# رجح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رجح

رجح الميزان يرجح  ويرجح ويرجح،  مثلثة  ، واقتصر الجوهري على الفتح والكسر  رجوحا  بالضم  ورجحانا  كحسبان:  مال  . ورجح الشيء يرجح، مثلثة، رجوحا ورجحانا ورجحانا، الأخيرة محركة. ويقال: زن وأرجح. وأعط راجحا. وأرجح له ورجح: أعطاه راجحا. وأرجح الميزان: أثقله حتى مال. ورجح في مجلسه يرجح: ثقل فلم يخف، وهو مثل. من المجاز:  امرأة راجح ورجاح  كسحاب:  عجزاء  ، أي ثقيلة العجيزة،  ج رجح  بضمتين، مثل قذال وقذل. قال:
  إلى رجح الأكفال هيف خصورها                      عذاب الثنايا ريقهـن طـهـور وقال رؤبة:
  ومن هواي الرجح الأثائث من المجاز:  ترجحت به  أي بالغلام  الأرجوحة  بالضم، وسيأتي بيانها، أي  مالت، فارتجح  ، أي اهتز. يقال: ناوأنا قوما فرجحناهم، أي كنا أرزن منهم وأحلم. و  راجحته فرجحته  ، أي  كنت أرزن منه  .  وترجح  بين شيئين:  تذبذب  ، عام في كل ما يشبهه.  والمرجوحة  بالميم المفتوحة: هي  الأرجوحة  ، بضم الهمزة. وقد أنكر صاحب البارع المرجوحة، وهي التي يلعب بها، وهي خشبة تؤخذ فيوضع وسطها على تل عال، ثم يجلس غلام على أحد طرفيها وغلام آخر على الطرف الآخر، فترجح الخشبة بهما، ويتحركان، فيميل أحدهما بصاحبه الآخر. هكذا في العين، ومختصره، وجامع القزاز، والمصباح، وهو الذي قاله ثعلب عن ابن الأعرابي. الرجاحة  كرمانة: حبل يعلق ويركبه الصبيان  فيرتجح فيه. ويقال له: النواعة والنواطة والطواحة،  كالرجاحة  ، بالتخفيف؛ قاله ابن درستويه. وظن شيخنا أنها الأرجوحة، فجعلهما لغتين أخريين فيها، واعترض على المصنف بمخالفته للجماعة في تفسير الأرجوحة، وأنها بمعنى الحبل لم يقل به إلا ابن درستويه، ولم يفرق بين الأرجوحة والحبل. وما فسرناه هو الظاهر عند التأمل. من المجاز: قال الليث:  الأراجيح الفلوات  ، كأنها تترجح بمن سار فيها، أي تطوح به يمينا وشمالا. قال ذو الرمة:
  بلال أبي عمرو، وقد كان بيننـا                      أراجيح يحسرن القلاص النواجيا أي فياف ترجح بركبانها. من المجاز: الأراجيح:  اهتزاز الإبل في رتكانها  ، محركة.  والفعل الارتجاح والترجح  قال أبو الحسن: ولا أعرف وجه هذا يعلق ويركبه الصبيان  فيرتجح فيه. ويقال له: النواعة والنواطة والطواحة،  كالرجاحة  ، بالتخفيف؛ قاله ابن درستويه. وظن شيخنا أنها الأرجوحة، فجعلهما لغتين أخريين فيها، واعترض على المصنف بمخالفته للجماعة في تفسير الأرجوحة، وأنها بمعنى الحبل لم يقل به إلا ابن درستويه، ولم يفرق بين الأرجوحة والحبل. وما فسرناه هو الظاهر عند التأمل. من المجاز: قال الليث:  الأراجيح الفلوات  ، كأنها تترجح بمن سار فيها، أي تطوح به يمينا وشمالا. قال ذو الرمة:
  بلال أبي عمرو، وقد كان بيننـا                      أراجيح يحسرن القلاص النواجيا

  أي فياف ترجح بركبانها. من المجاز: الأراجيح:  اهتزاز الإبل في رتكانها  ، محركة.  والفعل الارتجاح والترجح  قال أبو الحسن: ولا أعرف وجه هذا لأن الاهتزاز واحد، والأراجيح جمع، والواحد لا يخبر به عن الجمع وقد ارتجحت وترجحت. وفي الأساس وأراجيح الإبل: هزاتها، هكذا في النسخ.  وإبل مراجيح: ذات أراجيح  يقال: ناقة مرجاح، وبعير مرجاح. من المجاز: المراجيح  منا: الحلماء  ، وهم يصفون الحلم بالثقل، كما يصفون ضده بالخفة والعجل. وقوم رجح ورجح مراجيح ومراجح: حلماء. قال الأعشى:
  من شباب تراهم غير ميل                      وكهولا مراجحا أحلاما واحدهم مرجح ومرجاح. وقيل: لا واحد للمراجح ولا المراجيح من لفظها. والحلم الراجح: الذي يزن بصاحبه فلا يخفه شيء. من المجاز: المراجيح  من النخل: المواقير  . قال الطرماح:
  نخل القرى شالت مراجيحه                      بالوقر فانزالت بأكمامهـا انزالت: أي تدلت أكمامها حين ثقل ثمارها من المجاز:  جفان رجح، ككتب  إذا كانت  مملوءة ثريدا ولحما  ، هكذا في النسخ، والصواب  زبدا ولحما  ، كما في التهذيب. قال لبيد:
  وإذا شتوا عادت على جيرانهم                      رجح يوفها مـرابـع كـوم أي قصاع يملؤها نوق مرابع. من المجاز:  كتائب رجح  ككتب:  جرارة ثقيلة  . قال الشاعر:
  بكتائب رجح تعود كبشها                      نطح الكباش كأنهن نجوم  وارتجحت روادفها: تذبذبت  . قال الأزهري: ويقال للجارية إذا ثقلت روادفها فتذبذبت: هي ترتجح عليها. مرجح  كمسكن، اسم  جماعة،  كراجح  . ومما يستدرك عليه: رجح الشيء بيده: وزنه ونظر ما ثقله. والرجاحة: الحلم، وهو مجاز. والراجح: الوازن. ومن المجاز: رجح أحد قوليه على الآخر. وترجح في القول: تميل به. وهذه رحى مرجحنة: للسحابة المستديرة الثقيلة؛ كذا في الأساس.

### Türkçe

**رجح** terazi **يرجح** ve **يرجح** ve **يرجح**; üçlü (hareke ile), el-Cevherî ise fetha ve kesre ile yetinmiştir; **رجوحا** damme ile ve **رجحانا** ( **حسبان** gibi): meyletti. Ve **رجح** şey **يرجح**; üçlü (hareke ile); **رجوحا** ve **رجحانا** ve **رجحانا**; sonuncusu harekeli. Ve denilir: tart ve **أرجح**. Ve ağır basanı ver. Ve ona **أرجح** etti ve **رجح**: ona ağır basanı verdi. Ve **أرجح** terazi: onu ağırlaştırdı, ta ki meyletti. Ve meclisinde **رجح** eder **يرجح**: ağır geldi de hafif olmadı; bu bir meseldir. Mecazdan: **امرأة راجح** ve **رجاح** ( **سحاب** gibi): kalçalı; yani kalçası ağır; çoğulu **رجح** iki damme ile, **قذال** ve **قذل** gibi. Dedi ki:
  Ağır kalçalıya, ince beline doğru                      dişleri tatlı, tükürükleri temiz
Ve Ru’be dedi ki:
  Ve hevesimden: ağır olan **الأثائث**
Mecazdan: onunla **ترجحت**; yani oğlanla; **الأرجوحة** damme ile; onun beyanı gelecektir; yani meyletti; sonra **ارتجح**; yani sallandı. Denilir: bir kavme karşı koyduk da onları **فرجحناهم**; yani onlardan daha ağırbaşlı ve daha halim idik. Ve onu **راجحته** de onu **فرجحته**; yani ondan daha ağırbaşlı idim. Ve iki şey arasında **ترجح** etti: bocaladı; benzeri olan her şeyde umumîdir. Ve **المرجوحة** (mîm fethalı): o, **الأرجوحة**dır; hemzenin dammesiyle. Ve **البارع** sahibı **المرجوحة**yı inkâr etmiştir; hâlbuki o, onunla oynanan şeydir: bir tahta alınır, ortası yüksek bir tümseğin üzerine konur; sonra bir ucuna bir oğlan oturur, öbür ucuna başka bir oğlan; böylece tahta ikisiyle **ترجح** eder, ikisi hareket eder; derken biri, öteki arkadaşıyla birlikte meyleder. **العين**’de, onun muhtasarında, **جامع القزاز**’da ve **المصباح**’ta böyledir; ve bu, Sa‘leb’in İbnü’l-A‘râbî’den söylediğidir. **الرجاحة** ( **رمانة** gibi): asılan bir ip; çocuklar ona biner de onda **يرتجح** eder. Ve ona **النواعة** ve **النواطة** ve **الطواحة** denilir; **كالرجاحة**; tahfîf ile; bunu İbn Düresteveyh söylemiştir. Şeyhimiz onun **الأرجوحة** olduğunu zannetmiş, böylece ikisini onda iki başka lügat kılmış; ve musannife, cemaatin **الأرجوحة**yı tefsirinde onlara muhalefet etmesiyle itiraz etmiştir; ve onun ip manasında olduğunu İbn Düresteveyh’ten başkası söylememiştir; ve **الأرجوحة** ile ip arasında ayırım yapmamıştır. Bizim tefsir ettiğimiz, teemmül sırasında zahir olandır. Mecazdan: el-Leys dedi: **الأراجيح الفلوات**; sanki onda yürüyenle **تترجح** eder; yani onu sağa sola savurur. Zü’r-Rumme dedi ki:
  Bilâl Ebû ‘Amr’ın; aramızda olmuştu                      **أراجيح** ki hızlı develeri yorar
Yani binekleriyle meyleden çöller. Mecazdan: **الأراجيح**: develerin diz çökmelerinde sarsılması; harekeli. Ve fiil **الارتجاح** ve **الترجح**. Ebû’l-Hasen dedi: bunun vechini bilmem; çünkü sarsılma birdir, **الأراجيح** ise cem‘dir; ve tekil ile cem‘ hakkında haber verilmez; hâlbuki **ارتجحت** ve **ترجحت**. Ve **الأساس**’ta: ve develerin **أراجيح**i: onların sarsıntıları; nüshalarda böyledir. Ve **إبل مراجيح**: **ذات أراجيح**; denilir: **ناقة مرجاح** ve **بعير مرجاح**. Mecazdan: bizden **المراجيح**: halimlerdir; onlar hilmi ağırlıkla vasfederler; zıddını da hafiflik ve acele ile vasfettikleri gibi. Ve **قوم رجح** ve **رجح مراجيح** ve **مراجح**: halimler. el-A‘şâ dedi ki:
  Gençlerden: onları meyilsiz görürsün                      ve ihtiyarlardan: **مراجحا** ahlâmlar
Onların birine **مرجح** ve **مرجاح** denir. Ve denildi ki: **المراجح**ın da **المراجيح**ın da lafzından bir tekili yoktur. Ve **الحلم الراجح**: sahibini tartan (ağır basan)dır; böylece hiçbir şey onu hafif kılmaz. Mecazdan: hurmadan **المراجيح**: yüklülerdir. et-Tırmâh dedi ki:
  Köyün hurmaları **مراجيحه**ni kaldırdı                      yük ile; sonra kılıflarıyla sarktı
**انزالت**: yani meyveleri ağırlaştığında kılıfları sarktı. Mecazdan: **جفان رجح** ( **كتب** gibi): eğer **مملوءة ثريدا ولحما** ise; nüshalarda böyledir; doğrusu **زبدا ولحما**dır; **التهذيب**’te olduğu gibi. Lebîd dedi ki:
  Kışladıklarında komşularına dönerdi                      **رجح**; onu doldurur: dört yaşına basmış, hörgüçlü (develer)
Yani dört yaşına basmış dişi develerle doldurulan büyük çanaklar. Mecazdan: **كتائب رجح** ( **كتب** gibi): çok büyük, ağır. Şair dedi ki:
  Ağır taburlarla; koçunu alıştırır                      koçların tokuşması; sanki onlar yıldızlar
Ve sağrıları **ارتجحت**: bocaladı. el-Ezherî dedi: ve cariyeye, sağrıları ağırlaşıp bocaladığında denilir: o, onların üzerinde **ترتجح** eder. **مرجح** ( **مسكن** gibi): cemaat ismi; **كراجح** gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجح** şeyi eliyle: onu tarttı ve ağırlığının ne olduğuna baktı. Ve **الرجاحة**: hilm; ve o mecazdır. Ve **الراجح**: tartan. Ve mecazdan: iki sözünden birini ötekine **رجح** etti. Ve sözde **ترجح** eder: onunla meyledersin. Ve bu değirmen taşı **مرجحنة**dir: yuvarlak, ağır bulut için; **الأساس**’ta böyledir.
