# رجب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رجب

رجب الرجل كفرح رجبا: فزع، ورجب رجبا: استحيا، كرجب يرجب كنصر قال:
  فغيرك يستحيي وغيرك يرجب

  ورجب فلانا: هابه وعظمه، كرجبه يرجبه رجبا ورجوبا، ورجبه ترجيبا، وترجبه وأرجبه فهو مرجوب ومرجب وأنشد:
  أحمد ربي فرقا وأرجبه أي أعظمه، ومنه سمي رجب، لتعظيمهم إياه في الجاهلية عن القتال فيه، ولا يستحلون القتال فيه، وفي الحديث  رجب مضر الذي بين جمادى وشعبان  قوله بين جمادى وشعبان تأكيد للشأن وإيضاح، لأنهم كانوا يؤخرونه من شهر إلى شهر، فيتحول عن موضعه الذي يختص به، فبين لهم أنه الشهر الذي بين جمادى وشعبان، لاما كانوا يسمونه على حساب النسيء، وإنما قيل: رجب مضر، وأضافه إليهم، لأنهم كانوا أشد تعظيما له من غيرهم، وكأنهم اختصوا به، وقد ذكر له بعض العلماء سبعة عشر اسما، كذا نقله شيخنا عن لطائف المعارف فيما للمواسم من الوظائف، تأليف الحافظ عبد الرحمن بن رجب الحنبلي، ثم وقفت على هذا التأليف ونقلت منه المطلوب، ج أرجاب ورجوب ورجاب ورجبات، محركة تقول: هذا رجب، فإذا ضموا له شعبان قالوا: رجبان.
 والترجيب: التعظيم، وإن فلانا لمرجب ومنه الترجيب أي ذبح النسائك فيه وفي الحديث  هل تدرون ما العتيرة?  هي التي يسمونها الرجبية، كانوا يذبحون في شهر رجب ذبيحة وينسبونها إليه، يقال: هذه أيام ترجيب وتعتار، وكانت العرب ترجب، وكان ذلك لهم نسكا، أو ذبائح في رجب، وعن أبي عمرو: الراجب: المعظم لسيده.
 والترجيب: أن يبنى تحت النخلة، إذا مالت وكانتء كريمة عليه، دكان تعتمد هي عليه لضعفها.
 والرجبة بالضم اسم ذلك الدكان والجمع رجب مثل ركبة وركب، ويقال: الترجيب: أن تدعم الشجرة إذا كثر حملها، لئلا تنكسر أغصانها، وفي التهذيب: الرجبة والرجمة: أن تعمد النخلة الكريمة إذا خيف عليها أن تقع، لطولها وكثرة حملها ببناء من حجارة ترجب بها أي تعمد ويكون ترجيبها أن يجعل حول النخلة شوك لئلا يرقى فيها راق فيجني ثمرها، وعن الأصمعي: الرجمة البناء من الصخر تعمد به النخلة، والرجبة: أن تعمد النخلة بخشبة ذات شعبتين وهي نخلة رجبية كعمرية، وتشدد جيمه: بني تحتها رجبة، كلاهما نسب نادر على خلاف القياس، والتثقيل أذهب في الشذوذ وقال سويد بن صامت:
  وليست بسنهـاء ولا رجـبـية                      ولكن عرايا في السنين الجوائح

  يصف نخلة بالجودة وأنها ليس فيها سنهاء والسنهاء التي أصابتها السنة، وقيل: هي التي تحمل سنة وتترك أخرى أو ترجيبها: ضم أعذاقها، إلى سعفاتها، وشدها بالخوص لئلا تنفضها الريح، أو الترجيب: وضع الشوك حولها أي الأعذاق لئلا يصل إليها آكل فلا تسرق، وذلك إذا كانت غريبة ظريفة، تقول: رجبتها ترجيبا، ومنه قول الحباب بن المنذر يوم السقيفة أنا جذيلها المحكك وعذيقها المرجب قال يعقوب: الترجيب هنا إرفاد النخلة من جانب ليمنعها من السقوط، أي إن لي عشيرة تعضدني وتمنعني وترفدني، والعذيق تصغير عذق بالفتح وهي النخلة وقيل: أراد بالترجيب: التعظيم، ورجب فلان مولاه أي عظمه، وقول سلامة ابن جندل:
  كأن أعناقها أنصاب ترجيب فإنه شبه أعناق الخيل بالنخل المرجب، وقيل: شبه أعناقها بالحجارة التي تذبح عليها النسائك، قال: وهذا يدل على صحة قول من جعل الترجيب دعما للنخلة.
 والترجيب في الكرم: أن تسوى سروغه ويوضع مواضعه من الدعم والقلال.
 ورجب العود: خرج منفردا.
 وعن أبي العميثل: رجب فلانا بقول سيىء ورجمه به بمعنى: صكه.
 والرجب بالضم: ما بين الضلع والقص، وبهاء: بناء يصاد بها الصيد كالذئب وغيره، يوضع فيه لحم ويشد بخيط، فإذا جذبه سقط عليه الرجبة.
 والأرجاب: المعاء لا واحد لها عند أبي عبيد أو الواحد رجب محركة، عن كراع، أو رجب كقفل، وقال ابن حمدويه: الواحد رجب، بكسر فسكون.
 والرواجب: مفاصل أصول الأصابع التي تلي الأنامل، أو بواطن مفاصلها أي أصول الأصابع أو هي قصب الأصابع، أو هي مفاصلها أي الأصابع، ثم البراجم ثم الأشاجع اللاتي تلي الكف أو هي ظهور السلاميات، أو هي ما بين البراجم من السلاميات، قال ابن الأعرابي: البراجم: المشنجات في مفاصل الأصابع وفي كل إصبع ثلاث برجمات إلا الإبهام أو هي المفاصل التي تلي الأنامل وفي الحديث  ألا تنقون رواجبكم  هي ما بين عقد الأصابع من داخل واحدتها راجبة، وقال كراع: واحدتها رجبة بالضم، قال الأزهري ولا أدري كيف ذلك، لأن فعلة لا تكسر على فواعل، وعن الليث: راجبة الطائر: الإصبع التي تلي الدائرة من الجانبين الوحشيين من الرجلين، وقال صخر الغي:
  تملى بها طول الحياة فقرنه                      له حيد أشرافها كالرواجب شبه مانتأ من قرنه بما نتأ من أصول الأصابع إذا ضمت الكف والرواجب من الحمار: عروق مخارج صوته، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  طوى بطنه طول الطراد فأصبحتتقلقل من طول الطراد رواجبه ومما يستدرك عليه: الرجب محركة: العفة.
 ورجب: من أسماء الرجال.

### Türkçe

**رجب** adamı, **فرح** gibi, **رجبا**: korktu; ve **رجب** **رجبا**: utandı; **كرجب يرجب كنصر** dedi:
  “Senden başkası utanır ve senden başkası **يرجب**.”

  Ve **رجب** falancayı: ondan çekindi ve onu yüceltti; **كرجبه يرجبه رجبا ورجوبا**; ve **رجبه ترجيبا**; ve **ترجبه** ve **أرجبه**; o hâlde o **مرجوب** ve **مرجب**tur. Ve şu şiiri okudu:
  “Rabbime korkudan hamd ederim ve onu **أرجبه**,” yani onu yüceltirim. Bundan dolayı **رجب** diye adlandırıldı; câhiliyede onda savaşmaktan dolayı onu yüceltmelerinden ötürü; onda savaşmayı helâl saymazlardı. Hadiste: “**رجب مضر** ki **جمادى** ile **شعبان** arasındadır.” Sözü: “**جمادى** ile **شعبان** arasında” (ifadesi) şanın pekiştirilmesi ve açıklamadır; çünkü onu aydan aya ertelerlerdi; böylece kendisine mahsus olan yerinden yer değiştirirdi; onlara, onun **جمادى** ile **شعبان** arasındaki ay olduğunu açıkladı; çünkü onu ancak **النسيء** hesabına göre adlandırıyorlardı. Ancak “**رجب مضر**” denildi ve onu onlara izafe etti; çünkü onu başkalarından daha şiddetli yüceltirlerdi; sanki onunla özelleşmişlerdi. Bazı âlimler onun için on yedi isim zikretmiştir; şeyhimiz bunu, mevsimlere dair vazifeler hakkında olan “لطائف المعارف”ten, hâfız عبد الرحمن بن رجب الحنبلي’nin telifinden nakletti; sonra bu telife muttali oldum ve ondan isteneni naklettim. Çoğulu: **أرجاب** ve **رجوب** ve **رجاب** ve **رجبات**; harekeli. “Bu **رجب**” dersin; ona **شعبان**’ı eklediklerinde “**رجبان**” derler.
 Ve **الترجيب**: yüceltmedir; ve falanca elbette **لمرجب**tir. Ondan **الترجيب**: yani onda kurbanlıkları kesmek. Hadiste: “**هل تدرون ما العتيرة?**” O, **الرجبية** diye adlandırdıklarıdır; **رجب** ayında bir kurban keserler ve onu ona nispet ederlerdi; “bunlar **ترجيب** ve **تعتار** günleridir” denir. Araplar **ترجب** ederdi; bu onlar için bir nüsük idi; yahut **رجب**’de kurbanlar. Ebû Amr’dan: **الراجب**: efendisine yücelten (kimsedir).
 Ve **الترجيب**: hurma ağacının altına, eğildiğinde ve o (ağaç) onun üzerinde değerli olduğunda, zayıflığından dolayı onun dayandığı bir dükkân (dayanak) yapılmasıdır.
 Ve **الرجبة** (damme ile) o dükkânın adıdır; çoğulu **رجب**; **ركبة** ve **ركب** gibi. Ve denir ki: **الترجيب**: ağacı, yükü çoğaldığında, dalları kırılmasın diye desteklemektir. Ve **التهذيب**’de: **الرجبة** ve **الرجمة**: uzunluğu ve yükünün çokluğu sebebiyle üzerine düşmesinden korkulduğunda, değerli hurma ağacını, taşlardan bir yapı ile dayamak; onunla **ترجب بها** yani dayatılır. Ve onun **ترجيب**i: hurma ağacının etrafına diken konulmasıdır; ona tırmanan bir tırmanıcı tırmanmasın da meyvesini devşirmesin diye. Asmaî’den: **الرجمة** kayadan yapılan, hurma ağacının dayandığı yapıdır. Ve **الرجبة**: iki çatallı bir ağaç parçasıyla hurma ağacının dayatılmasıdır; o, **نخلة رجبية**dir, **عمرية** gibi. **جيم**’i şeddelenir: “altına **رجبة** yapıldı.” İkisi de kıyasa aykırı, nadir bir nispettir; ve teşdîd şâzlıkta daha ileri götürür. Süveyd b. Sâmit dedi ki:
  “Ne **سنهاء**dır ne de **رجـبـية**;
  fakat kıtlık yıllarında çıplak (ürünsüz) kalmışlardır.”

  Bir hurma ağacını kalite ile vasfeder; onda **سنهاء** yoktur. **السنهاء**: kıtlığın isabet ettiği (ağaç)tır. Ve denildi ki: o, bir yıl ürün verir bir yıl bırakır. Yahut onun **ترجيب**i: salkımlarını yaprak saplarına toplamak ve onları hurma lifleriyle bağlamak; rüzgâr onları dökmesin diye. Yahut **الترجيب**: dikenin onun etrafına konulmasıdır; yani salkımların; ona yiyen ulaşmasın da çalınmasın diye. Bu, o yabancı, zarif olduğunda (yapılır). “Onu **رجبتها ترجيبا**” dersin. Ondan, Hubâb b. Münzir’in Sakîfe günü sözü: “Ben onun ovulan küçük kütüğü ve onun **العذيق المرجب**iyim.” Ya‘kūb dedi ki: Buradaki **الترجيب**, hurma ağacını düşmekten men etmek için bir yandan dayamaktır; yani benim beni destekleyen, beni men eden ve beni dayayan bir aşiretim vardır. Ve **العذيق**: **عذق**ın (fetha ile) küçültmesidir; o, hurma ağacıdır. Ve denildi ki: **الترجيب** ile yüceltmeyi kastetti. Ve “falanca efendisini **رجب** etti” yani onu yüceltti. Selâme b. Cendel’in sözü:
  “Sanki boyunları **أنصاب ترجيب** gibidir.”
  Çünkü o, atların boyunlarını **النخل المرجب**e benzetti. Ve denildi ki: boyunlarını, kurbanların kesildiği taşlara benzetti. Dedi ki: Bu, **الترجيب**i hurma ağacına dayanak kılanın sözünün sıhhatine delâlet eder.
 Ve bağda **الترجيب**: onun sürgünlerinin düzeltilmesi ve destek ve çanakların yerlerine konulmasıdır.
 Ve **رجب** dal: tek başına çıktı.
 Ebû’l-Umeysil’den: **رجب** falancayı kötü bir sözle ve onu onunla **رجمه** etti; mânâsı: ona vurdu.
 Ve **الرجب** (damme ile): kaburga ile göğüs arasıdır. Ve **بهاء**: kurt ve benzeri avın avlandığı bir yapıdır; içine et konur ve bir ip ile bağlanır; onu çektiğinde **الرجبة** onun üzerine düşer.
 Ve **الأرجاب**: bağırsaklardır; Ebû Ubeyd’e göre onun tekili yoktur; yahut tekil **رجب** (harekeli)dir, Kurâ‘dan; yahut **رجب** **قفل** gibi. İbn Hamdويه dedi ki: tekil **رجب**tir; kesre sonra sükûn ile.
 Ve **الرواجب**: parmak uçlarına bitişik olan parmak köklerinin eklemleridir; yahut onların eklemlerinin iç tarafları, yani parmak kökleri; yahut parmakların kamışlarıdır; yahut onların eklemleridir, yani parmaklar; sonra **البراجم**; sonra avuca bitişik olan **الأشاجع**; yahut boğumların sırtlarıdır; yahut boğumlardan **البراجم** arasındaki kısımdır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **البراجم**: parmak eklemlerindeki bükümlerdir; her parmakta üç **برجمات** vardır, **الإبهام** hariç. Yahut onlar, parmak uçlarına bitişik eklemlerdir. Hadiste: “**ألا تنقون رواجبكم**” (denmiştir); o, parmak boğumlarının iç taraftan arasıdır; onun bir tanesi **راجبة**dir. Kurâ‘ dedi ki: onun bir tanesi **رجبة** (damme ile)dir. Ezherî dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü **فعلة**, **فواعل** üzerine kırılmaz. Leys’ten: kuşun **راجبة**si: iki ayağın vahşî iki yanından, **الدائرة**ye bitişik olan parmaktır. Sakhr el-Gayy dedi ki:
  “Hayat boyunca onunla doldurulur; onun boynuzu,
  onun çıkıntıları **كالرواجب** gibi bir çıkıntıya sahiptir.”
  Avuç birleştirildiğinde parmak köklerinden çıkan çıkıntıya benzer şekilde, boynuzundan çıkanı benzetti. Ve eşeğin **الرواجب**i: sesinin çıktığı yerlerin damarlarıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu şiiri okudu:
  “Kovalamaca boyunca karnını topladı; sabahladı da
  kovalamacanın uzunluğundan **رواجبه** titrer.”
 Ve ona müstedrek olarak: **الرجب** (harekeli): iffettir.
 Ve **رجب**: erkek adlarındandır.
