve el-Ferrâ’, onun sözü **لينثِر** ve **وليَسْتَنثِر**’i, el-Ferrâ’ ve İbnü’l-A‘râbî’nin açıkladığından başka bir şekilde açıkladı.
İlim ehlinden bazısı dedi ki: **الاسْتِنْثار**’ın ve **النثر**’in manası: suyu içine çekmesi, sonra onda bulunan eziyeti yahut sümüğü çıkarmasıdır.
Buna delalet eden şeylerdendir: diğer hadîs; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) üç kere **يَسْتَنْشق** ederdi; her seferinde **يَسْتَنْثر** ederdi; böylece **الاسْتِنْثار**’ı **الاسْتِنْشاق**’tan ayrı kıldı.
Bundan şöyle denir: **نَثَر يَنْثِر**; **الثاء**’nın kesresiyle.
Ve **نَثَر السُّكَّرَ يَنْثُره**; zamme ile, yalnızca (böyle).
İbnü’l-A‘râbî’nin sözüne gelince: **النَّثْرة**: burnun ucu; o, sahihtir.
Ve onunla, kendisine **نَثْرة الأسد** denilen yıldız adlandırıldı; sanki onun burnunun ucu kılınmış gibidir.
el-Leys dedi ki: **النَّثْر**: şeyi elinle **نَثْر** etmen; onu dağınık olarak atman; ceviz, badem ve şekerin **نَثْر**’i gibi; ve ekildiği zaman tohumun **نَثْر**’i de böyledir.
Ve o, **النِّثَار**’dır; denir ki: “Falanın **نِثَار**’ına şahit oldum.”
Dedi ki: Kadınlardan **النَّثُور**: çok çocuklu olandır.
Ve sen onun karnını **نَثَرت**; ve onun karnını **نَثَرت**.
Dedi ki: **النُّثَّارُ**: ekmekten ve bunun benzeri her şeyden, sofra etrafında dökülen kırıntıdır.
Hadîste: “Kim abdest alırsa **فَلْيَنْثِر**”; **الثاء**’nın kesresiyle.
Ve denir ki: **نَثَرَ الدُّرّ** ve **الجَوْز**; onu **يَنْثُره** **نَثْراً**; **الثاء**’nın zammesiyle.
Ve burnundan **نَثَر** eder; **يَنْثِر** **نَثِيراً**; **الثاء**’nın kesresiyle, yalnızca (böyle).
**نَثِير الدَّوَابّ**: insanlara göre aksırmaya benzer; ancak ona galip gelen (bir şey) değildir; fakat o, onun burnuyla yaptığı bir şeydir; denir ki: Eşek **نَثَر** etti; ve o, **يَنْثِر** **نَثِيراً**.
Ve insan **يَستنثر** eder: suyu içine çektiği zaman, sonra burnun nefesiyle **نَثِير**’ini çıkardığı zaman.
Dedi ki: **النَّثْرة** ayrıca: burnun **وَتَرة**’si hizasında, iki bıyık arasındaki aralıktır.
Aslanda da böyledir.
Dedi ki: **النَّثرة**: gökte bir yıldızdır; iki küçük yıldızın hizasında, sanki bulut lekesi gibidir; Araplar ona **نَثْرَة الأسد** adını verir; ve o, ayın menzillerindendir.
Dedi ki: O, yıldızlar ilminde **بُرج السَّرَطان**’dandır.
Bana el-Münzirî haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: **النثرة**: o, aslanın burnu ve iki burun deliğidir; birbirine yakın, gizli üç yıldızdır; ve **الطَّرف** aslanın iki gözü (olan) iki yıldızdır; **الجبهة** onların önündedir ve o, dört yıldızdır.
Şemmer, (**السِّلاح**) hakkındaki kitabında dedi ki: **النّثْرة** zırhlardan, geniş (zırh) olanındandır.
Ve onu onun üzerine **نثر** etti; böylece bedenini doldurdu.
Başkası dedi ki: **النّثرةُ** ve **النَّثْلةُ**: onun adlarından bir addır.
Ve dedi ki: O, **المَنْثُولة**’dur; ve şu beyti okudu:
وضاعفَ من فوقِها نَثرةً
تَرُدُّ القَواضِبَ عنها فُلُولاَ
İbn Şümeyl dedi ki: **النّثْل**: zırh kuşanmadır.
Denir ki: Onu üzerine **نَثَلَ** etti; ve onu üzerinden **نثَلَ** etti; yani onu çıkardı.
Ve onu üzerine **نَثَلَ** etti: onu giydiği zaman.
Hadîste: “Şüphesiz çekirge, **نَثْرةُ الحُوت**’tur”; yani onun aksırmasıdır.
