# رثي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AB%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رثي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AB%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رثي

: ( ى *!الرَّثْيَةُ ) ، بالفْتحِ : ( وَجَعُ المَفاصِلِ واليَدَيْنِ والرِّجْلَيْن ) ؛ كذا في المُحْكَم .
وفي الصِّحاحِ : وَجَعُ الرُّكْبَتَيْن والمَفاصِلِ .
( أَو وَرَمٌ ) وظُلاعٌ ( في القَوائِمِ .
( أَو ) هو كلُّ ما ( مَنَعَكَ ) مِن ( الالْتِفاتِ ) ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ مِنَ الانْبِعاثِ ؛ ( مِن كِبَرٍ أَو وَجَعٍ ) ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ لحُمَيْد يَصِفُ كِبَره .
*!ورَثْيَةٌ تَنْهَضُ بالتَّشَدُّدِ قالَ : والجَمْعُ *!رَثَياتٌ ، محرَّكةً ؛

وأَنْشَدَ لجوَّاسِ بنِ نُعَيْمٍ :
وللكَبيرِ *!رَثَياتٌ أرْبَعُ
الرُّكْبَتانِ والنَّسَا والأَخْدَعُولا يَزالُ رأْسُه يَصَّدَّعُ ( و ) *!الرَّثْيَةُ : ( الضَّعْفُ ) ؛ عن ثَعْلَب .
( و ) قالَ مرَّة : ( الحُمْقُ ، *!كالرَّثِيَّةِ ) ، بالتَّشْديدِ ( فيهما ) ، أَي في الضَّعْفِ والحُمْقِ . رُوِي عن ثَعْلَب التَّشْديد في الضِّعْفِ فَقَط ، قالَ رؤبَةُ :
فإن تَرَيْني اليَوْمَ ذَا *!رِثيَّة أَي ضَعْف .
( فِعْلُ الكُلِّ ) *!رَثِيَ ( كسَمِعَ ) ، رَثىً .
( *!ورَثَيْتُ المَيِّتَ *!رَثْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!ورِثاءً *!ورِثايَةً ، بكسْرِهما ، *!ومَرْثاةً *!ومَرْثِيَةً ، مُخَفَّفَةً ) ، وعلى الأخيرِ اقْتَصَرَ الجَوْهرِيُّ ، ( ورَثَوْتُه ) أَيْضاً : إذا ( بَكَيْتُه وعَدَّدْتُ مَحاسِنَه ، *!كرَثَّيْتُه *!تَرْثِيَةً ) .
وقيلَ : *!الرَّثى والمَرْثيةُ : البكاءُ على المَيِّتِ بَعْدَ المَوْتِ .
*!والتَّرْثِيَةُ : مَدْحه بَعْدَ المَوْتِ .
( *!وتَرَثَّيْتُه ) : *!كَرَثَّيْتُه ؛ قالَ رُؤبَة :
بكاءَ ثَكْلَى فَقَدَتْ حَمِيما
فهي *!تُرَثِّي باب وابْنِيما ( و ) كَذلكَ إذا ( نَظَمْتُ فيه شِعْراً ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ ؛ والمُرادُ به المَدْح .
( و ) *!رَثَيْتُ ( حَدِيثاً عنه *!أَرْثِي *!رِثايَةً : ذَكَرْتُه ) عنه ؛ نقلَهُ الأزهريُّ والجوهريُّ عن أَبي عَمْروٍ .
( و ) حكَى اللَّحْيانيُّ : *!رَثَيْتُ عنه حَدِيثاً ، أَي ( حَفِظْتُهُ ) عنه ، وكَذلِكَ رَثَوْتُ عنه .
قالَ ابنُ سِيدَه : والمَعْروفُ نَثَّيْت عنه خَبَراً ، أَي حَمَلْتُه .
( ورجُلٌ *!أَرْثَى : لا يُبْرِمُ أَمْراٌ ) لضَعْفِه .

( *!ورَثَى له : رَحِمَهُ ) ، نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) قالَ الجوهرِيُّ : ( رَقَّ له ) ، والمَعْنيانِ مُتَقارِبانِ .
( وامْرأَةٌ *!رَثَّاءَةٌ *!ورَثَّايَةٌ ) : أَي ( نَوَّاحَةٌ ) على بَعْلِها ، أَو كَثيرَةُ *!الرِّثاءِ لغَيرِهِ ممَّنْ يُكْرمُ عنْدَها ؛ وقد ذُكِرَ في الهَمْزِ أَيْضاً .
قالَ الجوهريُّ فمَنْ لم يَهْمزْهُ أَخْرَجَه على الأَصْلِ ، ومن هَمَزَهُ فلأنَّ الياءَ إذا وَقَعَتْ بَعْد الألفِ السَّاكنَةِ هُمِزَتْ ؛ وكذلكَ القَولُ في سَقَّاءَةٍ وسَقَّايَةٍ ، وما أَشْبَهها .
وممَّا يُسْتدرَكُ عليه :
*!رُثِيَ الرَّجُلُ *!رَثْياً ، كعُنِيَ ؛ أَصابَتْه الرَّثْيَةُ ، عن ابنِ الأَعرابي ، والقِياسُ رَثاً .
وفي أَمْرِه *!رَثْيه : أَي فُتُور ؛ قالَ أعرابيٌّ :
لهم *!رَثْيَةٌ تَعْلو صريمةَ أمْرِهِمْ
وللأَمْر يوماً راحةٌ فقَضاءُورجُلٌ مَرْثُوءٌ مِن الرَّثْية نادِرٌ أَعْنِي أنَّه ممَّا هُمِز ولا أَصْلَ له في الهَمْزةِ .
ورجُلٌ *!مَرْثُوءٌ : نادر من *!الرَّثْيَةِ ، أعني مما هو همزةلا أصله في الهمزة ن ورجل مَرْثُوٌّ: في عَقْلِه ضَعْفٌ ، وقياسُه مَرْثِيٌّ ، فأَدْخَلُوا الواوَ على الياء كما أدْخَلوا الياءَ على الواوِ في قوْلِهم : أرْضٌ مَسْنِيَّة وقوْسٌ مَغْرِيَّة .
*!ورَثِيَتِ المرْأة زَوْجَها ، كسَمِعَ ، *!تَرْثاهُ *!رثايَةً : لغَةٌ في *!رَثَتْ *!تَرْثِيه ؛ عن اللَّحْيانيّ .
وما *!رَثَى له : ما تَوَجَّعَ ولا بالَى به .
وإنَّي *!لأَرْثِي له *!مَرْثاةً *!ورَثْياً : أَي أَتَوجَّعُ له .

### Türkçe

: (**الرَّثْيَةُ**), fetih ile: (eklemlerin, iki elin ve iki ayağın ağrısı); **المُحْكَم**’de böyledir.
**الصِّحاح**’ta: dizlerin ve eklemlerin ağrısı.
(veya bir şişlik) ve topallık (ayaklarda).
(veya) o, (seni) (dönüp bakmaktan) alıkoyan her şeydir; nüshalarda böyledir; doğrusu “kalkıp harekete geçmekten”dir; (yaşlılıktan veya ağrıdan); ve Cevherî, Humeyd’den, onun yaşlılığını vasfeden (şu beyti) okudu:
**ورَثْيَةٌ** şeddeli olarak kalkar; dedi ki: çoğulu **رَثَياتٌ**, harekeli olarak;

Ve Cuvvâs b. Nuʿaym’dan (şu beyti) okudu:
Ve yaşlının **رَثَياتٌ**’ı dörttür:
iki diz, **النَّسَا** ve **الأَخْدَعُ**
ve başı durmadan çatlar (ve) **الرَّثْيَةُ**: (zayıflık); Saʿleb’den.
(ve) bir defa dedi ki: (ahmaklık, **كالرَّثِيَّةِ**), ikisinde de şedde ile; yani zayıflıkta ve ahmaklıkta. Saʿleb’den, şeddenin yalnız zayıflıkta olduğu rivayet edildi; Ruʾbe dedi ki:
Eğer beni bugün **رِثيَّة** sahibi görürsen, yani zayıflık.
(hepsinin fiili) **رَثِيَ** ( **سَمِعَ** gibi), **رَثىً**.

(**ورَثَيْتُ المَيِّتَ** **رَثْياً**), fetih ile; ( **رِثاءً** ve **رِثايَةً**, ikisi de kesre ile; ve **مَرْثاةً** ve **مَرْثِيَةً**, hafifletilmiş olarak); Cevherî sonuncusuyla yetindi; (ve **رَثَوْتُه**) da: (onu ağladığım ve güzelliklerini saydığım) zaman; ( **كرَثَّيْتُه** **تَرْثِيَةً** gibi).
Ve denildi ki: **الرَّثى** ve **المَرْثيةُ**: ölümden sonra ölüye ağlamaktır.
**والتَّرْثِيَةُ**: ölümden sonra onu övmektir.
(**وتَرَثَّيْتُه**): **كَرَثَّيْتُه** gibi; Ruʾbe dedi ki:
Yakınını yitirmiş bir annenin ağlayışı gibi,
işte o, babayı ve oğlumu **تُرَثِّي** (ve)
aynı şekilde, (onda şiir nazmettiğim) zaman; Cevherî onu nakletti; bununla murad övgüdür.
(ve) **رَثَيْتُ** (ondan bir hadisi **أَرْثِي** **رِثايَةً**: onu andım) ondan; Ezherî ve Cevherî, Ebû ʿAmr’dan nakletti.
(ve) Lahyânî aktardı: **رَثَيْتُ** ondan bir hadis; yani (onu ezberledim) ondan; aynı şekilde **رَثَوْتُ** ondan.
İbn Sîde dedi ki: bilinen, ondan bir haberi **نَثَّيْت** etmendir; yani onu yüklendim.
(ve bir adam **أَرْثَى**: zayıflığından dolayı bir işi sağlamlaştırmaz).

(**ورَثَى له**: ona merhamet etti), İbn Sîde onu nakletti.
(ve) Cevherî dedi ki: (ona yumuşadı); iki mânâ birbirine yakındır.
(ve bir kadın **رَثَّاءَةٌ** **ورَثَّايَةٌ**): yani kocası üzerine (ağıtçı), yahut yanında ikram gören başkası için çokça **الرِّثاءِ** yapan; hemzede de zikredilmiştir.
Cevherî dedi ki: onu hemzelemeyen, onu asla göre çıkarmıştır; hemzeleyen ise, çünkü yâ, sâkin eliften sonra vâki olunca hemzelenir; aynı söz **سَقَّاءَةٍ** ve **سَقَّايَةٍ** ve benzerleri hakkında da böyledir.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**رُثِيَ** adam **رَثْياً**, **عُنِيَ** gibi; ona **الرَّثْيَةُ** isabet etti; İbnü’l-Aʿrâbî’den; kıyas **رَثاً**’dır.
Onun işinde **رَثْيه**: yani gevşeklik; bir bedevî dedi ki:
Onların işlerinin sağlam kısmının üstüne çıkan bir **رَثْيَةٌ** vardır,
ve işin bir gün rahatlığı vardır, sonra da yerine getirme.
Ve **مَرْثُوءٌ** bir adam, **الرَّثْية**’den (olan) nadirdir; yani hemzelenmiş olanlardandır ve hemzede onun için bir asl yoktur.
Ve bir adam **مَرْثُوءٌ**: **الرَّثْيَةِ**’den nadirdir; yani hemze olan şeylerdendir, hemzede onun aslı yoktur. Ve bir adam **مَرْثُوٌّ**: aklında zayıflık vardır; kıyası **مَرْثِيٌّ**’dir; böylece vâvı yâ’nın üzerine soktular; tıpkı şu sözlerinde yâ’yı vâvın üzerine soktukları gibi: **أرْضٌ مَسْنِيَّة** ve **قوْسٌ مَغْرِيَّة**.
**رَثِيَتِ** kadın kocasını, **سَمِعَ** gibi; onu **تَرْثاهُ** **رثايَةً**: **رَثَتْ** **تَرْثِيه**’de bir lugattır; Lahyânî’den.
Ve ona **رَثَى** etmedi: acımadı ve ona aldırmadı.
Ve ben, ona mutlaka **لأَرْثِي** ederim, **مَرْثاةً** ve **رَثْياً**: yani ona acı duyarım.
