# رجز (ر-ج-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Pislik demektir

- Harfler: ر - ج - ز
- Kur'an'da: 10 geçiş · 9 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رِجْزًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%92%D8%B2%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Sıkıntı | 3 | 3 | [2:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/2:59.md) |
| [الرِّجْزَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%AC%D9%92%D8%B2%D9%8E.md) | الْفِعْلَ | Sıkıntı | 2 | 2 | [7:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/7:134.md) |
| [رِجْزٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%92%D8%B2%D9%8D.md) | فِعْلٍ | Sıkıntı | 2 | 2 | [34:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/34:5.md) |
| [الرِّجْزُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%AC%D9%92%D8%B2%D9%8F.md) | الْفِعْلُ | Sıkıntı | 1 | 1 | [7:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/7:134.md) |
| [رِجْزَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%92%D8%B2%D9%8E.md) | فِعْلَ | Sıkıntı | 1 | 1 | [8:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/8:11.md) |
| [وَالرُّجْزَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8F%D9%91%D8%AC%D9%92%D8%B2%D9%8E.md) | وَالْفُعْلَ | Ve sıkıntı | 1 | 1 | [74:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/74:5.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (60 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كشف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B4%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Açık baş demektir
2. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
3. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Bedr dolunay demektir
4. [نعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Uyuklamak
5. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
6. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
7. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · “Nezle” konaklama yeri demektir
8. [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rabat bağ, halka demektir
9. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bozulmuş iptir
10. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
11. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sibat(Te) kayış demektir
12. [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katı kaptır
13. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Belin at tarafıdır
14. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
15. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örter
16. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
17. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sua’f el çatlamasıdır
18. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Söz
19. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İcl havuz demektir
20. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kudüm” ön demektir
21. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akan deredir
22. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
23. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kasaba
24. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
25. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su
26. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
27. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
28. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
29. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
30. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hilal yeni ay demektir
31. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
32. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
33. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
34. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
35. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
36. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
37. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
38. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
39. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
40. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
41. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
42. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
43. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md), [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin veya yapının sarsılması, titremesi, denge kaybı ve adım aralığının daralması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sarsıcı azap, pislik, manevi kirlilik ve sarsıntı doğuran şeytan vesvesesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın iç ve dış düzenini bozan, sarsıntı ve çöküşe yol açan her türlü maddi ve manevi tortu |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel pislik veya salt genel bir ceza sayılarak ardındaki sarsıcı, felç edici ve düzen bozucu etki dinamizminin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Sarsılma, çalkalanma, şiddetli hareket ve iç titreşim; [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md), [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md), [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md), [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md), [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) köklerinde de görülen ritmik veya sarsıcı hareket çekirdeği | ز | Sarsıntı ve çalkantı hareketine kesiklik, adımların veya parçaların birbirine dolaşması, tutulma ve kramp benzeri ritmik daralma boyutu kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Baş, yönelim, ilk hareket noktası ve iradi eylemin başlangıcı |
| ج | Değnek, deve | Taşıma, gövde, yüklenme, mesafe katetme ve fiziksel yapı |
| ز | Kesici alet | Kesme, ritmi bölme, ani duraksama, ayrışma ve aralık oluşturma |
| رجز | İnsan başı, deve ve kesici alet | Bedenin veya taşıyıcı bünyenin ilerlemeye çalışırken kesintiye uğraması, adımların ritmik olarak bölünmesi, titreme ve taşınan dengenin kesilerek sarsılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin arka ayaklarında veya kalça bölgesinde meydana gelen, ayağa kalkmak istediğinde bacaklarının titremesine, adımlarının kısalıp birbirine dolaşmasına yol açan hastalık; bu tür deveye ناقة رجزاء denir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer bir hicviyesinde devenin bu titreme ve kalkamayış halini şöyle tasvir eder: هَمَمْتَ بخير ثم قَصَّرْتَ دونَه / كما ناءَتِ الرَّجْزاءُ شُدَّ عِقالُها |
| Erken Arapça kullanım | Yelkensiz ve düzensiz sarsıntıyla esen fırtınalı bulutlar için سحاب رجاز ve dalgaların çalkantılı sesi için ارتجاز البحر tabirleri kullanılmıştır; ayrıca vezin adımları kısa ve sarsak ritimli olan şiir türüne de الرجز denilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça رجز kökü, Sami dillerinin ortak leksikal tabakasında kök düzeyinde sarsılma, öfke, titreme ve çalkantı bildiren köklerle doğrudan akrabadır. İbranicede yer alan רָגַז (rāgaz) fiili titremek, sarsılmak, dehşet veya öfkeden ürpermek ve kargaşa içinde olmak anlamlarına gelir; aynı kökten türeyen רֹגֶז (rōgez) ismi ise kargaşa, öfke ve sarsıntı demektir. Süryanicede ܪܓܙ (rgaz) fiili öfkelenmek, sarsılmak ve gazaba gelmek manasında kullanılırken ܪܘܓܙܐ (rugzā) kelimesi ilahi gazap, öfke ve felaket karşılığıdır. Akadcada doğrudan aynı harf dizilimiyle birebir morfolojik özdeşlik sınırlı kalsa da genel Batı Sami sahasında kök, hem fiziksel sarsıntı ve kramp halini hem de ilahi gazabın yarattığı psikolojik ve fiili sarsıntıyı bir arada taşır. Arapçada kökün somut planda devenin titreyerek kalkamaması hastalığına tahsis edilmesi, soyut planda ise gökten inen sarsıcı azap ve uzak durulması emredilen şirk tortusu için kullanılması bu ortak mirasın bir tezahürüdür.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رجز ile [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) dönüşümü | İbn Fâris gibi dilcilere göre azap ve put anlamındaki rics ile ricz arasında harf değişimi ilişkisi bulunur; kök içi dinamizm sarsıntıdan çöküşe uzanır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רגז ve Süryanice ܪܓܙ | Batı Sami dillerinde sarsılma, dehşet, öfke ve gazap cezası anlam alanında ortak köken birliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çalkantı çekirdekleri | Kuzey ve Doğu Afrika kollarında sarsıntı ve titreme ifade eden fonetik paralellikler bulunsa da kesin soydaşlık tespit edilmemiştir | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجز | Anlamlı | Sarsılma, titreme, azap, kirlilik | Bedenin adımlarının birbirine dolaşması, sarsıcı felaket ve pislik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رزج | Anlamlı | Bir nesneyi sabitleme, dayama | Çadır direğini yere sağlamca çakma ve destekleme | Kur'an'da geçmez |
| [جرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Kökünden kesme, tüketme, kuraklık | Yerin bitkisini tamamen tüketme veya kurak çorak toprak | Kur'an'da geçer |
| [جزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B1.md) | Anlamlı | Kesme, suyun çekilmesi | Suyun geri çekilmesi, hayvan boğazlama | Kur'an'da geçmez |
| [زرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Hızlı akma, gözün parlaması | Sıvının hızlıca süzülmesi veya gözün keskinleşmesi | Kur'an'da geçmez |
| [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Menetme, şiddetle kovma, haykırma | Önüne geçerek şiddetli sesle veya baskıyla durdurma | Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجز | Merkez | Sarsıcı azap, pislik, titreme | Felç edici, düzeni altüst edici sarsıntı ve kirlilik | İçten ve dıştan sarsarak ayakta durmayı imkânsız kılan azap veya pislik |
| [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) | Komşu | Necaset, pislik, manevi kirlilik | Karışma, lekelenme ve fıtri tiksinti boyutu öne çıkar | Zihni bulandıran, fıtrata yabancı karışım ve murdarlık |
| [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) | Komşu | Deprem, şiddetli sarsıntı | Yerin ve mekânın kütlesel olarak sallanması | Fiziksel kütlenin bütünüyle dalgalanıp sarsılması |
| [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) | Komşu | Elem verici ceza | Can yakma, tatlı olanı acılaştırma boyutu | Şiddetli sarsıntı şartı olmaksızın duyulan her türlü elem |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Arılık, temizlik, sükûn | Kirliliğin ve sarsıcı tortunun tamamen giderilmesi | Maddi ve manevi her türlü leke, sarsıntı ve sapmadan arınmış saf durum |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجز | Sarsıcı azap, pislik, titreme | Hem fiziksel titreme hem de sarsıcı ilahi gazap ve necaseti kuşatır | Kesin |
| Latince | pestis, commotio, tremor | Veba/yıkım, çalkantı, titreme | Yıkıcı salgın ve sarsıntı yönünü karşılar; şiirsel ritim boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | scourge, agitation, defilement | Felaket/kamçı, çalkantı, mundarlık | İlahi azap ve kirlilik veçhelerini karşılar ancak kökteki deve hastalığı imgesini vermez | Güçlü |
| Almanca | Plage, Erschütterung, Befleckung | Bela/musibet, sarsılma, kirlenme | Yıkıcı bela ve içsel sarsılmayı verir, organik ritim eksikliğini içermez | Güçlü |
| Fransızca | fléau, ébranlement, souillure | Bela, sarsılma/çöküş, kirlilik | Felaketin sarsıcı ve lekeleyici boyutunu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِجْزًا / الرِّجْزَ | İlahi helak, gökten inen yıkıcı azap ve salgın | İsrailoğullarına, Lut kavmine ve Firavun hanedanına gönderilen ezici ve felç edici felaketler (A'râf [7:134](https://lisan.digital/tr/ayet/7:134.md), A'râf [7:135](https://lisan.digital/tr/ayet/7:135.md), Bakara [2:59](https://lisan.digital/tr/ayet/2:59.md), A'râf [7:162](https://lisan.digital/tr/ayet/7:162.md), Ankebût [29:34](https://lisan.digital/tr/ayet/29:34.md)) |
| رِجْزِ الشَّيْطَانِ | Şeytanın kalbe verdiği sarsıntı, vesvese ve murdarlık | Bedir savaşı öncesinde müminlerin kalbine ve bedenine arız olan tereddüt, korku ve cünüplük gibi manevi tutulma hali (Enfâl [8:11](https://lisan.digital/tr/ayet/8:11.md)) |
| وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ | Putlar, şirk amelleri, her türlü manevi pislik ve azap vesilesi | İlk vahiy döneminde Hz. Peygamber'e şirk tortularından ve şirke dayalı kirliliklerden bütünüyle uzak durma emri (Müddessir [74:5](https://lisan.digital/tr/ayet/74:5.md)) |
| رِجْزٍ أَلِيمٍ | Katmerli ve şiddetli sarsıcı ceza | Allah'ın ayetlerini geçersiz kılmaya çalışan inkârcılara vadolunan ağır azap boyutu (Sebe' [34:5](https://lisan.digital/tr/ayet/34:5.md), Câsiye [45:11](https://lisan.digital/tr/ayet/45:11.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve ceza doktrini | Azabın salt fiziksel bir ceza mı yoksa varlığın kendi ontolojik dengesini yitirmesi mi olduğu tartışması | İsyankâr toplulukların düzenini altüst eden sarsıcı ilahi gazap |
| Fıkıh | Taharet ve necaset ahkâmı | Şeytanın vesvesesi veya şirk necasetinin abdest ve gusül gibi hükmi arınmalarla ilişkisi | Maddi ve manevi murdarlıktan uzaklaşma gerekliliği |
| Tefsir | Müddessir [74:5](https://lisan.digital/tr/ayet/74:5.md) ve Enfâl [8:11](https://lisan.digital/tr/ayet/8:11.md) tefsirleri | Kökün put, günah, vesvese veya taun gibi anlamlara gelişi ve [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) ile harf dönüşümü iddiaları | Şirk, putperestlik ve kalbi felç eden kirlerin tamamını içeren şemsiye kavram |
| Hadis | Veba/taun ve savaş reçeteleri | Taun hastalığının geçmiş ümmetlere gönderilen bir ricz olduğu ve hendek kazılırken irticaz yapılması rivayetleri | Salgın hastalık, sarsıcı bela ve ritmik savaş şiiri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ekseni | Şirk ve manevi kirlilik | İnanç omurgasını çökertme | Bireyin fıtrat dengesini bozarak kalbini vesvese ve sapkınlığın titremesine maruz bırakır | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve zihniyet | Zihinsel felç ve metodolojik karmaşa | Bilgi üretimini aksatma | Zihni sağlam ilkelerden yoksun bırakarak adım atamaz, bocalar bir hale getirir | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | Meşruiyet kaybı ve iç kargaşa | Düzeni altüst etme | Adaletin terk edilmesiyle toplum bünyesinde ortaya çıkan ve devleti ayakta duramaz kılan çöküş hali | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve üretim | Kriz, haksız kazanç ve güven bunalımı | Dolaşımı kilitleme | Güven zeminini sarsarak ekonomik aktörlerin adımlarını birbirine dolaştıran kriz ve çöküş durumu | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz rezonans ve sönümlenmeyen salınım | Bir yapının kendi doğal frekansını aşan bir etkiyle kontrolsüzce titremesi, mekanik rezonansa girerek parçalanması veya biyolojide kasların ataksi/titreme ile koordinasyonunu yitirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve sosyal felç | Toplumsal normların çözülmesiyle bireylerin ve kurumların eylem yetisini kaybetmesi, sosyal dokuda panik ve koordinasyonsuz titremelerin baş göstermesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel çamur, necis madde veya belirsiz bir ceza olarak tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem bedeni ve toplumu felç eden salgın ve yıkımları, hem kalbi titreten şeytani vesveseyi, hem de varoluşsal dengeyi yıkan şirki kapsayan sarsıcı bir çöküş ilkesi olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının yalnızca harici bir kirlilikten kaçınmak sanılması; şirk ve vesvesenin insan iradesini adım atamaz hale getiren dinamik felç ediciliğinin gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da helak ve azabın keyfi bir eziyet değil, varlığın taşıyıcı kolonlarının sarsılması ve eylemsiz bırakılması şeklinde işlediğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini anlatan kıssalarda, Bedir savaşı psikolojisinde ve ilk vahiy dönemindeki arınma emirlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putları sadece taştan nesneler sanma yanılgısını yıkar; putun ve şirkin insanı içten içe titreten, felç eden bir kirlilik ve azap tohumu olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Devenin arka bacaklarındaki kramp ve titreme nedeniyle ayağa kalkamaması, adımların kısalıp birbirine dolaşması ve dengeli yürüyüşün kesintiye uğraması.
- Soyut anlam: İlahi gazabın veya şirk ve vesvese gibi kirliliklerin varlığın iç ahengini bozarak onu sarsması, istikrarını yok etmesi ve eylem kabiliyetini felç etmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin taşıyıcı unsurlarının dışsal veya içsel bir kirlilikle rezonansa girerek adımlarını kaybetmesi ve çökmeye mahkûm bir titreşime sürüklenmesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = S_0 + A \sin(\omega t) e^{\gamma t} \quad (\gamma > 0)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ zaman içindeki sistem durumunu veya denge konumunu temsil eder. $S_0$ sistemin başlangıçtaki fıtri ve dengeli halidir. $A \sin(\omega t)$ ifadesi sisteme arız olan sarsıntı, vesvese veya cezanın periyodik salınımını ve kramp ritmini simgeler. $\gamma > 0$ katsayılı $e^{\gamma t}$ üstel çarpanı ise bu sarsıntının sönümlenmeyip kontrolsüzce büyüdüğünü, sistemi felç eden bir rezonansa ve kaçınılmaz bir çöküşe doğru sürüklediğini gösterir.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/2:59.md) — رِجْزًا

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Zulmedenler, sözü; kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de fasıklık etmelerinden dolayı o zalimlerin üstüne gökten korkunç bir azab indirdik.

### [Araf 7:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/7:134.md) — الرِّجْزُ · الرِّجْزَ

وَلَمَّا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِّجْزُ قَالُوا يَامُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَّكَ بِمَا عَهِدَ عِنْدَكَ لَئِنْ كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ وَلَنُرْسِلَنَّ مَعَكَ بَنِي إِسْرَائِيلَ

Meal (IK): Üzerlerine azab çökünce, dediler ki: Ey Musa, sana olan ahdine göre Rabbına dua et. Eğer bu azabı bizden kaldırırsan; andolsun ki, sana inanacağız ve İsrailoğullarını seninle birlikte göndereceğiz.

### [Araf 7:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/7:135.md) — الرِّجْزَ

فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُمُ الرِّجْزَ إِلَى أَجَلٍ هُمْ بَالِغُوهُ إِذَا هُمْ يَنْكُثُونَ

Meal (IK): Onların erişecekleri bir süreye kadar azabı üzerlerinden kaldırınca; bir de bakarsın, onlar sözlerinden cayıyorlardı.

### [Araf 7:162](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/7:162.md) — رِجْزًا

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَظْلِمُونَ

Meal (IK): İçlerinden zulmedenler, kend, lerine söylenen sözü başkasıyla değiştirdiler. Biz de onlara, zulmeder olduklarından dolayı gökten azab indirdik.

### [Enfal 8:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/8:11.md) — رِجْزَ

إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ

Meal (IK): Hani O, size kendi katından bir emniyet olmak üzere sizi hafif bir uykuya daldırıyordu. Sizi tertemiz yapmak, sizden şeytanın pisliğini gidermek, kalblerinizi pekiştirmek ve ayaklarınıza sebat vermek için gökten üstünüze bir su indiriyordu.

### [Ankebut 29:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/29:34.md) — رِجْزًا

إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلَى أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Bu kasaba halkına da fasıklık yapar olduklarından dolayı gökten azab indireceğiz.

### [Sebe 34:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/34:5.md) — رِجْزٍ

وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ayetlerimiz hakkında Bizi aciz bırakmaya yeltenenlere de, işte onlara çetin ve elim azab vardır.

### [Casiye 45:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/45:11.md) — رِجْزٍ

هَذَا هُدًى وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ لَهُمْ عَذَابٌ مِنْ رِجْزٍ أَلِيمٌ

Meal (IK): Bu; hidayettir. Rabblarının ayetlerini inkar edenlere gelince; çetin ve elim bir azab vardır.

### [Müddessir 74:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/ayet/74:5.md) — وَالرُّجْزَ

وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ

Meal (IK): Kötü şeylerden ise sakın.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Pislik demektir. Kir, bedenin ifrazından oluşan pisliktir. Pislik ise dışarıda oluşmuş kirdir. Ricz, Pislik.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والراء معهما
ز ج ر، ج ز ر، ز ر ج، ج ر ز، ر ج ز مستعملات
زجر:
زَجَرتُه فانزَجَرَ أي نهيته، وهو في الإبل، تقول: زَجَرته وازدجرتُه ما وقد ازدَجَرَ بمعنى انزَجَرَ.
وقوله تعالى: "وازدُجِر فدعا رَبَّه" أي زُجِرَ وأذعنَ أي يدعُوهم إلى الله".
وزَجرُ الطَّير أن يقول الإنسان إذا رأى طائراً أو ظبياً أو نحوه: ينبغي أن يكون كذا، فعند ذلك يقال: يزجرُ الطَّيرَ فَيرى في زَجرِها كذا. وإنّما طائِرُ الإنسان سهمه الذي يطيرُ له وحَظُّه الذي يُقسمُ له.
والطِّيرةُ اشتقَّ منه.
والزَّجرُ ضرب من السَّمك عِظامٌ صِغارٌ الحَرشفِ، ويجمع الزُّجُورَ.
والأَزجَرُ من الإبل الذي في فقار ظهره انخزالٌ أو من دبرٍ.
قال مُزاحمُ: الأزجَرُ من الإبل مثل الأفزَرِ، والفَزَرُ في الظَّهرِ.
وناقة زَجراءُ ونوقٌ زُجرُ، وكذلك قوم فزرٌ، وجمل أزجَرُ.
وناقة زَجراءُ وهي التي في وَرِكيها ثقل فلا تكاد تقوم.
جزر:
الجَزرُ: انقطاع المدِّ، وجَزر البحرِ، والجَزرُ: نهرٌ أو مدُّ البحر والنَّهرِ في كثرةِ الماء.
والجَزيرةُ: أرض في البحر ينفرجُ عنها ماء البحر فتبدو، وكذلك الأرض لا يعلوها السَّيل فيحدقُ بها فهي الجَزيرةُ.
والجزيرةُ: كورةٌ بجنب الشّام، والجَزيرة بالبصرة: أرضٌ نَخلٍ بين البصرةِ والأبُلَّةِ خصَّت بهذا الاسم. وجزيرة العرب محلَّتها لأن البحرين بحر فارس الحَبَشِ ودِجلةَ والفُراتَ قد أحاطت بجزيرةِ العرب، وهي أرضها ومعدِنها.
والجَزر: نَحرُ الجَزّارِ الجَزّارِ الجَزورَ، والفعل: جَزَرَ يَجْزُرُ.
والجُزارةُ: اليدان والرِّجلان والعنق، سمِّيت بها لأنَّها لا تقسم في سهامِ الجَزُور، قال:
شَخت الجُزارةِ.......
والجُزارةُ حقُّه الذي يُعطى إذا نَحرها وقَسمها.
وإذا أفردوا الجَزُورَ أنَّثوا لأنهم أكثر ما كانوا ينحرون النُّوقَ.
واجتزَر القوم جَزوراً إذا جُزِرَ لهم.
ولأجزَرتُ فلاناً جَزُوراً أي جعلتها له.
والجَزَرُ: كل شيءٍ مباح للذَّبح، الواحد جَزَرَةٌ، فإذا قلت: أعطيت فلاناً جَزَرَةً فهي شاةٌ ذكراً كان أو أنثى لأن الشاة ليست إلا للذَّبح خاصَّةً، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجمل لأنّهما لسائر العمل. ويقال: الجَزَرةُ السَّمينةُ من الغنمِ.
والجَزورة من الإبل: السَّمينةُ وهي القلعةُ والقلُوعُ أي الكثيرةُ.
ويقال في الحربِ: جُزِروا واجتُزِروا، وصاروا جَزَراً لعدوِّهِم.
والجَزَرُ: نباتٌ، الواحدةُ جَزَرةٌ.
والجَزيرُ بلغة السَّوادِ: رجل يختاره أهل القرية لما ينويهم من نفقات من ينزلُ بهم قبل السُّلطان، قال:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
وقلَّسوا: ضمُّوا لأيديهم.
ورجل جَزورٌ أي سمين، وكلُّ ما كان ثقيلاً فهو جَزُورٌ، لأنَّ القوم ربَّما اقتتلوا فإذا كان فيهم رجل ثقيل فادنما هو جَزُورٌ للسُّيوف.
زرج:
الزَّرج في بعضٍ: جبلةُ الخيل وأصواتها.
والزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائِف وأهل الغَور: قضبانُ الكرمِ، قال:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ
جرز:
الجَرزُ: شدَّةُ الأكل، وجَرَزَ يجرزُ، قال:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
وأرض جُرزٌ، وجَرِزَت جَرَزاً أي لم يبق عليها من النَّبتِ شيء إلا مأكولاً، وأرضٌ مَجروزةٌ أجرازٌ ويجمعون على سعة الأرض.
والجِرزُ: لِباسٌ للنِّساء من الوبر، أو مسوك الشاءِ، والجميعُ الجُروزُ.
والجُرزُ من السِّلاح، والجميع الجِرَزة.
والجُرزَةُ: الحُزمةُ من وقتِّ ونحوه.
وسيف جُرازٌ: سريع القطع، قال:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
ويقال: رماه الله بشَرزةٍ وجَرزَةٍ، يريد به الهلاك.
ورجل جَرُوزٌ أي مقتول في المعركة.
رجز:
قال الخليل: الرَّجَزُ المشطور والمنهوك ليسا من الشِّعر، وقيل له: ما هُما? قال: أنصاف مَسجَّعةٌ، فلما ردَّ عليه قال: لأحتجَّنَّ عليهم بحجَّةٍ فإن لم يقرّوا بها عسفوا فأحتجُّ عليهم بأنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم كان لا يجري على لسانه الشِّعرُ.
وقيل لرسول الله صلى الله عليه وسلم:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
فكان يقول عليه السلام:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
فقد علمنا أنّ النِّصف الذي جرى على لسانه لا يكون شعراَ إلا بتمامِ النصف الثاني على لفظهِ وعروضه، فالرَّجَزُ المشطورُ مثل ذلك النِّصف.
وقال النبيُّ صلى الله عليه وسلم في حفر الخندق:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
فهذا على المشطورِ.
وقال النبيّ صلى الله عليه وسلم:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
فهذا من المنهوك، ولو كان شعراً ما جرى على لسانه، فإنَّ الله عزَّ وجلَّ يقول: "وما علَّمناه وما ينبغي له" قال فعَجبنا من قوله حين سمعنا حجَّته.
فأما الرَّجَزُ فمصدر رَجَزَ يرجُزُ، ويَرتَجزُ الأراجيزَ، الواحدةُ أُجُوزَةَ، وهو الرَّجّازةُ.
والرِّجازةُ: شيء يُعدل به ميل الحمل، وهو شيء من وسادةٍ أو أدمٍ إذا مال أحدُ الشِّقَّين وضع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسمَّى رِجازَةَ الميل.
والرِّجازةُ: مركب دون الهَودَجِ للنِّساء، قال السمّاخ:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
والرِّجازَةُ: المحفَّةُ، وسميت رِجازةً لأنَّها ترجُزه عن الميل أي نردُّه وتعدلُه.
والرِّجزُ: العَذابُ، وكلُّ عذابٍ أُنزل على قومٍ فهو رِجزٌ.
ووسواس الشَّيطان رِجزٌ، والرِّجزُ: عبادةُ الأوثانِ، ويقال: اسم الشِّركِ كُلهِّ رِجزٌ.
وقرئ: "والرُّجز فاهجُر" بكسر الراء وضمِّها وهما واحدٌ، ويُراد به الصَّنمُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الزاي** ve **الراء** onlarla birlikte
**ز ج ر**، **ج ز ر**، **ز ر ج**، **ج ر ز**، **ر ج ز** kullanımlı olanlar

**زجر**:
**زَجَرتُه** de **فانزَجَرَ**: yani onu menettim; ve bu develer hakkındadır; dersin ki: **زَجَرته** ve **ازدجرتُه**; ve muhakkak **ازدَجَرَ** “**انزَجَرَ**” mânâsınadır.
Ve Yüce’nin sözü: “**وازدُجِر فدعا رَبَّه**” yani “**زُجِرَ** ve boyun eğdi”; yani “onları Allah’a çağırır”.
Ve **زَجرُ الطَّير**: insanın bir kuş yahut bir ceylan yahut benzerini gördüğünde “şöyle olması gerekir” demesidir; o vakit denir ki: “**يزجرُ الطَّيرَ**”, böylece onun **زَجر**’inde şöyle şöyle görür. Ancak insanın **طائِر**’i, kendisi için uçan oku ve kendisi için taksim olunan nasibidir.
Ve **والطِّيرةُ** ondan türemiştir.
Ve **والزَّجرُ**: küçük pullu, küçük kemikli bir tür balıktır; **الزُّجُورَ** diye cem‘ olunur.
Ve develerden **الأَزجَرُ**: sırt omurlarında bir çöküklük bulunan yahut arka taraftan (dübrden) olan.
Müzâhim dedi: Develerden **الأزجَرُ**, **الأفزَرِ** gibidir; ve **الفَزَرُ** sırttadır.
Ve **ناقة زَجراءُ** ve **نوقٌ زُجرُ**; aynı şekilde “kavim **فزرٌ**” ve “**جمل أزجَرُ**”.
Ve **ناقة زَجراءُ**: iki kalçasında ağırlık bulunan, neredeyse kalkamayan dişi devedir.

**جزر**:
**الجَزرُ**: meddin kesilmesidir; ve denizin **جَزر**’i; ve **الجَزرُ**: suyun çokluğunda bir nehir yahut denizin ve nehrin meddi.
Ve **الجَزيرةُ**: denizde, deniz suyunun ondan ayrılıp açıldığı, böylece göründüğü bir topraktır; aynı şekilde, selin üzerine çıkmadığı, etrafını kuşattığı toprak da **الجَزيرةُ**’dir.
Ve **الجزيرةُ**: Şam’ın yanında bir kûredir; ve Basra’daki **الجَزيرة**: Basra ile Übülle arasında hurmalık bir topraktır; bu adla tahsis edilmiştir. Ve **جزيرة العرب**: onun mahallidir; çünkü Bahreyn (Fars denizi), Habeş denizi, Dicle ve Fırat, **جزيرة العرب**’ı kuşatmıştır; ve o, onun toprağı ve madenidir.
Ve **الجَزر**: kasabın **الجَزورَ**’u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.
Ve **الجُزارةُ**: iki el, iki ayak ve boyundur; onunla adlandırıldı; çünkü **الجَزُور**’un paylarında bölüştürülmez; dedi ki:
**شَخت الجُزارةِ.......**
Ve **الجُزارةُ**: onu boğazladığında ve paylaştırdığında kendisine verilen hakkıdır.
Ve **الجَزُورَ**’u tekil yaptıklarında müennes yaparlar; çünkü çoğunlukla dişi develeri boğazlarlardı.
Ve kavim **اجتزَر** bir **جَزوراً**: kendileri için boğazlandığında.
Ve “**لأجزَرتُ** falanı bir **جَزُوراً**”: yani onu ona kıldım.
Ve **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili **جَزَرَةٌ**’dir. “Falan’a bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde, o, erkek olsun dişi olsun bir koyundur; çünkü koyun ancak özellikle boğazlamak içindir. Ve **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve deveye (erkek deveye) denmez; çünkü ikisi diğer işler içindir. Ve denir ki: **الجَزَرةُ** koyunlardan semiz olanıdır.
Ve develerden **الجَزورة**: semiz olanıdır; ve o **القلعةُ** ve **القلُوعُ**’dur; yani çok olan.
Ve savaşta denir ki: “**جُزِروا** ve **اجتُزِروا**”; ve düşmanları için **جَزَراً** oldular.
Ve **الجَزَرُ**: bir bitkidir; tekili **جَزَرةٌ**’dir.
Ve **الجَزيرُ** Sevâd lügatinde: köy halkının, sultandan önce kendilerine inenlerin masraflarından niyet ettikleri şey için seçtikleri adamdır; dedi ki:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
Ve **وقلَّسوا**: ellerini kendilerine doğru topladılar.
Ve **رجل جَزورٌ**: yani semiz; ve ağır olan her şey **جَزُورٌ**’dur; çünkü kavim bazen çarpışır; içlerinde ağır bir adam olursa, ancak o kılıçlar için bir **جَزُورٌ**’dur.

**زرج**:
**الزَّرج** bazı (lehçelerde): atların tabiatı ve sesleridir.
Ve **الزَّرَجُونُ** Tâif ehlinin ve Gâvr ehlinin lügatinde: asma çubuklarıdır; dedi ki:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ

**جرز**:
**الجَرزُ**: yemenin şiddetidir; ve **جَرَزَ يجرزُ**; dedi ki:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
Ve **أرض جُرزٌ**; ve **جَرِزَت** **جَرَزاً**: yani üzerinde bitkiden hiçbir şey kalmadı; ancak yenmiş olarak. Ve **أرضٌ مَجروزةٌ** **أجرازٌ**; ve yerin genişliğine göre cem‘ ederler.
Ve **الجِرزُ**: kadınlar için kıldan bir giysi; yahut koyun derileridir; hepsi **الجُروزُ**’dur.
Ve **الجُرزُ** silahtandır; hepsi **الجِرَزة**’dir.
Ve **الجُرزَةُ**: odun ve benzerinden bir demettir.
Ve **سيف جُرازٌ**: hızlı kesen; dedi ki:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
Ve denir ki: “Allah onu bir **شَرزةٍ** ve **جَرزَةٍ** ile attı”; bununla helâki kasteder.
Ve **رجل جَرُوزٌ**: yani muharebede öldürülmüş.

**رجز**:
Halîl dedi: **الرَّجَزُ**’ün **المشطور**’u ve **المنهوك**’u şiirden değildir. Ona denildi ki: “İkisi nedir?” Dedi: “Secili yarımlar.” Ona karşılık verildiğinde dedi ki: “Onlara bir hüccetle mutlaka delil getireceğim; eğer onunla ikrar etmezlerse zorbalık ederler; ben de onlara, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in dilinde şiirin akmadığıyla delil getiririm.”
Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e denildi:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
O da عليه السلام şöyle derdi:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
Böylece bildik ki, dilinde cereyan eden yarım, ancak ikinci yarımın onun lafzı ve arûzu üzere tamamlanmasıyla şiir olur; **الرَّجَزُ المشطورُ** da o yarım gibidir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم hendek kazmada dedi:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
Bu, **المشطور** üzerinedir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
Bu, **المنهوك**’tandır; eğer şiir olsaydı dilinde cereyan etmezdi; çünkü Allah عزَّ وجلَّ şöyle der: “**وما علَّمناه وما ينبغي له**”. Dedi ki: Hüccetini işittiğimizde sözünden şaşırdık.
أما **الرَّجَزُ**: **رَجَزَ يرجُزُ**’ün masdarıdır; ve **يَرتَجزُ** **الأراجيزَ**; tekili **أُجُوزَةَ**’dir; ve o **الرَّجّازةُ**’dir.
Ve **الرِّجازةُ**: yükün eğimini onunla düzelttikleri bir şeydir; bir taraf eğildiğinde diğer tarafa konulan, yastıktan yahut deriden bir şeydir; “meylin **رِجازَة**’si” diye adlandırılır.
Ve **الرِّجازةُ**: kadınlar için **الهَودَجِ**’den aşağı bir binek; Semmâh dedi:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
Ve **الرِّجازَةُ**: **المحفَّةُ**’dir; ve “**رِجازةً**” diye adlandırıldı; çünkü onu eğilmekten **ترجُزه** eder; yani onu geri çevirir ve düzeltir.
Ve **الرِّجزُ**: azaptır; bir kavme indirilen her azap **رِجزٌ**’dür.
Ve şeytanın vesvesesi **رِجزٌ**’dür; ve **الرِّجزُ**: putlara ibadettir; ve denir ki: şirkin tamamının adı **رِجزٌ**’dür.
Ve şöyle okunmuştur: “**والرُّجز فاهجُر**” **الراء**’ın kesriyle ve zammıyla; ikisi birdir; ve bununla put kastedilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرِجْزُ: القَذَرُ، مثل الرِجْسِ.وقرئ قوله تعالى: "والرِجْزَ فاهْجُرْ" بالكسر والضم. قال مجاهدٌ: هو الصنم. وأمَّا قوله تعالى: "رِجْزاً من السماء" فهو العذاب. والرَجَزُ بالتحريك: ضربٌ من الشعر. وقد رَجَزَ الراجز وارْتَجَزَ. والرَجَزُ أيضاً: داءٌ يصيب الإبلَ في أعجازها فإذا ثارت الناقة ارتعشت فخذاها ساعةً ثم تَنْبَسِطانِ. يقال: بعيرٌ أَرْجَزُ، وقد رَجِزَ، وناقةٌ رَجْزاءُ. قال الشاعر:
هَمَمْتَ بخيرٍ ثم قَصَّرْتَ دونه		كما ناءت الرَجْزاءُ شُدَّ عقالُها
ومنه سمِّي الرَجَزُ من الشعر، لتقارب أجزائه وقلَّة حروفه. والرِجازَةُ: مركَبٌ أصغر من الهودج. ويقال هو كساءٌ يجعل فيه أحجارٌ يعلَّق بأحد جانبي الهودج إذا مال.

##### Türkçe

**الرِجْزُ**: pislik, **الرِجْسِ** gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والرِجْزَ فاهْجُرْ**” esre ve zamme ile okunmuştur. Mücâhid dedi: o puttur. Ama Yüce Allah’ın sözü: “**رِجْزاً من السماء**” ise o azaptır. Ve harekeli olarak **الرَجَزُ**: şiirden bir türdür. Ve **رَجَزَ** **الراجز** ve **ارْتَجَزَ**. Ve **الرَجَزُ** ayrıca: develere sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürktüğü zaman iki uyluğu bir süre titrer, sonra ikisi de açılır. Denir: **بعيرٌ أَرْجَزُ**, ve **رَجِزَ** olmuştur; ve **ناقةٌ رَجْزاءُ**. Şair dedi ki:
Bir hayra niyet ettin, sonra onun önünde kısa kaldın		tıpkı **الرَجْزاءُ**’nın, bağı sıkı bağlandığında sendelemesi gibi
Ve ondan, şiirden **الرَجَزُ** adlandırıldı; parçalarının birbirine yakınlığı ve harflerinin azlığı sebebiyle. Ve **الرِجازَةُ**: hevdecten daha küçük bir binek. Ve denir ki: o, içine taşlar konulan bir örtüdür; hevdectin bir yanına, eğildiği zaman asılır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز ر
جزر ، جرز ، زجر ، زرج ، رجز : مستعملة .
زجر : قال الليث : زَجَرْتُ البعيرَ حتى ثارَ ومضى أزجُرُهُ زَجْراً ، وزَجَرْتُ فلاناً عن السُّوء فانزَجَرَ ، وهو كالرَّدع للإنسان ، وأما للبعير فهو كالحَثِّ بلفظٍ يكون زجْراً له .
قال الزجاج : الزَّجْرُ : النهي ، والزَّجْرُ للطير وغيرها : التَّيَمُّنُ بِسُنُوحِهَا ، أو التَّشَاؤُمُ بِبِرُوحِهَا وإنما سُمِّي الكاهنُ زاجراً لأنه إذا رأى ما يظن أنه يتشاءم به زَجَرَ بالنهي عن المضي في تلك الحاجة برفع صوتٍ وشدة ، وكذلك الزجرُ للإبل ، والدواب ، والسباع .
ويقال : زَجَرْتُهُ ، وازدَجَرْتُهُ .
قال الله تعالى : ( مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ ) ( القمر : 9 ، 10 ) .
وقد يوضع الإزدجار موضع الإنزِجَار فيكونُ لازماً .
وازْدَجَرَ كان في الأصل ازتجر فقُلبت التاء دالاً لقرب مَخْرَجَيْهما ، واخْتِيَرت الدال لأنها أليق بالزاي من التاء .
وقال الليث : الزَّجرُ : أن يَزْجُرَ طائراً أو ظبياً سَانِحاً أو بَارِحاً فَيَتَطَيَّرَ منه ، وقد نُهي عن الطِّيَرَةِ .
( قلت ) : وزَجْرُ البعير أن يقول له حَوْب ، وللناقة : حَلْ ، وأمَّا البغل فَزَجْرُهُ : عَدَسْ مجزومٌ ، ويُزْجَرُ السَّبُعُ فيقال له : هَجْ هَجْ ، وَجَهْ جَهْ ، وجَاه جَاه .
وقال الليث : الزَّجْرُ : ضربٌ من السَّمَكِ عِظامٌ ، والجميع : الزُّجُورُ .
وقال ابن الأعرابي : يقال للناقة العَلُوقِ : زَجُورٌ .
قال الأخطل :
والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ
وهي التي تَرأَمُ بأنفها وتمنَعْ درَّها .
جزر : قال الليث : الجَزْرُ مجزُومٌ : انقطاعُ المد .
يقال : مَدَّ البَحْرُ أو النهر في كثرة الماء ، وفي الانقطاع : جَزَرَ جَزْراً ، وهما يَجْزُرَان .
والجَزِيْرَةُ : أرضٌ في البَحْرِ يَنْفَرِجُ عنها ماء البحر فتبدو ، وكذلك الأرض التي لا يعلوها السيل ، ويُحْدِقُ بها فهي جَزِيْرَةٌ .
والجَزِيْرَةُ أيضاً : كُورةٌ تُتَاخِمُ كُوَرَ الشَّامِ وحُدُوَدَهَا .
والجَزِيرَة بالبَصْرَةِ : أرض نَخْلٍ بين البصرة والأبُلَّة ، خُصَّت بهذا الاسم .
وجزيرة العرب : مَجَالها ، سُمِّيت جزيرة لأن البحرين بحرَ فَارِس ، وبَحْرَ السُّودان أحاطا بجانِبَيْها ، وأحاط بالجانب الشَّمالي : دجلةُ والفراتُ ، وهي أرض العرب ومَعدِنُها .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : جزيرة العرب : ما بين عَدَنِ أبيَنَ إلى أطراف الشام في الطول وأما العرض فمن جُدَّة وما والاها من شط البحر إلى ريف العراق .
وقال أبو عبيدة : هي ما بين حَفَرِ أبي موسى إلى أقصى تِهَامَةَ في الطول . وأما العرض فما بين رمل يَبْرِينَ إلى منقطع السَّمَاوَةِ .
وقال الليث : الجَزْرُ : نَحْرُ الجزَّار الجَزُورَ ، والفعل : جَزَرَ يَجْزُرُ .
والجُزَارَةُ : حق الجَزَّارِ .
وتُسَمَّى قَوَائِمُ البعير ورأسُهُ جُزَارَةً ، لأنها كانت لا تُقسَّم في المَيْسِرِ وتُعطى الجزَّار .
وقال ذو الرمة :
شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ
من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ
وقال الليث : الجَزُورُ إذا أُفْرِدَ أُنّثَ ، لأن أكثر ما يَنْحَرُونَ النُّوقَ .
وقد اجتَزَرَ القومُ جَزُوراً إذا جُزِرَ لهم .
وأجزرتُ فُلاناً جَزُوراً إذا جعلتها له ، قال : والجَزَرُ : كل شيء مباح للذبح ، والواحدة : جَزَرَةٌ وإذا قُلتَ : أعطيتُه جَزَرَةً فهي شاةٌ ، ذكراً كان أو أنثى ، لأن الشاة ليست إلا للذبح خاصة ، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجَملِ لأنهما لسائر العَمَل .
ويقالُ : صارَ القومُ جزَراً لعدوهِمْ إذا قتِلُوا .
وقال ابنُ السكيت : يقالُ أجزرتهُ شاةً إذا دفعتَ إليه شاةً يذبحُهَا ، نعجةً أو كبشاً أو عنزاً ، وهي الجَزَرَةُ إذا كانت سَمِينَةً ، والجميع : جَزَرٌ ، ولا تكون الجَزَرَةُ إلاَّ مِن الغَنَمِ ، ولا يقالُ : أجزرتُه ناقَةً .
( أبو عبيد عن الفراء ) : هُوَ الجِزَرُ ، والجزرُ للذي يُؤْكَلُ ، ولا يقالُ في الشاةِ إلا الجَزَرُ .
وقال الليثُ : الجَزيرُ بلُغَة أهلِ السوادِ : رجلٌ يختارهُ أهلُ القريةِ لِمَا ينُوبهُمْ من نفقاتِ مَنْ يَنزلُ بهمْ من قِبَلِ السلطانِ ،
وأنشد :
إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ
ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : أجزرَ القومُ ، من الجزَار ، والجَزَار ، وهُوَ وَقْتُ صِرَامِ النَّخْلِ ، مِثْلُ الجَزَازِ .
يقالُ : جَزروا نخلهمْ إذَا صرموهُ ، وأجزرَ النخلُ إذا حانَ صرامُهُ .
ويقال أجزرَ الرجُلُ إذا أسَنَّ ودَنَا فناؤهُ كما يُجْزِرُ النخلُ إذا أتى صِرامُه .
ويقال : جزرتُ العسلَ إذا شُرْتَهُ واستخرجتَهُ من خليَّتِهِ .
وتوعَّدَ الحجاجُ بنُ يوسفَ أنسَ بنَ مالكٍ فقالَ : ( لأَجْزُرَنَّكَ جَزْرَ الضرَبِ ) أي لأستأصلنَّكَ ، والعَسَلُ يُسَمَّى ضَرَباً إذا غلُظَ ، وإذا استضرَبَ : سَهُلَ اشتيارُه عَلَى العاسِلِ لأنَّهُ إذا رَقَّ سالَ .
وفي حديث عمر ( اتَّقُوا هذه المَجَازِرَ فَإنَّ لَهَا ضراوةً كضراوةِ الخمرِ ) أرادَ بالمجازرِ : مواضِعَ الجزَّارينَ التي تُنحَرُ فيها الإبلُ وتُذبحُ البَقَرُ ، ويُباعُ لُحْمَانُها ، وواحدُ المجازِرِ : مَجْزَرَةٌ ومَجْزِرَةٌ ، وإنَّمَا نَهاهُمْ عُمر عن المجازر لأنه كَرِهَ لهم إدمانَ أَكْلِ اللحُومِ وجَعَلَ لها ضَراوَة الخَمْرِ أي عادةً كعادتِها لأنَّ مَنِ اعتادَ أكلَ اللحومِ أسرفَ في النفقةِ ، فجعلَ العادةَ في أكلِ اللحمِ كالعادةِ في شربِ الخمرِ لمِا في الدوَامِ عليهِما منْ صَرْفِ النَّفَقةِ والفَسادِ .
ويقال : ضري فلان في الصيد وفي أكل اللحم إذا اعتادَه ضَراوة .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُهُ ويَجْزُرُهُ إذا صرمه ويَحْزِرُهُ ، ويَحْزُرُهُ إذا خَرَصَهُ .
قال : وأجزَرَ القوم ، من الجَزُورِ .
وقال الكسائي : أجْزَرَ النخل وأصْرَمَ وأجدَّ بمعنى واحد .
زرج : قال الليث الزَّرجُ في بعض : جَلَبَةُ الخيل وأصواتُها .
( قلت ) : لا أعرف الزَّرْجَ ، ولا أدري ما هو .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الزَّرَجُونُ : الخمرُ .
ويقال : شَجَرُها .
( شمر ) : قال ابن شميل : الزَّرَجُونُ : شَجَرُ العِنَب ، كل شجرة : زَرَجُونَةٌ .
قال شمر : أُراها فارسية معرَّبة ذَرْدَقُونَ .
قال : وليست بمعروفة في أسماء الخمر .
وقال غيره : زَرْكُون فصُيِّرتِ الكافُ جيماً ، يريدون لونَ الذهبِ .
وقال الليث : الزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائف وأهل الغَوْرِ : قُضْبانُ الكَرْمِ .
وأنشد :
بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ
خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا
جرز : ( أبو عبيد عن الكسائي والأصمعي ) : أرض مَجرُوزَة من الجُرُزِ وهي التي لم يُصِبْها المَطَرُ .
ويقال : التي أُكل نباتها .
وقال الله : ( أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ ) ( السجدة : 27 ) .
قال الفراء : الجُرُز : أن تكون الأرض لا نباتَ فيها .
يقال : قد جُرِزَتِ الأرض ، فهي مُجرَوزَةٌ ، جَرَزَهَا الجراد أو الشاء والإبل ونحو ذلك .
قال أبو إسحاق قال : الجرُزُ : الأرض التي لا تُنبِتُ كأنها تأكل النبتَ أكلاً .
يقال : أرضٌ جُرُزٌ ، وأرَضُوُنَ أجْرازٌ .
وقال الأخفش : سَنَةٌ جُرُزٌ إذا كانت جَدْبةً .
وقال القتيبي : الجُرُزُ : الرَّغيبة التي تَنْشَفُ مَطَراً كثيراً .
وقال أبو إسحاق : يجوز : الجُرَزُ ، والجَرَزُ ، والجُرْزُ ، كل ذلك قد حُكي .
قال : وقد جاء في التفسير أنها أرضُ اليمن .
ويقال : امرأة جَرُوزٌ إذا كانت أكولاً .
ويقال : سيف جُرَازٌ إذا كان مستأصِلاً .
قال : فَمَنْ قال : الجُرْزُ فهو تخفيفُ الجُرُزِ ، ومن قال : الجَرَزُ والجَرْزُ فهما لغتان ، ويجوز أن يكون جَرْزٌ مصدراً وُصف به كأنها أرض ذات جَرْزٍ أي ذات أكل للنبات .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : أرض جُرُزٌ : لا نبات فيها .
وأجْرَزَ القوم : وقعوا في أرض جُرُزٍ .
وقال الفراء : ناقة جَرُوزٌ إذا كانت تأكل كل شيء .
وإنسان جَرُوزٌ إذا كان أكولاً .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الجُرَازُ من السيوف : الماضي النافذ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجَرَزُ : لحم ظهر الجمل ، وجمعه : أجْرَازٌ ، وأنشد في صِفَةِ جَمَلٍ كان سميناً ففضخه الحِمْل فقال :
وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري
من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي
قال : والجَرْزُ : القَتْلُ .
قال رؤبة :
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ
والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ
قالوا : أراد بالجَرزِ : القَتلَ ، كالسُّمِّ الجُرَازِ ، والسيفِ الجُرَازِ .
يقال : رماه الله بشَرْزَةٍ وَجَرْزَةٍ ، يراد به
الهلاك .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : قال : الجَارِزُ : السُّعَال .
وقال الشَّماخُ يصف حُمُرَ الوحش :
لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ
أخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : جرزه بالشَّتم إذا ما رماه بكلامٍ سوء .
قال : التجارز بالكلام والفعال .
ويقال : طوى فلان أجْرَازَهُ إذا انقَبَضَ وانضم بعضُهُ إلى بعض .
وَطوَى الحَيَّةُ أجرَازَهُ أي ترحَّى ، وأجْرَازُه جمع الجَرَزِ .
يقال : إنه لذو جَرَزٍ ، أي : ذو خُلُقٍ شديد .
وقال الراجز يصف حية :
إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا
فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا
أي عاد ثلاث طَرْقٍ بعدما كان طَرْقَةً واحدة .
وقال الليث : الجُرْزُ من لباس النساء من الوَبَرِ ، أو مُسُوك الشَّاءِ ، والجميع : الجُرُوزُ .
قال : والجُرْزُ من السلاح ، والجميع : الجِرْزَةُ .
( قلت ) : هو عمود من حديد .
قال : الجُرْزَةُ : الحُزْمَةُ من قتَ ونحو ذلك .
ويقال للناقة إنها لجُرَازٌ للشجر ، أي تأكله وتكسِرهُ .
رجز : قال الله جل وعز : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ) ( المدثر : 5 ) .
قال أبو إسحاق : قرىء : ( والرِّجْزَ ) ( والرُّجْزَ ) ، ومعناهما : واحد : وهو العمل الذي يؤدي إلى العذاب .
قال الله جل وعز : ( لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ ) ( الأعراف : 134 ) أي كشفت عنا العذاب .
قال : ويقال في قوله : ( ( فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ ( إنه عبادة الأوثان .
قال : وأصل الرِّجْزِ في اللغة : تتابع الحركات ، ومن ذلك : قولهم : ناقة رَجْزَاءُ إذا كانت قوائمها ترتعد عند قيامها ، ومن هذا : رَجَزُ الشعر لأنه أقصر أبيات الشعر ، فالانتقال من بيت إلى بيت سَرِيْعٌ ، نحو قوله :
يا ليتني فيها جَذَعْ
أخُبُّ فيها وأضَعْ
ونحو قوله :
صبراً بني عبد الدار
وكقوله :
ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا
قال : وزعم الخليل أن الرَّجَزَ ليس بِشِعْرٍ ، وإنما هو أنصاف أبيات وأثلاث ، ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله :
ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً
ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار
قال الخليل : لو كان نِصْفُ البيتِ شِعْراً ما جرى على لسان النبي عليه السلام :
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً
وجاء بالنصف الثاني على غير تأليف الشعر ، لأن نصف البيت لا يقال له شِعرٌ ، ولا بيتٌ ، ولا جاز أن يقال لنصف البيت : شِعرٌ ؛ لقيل لجُزْءٍ منه شعر ، وجرى على لسانه فيما يُروى :
أنا النبي لا كذب
أنا ابن عبد المطلب
قال بعضهم : إنما هو : لا كَذبَ بفتح الباء في الوَصْل .
قال الخليل : فلو كان شِعْراً لم يَجْرِ على لسان النبي ( صلى الله عليه وسلم )
قال الله تعالى : ( أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ ) ( يس : 69 ) أي وما يتسَهَّل له .
وقال أبو إسحاق : قال الأخفش : قول الخليل إن هذه الأشياء شِعْرٌ وأنا أقول : إنها ليست شِعْراً ، وذكر أنه هو ألزَمَ الخليل ما ذكرنا ، وأنَّ الخليل اعتقده .
قال أبو إسحاق ، ومعنى الرِّجْز في العَذَابِ هو العذاب المقَلْقِل لشدته ، قَلْقَلَةً شديدة متتابعة .
وقال الليث قال الخليلُ : الرَّجَزُ المشطُورُ والمنهوكُ : ليَسا من الشعر كقوله :
أنا النَّبيُّ لا كذب
والمُشْطُورُ : الأنصاف المسجَّعَةُ .
والرَّجَزُ : مصدر رَجَزَ يَرْجُزُ .
والأُرَجُوْزَةُ : الواحدة ، والجميع : الأَرَاجِيْزُ .
وارتَجَزَ الرَّجَّازُ ارتِجَازاً ، وهو رَجَّازٌ ، وَرَجَّاَزَةٌ ، ورَاجِزٌ .
( أبو عبيد ) : الرَّجَائِزُ : مراكبُ أصغر من الهَوَادِجِ .
وقال الشماخ :
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ
وقال الليث : الرِّجَازَةُ : شيء يُعدل به ميل الحِمْلِ ، وهو شيء من وِسَادَةٍ أو أَدمٍ إذا مال أحد الشِّقَّين وُضِع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسَمَّى رجَازَةَ الميل ، قال : وَوَسْوَاسُ الشيطان : رِجْزٌ .
( أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنائي ) : قال : البعير إذا كان يصيبه اضطراب في فخذيه إذا أراد القيام ساعة ثم ينبسط فهو أَرْجَزُ ، وقد رَجِزَ رَجَزَاً .
قال الراعي يصف الأثافي :
ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ
عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ
يعني ريحاً تَهْدِجُ ، لها رَزَمَةٌ .
ويقال : أراد برَجْزَاءِ القيام قِدْراً كبيرةً ثقيلةً ، هَدُوجٌ : سريعةُ الغَلَيَان .
وقال أبو النجم في صفة النَّاقة الرَّجْزَاء :
حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ
ويقال للريح إذا كانت دائمة : إنها لرَجْزَاءُ ، وقد رَجَزَتْ رَجْزاً .
وارتَجَزَ الرعد ارتِجَازاً إذا سمعت له صوتاً متتابعاً .
وَتَرَجَّزَ السحاب أي تحرك تحركاً بطيئاً لكثرة مائه .
قال الراعي :
ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا
أراد بالرَّجَّاف : السحاب .

##### Türkçe

ج ز ر
**جزر** , **جرز** , **زجر** , **زرج** , **رجز** : kullanımdadır.

**زجر** : Leys dedi ki: Deveyi, ürküp kalkıp gidinceye kadar sürdüm; onu **زَجْراً** ile sürerim. Falanı kötülükten men ettim de men olundu; bu, insan için engelleme gibidir. Deve için ise, ona **زجْراً** olacak bir lafızla teşvik etme gibidir.

Zeccâc dedi ki: **الزَّجْرُ**: nehiydir. Kuş ve başkası için **الزَّجْرُ**: onların sağdan geçişiyle uğur saymak yahut soldan geçişiyle uğursuz saymaktır. Kâhin ancak “zâcir” diye adlandırıldı; çünkü uğursuz sayacağını sandığı şeyi gördüğünde, o ihtiyaca gitmekten nehy ile, sesi yükseltip şiddetle **زَجَرَ** eder. Develer, binek hayvanları ve yırtıcılar için **الزجر** de böyledir.

Ve denir ki: Onu **زَجَرْتُهُ** , ve onu **ازدَجَرْتُهُ**.

Allah Teâlâ dedi ki: ( **مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ فَدَعَا رَبَّهُ أَنُّى مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ** ) (Kamer: 9, 10).

Bazen **الإزدجار** , **الإنزِجَار** yerinde konur da lâzım olur.

**وازْدَجَرَ** aslında **ازتجر** idi; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı **التاء** **دال**’a çevrildi. **الدال** seçildi; çünkü **الزاي** ile **التاء**’dan daha uygun düşer.

Leys dedi ki: **الزَّجرُ**: sağdan geçen yahut soldan geçen bir kuşu veya ceylanı sürmesi ve ondan uğursuzluk çıkarmasıdır; hâlbuki **الطِّيَرَةِ**’den nehy olunmuştur.

( Dedim ): Devenin **زَجْرُ**’ü ona **حَوْب** demektir; dişi deve için: **حَلْ**. Katırın **زَجْرُ**’ü ise: **عَدَسْ** (cezmli). Yırtıcı hayvan sürülür de ona: **هَجْ هَجْ** , **وَجَهْ جَهْ** , **وجَاه جَاه** denir.

Leys dedi ki: **الزَّجْرُ**: iri kemikli bir balık türüdür; çoğulu: **الزُّجُورُ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Yavrusunu emziren deveye: **زَجُورٌ** denir.

Ahtal dedi ki:
والحرب لاقِحَةٌ لَهُنَّ زَجُورُ

O, burnuyla yavrusunu koklayıp sever ve sütünü vermeyi men eder.

**جزر** : Leys dedi ki: **الجَزْرُ** (cezmli): meddin kesilmesidir.

Denir ki: Deniz yahut nehir suyun çokluğunda kabardı; kesilmede: **جَزَرَ جَزْراً**; ikisi de **يَجْزُرَان**.

**والجَزِيْرَةُ**: denizde bir topraktır; deniz suyu ondan ayrılır da görünür. Üzerine selin yükselmediği ve etrafını suyun kuşattığı toprak da böyledir; o bir **جَزِيْرَةٌ**’dir.

**والجَزِيْرَةُ** ayrıca: Şam’ın kûrelerine ve sınırlarına bitişik bir kûredir.

Basra’daki **الجَزِيرَة**: Basra ile Übülle arasında hurmalık bir topraktır; bu adla tahsis edilmiştir.

**وجزيرة العرب**: onun sahasıdır; “ada” diye adlandırıldı; çünkü iki deniz—Fars denizi ve Sudan denizi—iki yanını kuşattı; kuzey yanını da Dicle ve Fırat kuşattı. O, Arapların toprağı ve madenidir.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ) dedi ki: **جزيرة العرب**: uzunlukta Aden-i Ebyen’den Şam’ın uçlarına kadardır. Genişlikte ise Cidde ve ona bitişik deniz kıyısından Irak’ın kırsalına kadardır.

Ebû Ubeyde dedi ki: Uzunlukta Ebû Mûsâ’nın hafrinden Tihâme’nin en ucuna kadardır. Genişlikte ise Yebrîn kumundan Semâve’nin kesildiği yere kadardır.

Leys dedi ki: **الجَزْرُ**: kasabın **الجَزُورَ**’u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.

**والجُزَارَةُ**: kasabın hakkıdır.

Devenin ayakları ve başı da **جُزَارَةً** diye adlandırılır; çünkü bunlar **المَيْسِرِ**’de paylaştırılmaz, kasaba verilirdi.

Zü’r-Rumme dedi ki:
شَخْتُ الجُزَارَةُ مثل البيت سَائِرُهُ
من المُسُوح خِدَبٌّ شَوقَبٌ خَشِبُ

Leys dedi ki: **الجَزُورُ** tekil olarak kullanıldığında müennes yapılır; çünkü en çok boğazladıkları dişi develerdir.

Kavim, kendileri için boğazlandığında bir **جَزُوراً** boğazladıysa: **اجتَزَرَ** ettiler.

Falanı bir **جَزُوراً** ile **أجزرتُ** ettim; yani onu ona verdim. Dedi ki: **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili: **جَزَرَةٌ**. “Ona bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde, o bir koyundur; erkek de olsa dişi de olsa. Çünkü koyun ancak boğazlamak içindir. **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve erkek deveye söylenmez; çünkü ikisi diğer işler içindir.

Ve denir ki: Kavim düşmanlarına **جزَراً** oldu; yani öldürüldüler.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Ona bir koyun verip boğazlaması için teslim ettiğinde—koyun, koç yahut keçi—ona **أجزرتهُ شاةً** denir. O, semiz olduğunda **الجَزَرَةُ**’dir; çoğulu: **جَزَرٌ**. **الجَزَرَةُ** ancak koyundan olur; “ona bir dişi deve verdim” diye **أجزرتُه ناقَةً** denmez.

( Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan ): O, **الجِزَرُ**’dir; yenilen için **الجزرُ**’dir; koyunda ancak **الجَزَرُ** denir.

Leys dedi ki: Sevâd ehlinin dilinde **الجَزيرُ**: köy halkının, sultanın tarafından kendilerine inenlerin masraflarından kendilerine isabet eden şeyler için seçtikleri adamdır,
ve şu beyit okundu:
إذَا مَا رَأَونَا قَلَّسُوا مِنْ مَهَابَةٍ
ويَسْعَى عَلَيْنَا بِالطَّعَامِ جَزِيرُهَا

( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den ): Kavim **أجزرَ** etti; **الجزَار**’dan. **والجَزَار**: hurmanın kesim vaktidir; **الجَزَاز** gibidir.

Denir ki: Hurmayı kestiklerinde: **جَزروا نخلهم**. Hurma, kesim vakti geldiğinde: **أجزرَ النخلُ**.

Ve denir ki: Adam yaşlanıp sonu yaklaştığında **أجزرَ** eder; hurma kesim vakti geldiğinde **يُجْزِرُ** ettiği gibi.

Ve denir ki: Balı **جزرتُ**; yani onu sağdım ve peteğinden çıkardım.

Haccâc b. Yûsuf, Enes b. Mâlik’i tehdit etti de dedi ki: ( **لأَجْزُرَنَّكَ جَزْرَ الضرَبِ** ) yani seni kökünden kazıyacağım. Bal, koyulaştığında **ضَرَباً** diye adlandırılır; **استضرَبَ** ettiğinde, balcıya sağması kolay olur; çünkü inceldiğinde akar.

Ömer’in hadîsinde: ( **اتَّقُوا هذه المَجَازِرَ فَإنَّ لَهَا ضراوةً كضراوةِ الخمرِ** ) dedi. **المجازر** ile kasapların yerlerini kastetti; orada develer boğazlanır, sığırlar kesilir, etleri satılır. **المجازِر**’in tekili: **مَجْزَرَةٌ** ve **مَجْزِرَةٌ**. Ömer onları **المجازر**’den nehyetti; çünkü et yemeyi sürdürmelerini onlar için kerih gördü ve ona şarabın **ضَراوَة**’sı gibi (yani onun âdeti gibi) bir **ضَراوَة** kıldı; çünkü et yemeye alışan masrafta israf eder. Böylece et yemedeki âdeti, şarap içmedeki âdet gibi kıldı; ikisine devam etmede masrafı sarf etme ve fesat bulunduğundan.

Ve denir ki: Falan avda ve et yemede **ضري** oldu; yani ona **ضَراوة** ile alıştı.

( Ebû Ubeyd, Ahmer’den ): Hurmayı kestiğinde **جَزَرَ النخلَ يَجْزِرُهُ ويَجْزُرُهُ**; onu tahmin ettiğinde **يَحْزِرُهُ ويَحْزُرُهُ**.

Dedi ki: Kavim **أجزَرَ** etti; **الجَزُورِ**’dan.

Kisâî dedi ki: **أجْزَرَ** hurma ve **أصْرَمَ** ve **أجدَّ** aynı mânâdadır.

**زرج** : Leys dedi ki: Bazılarına göre **الزَّرجُ**: atların gürültüsü ve sesleridir.

( Dedim ): **الزَّرْجَ**’i bilmiyorum; ne olduğunu da bilmiyorum.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **الزَّرَجُونُ**: şaraptır.

Ve denir ki: onun ağacıdır.

( Şemr ): İbn Şümeyl dedi ki: **الزَّرَجُونُ**: üzüm ağacıdır; her ağaç: **زَرَجُونَةٌ**.

Şemr dedi ki: Onu Farsça, Arapçalaştırılmış **ذَرْدَقُونَ** görüyorum.

Dedi ki: Şarap adlarında bilinen değildir.

Başkası dedi ki: **زَرْكُون**; sonra **الكاف** **جيماً** yapılmıştır; altının rengini kastederler.

Leys dedi ki: Tâif ehli ve Gâvr ehlinin dilinde **الزَّرَجُونُ**: asmanın çubuklarıdır.

Ve şu beyit okundu:
بُدِّلوا من منابت الشِّيحِ والإذ
خِرِ تيناً ويانعاً زَرَجُونا

**جرز** : ( Ebû Ubeyd, Kisâî ve Asmaî’den ): **الجُرُزِ**’den **أرض مَجرُوزَة**: yağmur isabet etmemiş olan yerdir.

Ve denir ki: bitkisi yenmiş olan.

Allah dedi: ( **أَفَلاَ يَسْمَعُونَ أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّا نَسُوقُ الْمَآءَ إِلَى الاَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنفُسُهُمْ أَفَلاَ يُبْصِرُونَ** ) (Secde: 27).

Ferrâ dedi ki: **الجُرُز**: yerin bitkisiz olmasıdır.

Denir ki: Yer **جُرِزَتِ**; o da **مُجرَوزَةٌ**’dir; çekirge yahut koyun ve deve ve benzeri onu **جَرَزَهَا** etti.

Ebû İshâk dedi ki: **الجرُزُ**: bitirmeyen yerdir; sanki bitkiyi yiyiş olarak yer.

Denir ki: **أرضٌ جُرُزٌ**; ve **أرَضُوُنَ أجْرازٌ**.

Ahfeş dedi ki: **سَنَةٌ جُرُزٌ**: kıtlık yılı olduğunda.

Kuteybî dedi ki: **الجُرُزُ**: çok yağmuru emip kurutan **الرَّغيبة**’dir.

Ebû İshâk dedi ki: Şu caizdir: **الجُرَزُ** , **الجَرَزُ** , **الجُرْزُ**; bunların hepsi rivayet edilmiştir.

Dedi ki: Tefsirde onun Yemen toprağı olduğu gelmiştir.

Ve denir ki: Kadın **جَرُوزٌ**; çok yiyici olduğunda.

Ve denir ki: Kılıç **جُرَازٌ**; kökünden kesip bitirici olduğunda.

Dedi ki: Kim **الجُرْزُ** derse, o **الجُرُزِ**’ün hafifletilmesidir. Kim **الجَرَزُ** ve **الجَرْزُ** derse, ikisi iki lehçedir. **جَرْزٌ**’ün bir mastar olup onunla vasfedilmesi de caizdir; sanki “bitkiyi yeme” sahibi yer, yani bitkiyi yiyiş sahibi yer.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **أرض جُرُزٌ**: bitkisi olmayan yer.

Kavim **أجْرَزَ** etti: **أرض جُرُزٍ**’e düştüler.

Ferrâ dedi ki: Dişi deve **جَرُوزٌ**; her şeyi yediğinde.

İnsan **جَرُوزٌ**; çok yiyici olduğunda.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): Kılıçlardan **الجُرَازُ**: keskin, nüfuz edici olandır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الجَرَزُ**: devenin sırt eti; çoğulu: **أجْرَازٌ**. Semiz olup yük onu ezip dağıtmış bir devenin sıfatında şu beyit okundu:
وانْهَمَّ هَامُومُ السَّدِيفِ الواري
من جَرَزٍ صُلْبٍ وجَرْزٍ عَارِي

Dedi ki: **الجَرْزُ**: öldürmedir.

Rü’be dedi ki:
حتى وَقَمْنَا كَيْدَهُ بالرِّجزِ
والصَّقعِ من قَاذِفَةٍ وجرْزِ

Dediler ki: **الجَرزِ** ile öldürmeyi kastetti; **السُّمِّ الجُرَازِ** ve **السيفِ الجُرَازِ** gibi.

Denir ki: Allah onu bir **شَرْزَةٍ** ve bir **جَرْزَةٍ** ile attı; bununla helâk kastedilir.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): Dedi ki: **الجَارِزُ**: öksürüktür.

Şemmâh, yaban eşeklerini vasfederek dedi ki:
لها بالرُّغَامى والخَيَاشِيمِ جَارِزُ

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Kötü sözle ona attığında onu sövmeyle **جرزه** etti.

Dedi ki: Söz ve fiillerle karşılıklı **التجارز**.

Ve denir ki: Falan **أجْرَازَهُ**’ni dürdü; yani büzüldü ve bir kısmı bir kısmına toplandı.

Yılan da **أجرَازَهُ**’ni dürdü; yani kıvrılıp çekildi. **وأجْرَازُه** , **الجَرَزِ**’in çoğuludur.

Denir ki: O, **ذو جَرَزٍ**’dir; yani şiddetli huylu.

Recez söyleyen, bir yılanı vasfederek dedi ki:
إذا طوى أجْرَازَهُ أثلاثا
فعاد بعد طَرْقَةٍ ثلاثا

Yani bir tek **طَرْقَةٍ** iken, üç **طَرْقٍ** olarak geri döndü.

Leys dedi ki: Kadınların giyiminden **الجُرْزُ**: deve tüyünden yahut koyun derilerindendir; çoğulu: **الجُرُوزُ**.

Dedi ki: Silâhtan **الجُرْزُ**; çoğulu: **الجِرْزَةُ**.

( Dedim ): O, demirden bir sütundur.

Dedi ki: **الجُرْزَةُ**: yonca ve benzeri şeylerden bir demettir.

Ve denir ki: Dişi deve için “o, ağaç için **لجُرَازٌ**’dır”; yani onu yer ve kırar.

**رجز** : Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ** ) (Müddessir: 5).

Ebû İshâk dedi ki: ( **والرِّجْزَ** ) ve ( **والرُّجْزَ** ) diye okunmuştur; ikisinin mânâsı birdir: azaba götüren ameldir.

Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **لَئِن كَشَفْتَ عَنَّا الرِّجْزَ لَنُؤْمِنَنَّ لَكَ** ) (A‘râf: 134) yani bizden azabı kaldırdın.

Dedi ki: Şu sözünde de denir: ( **فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ** ) o, putlara ibadettir.

Dedi ki: Dilde **الرِّجْزِ**’in aslı: hareketlerin peş peşe gelmesidir. Bundan: “Dişi deve **رَجْزَاءُ**” denir; ayağa kalkarken ayakları titrediğinde. Bundan da: Şiirin **رَجَزُ**’i; çünkü şiirin beyitleri daha kısadır; beyitten beyte geçiş süratlidir. Şu söz gibi:
يا ليتني فيها جَذَعْ
أخُبُّ فيها وأضَعْ
ve şu söz gibi:
صبراً بني عبد الدار
ve şu sözü gibi:
ما هاج أشجاناً وشجواً قد شجا

Dedi ki: Halîl, **الرَّجَزَ**’in şiir olmadığını, ancak yarım beyitler ve üçte birler olduğunu iddia etti. Halîl’in buna delili, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edilendir; şu sözünde:
ستُبدي لك الأيَّامُ ما كنتَ جاهلاً
ويأتيك من لم تُزَوَّدِ بالأخبار

Halîl dedi ki: Eğer beyitin yarısı şiir olsaydı, Peygamber’in—aleyhi’s-selâm—dilinde şu akıp giderdi:
ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلاً
ve ikinci yarıyı şiirin tertibi üzere olmaksızın getirirdi; çünkü beyitin yarısına ne şiir denir, ne beyit. Beyitin yarısına “şiir” denmesi de caiz olmaz; çünkü onun bir parçasına da şiir denirdi. Ve rivayet olunduğu üzere onun dilinde şu akıp gitmiştir:
أنا النبي لا كذب
أنا ابن عبد المطلب

Bazıları dedi ki: Ancak o, vasılda **الباء**’nın fethiyle **لا كَذبَ**’dir.

Halîl dedi ki: Şiir olsaydı, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dilinde akıp gitmezdi.

Allah Teâlâ dedi ki: ( **أَفَلاَ يَعْقِلُونَ وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنبَغِى لَهُ** ) (Yâsîn: 69) yani ona kolay gelmez.

Ebû İshâk dedi ki: Ahfeş dedi ki: Halîl’in “bu şeyler şiirdir” sözüne karşı ben derim ki: bunlar şiir değildir. Ve zikretti ki: Halîl’e, bizim zikrettiğimizi o (Ahfeş) ilzâm etti; Halîl de onu benimsedi.

Ebû İshâk dedi ki: Azapta **الرِّجْز**’in mânâsı, şiddetinden dolayı sarsıcı azaptır; şiddetli, peş peşe bir sarsıntı.

Leys dedi; Halîl dedi ki: **الرَّجَزُ**’in **المشطُورُ**’u ve **المنهوكُ**’u şiirden değildir; şu söz gibi:
أنا النَّبيُّ لا كذب
**والمُشْطُورُ**: secili yarımlardır.

**والرَّجَزُ**: **رَجَزَ يَرْجُزُ**’ün mastarıdır.

**والأُرَجُوْزَةُ**: tekildir; çoğulu: **الأَرَاجِيْزُ**.

**وارتَجَزَ** recez söyleyen **الرَّجَّازُ** **ارتِجَازاً**; o, **رَجَّازٌ** ve **رَجَّاَزَةٌ** ve **رَاجِزٌ**’dir.

( Ebû Ubeyd ): **الرَّجَائِزُ**: **الهَوَادِجِ**’den daha küçük bineklerdir.

Şemmâh dedi ki:
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرَامِ الرَّجَائِزُ

Leys dedi ki: **الرِّجَازَةُ**: yükün eğimini düzeltmek için kullanılan bir şeydir; bir taraf eğildiğinde öteki tarafa konulan, yastık yahut deri parçasından bir şeydir; eğimin **رجَازَة**’si diye adlandırılır. Dedi ki: Şeytanın vesvesesi: **رِجْزٌ**’dür.

( Ebû Ubeyd, Adabbes el-Kinânî’den ): Dedi ki: Deve, kalkmak istediğinde uyluklarında bir süre bir sarsıntı olur, sonra yayılıp açılırsa o **أَرْجَزُ**’dür; ve **رَجِزَ رَجَزَاً** etmiştir.

Râ‘î, ocak taşlarını vasfederek dedi ki:
ثَلاَثٌ صَلَيَن النَّاَر شهراً وأرْزمَتَ
عليهنَّ رَجْزَاءُ القيامِ هَدُوجُ

Yani, esen bir rüzgâr; onun bir **رَزَمَةٌ**’si vardır.

Ve denir ki: **رَجْزَاءِ القيام** ile büyük, ağır bir kazanı kastetti. **هَدُوجٌ**: kaynaması hızlı.

Ebû’n-Necm, **النَّاقة الرَّجْزَاء**’ın sıfatında dedi ki:
حتى يقومَ تكلُّفَ الرَّجْزَاءِ

Rüzgâr sürekli olduğunda ona **رَجْزَاءُ** denir; ve **رَجَزَتْ رَجْزاً** etmiştir.

Gök gürültüsü, peş peşe bir ses işittiğinde **ارتَجَزَ** eder: **ارتِجَازاً**.

Bulut da **تَرَجَّزَ** eder; yani suyunun çokluğundan yavaş bir hareketle hareket eder.

Râ‘î dedi ki:
ورجَّافاً يَحِنّ المزنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهَامة فاسْتَطَارا

**بالرَّجَّاف** ile bulutu kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
  (رجح)  الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد:
  * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) *
  (رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
  (رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
  (رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])  (رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
  (رجل)  الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة.
  وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه.
  ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة.
  فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ.
  ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]).
  (رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
  والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
  (رجن)  الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط.
فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره.
  والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض.  (رجي)  الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء.
  فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً.
  وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة.
  قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]).
  (رجب)  الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها.
  ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ.
  ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين.
  (رجد)  الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة.
([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث).
([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476).
([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260).
([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما".
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487).
([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة:
فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق).
([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان.
([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله".
([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره".
([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288).
([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة.
([16]) في الأصل: "وبعد ذاك".
([17]) من شواهده قوله:  خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل.
([19]) انظر اللسان (رجل 287).
([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة.
([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني".
([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت".
([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547.
([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف.
ـ

##### Türkçe

(**باب الراء والجيم وما يثلثهما**)
  (**رجح**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir ağırlığa ve artışa delâlet eder. Denir: **رَجحَ** şey, ve o **راجِح**tir; eğer ağır olduysa; ve o, **الرُّجْحان**dandır. Amma **الأُرْجُوحة** ise, kendi yerinde zikredilmiştir([1]). Ve denir: **أرجَحْتُ**, eğer ağır basanı verdiysen. Ve hadiste: "Tart ve ağır bas." Ve dersin: Bir kavimle karşılaştık da onları **رجَحْناهم**, yani onlardan daha ağırbaşlı idik. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; teki **مِرجاحٌ**tır. Ve denir: **الأراجِيح** develerdir; yürüdüklerinde **رَتَكانِها**larında sallanmalarından dolayı. Ve o, babdandır; çünkü onlar sallanır ve yükleri sallanır. Ve bazısı zikretti ki **الرَّجَاح** büyük kalçalı büyük kadındır. Ve inşad etti:
  * Ve benim hevaımdandır **الرُّجُح** **الأثَائثُ**([2]) *

  (**رجز**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الزاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Ondan: **الرَّجَزُ**: develere sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürktüğünde uylukları titrer.
Ve bundan, şiirden **الرَّجَزِ**in اشتقاقı; çünkü o kesik, çalkantılıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; [asılır([4])] hevdecin iki yanından birine, eğildiğinde; ve o çalkalanır. Ve **الرِّجَازة** ayrıca: hevdece asılan, onunla süslenen yündür. Amma azap olan **الرِّجْز**, ve put olan **الرِّجْز**, O’nun yüce sena’sının sözü olan: ﴿**والرِّجْزَ فاهْجُرْ**﴾ [Müddessir 5] içinde; işte o, ibdâl babındandır; çünkü aslı **السّين**dir; ve zikredilmiştir.

  (**رجس**)  **الراء** ve **الجيم** ve **السين** bir asıldır;* bir karışmaya delâlet eder. Denir: Onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir, yani karışıklık. Ve **الرَّجْس**: gök gürültüsünün sesidir; bu, onun dönüp durmasındandır. Ve aynı şekilde devenin böğürtüsü **رَجْسٌ**tur. Ve **سَحابٌ رَجّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجّاس**. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: Bu, güzel bir **رَاجِسٌ**tir; yani güzel bir gürleyendir. Ve babdandır **الرِّجْس**: pislik; çünkü o bir bulaşma ve karışımdır.

  (**رجع**)  **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslı bir asıldır; bir geri çevirme ve tekrara delâlet eder. Dersin: **رَجَع** **يرجع** **رُجوعاً**, eğer döndüyse. Ve adam karısına **رَاجَعَ**; ve o **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dır. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş. Ve **الرَّاجعة**: bir deve ki satılır ve bedeliyle onun benzeri satın alınır; ikincisi **الراجعة**dır. Ve o geri alınmıştır. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde hörgüçlü bir deve gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: Ben onu develerle **ارتَجعتُها**." Ve bunun ismi **الرِّجْعة**dır. Dedi:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا **رِجْعَةٌ** ولا جَلَبُ([5])
  Ve dersin: Ona şunu verdim, sonra onu geri aldım; bu da manasıyla sahihdir. Şair dedi([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ
  Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ailesine döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: binek hayvanının yürüyüşte iki elini geri çevirmesi. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şey. Ve **المرجوع**, mektubun cevabıdır. Humeyd dedi:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])
  Ve adam elini sadağına **أرْجَعَ**, bir ok almak için. Ve bu, Hüzeli’nin sözüdür([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun, sürüsünden ayrıldıktan sonra dönüşüdür. Ve **الرَّجيع**: geviştir; çünkü çiğnemesi tekrar ettirilir. A‘şâ dedi:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا **الرَّجِيعَ** فيها عَلاَقُ([10])
  Ve bineklerden **الرَّجِيع**: onu bir seferden sefere geri döndürdüğün şeydir. Ve develer **أَرجَعَتِ**, eğer zayıf idiler de semirdiler ve halleri güzelleştiyse; ve bu, onların ilk hallerine dönüşüdür. Amma **الرَّجْع** [ise] yağıştır; ve o, O’nun yüce ve aziz sözü olan: ﴿**وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ**﴾ [Târık 11] içindeki yağmurdur; bu, onun yağdırıp dökmesi, sonra dönüp yağdırması sebebiyledir. Ve dedi:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])

  (**رجف**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Denir: Yer ve kalp **رجَفَت**. Ve deniz, çalkantısından dolayı **رَجّافٌ**tır. Ve insanlar şey hakkında **أَرْجَفَ** ettiler; eğer onda daldılar ve çalkandılarsa.

  (**رجل**)  **الراء** ve **الجيم** ve **اللام**; babının çoğu, her ayak sahibinin ayağı olan uzva delâlet eder. Sonra bunun ardından ondan ayrılan kelimeler olur. Babın çoğu **الرِّجل**: insanın ve başkasının ayağıdır. Ve **الرَّجْل**: **الرَّجّالة**dır. Onlara **رَجْلاً** denilmiştir; çünkü ayakları üzerinde yürürler. Ve **الرُّجَّال** ve **الرَُّجَالَى**: **الرِّجَال**dır. Ve **الرَّجْلانُ**: yaya olan; cemaat ise **رَجْلى**dır. Dedi:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])
  **رَجَلْتُ** koyunu: onu ayağından astım. Ve denir: Bu, falanın **رِجْلِ**i üzere idi; yani onun zamanında. Ve bineklerden **الأرجَل**: diğer ayaklarının siyahlığıyla birlikte iki ayağından birinin beyazladığıdır; ve o kerih görülür([13]). Ve **الأرجَلُ**: büyük ayaklıdır. Ve adam **رَجِيلٌ** ve **ذُو رُجْلَةٍ**; yani yürüyüşe kuvvetlidir. Ve **رَجِلْتُ** **أَرْجَل** **رَجَلاً**. Ve kuyuda **ترَجَّلْتُ**([14]); eğer oraya, sarkıtılmadan indiysen. Ve at **ارتَجَلَ** **ارتجالاً**; eğer boyun yürüyüşünü **الهَمْلَجةِ** ile karıştırdıysa([15]). Ve sütten kesilmemiş yavruyu **أرْجَلْتُ**: onu annesiyle yürür halde bıraktım; dilediğinde emer. Ve denir: **راجِلٌ** açık **الرُّجْلَة** sahibidir.
  Ve adamı **ارتَجَلْتُ**: ayağından tuttum. Halîl dedi: Yayın **رِجْل**i: onun üst **سِيَة**sidir; ve kuşun **رِجْل**i: damganın bir türüdür. Ve karganın **رِجْل**i: dişi develerin meme başlarını bağlamanın bir türüdür. Ve **حَرَّةٌ رَجْلاء**: içinde yürümek zorlaşır. Bunun hepsi, zikrettiğimiz baba döner.
  Ve bundan ayrılanlardan([16]) **الرّجُل**: erkeklerden bir tek; bazen kadına da **الرَّجُلَة** derler([17]). Ve asıldan ayrılanlardan* ayrıca **الرِّجْلة**: ona **البَقْلة الحَمْقاء** denilen şeydir. Dediler: Ona ahmak denilmesi, ancak suyun akıntı yatağında bitmesindendir. Ve bir kavim dedi: Bilakis **الرِّجَل**([18]) su akıntı yollarıdır; teki **رِجْلَة**dir.
  Amma onların sözü: Gün **تَرجّل** etti, eğer yükseldiyse; o, birinci babdandır; sanki bir istiare gibidir; yani ayağı üzerinde durdu. Ve aynı şekilde saçı **رَجَّلْت**; bu da bundandır; sanki kuvvetlendirildi. Ve **المِرْجَلُ** da bundan türemiştir; çünkü dikildiğinde sanki bir ayak üzerinde ikame edilmiş gibidir.
  Ve bu asıllardan ayrılanlardan, Ümevî’nin rivayet ettiğidir; dedi: Koyunlar birbiri ardınca doğurduğunda: Onu **الرُّجَيْلاَء** ile doğurttum derler([19]).

  (**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; o da [taşlarla] atmadır; sonra bu, istiare edilir. Ondan: **الرِّجام**; o taşlardır. Denir: Falan **رُجم**, eğer taşlarla vurulduysa. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; çamur çalkalanır, ta kabarıp yükselince; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir([20]). Ve **الرُّجْمَة**: kabirdir; ve denir: kabir üzerine toplanan taşlardır ki kabir tümsek yapılsın. Ve hadiste: "Kabrimi **تُرَجِّمُوا** etmeyin"; yani üzerine taşları koymayın; onu düz bırakın. Ve bazısı dedi: **الرّجام** bir taştır; kovanın **عَرْقُوَة**sinin ucuna bağlanır; onun daha hızlı inişi için.
  Ve bundan istiare edilen, onların sözü: Falanı sözle **رَجَمْتُ**, eğer ona sövdüysem. Ve Allah عزّ وجلّ’ün İbrahim عليه السلام kıssasında hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿**لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ**﴾ [Meryem 46]; yani sana söveceğim; sanki ona sövdüğünde onu sözle taşlamış olur; yani onunla vurmuş olur; nasıl ki insan taşlarla taşlanır. Ve bir kavim dedi: **لأرجُمَنَّك**: seni öldüreceğim. Mana birincisine yakındır.

  (**رجن**)  **الراء** ve **الجيم** ve **النون** iki asıldır: biri ikamet, diğeri karışma.
Birincisi, onların sözü: Mekânda **رَجَنَ** **رُجُوناً**: ikamet etti. Ve **الرَّاجِن**: kuş ve başkasından ünsiyet eden (alışık) olandır.
  İkincisi, onların sözü: İşleri **ارْتَجَنَ**: karıştı. Ve o, onların sözü olan: Kaymak **ارْتَجَنَت**; eğer çalkalamada bozulduysa, cümlesindendir.

  (**رجي**)  **الراء** ve **الجيم** ve illetli harf iki ayrı asıldır; birisi ümide, diğeri şeyin bir yanına delâlet eder.
  Birincisi **الرَّجاءُ**dur; ve o ümittir. Denir: İşi **رجَوت**; onu **أرجُوه** **رجاءً**. Sonra bunda genişletilir; bazen korku, **الرَّجاء** ile ifade edilir. Allah تعالى dedi: ﴿**مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً**﴾ [Nûh 13]; yani O’nun azametinden korkmuyorsunuz. Ve insanlar derler: **ما أرجو**, yani aldırmam. Ve ayeti bunun üzerine tefsir ettiler; ve söyleyenin sözünü zikrettiler:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])
  Dediler: Manası, aldırmadı. Ve kısrağa, doğumu yaklaştığında denir: **أرْجَتْ**; **تُرْجِي** **إرجاءً**.
  Amma diğeri, kısaltılmış **الرَّجَا**dır: kuyunun yanı; her yan **رَجاً**dır. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿**وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا**﴾ [Hâkka 17]. Tesniyesi **الرَّجَوَانِ**dır. Dedi:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])
  Amma hemzeli olan ise, geciktirmeye delâlet eder. Denir: Şeyi **أرجأْتُ**: onu geciktirdim. Allah جلّ ثناؤُه dedi: ﴿**تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ**﴾ [Ahzâb 51]; ve bundan **المُرْجئة** isimlendirilmiştir.
  Şeybânî dedi: **أَرْجَأَتْ**([23]).

  (**رجب**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle desteklemeye ve onu kuvvetlendirmeye delâlet eder. Ondan **الترجِيب**: ağacın yükü çoğaldığında, dalları kırılmasın diye desteklenmesidir. Ondan Ensârî’nin hadisi([24]): "Ben onun kaşındırılan küçük kütüğüyüm, ve onun desteklenmiş küçük hurma fidanıyım(**المُحَكَّك**), (**المرجَّب**)([25])"; onun görüşüne dayanılmasını ister; nasıl ki hurma ağacı, kendisiyle direklendirildiği **الرُّجْبة**ye dayanır.
  Ve bu babdandır: Şeyi **رجَّبْتُ**, yani onu büyüttüm. Sanki onu, işin için dayandığın bir direk yaptın; denir: O, elbette **مُرَجَّب**tir. Şeybânî’nin hikâye ettiği de buna yakındır; dedi: **الرَّجْبُ**: heybet. Denir: İşi **رَجَبْتُ**, eğer ondan korkup çekindiysem. Bunun aslı, büyütmeden zikrettiğimizdir; ve büyütme, zikrettiğimiz yüceltilmiş efendiye döner; sanki o, dayanılan ve güvenilendir. Söz, açıkladığımız üzere, bir kısmı bir kısmından dallanır. Ve babdandır **رَجَبٌ**; çünkü onlar onu büyütürlerdi; şeriat da onu büyütmüştür. Şa‘bân’ı ona kattıklarında **رجَبانِ** derler.
  Ve babdan ayrılanlardan **الأرْجاب**: bağırsaklardır. Ve denir: Lafzından tekili yoktur. Amma **الرّواجب** parmak eklemleridir; ve denir: Bilakis **الراجبة**, iki **بُرْجُمة** arasındaki, iki eklem arasındaki **السُّلامَى**nın arasıdır.

  (**رجد**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi. Dediler: **الإرجاد**: **الإرعاد**dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الرجز: الاضطراب، ومنه قيل: رجز البعير رجزا، فهو أرجز، وناقة رجزاء: إذا تقارب خطوها واضطرب لضعف فيها، وشبه الرجز به لتقارب أجزائه وتصور رجز في اللسان عند إنشاده، ويقال لنحوه من الشعر أرجوزة وأراجيز، ورجز فلان وارتجز إذا عمل ذلك، أو أنشد، وهو راجز ورجاز ورجازة. وقوله: ﴿عذاب من رجز أليم﴾ [سبأ/5]، فالرجز ههنا كالزلزلة، وقال تعالى: ﴿إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء﴾ [العنكبوت/34]، وقوله: ﴿الرجز فاهجر﴾ [المدثر/5]، قيل: هو صنم، وقيل: هو كناية عن الذنب، فسماه بالمآل كتسمية الندى شحما. وقوله: ﴿وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان﴾ [الأنفال/ 11]، والشيطان عبارة عن الشهوة على ما بين في بابه. وقيل: بل أراد برجز الشيطان: ما يدعو إليه من الكفر والبهتان والفساد. والرجازة: كساء يجعل فيه أحجار فيعلق على أحد جانبي الهودج إذا مال (انظر:المجمل 2/420)، وذلك لما يتصور فيه من حركته، واضطرابه.

##### Türkçe

- **أصل الرجز**: sarsıntıdır; bundan dolayı denildi: **رجز البعير رجزا**; o hâlde o **أرجز**’dir; ve **ناقة رجزاء**: adımlarının birbirine yaklaşması ve onda bulunan bir zayıflıktan dolayı sarsılması hâlinde. Ve **الرجز** ona benzetildi; parçalarının birbirine yaklaşmasından ve inşad edildiğinde dilde **رجز**’in tasavvur edilmesinden dolayı. Ve onun benzeri olan şiire **أرجوزة** ve **أراجيز** denilir. Ve falan kimse **رجز** etti ve **ارتجز**: bunu yaptığı zaman, yahut inşad ettiği zaman; ve o **راجز** ve **رجاز** ve **رجازة**’dir. Ve O’nun sözü: ﴿**عذاب من رجز أليم**﴾ [سبأ/5]; işte **الرجز** burada zelzele gibidir. Ve Yüce Allah dedi: ﴿**إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء**﴾ [العنكبوت/34]. Ve O’nun sözü: ﴿**الرجز فاهجر**﴾ [المدثر/5]; denildi: o bir puttur; ve denildi: o günaha kinayedir; böylece onu âkıbet ile adlandırdı; **الندى**’yı **شحما** diye adlandırmak gibi. Ve O’nun sözü: ﴿**وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان**﴾ [الأنفال/ 11]; ve **الشيطان** onun babında beyan edildiği üzere şehvete bir ibaredir. Ve denildi: bilakis **رجز الشيطان** ile murad etti: küfür, iftira ve fesada çağırdığı şey. Ve **الرجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; meyletmesi hâlinde hevdicin iki yanından birine asılır (bak:المجمل 2/420); bu da, onda onun hareketinden ve sarsıntısından tasavvur edilenden dolayıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ج ز
رجز الشاعر يرجز وهو راجـز ورجّـاز ورجّـازة وارتجـز بكـذا فهـو مرتجـز وراجـز صاحبـه وتراجزا‏:‏ تنازعا الرجز بينهما‏.‏
وهذه أرجوزة العجاج وأراجيزه‏.‏
وكشف الله عنكم الرجز‏.‏
كثيـر المـاء مرتجـز الرعـود وترجّز السحاب‏.‏
قال الراعي‏:‏ ترجّز من تهامة فاستطارا وسحابة رجّازة‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ أناخـت به كل رجازة وساكبـة المـاء لم ترعد أي كل راعدة وغير راعدة‏.‏
والبحر يرتجز بآذيّه ويترجز‏.‏
قال‏:‏ ومـا مترجّـز الـآذيّ جون له حبك يطمّ على الجبال

##### Türkçe

ر ج ز
**رجز**: şair **يرجز**; o **راجـز** ve **رجّـاز** ve **رجّـازة**dır. Ve **ارتجـز** bununla; o hâlde o **مرتجـز**dir. Ve **راجـز** arkadaşıyla; ve **تراجزا**: ikisi arasında **الرجز**’i çekiştiler.
Ve bu, **أرجوزة**’si **العجاج**’ın ve onun **أراجيزه**’dir.
Ve Allah sizden **الرجز**’i giderdi.
Çok su(lu): **مرتجـز الرعـود**; ve bulut **ترجّز** etti.
**الراعي** dedi: **ترجّز** etti **تهامة**’den; böylece ikisi de yayıldı. Ve **سحابة رجّازة**.
**الفرزدق** dedi: Onunla her **رجازة** ve su dökücü, gök gürlemedi; yani her **راعدة** ve gök gürlemeyen.
Ve deniz, onun dalgalarıyla **يرتجز** eder ve **يترجز** eder.
Dedi: Ve **مترجّـز الـآذيّ** nedir? Siyah; onun için **حبك** vardır; dağların üzerine taşar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّجَزُ : داء يصيب الإبل في أَعجازها . و الرَّجَز : أَن تضطرب رِجْلُ البعير أَو فَخْذاه إِذا أَراد القيام أَو ثارَ ساعةً ثم تنبسط . و الرَّجَزُ : ارْتعادٌ يصيب البعير والناقة في أَفخاذهما ومؤخرهما عند القيام وقد رَجِزَ رَجَزاً وهو أَرْجَزُ والأُنثى رَجْزاء وقيل : ناقة رَجْزاء ضعيفةُ العَجُزِ إِذا نهضت من مَبْرَكها لم تَسْتَقِلَّ إِلاَّ بعد نَهْضتين أَو ثلاث قال أَوس بن حَجَر يهجو الحكَم بن مَرْوانَ بن زِنْباع : هَمَمْتَ بخير ثم قَصَّرْتَ دونَه كما ناءَتِ الرَّجْزاءُ شُدَّ عِقالُها مَنَعْت قليلاً نَفْعُه وحَرَمْتَنِي قليلاً فهَبْها بَيْعَةً لا تُقالُها ويروى : عَثْرَةً وكان وَعَدَه بشيء ثم أَخلفه والذي في شِعْره : هممتَ بِباعٍ . وهو فعل خير يعطيه . قال : ومنه الحديث : يَلْحَقُني منكن أَطْوَالُكُنَّ باعاً فلما ماتت زينب رضي الله عنها عَلِمْن أَنها هي يقول : لم تُتِمَّ ما وَعَدْتَ كما أَن الرَّجْزاء أَرادت النُّهوضَ فلم تَكَدْ تَنْهَض إِلاَّ بعد ارتعاد شديد ومنه سمي الرَّجَزُ من الشعر لتقارب أَجزائه وقلة حروفه وقول الراعي يصف الأَثافِيَّ : ثَلاث صَلَيْنَ النَّارَ شَهْراً وأَرْزَمَتْ عليهِنَّ رَجْزاءُ القِيامِ هَدُوجُ يعني ريحاً تَهْدِج لها رَزَمَةٌ أَي صوت . ويقال : أَراد بَرجْزاءِ القِيام قِدْراً كبيرة ثقيلة . هَدُوجٌ : سريعة الغَلَيان قال : وهذا هو الصواب وقال أَبو النجم : حتى تَقُوم تَكَلُّفَ الرَّجْزاءِ ويقال للريح إِذا كانت دائمة : إِنها لَرَجْزاءُ وقد رَجَزَت رَجْزاً و الرَّجْزُ : مصدر رَجَز يَرْجُز قال ابن سيده : و الرَّجَزُ شِعْرٌ ابتداء أَجزائه سَبَبَان ثم وَتِدٌ وهو وَزْنٌ يسهل في السَّمْع ويقع في النَّفْس ولذلك جاز أَن يقع فيه المَشْطور وهو الذي ذهب شَطْره والمَنْهوك وهو الذي قد ذهب منه أَربعة أَجزائه وبقي جزآن نحو : يا ليتني فيها جَذَعْ أَخُبُّ فيها وأَضَعْ وقد اختلف فيه فزعم قوم أَنه ليس بشِعْر وأَن مَجازه مَجازُ السَّجْع وهو عند الخليل شِعْر صحيح ولو جاء منه شيء على جزء واحد لاحتمل الرَّجَزُ ذلك لحسن بنائه . وفي التهذيب : وزعم الخليل أَن الرَّجَزَ ليس بِشِعْر وإِنما هو أَنْصافُ أَبيات وأَثْلاث ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي في قوله : سَتُبْدي لك الأَيَّامُ ما كنْتَ جاهِلاً ويأْتيك من لم تُزَوِّد بالأخْبارِ قال الخليل : لو كان نصف البيت شعراً ما جرى لسان النبي : سَتُبْدِي لك الأَيْامُ ما كنت جاهِلاً وجاء بالنصف الثاني على غير تأْليف الشِّعْر لأَن نصف البيت لا يقال له شِعْر ولا بيت ولو جاز أَن يقال لنِصْف البيت شِعْر لقيل لجزء منه شِعْر وقد جرى على لسان النبي : النبي لا كَذِبْ أَنا ابن عَبْدِ المُطَّلِبْ قال بعضهم : إِنما هو لا كَذِبَ بفتح الباء على الوصل قال الخليل : فلو كان شِعْراً لم يَجْر على لسان النبي قال الله تعالى : ﴿وما علَّمناه الشِّعْر وما ينبغي له﴾ أَي وما يَتَسَهَّلُ له قال الأَخفش : قول الخليل إِن هذه الأَشياء شِعْر قال : وأَنا أَقول إِنها ليست بشِعْر وذكر أَنه هو أَلْزَمَ الخليلَ ما ذكرنا وأَن الخليل اعتقده . قال الأَزهري : قول الخليل الذي كان بنى عليه أَن الرجز شعر ومعنى قول الله عز وجل : ﴿وما علمناه الشعر وما ينبغي له﴾ أي لم نُعَلِّمه الشَّعْر فيقوله وَيَتَدَرَّب فيه حتى يُنْشِىء منه كُتُباً وليس في إِنشاده البيت والبيتين لغيره ما يبطل هذا لأَن المعنى فيه أَنَّا لم نجعله شاعراً قال الخليل : الرَّجَزُ المَشْطُور والمَنْهوك ليسا من الشعر قال : والمَنْهُوك كقوله : أَنا النَّبِيّ لا كَذِبْ والمَشْطُور : الأَنْصاف المُسَجَّعة . وفي حديث الوليد بن المُغيِرة حين قالت قريش للنبي : إِنه شاعِرٌ فقال : لقد عرفت الشِّعْرَ ورَجَزَه وهَزَجَه وقَرِيضَه فما هو به . و الرَّجَز : بحر من بحور الشِّعْر معروف ونوعٌ من أَنواعه يكون كل مِصْراع منه مفرداً وتسمى قصائده أَراجِيزَ واحدتها أُرْجُوزَةٌ وهي كهيئة السَّجْع إلا أَنه في وزن الشِّعْر ويسمى قائله راجزاً كما يسمى قائل بحور الشِّعْر شاعراً . قال الحربي : ولم يبلغني أَنه جرى على لسان النبي من ضروب الرَّجَز إلا ضربان : المَنْهُوك والمَشْطُور ولم يَعُدَّهما الخليل شِعْراً فالمَنْهُوك كقوله في رواية البراء إِنه رأَى النبي على بغلة بيضاء يقول : أَنا النبيّ لا كَذِبْ أَنا ابن عَبْدِ المُطَّلِبْ والمَشْطُور كقوله في رواية جُنْدب : إِنه دَمِيَتْ إِصبَعُه فقال : أَنتِ إِلا إِصْبَعٌ دَمِيتِ وفي سبيل الله ما لَقيتِ ويروى أَن العجاج أَنشد أَبا هريرة : ساقاً بَخَنْداةً وكَعْباً أَدْرَمَا فقال : كان النبي يُعْجبه نحو هذا من الشِّعر . قال الحربي : فأَما القصيدة فلم يبلغني أَنه أَنشد بيتاً تامّاً على وزنه إِنما كان ينشد الصدر أَو العَجُز فإِن أَنشده تامّاً لم يُقِمْه على وزنه إِنما أَنشد صدر بيت لبيد : أَلا كُلُّ شيْءٍ ما خَلا اللَّهَ باطِلُ وسكت عن عَجُزه وهو : وكلَّ نَعِيمٍ لا مَحالَةَ زَائِلُ وأَنشد عجز بيت طَرَفَةَ : ويأْتيك مَنْ لم تُزَوِّد بالأَخْبار وصَدْره : سَتُبْدِي لك الأَيامُ ما كنتَ جاهِلاً وأَنشد : أَتَجْعَلُ نَهْبي ونَهْبَ العُبَيْ بين الأَقْرَعِ وعُيَيْنَة فقال الناس : بين عُيَيْنَةَ والأَقْرَعِ فأَعادها : بين الأَقرع وعيينة فقام أَبو بكر رضي الله عنه فقال : أَشهد أَنك رسولا ثم قرأَ : ﴿وما عَلَّمناه الشِّعر وما ينبغي له﴾ قال : و الرَّجَز ليس بشِعْرٍ عند أَكثرهم . وقوله : أَنا ابْنُ عبد المُطَّلِبْ لم يقله افتخاراً به لأَنه كان يكره الانتساب إلى الآباء الكفار أَلا تراه لما قال له الأَعرابي : يا بن عبد المطلب قال : قد أَجَبْتُك ولم يتلفظ بالإجابة كراهة منه لما دعاه به حيث لم يَنْسُبْه إلى ما شرفه الله به من النبوّة والرسالة ولكنه أَشار بقوله : أَنا ابن عبد المطلب إلى رؤيا كان رآها عبدُ المطلب كانت مشهورة عندهم رأَى تصديقها فَذَكَّرهم إِياها بهذا القول . وفي حديث ابن مسعود رضي الله عنه : من قرأَ القرآن في أَقَلَّ من ثلاث فهو راجزٌ إِنما سماه رَاجزاً لأَن الرَّجَزَ أَخف على لسان المُنْشِدِ واللسان به أَسْرَعُ من القَصيد . قال أَبو إِسحاق . إِنما سمي الرَّجَز رَجَزاً لأَنه تتوالى فيه في أَوَّله حركة وسكون ثم حركة وسكون إلى أَن تنتهي أَجزاؤه يشبه بالرَّجَز في رِجْل الناقة ورِعْدَتها وهو أَن تتحرك وتسكن ثم تتحرك وتسكن وقيل : سمي بذلك لاضطراب أَجزائه وتقاربها وقيل : لأَنّهُ صدور بلا أَعْجاز وقال ابن جني : كل شعر تركب تركيب الرَّجزَ سمي رَجَزاً وقال الأَخفش مرة : الرَّجَز عند العرب كل ما كان على ثلاثة أَجزاء وهو الذي يَتَرَنَّمون به في عملهم وسَوْقهم ويَحْدُون به قال ابن سيده : وقد روى بعضُ من أَثِقُ به نحوَ هذا عن الخليل قال ابن جني : لم يَحْتَفِل الأَخفش ههنا بما جاء من الرَّجَز على جزأَين نحو قوله : يا ليتني فيها جَذَعْ قال : وهو لَعَمْرِي بالإِضافة إلى ما جاء منه على ثلاثة أَجزاء جُزْءٌ لا قَدْرَ له لِقِلَّته فلذلك لم يذكره الأَخفش في هذا الموضع فإِن قلت : فإِن الأَخفش لا يرى ما كان على جُزْأَين شِعْراً قيل : وكذلك لا يرى ما هو على ثلاثة أَجْزاء أَيضاً شِعْراً ومع ذلك فقد ذكره الآن وسماه رَجَزاً ولم يذكر ما كان منه على جُزْأَين وذلك لِقِلَّته لا غير وإِذا كان إِنما سُمِّيَ رَجَزاً لاضطرابه تشبيهاً بالرَّجَزِ في الناقة وهو اضطرابها عند القيام فما كان على جُزْأَين فالاضطراب فيه أَبلغ وأَوكد وهي الأُرْجُوزَةُ للواحدة والجمعُ الأَرَاجِيزُ . رَجَز الرَّاجِزُ يَرْجُزُ رَجْزاً و ارْتَجَزَ الرَّجَّاز ارْتجازاً : قال أُرْجُوزَةً و تَرَاجَزُوا و ارتَجَزُوا : تَعَاطَوْا بينهم الرَّجَزَ وهو رجَّازٌ و رَجَّازَةٌ و راجزٌ . و الارْتِجازُ : صوت الرّعْد المُتَدارِك . و ارْتَجَزَ الرعدُ ارْتِجازاً إِذا سمعت له صوتاً متتابعاً . و تَرَجَّزَ السحابُ إِذا تحرك تحركاً بَطِيئاً لكثرة مائه قال الراعي : ورَجَّافاً تَحِنُّ المُزْنُ فيه تَرَجَّزَ من تِهامَةَ فاسْتَطارَا وغيث مُرْتَجِز : ذو رعدٍ وكذلك مُتَرَجِّز قال : أَبو صخر : وما مُتَرَجِّزُ الآذِيِّ جَوْنٌ له حُبُكٌ يَطُمُّ على الجبالِ و المُرْتَجِزُ : اسم فرس سيدنا رسولا سمي بذلك لِجَهارة صَهيله وحُسنه وكان رسولا اشتراه من الأَعرابي وشهد له خُزَيْمَةُ بن ثابت وَرَدَ ذكره في الحديث . و تَرَاجَزَ القوم : تنازعوا . و الرِّجْز : القَذَر مثل الرِّجْس : و الرِّجْز : العذاب . و الرِّجْز و الرُّجْز : عبادة الأَوثان وقيل : هو الشِّرْك ما كان تأْويله أَن مَنْ عبد غير الله تعالى فهو على رَيْب من أَمره واضطراب من اعتقاده كما قال سبحانه وتعالى : ﴿ومن الناس من يعبد الله على حَرْفٍ﴾ أَي على شك وغير ثقَةٍ ولا مُسْكة ولا طمأْنينة وقوله تعالى : ﴿و الرُّجْزَ فاهْجُرْ﴾ قال قوم : هو صنم وهو قول مجاهد وا أعلم قال أبو إسحاق : قرىء و الرِّجْز و الرُّجْز بالكسر والضم ومعناهما واحد وهو العمل الذي يُؤدِّي إلى العذاب وقال عز من قائل : ﴿لئن كشفت عنا الرِّجْزَ لنؤْمنن لك﴾ أَي كشفت عنا العذاب . وقوله : ﴿رجْزاً من السماء﴾ هو العذاب وفي الحديث : أَن مُعاذاً رضي الله عنه أَصابه الطَّاعون فقال عمرو بن العاص : لا أُراه إِلاَّ رجْزاً وطُوفاناً فقال معاذ : ليس برجْزٍ ولا طُوفان هو بكسر الراء العذاب والإثم والذنبُ ويقال في قوله عز وجل : ﴿و الرُّجْز فاهْجُرْ﴾ أَي عبادة الأَوثان . وأَصل الرَّجز في اللغة : تتابُعُ الحركات ومن ذلك قولهم : ناقة رَجْزاءُ إِذا كانت قوائمها ترتعدُ عند قيامها ومن هذا رَجزُ الشعر لأَنه أَقصرُ أَبياتِ الشعرِ والانتقالُ من بيت إلى بيت سريعٌ نحو قوله : صَبْراً بَنِي عبد الدَّارْ وكقوله : ما هاجَ أَحْزاناً وشَجْواً قد شَجَا قال أَبو إِسحاق : ومعنى الرِّجْز في القرآن هو العذابُ المقَلْقِل لشدّته وله قلقلةٌ شديدةٌ متتابعة . وقوله عز وجل : ﴿ويُذْهِبَ عنكم رِجْزَ الشيطان﴾ قال المفسرون : هو وساوسُه وخطاياهُ وذلك أَن المسلمين كانوا في رَمْل تسوخ فيه الأَرجلُ وأَصابت بعضَهم الجنابةُ فوسوس إليهم الشيطانُ بأَن عدوَّهم يقدرون على الماء وهم لا يقدرون عليه وخَيَّل إليهم أَن ذلك عَوْنٌ من الله تعالى لعدوّهم فأَمطر الله تعالى المكانَ الذي كانوا فيه حتى تطهَّروا من الماء واستوت الأَرضُ التي كانوا عليها وذلك من آيات الله عز وجل . وَوَسواسُ الشيطان رِجْزٌ . و تَرَجَّزَ الرجل إِذا تحرك تحركاً بطيئاً ثقيلاً لكثرة مائه . و الرِّجَازَةُ : ما عُدِل به مَيْلُ الحِمْلِ والهَوْدَجِ وهو كساءٌ يجعل فيه حجارةٌ ويعلق بأَحد جانبي الهودج ليَعْدِله إِذا مال سمي بذلك لاضطرابه وفي التهذيب : هو شيء من وسادة وأَدَم إِذا مال أَحدُ الشِّقين وضع في الشِّق الآخر ليستوي سمي رِجازَة المَيْل . و الرِّجازَةُ : مَرْكَبٌ للنساء دون الهودج . و الرِّجازَة : ما زين به الهودجُ من صوف وشعر أَحمر قال الشَّمَّاخ : ولو ثَقِفاها ضُرِّجَتْ بدِمائها كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرامِ الرَّجائزُ قال الأَصمعي : هذا خطأٌ إِنما هي الجزائزُ الواحدة جَزِيرة وقد تقدم ذكرها . و الرجائزُ : مراكبُ أَصغرُ من الهوادج ويقال : هو كساء تجعل فيه أَحجار تعلق بأَحد جانبي الهودج إِذا مال . و الرَّجَّاز : وادٍ معروف قال بدر بن عامر الهذلي : أَسَدٌ تَفِرُّ الأُسْدُ من عُرَوائه بِمَدَافِعِ الرَّجَّازِ أَو بعُيونِ ويروى : بمدامع الرَّجَّاز وا أَعلم

##### Türkçe

**الرَّجَزُ**: develerin **أَعجازها**’sında (arka taraflarında) onlara isabet eden bir hastalıktır. Ve **الرَّجَز**: deve ayağının yahut iki uyluğunun, kalkmak istediği vakit yahut bir saat (kadar) doğrulup sonra açılıp yayılacağı sırada titreyip çalkalanmasıdır. Ve **الرَّجَزُ**: kalkış esnasında devenin ve dişi devenin uyluklarında ve arka tarafında isabet eden bir titremedir; **رَجِزَ** **رَجَزاً** (diye) olur; o **أَرْجَزُ**’dur; dişisi **رَجْزاء**’dır. Ve denildi ki: **ناقة رَجْزاء**: **العَجُزِ**’ü zayıf (olan)dır; **مَبْرَكها**’sından kalktığında, ancak iki yahut üç kalkıştan sonra doğrulup ayağa kalkabilir. **أَوس بن حَجَر**’in, **الحكَم بن مَرْوانَ بن زِنْباع**’ı hicvederek söylediği:

هَمَمْتَ بخير ثم قَصَّرْتَ دونَه
كما ناءَتِ الرَّجْزاءُ شُدَّ عِقالُها

مَنَعْت قليلاً نَفْعُه وحَرَمْتَنِي
قليلاً فهَبْها بَيْعَةً لا تُقالُها

Ve rivayet olunur: **عَثْرَةً**. Ve ona bir şey vaat etmişti, sonra ona muhalefet etti (vaadini bozdu). Ve onun şiirinde olan: **هممتَ بِباعٍ**. Ve o, vereceği bir hayır fiilidir. Dedi ki: Ve ondan (şu) hadis: “Benden sonra sizden bana **باعاً** bakımından en uzun olanınız bana yetişecektir.” Zeyneb رضي الله عنها vefat edince, onun olduğunu bildiler. Der ki: Vaat ettiğini tamamlamadın; tıpkı **الرَّجْزاء**’ın kalkmayı istemesi, fakat şiddetli bir titremeden sonra ancak kalkmaya yaklaşması gibi. Ve ondan, parçalarının birbirine yakınlığı ve harflerinin azlığı sebebiyle şiirdeki **الرَّجَزُ** (bahri) böyle adlandırıldı. Ve çobanın, **الأَثافِيَّ**’yi vasfederek sözü:

ثَلاث صَلَيْنَ النَّارَ شَهْراً وأَرْزَمَتْ
عليهِنَّ رَجْزاءُ القِيامِ هَدُوجُ

Yani: kendisine **رَزَمَةٌ** (yani ses) bulunan bir rüzgâr; yani bir ses. Ve denilir: **بَرجْزاءِ القِيام** ile büyük, ağır bir kazanı kastetti. **هَدُوجٌ**: kaynaması hızlı. Dedi ki: Bu, doğru olanın ta kendisidir. Ve **أَبو النجم** dedi:

حتى تَقُوم تَكَلُّفَ الرَّجْزاءِ

Ve rüzgâra, devamlı olduğu zaman, denilir: “Muhakkak o, **لَرَجْزاءُ**’dır.” Ve **رَجَزَت** **رَجْزاً** (diye) olur. Ve **الرَّجْزُ**: **رَجَزَ يَرْجُز**’ün masdarıdır. **ابن سيده** dedi ki: Ve **الرَّجَزُ**: şiirdir; parçalarının başlangıcı iki **سَبَبَان** sonra bir **وَتِد**’dir; ve o, işitmede kolay olan ve nefiste yer eden bir vezindir; bu sebeple onda **المَشْطور**’un—ki o, yarısı gitmiş olandır—ve **المَنْهوك**’un—ki ondan dört parçası gitmiş, iki parça kalmış olandır—vuku bulması caiz oldu; şu örnek gibi:

يا ليتني فيها جَذَعْ
أَخُبُّ فيها وأَضَعْ

Ve onda ihtilaf edildi: bir topluluk, onun şiir olmadığını ve mecazının **السَّجْع** mecazı olduğunu iddia etti. Hâlbuki o, Halîl’e göre sahih şiirdir. Ve ondan bir şey tek bir parça üzerine gelseydi, yapısının güzelliği sebebiyle **الرَّجَزُ** bunu kaldırırdı. Ve **التهذيب**’de: Halîl, **الرَّجَزَ**’in şiir olmadığını, ancak beyitlerin yarıları ve üçte birleri olduğunu iddia etti. Halîl’in buna delili, Peygamber’den rivayet olunan şu sözüdür:

سَتُبْدي لك الأَيَّامُ ما كنْتَ جاهِلاً
ويأْتيك من لم تُزَوِّد بالأخْبارِ

Halîl dedi ki: Eğer beyitin yarısı şiir olsaydı, Peygamber’in dili “**سَتُبْدِي لك الأَيْامُ ما كنت جاهِلاً**” diye akmazdı; ve ikinci yarıyı şiirin tertibi üzere olmayan bir şekilde getirirdi; çünkü beyitin yarısına ne şiir denir ne de beyit. Eğer beyitin yarısına şiir denmesi caiz olsaydı, onun bir parçasına da şiir denirdi. Ve Peygamber’in dili üzerinde şu da akmıştır:

النبي لا كَذِبْ
أَنا ابن عَبْدِ المُطَّلِبْ

Bazıları dedi ki: Bu, vasl üzere **لا كَذِبَ** (bâ’yı fetha ile)dır. Halîl dedi ki: Eğer şiir olsaydı, Peygamber’in dili üzerinde akmazdı. Allah تعالى buyurdu: **﴿وما علَّمناه الشِّعْر وما ينبغي له﴾**; yani ona kolay gelmez. **الأَخفش** dedi ki: Halîl’in sözü, bu şeylerin şiir olduğudur. Dedi ki: Ben ise, onların şiir olmadığını söylüyorum. Ve zikretti ki: Halîl’i, bizim zikrettiğimiz şeyle o bağlamış ve Halîl de onu benimsemiştir. **الأَزهري** dedi ki: Halîl’in, üzerine bina ettiği söz, **الرَّجَز**’in şiir olduğu (görüşü) idi. Ve Allah عز وجل’ün sözü **﴿وما علمناه الشعر وما ينبغي له﴾**’nin manası: Biz ona şiiri öğretmedik ki onu söylesin ve onda alıştırma yapsın da ondan kitaplar meydana getirsin; başkasına ait bir beyit ve iki beyit okumasında bunun iptal eden bir şey yoktur; çünkü manası şudur: Biz onu şair kılmadık. Halîl dedi ki: **الرَّجَزُ المَشْطُور** ve **المَنْهوك** şiirden değildir. Dedi ki: **المَنْهُوك** onun sözü gibidir: **أَنا النَّبِيّ لا كَذِبْ**. Ve **المَشْطُور**: secili yarımlardır. Ve **الوليد بن المُغيِرة** hadîsinde: Kureyş Peygamber’e “O şairdir” dediğinde, o dedi ki: “Şiiri, onun **رَجَز**’ini, **هَزَج**’ini ve **قَرِيض**’ini bilmişimdir; o, ondan değildir.” Ve **الرَّجَز**: şiirin bahirlerinden bilinen bir bahirdir; ve türlerinden bir türdür ki, onun her **مِصْراع**’ı tek başına olur; kasidelerine **أَراجِيزَ** denir; tekili **أُرْجُوزَةٌ**’dir; **السَّجْع**’a benzer, ancak şiirin veznindedir. Söyleyene, şiir bahirlerini söyleyene “şair” denildiği gibi, “**راجزاً**” denir. **الحربي** dedi ki: Peygamber’in dili üzerinde **الرَّجَز** türlerinden, iki türden başka bir şeyin aktığı bana ulaşmadı: **المَنْهُوك** ve **المَشْطُور**; Halîl de onları şiir saymadı. **المَنْهُوك**: **البراء** rivayetinde onun, Peygamber’i beyaz bir katır üzerinde görüp şöyle dediği gibidir:

أَنا النبيّ لا كَذِبْ
أَنا ابن عَبْدِ المُطَّلِبْ

Ve **المَشْطُور**: **جُنْدب** rivayetinde, parmağı kanayınca şöyle demesi gibidir:

أَنتِ إِلا إِصْبَعٌ دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لَقيتِ

Ve rivayet olunur ki **العجاج**, **أَبا هريرة**’ye şu (mısraı) okudu:

ساقاً بَخَنْداةً وكَعْباً أَدْرَمَا

O da dedi ki: Peygamber, şiirden bunun benzerini beğenirdi. **الحربي** dedi ki: Kasideye gelince, bana onun vezni üzere tam bir beyit okuduğu ulaşmadı; ancak **الصدر** yahut **العَجُز** okurdu; eğer onu tam okusa, onu vezni üzere tutturmazdı. Ancak Lebîd’in beyitinin başını okudu:

أَلا كُلُّ شيْءٍ ما خَلا اللَّهَ باطِلُ

Ve onun **عَجُز**’ü olan şu kısmı söylemeden sustu:

وكلَّ نَعِيمٍ لا مَحالَةَ زَائِلُ

Ve **طَرَفَة**’nin beyitinin **عَجُز**’ünü okudu:

ويأْتيك مَنْ لم تُزَوِّد بالأَخْبار

Onun **صَدْر**’ü ise:

سَتُبْدِي لك الأَيامُ ما كنتَ جاهِلاً

Ve okudu:

أَتَجْعَلُ نَهْبي ونَهْبَ العُبَيْ
بين الأَقْرَعِ وعُيَيْنَة

İnsanlar dedi ki: “**بين عُيَيْنَةَ والأَقْرَعِ**.” O da onu tekrar etti: “**بين الأَقرع وعيينة**.” Bunun üzerine **أَبو بكر** رضي الله عنه kalktı ve dedi ki: “Şehadet ederim ki sen resulsün.” Sonra okudu: **﴿وما عَلَّمناه الشِّعر وما ينبغي له﴾**. Dedi ki: **الرَّجَز** çoğunluğa göre şiir değildir. Ve onun sözü: **أَنا ابْنُ عبد المُطَّلِبْ**; bununla övünmek için söylemedi; çünkü kâfir babalara nisbeti kerih görürdü. Görmez misin, bedevî ona “Ey **بن عبد المطلب**” dediğinde, “Sana cevap verdim” dedi; fakat, kendisini onunla çağırdığı şeye karşı kerih görmesi sebebiyle, cevap lafzını telaffuz etmedi; zira onu Allah’ın kendisini şereflendirdiği nübüvvet ve risalete nisbet etmemişti. Lakin “**أَنا ابن عبد المطلب**” sözüyle, **عبدُ المطلب**’in gördüğü bir rüyaya işaret etti; onların yanında meşhurdu; onun doğrulanmasını görmüştü; bu sözle onları ona hatırlattı. Ve **ابن مسعود** رضي الله عنه hadîsinde: “Kim Kur’an’ı üçten daha az sürede okursa, o **راجزٌ**’dir.” Onu ancak **رَاجزاً** diye adlandırdı; çünkü **الرَّجَز** okuyanın diline daha hafiftir ve dil onunla **القَصيد**’den daha hızlıdır. **أَبو إِسحاق** dedi: **الرَّجَز** ancak **رَجَزاً** diye adlandırıldı; çünkü onda, başında hareket ve sükûn, sonra hareket ve sükûn, parçaları bitinceye kadar peş peşe gelir; dişi devenin ayağındaki **الرَّجَز** ve onun titremesiyle benzerlik gösterir; o da hareket edip sükûn bulması, sonra hareket edip sükûn bulmasıdır. Ve denildi: parçalarının çalkalanması ve birbirine yakınlığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi: çünkü o, **أَعْجاز**’sız **صدور**’dur. **ابن جني** dedi ki: Her şiir ki **الرَّجز** terkibi üzere terkib olunur, **رَجَزاً** diye adlandırılır. **الأَخفش** bir defa dedi ki: Araplar katında **الرَّجَز**, üç parça üzere olan her şeydir; ve o, işlerinde ve sürüşlerinde terennüm ettikleri ve onunla **يَحْدُون** (deve sürerken nağme söyledikleri) şeydir. **ابن سيده** dedi ki: Güvendiğim kimselerden bazısı, Halîl’den bunun benzerini rivayet etmiştir. **ابن جني** dedi ki: **الأَخفش** burada, şu sözü gibi iki parça üzere gelen **الرَّجَز**’e itina etmedi:

يا ليتني فيها جَذَعْ

Dedi ki: Vallahi, üç parça üzere gelenlere nisbetle, ondan gelen bu, azlığı sebebiyle kıymeti olmayan bir parçadır; bu yüzden **الأَخفش** onu bu yerde zikretmedi. Eğer dersen: **الأَخفش**, iki parça üzere olanı şiir görmez. Denilir ki: O, üç parça üzere olanı da şiir görmez; bununla beraber onu şimdi zikretti ve ona **رَجَزاً** adını verdi; iki parça üzere olanı ise ancak azlığı sebebiyle zikretmedi, başka değil. Ve eğer o, dişi devedeki **الرَّجَز**’e—ki kalkıştaki çalkalanmasıdır—benzetilerek çalkalanması sebebiyle **رَجَزاً** diye adlandırıldıysa, iki parça üzere olanın çalkalanması daha beliğ ve daha kuvvetlidir. Tekil için **الأُرْجُوزَةُ**, çoğulu **الأَرَاجِيزُ**’dir. **رَجَز** **الرَّاجِزُ** **يَرْجُزُ** **رَجْزاً**; ve **ارْتَجَزَ** **الرَّجَّاز** **ارْتجازاً**: bir **أُرْجُوزَةً** söyledi. Ve **تَرَاجَزُوا** ve **ارتَجَزُوا**: aralarında **الرَّجَزَ**’i karşılıklı yaptılar. Ve o, **رجَّازٌ**’dır; ve **رَجَّازَةٌ** ve **راجزٌ** (denir). Ve **الارْتِجازُ**: peş peşe gelen gök gürültüsü sesidir. Ve **ارْتَجَزَ الرعدُ ارْتِجازاً**: ona ardı ardına bir ses işittiğin zaman. Ve **تَرَجَّزَ السحابُ**: suyunun çokluğu sebebiyle yavaş bir hareketle hareket ettiği zaman. **الراعي** dedi ki:

ورَجَّافاً تَحِنُّ المُزْنُ فيه
تَرَجَّزَ من تِهامَةَ فاسْتَطارَا

Ve **غيث مُرْتَجِز**: gök gürültülü (yağmur)dur; aynı şekilde **مُتَرَجِّز**. Dedi ki: **أَبو صخر**:

وما مُتَرَجِّزُ الآذِيِّ جَوْنٌ
له حُبُكٌ يَطُمُّ على الجبالِ

Ve **المُرْتَجِزُ**: efendimiz resulün bir atının adıdır; kişnemesinin gürlüğü ve güzelliği sebebiyle böyle adlandırıldı. Resul onu bedevîden satın almıştı; **خُزَيْمَةُ بن ثابت** onun lehine şahitlik etti; hadiste zikri geçti. Ve **تَرَاجَزَ القوم**: çekiştiler. Ve **الرِّجْز**: **الرِّجْس** gibi pisliktir. Ve **الرِّجْز**: azaptır. Ve **الرِّجْز** ve **الرُّجْز**: putlara ibadettir. Ve denildi: o, şirktir; te’vili şudur: Allah تعالى’dan başkasına ibadet eden kimse, işi hakkında bir şüphe ve inancında bir çalkantı üzerindedir; nitekim سبحانه وتعالى buyurdu: **﴿ومن الناس من يعبد الله على حَرْفٍ﴾**; yani şüphe üzere, güven olmaksızın, tutunacak bir şey olmaksızın ve sükûnet olmaksızın. Ve Allah تعالى’nın sözü: **﴿و الرُّجْزَ فاهْجُرْ﴾**; bir topluluk dedi ki: o bir puttur; bu, Mücâhid’in sözüdür; ve ben bilirim. **أبو إسحاق** dedi: Kesre ile ve damme ile **الرِّجْز** ve **الرُّجْز** diye okunmuştur; ikisinin manası birdir: azaba götüren ameldir. Ve عز من قائل buyurdu: **﴿لئن كشفت عنا الرِّجْزَ لنؤْمنن لك﴾**; yani bizden azabı kaldırdın. Ve onun sözü: **﴿رجْزاً من السماء﴾**: o, azaptır. Ve hadiste: **مُعاذاً** رضي الله عنه’a taun isabet etti; **عمرو بن العاص** dedi ki: “Onu ancak **رجْزاً** ve tufan olarak görüyorum.” **معاذ** dedi ki: “O **رجْزٍ** de değildir, tufan da değildir; o, râ’nın kesriyle, azap ve günah ve suçtur.” Ve Allah عز وجل’ün sözü hakkında denilir: **﴿و الرُّجْز فاهْجُرْ﴾**; yani putlara ibadet. Ve dilde **الرَّجز**’in aslı: hareketlerin peş peşe gelmesidir. Bundan dolayı onların sözü: **ناقة رَجْزاءُ**; yani kalkışında ayakları titrediği zaman. Ve bundan, şiirin **رَجزُ**’i; çünkü o, şiir beyitlerinin en kısasıdır ve bir beyitten bir beyte geçiş hızlıdır; şu sözü gibi:

صَبْراً بَنِي عبد الدَّارْ

Ve şu sözü gibi:

ما هاجَ أَحْزاناً وشَجْواً قد شَجَا

**أَبو إِسحاق** dedi: Kur’an’da **الرِّجْز**’in manası, şiddeti sebebiyle sarsıcı olan azaptır; ve onun şiddetli, peş peşe bir çınlaması vardır. Ve عز وجل’ün sözü: **﴿ويُذْهِبَ عنكم رِجْزَ الشيطان﴾**; müfessirler dedi ki: o, onun vesveseleri ve hatalarıdır. Bu, Müslümanların ayakların battığı bir kumda olmaları ve bazılarının cünüplüğe yakalanması sebebiyledir; şeytan onlara, düşmanlarının suya güç yetirdiğini, kendilerinin ise güç yetiremediğini vesvese verdi; ve bunun Allah تعالى’dan düşmanlarına bir yardım olduğunu onlara hayal ettirdi. Bunun üzerine Allah تعالى, bulundukları yere yağmur yağdırdı; su ile temizlendiler; üzerinde bulundukları yer düzeldi; bu, Allah عز وجل’ün ayetlerindendir. Ve şeytanın vesvesesi **رِجْزٌ**’dür. Ve **تَرَجَّزَ الرجل**: suyunun çokluğu sebebiyle ağır, yavaş bir hareketle hareket ettiği zaman. Ve **الرِّجَازَةُ**: yükün ve **الهَوْدَجِ**’in eğimini düzelten şeydir; o, içine taşlar konulan bir örtüdür; eğildiği zaman onu düzeltmek için hevdicin iki yanından birine asılır; çalkalanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **التهذيب**’de: o, yastıktan ve deriden bir şeydir; iki taraftan biri eğildiği zaman, diğer tarafa konur ki düzelsin; **رِجازَة المَيْل** diye adlandırıldı. Ve **الرِّجازَةُ**: hevdicden aşağı, kadınlar için bir binek. Ve **الرِّجازَة**: hevdicin, kırmızı yün ve kılla süslendiği şey. **الشَّمَّاخ** dedi ki:

ولو ثَقِفاها ضُرِّجَتْ بدِمائها
كما جَلَّلَتْ نِضْوَ القِرامِ الرَّجائزُ

**الأَصمعي** dedi ki: Bu hatadır; ancak o **الجزائزُ**’dir; tekili **جَزِيرة**’dir; onun zikri daha önce geçti. Ve **الرجائزُ**: **الهوادج**’den daha küçük bineklerdir. Ve denilir: o, içine taşlar konulan bir örtüdür; hevdicin bir yanına, eğildiği zaman asılır. Ve **الرَّجَّاز**: bilinen bir vadidir. **بدر بن عامر الهذلي** dedi ki:

أَسَدٌ تَفِرُّ الأُسْدُ من عُرَوائه
بِمَدَافِعِ الرَّجَّازِ أَو بعُيونِ

Ve rivayet olunur: **بمدامع الرَّجَّاز**; ve ben bilirim.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ج ز * * الرِّجْزُ * القذر مثل الرجس وقُرئ ﴿والرُّجز فاهجر﴾ بكسر الراء وضمها قال مجاهد هو الصنم وأما قوله تعالى ﴿رِجزا من السماء﴾ فهو العذاب و * الرَّجَزُ * بفتحتين ضرب من الشعر وقد * رَجَزَ الرَّاجِزُ * من باب نصر و * ارْتَجَزَ * أيضا

##### Türkçe

* ر ج ز * * **الرِّجْزُ** * pislik; **الرجس** gibi. Ve ﴿**والرُّجز فاهجر**﴾ şeklinde, **الراء**’ın kesresiyle ve dammesiyle okunmuştur. Mücâhid dedi: o puttur. Ama Yüce Allah’ın sözü ﴿**رِجزا من السماء**﴾ ise, o azaptır. Ve * **الرَّجَزُ** * iki fetha ile: şiirden bir türdür. Ve * **رَجَزَ الرَّاجِزُ** * “نصر” bâbındandır; ve * **ارْتَجَزَ** * da (böyledir).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرجز، بالكسر والضم: القذر، مثل الرجس. الرجز: عبادة الأوثان، وبه فسر قوله تعالى:  والرجز فاهجر  . وقيل هو العمل الذي يؤدي إلى العذاب، وأصل الرجز في اللغة الاضطراب وتتابع الحركات. قال أبو إسحاق في تفسير قوله تعالى:  لئن كشفت عنا الرجز  قال هو العذاب المقلقل لشدته وله قلقلة شديدة متتابعة. قيل: الرجز في قوله تعالى:  والرجز فاهجر  الشرك ما كان، تأويله أن من عبد غير الله فهو على ريب من أمره واضطراب من اعتقاده. الرجز، بالتحريك ضرب من الشعر معروف، وزنه مستفعلن ست مرات، فابتداء أجزائه سببان ثم وتد، وهو وزن يسهل في السمع، ويقع في النفس، ولذلك جاز أن يقع فيه المشطور، وهو الذي ذهب شطره، والمنهوك، وهو الذي قد ذهب منه أربعة أجزاء وبقي جزءان، قال أبو إسحاق: إنما سمي الرجز رجزا لأنه تتوالى فيه في أول حركة وسكون ثم حركة وسكون، إلى أن تنتهي أجزاؤه، يشبه بالرجز في رجل الناقة ورعدتها، وهو أن تتحرك وتسكن، وقيل سمي بذلك لتقارب أجزائه واضطرابها وقلة حروفه، وقيل: لأنه صدور بلا أعجاز. وقال ابن جني: كل شعر تركب تركيب الرجز يسمى رجزا. وقال الأخفش مرة: الرجز عند العرب: كل ما كان على ثلاثة أجزاء، وهو الذي يتمرنون به في عملهم وسوقهم ويحدون به. قال ابن سيده: وقد روى بعض من أثق به نحو هذا عن الخليل. قد اختلف فيه، فزعم قوم أنه ليس بشعر، وأن مجازه مجاز السجع، وهو عند الخليل شعر صحيح، ولو جاء منه شيء على جزء واحد لاحتمل الرجز ذلك لحسن بنائه. هذا نص المحكم. وفي التهذيب: زعم الخليل أنه ليس بشعر وإنما هو أنصاف أبيات أو أثلاث، ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم في قوله:  ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا  ويأتيك من لم تزود بالأخبار. قال الخليل: لو كان نصف البيت شعرا ما جرى على لسان النبي صلى الله عليه وسلم:  ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا  . وجاء بالنصف الثاني على غير تأليف الشعر، لأن نصف البيت لا يقال له شعر ولا بيت، ولو جاز أن يقال لنصف البيت شعر لقيل لجزء منه شعر، وقد جرى على لسان النبي صلى الله عليه وسلم:  أنا النبي لا كذب، أنا ابن عبد المطلب  . قال: فلو كان شعرا لم يجر على لسانه صلى الله عليه وسلم، قال الله تعالى:  وما علمناه الشعر وما ينبغي له  . وقد نازعه الأخفش في ذلك. قال الأزهري: قول الخليل الذي بني عليه أن الرجز شعر، ومعنى قول الله عز وجل:  وما علمناه الشعر وما ينبغي له  أي لم نعلمه الشعر فيقوله ويتدرب فيه حتى ينشئ منه كتبا، وليس في إنشاده صلى الله عليه وسلم البيت والبيتين لغيره ما يبطل هذا، لأن المعنى فيه: أنا لم نجعله شاعرا. والأرجوزة بالضم: القصيدة منه، أي من الرجز، وهي كهيئة السجع إلا أنه في وزن الشعر، ج، أراجيز. ومن سجعات الحريري: فما كل قاض قاضي تبرز، ولا كل وقت تسمع فيه الأراجيز. قال اللعين المنقري يهجو رؤبة:
  إنـي أنـا ابـن جـلا إن كـنـت تـعـــرفـــنـــي                      يا رؤب والـحـية الـصـمـاء فـي الـــجـــبـــل
  أبالأراجيز يا ابن اللؤم توعدنيوفي الأراجيز رأس النوك والفشل

  وقد رجز يرجز رجزا، ويسمى قائله راجزا، كما يسمى قائل بحور الشعر شاعرا. وارتجز الرجاز ارتجازا ورجز به ورجزه ترجيزا: أنشده أرجوزة، وهو راجز ورجاز ورجازة ومرتجز. الرجز، محركة: داء يصيب الإبل في أعجازها، وهو أن تضرب رجل البعير أو فخذاه إذا أراد القيام أو ثار ساعة ثم ينبسط، وقد رجز رجزا، وهو أرجز وهي رجزاء، وقيل: ناقة رجزاء: ضعيفة العجز، إذا نهضت من مبركها لم تستقل إلا بعد نهضتين أو ثلاث. قال أوس ابن حجر يهجو الحكم بن مروان بن زنباع وكان وعده بشيء ثم أخلفه:
  هممت بباع ثم قصرت دونـه                      كما ناءت الرجزاء شد عقالها
  منعت قليلا نفعه وحرمتنـي                      قليلا فهبها عثرة لا تقالـهـا يقول: لم تتم ما وعدت، كما أن الرجزاء إذا أرادت النهوض لم تكد تنهض إلا بعد ارتعاد شديد. الرجاز، كشداد ورمان: واد عظيم بنجد، أنشد ابن دريد لبدر بن عامر الهذلي:
  أسد تفر الأسد من عـروائه                      بعوارض الرجاز أو بعيون هكذا روي بالوجهين، وعيون أيضا: موضع، كذا قرأته في أشعار الهذليين. والرجازة، بالكسر: مركب للنساء، وهو أصغر من الهودج، جمعه رجائز. أو كساء فيه حجر يعلق بأحد جانبي الهودج ليعدله إذا مال، سمي بذلك لاضطرابه، وفي التهذيب: هو شيء من وسادة وأدم، إذا مال أحد الشقين وضع في الشق الآخر ليستوي، سمي رجازة الميل. أو شعر أحمر أو صوف يعلق على الهودج للتزين، قال الشماخ:
  ولو ثقفاها ضرجت بدمـائهـا                      كما جللت نضو القرام الرجائز وقال الأصمعي: هذا خطأ إنما هي الجزائز وقد تقدم ذكرها في موضعها. والمرتجز بن الملاءة: فرس للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، سمي به لحسن صهيله وجهارته، وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم اشتراه من أعرابي اسمه سواد، هكذا في النسخ بالدال، وصوابه سواء، بالهمز، ابن الحارث بن ظالم المحاربي، وصحفه أبو نعيم فقال: النجاري، ويقال فيه أيضا سواء بن قيس وهو الذي أنكر شراء الفرس حتى شهد خزيمة بن ثابت رضي الله عنه، ومن ثم لقب ذا الشهادتين. والقصة مذكورة في كتب السير. من المجاز: ترجز الرعد، إذا صات، أي سمعت له صوتا متتابعا، كارتجز ارتجازا، وهو صوته المتدارك كارتجاز الراجز. من المجاز أيضا ترجز السحاب، إذا تحرك تحركا بطيئا لكثرة مائه. قال الراعي:
  ورجافا تحن المـزن فـيه                      ترجز من تهامة فاستطارا ويروى: مرتجزا تحن، إلخ. ترجز الحادي، أي حدا برجزه، وفي بعض النسخ: بالرجز، وتراجزوا: تنازعوا الرجز بينهم وتعاطوه. ومما يستدرك عليه: رجزت الريح رجزا، إذا دامت، وإنها لرجزاء، ورجزاء القيام، يكنى به عن القدر الكبيرة الثقيلة، وبه فسر قول الراعي يصف الأثافي:
  ثلاث صلين النار شهرا وأرزمت                      عليهن رجزاء القـيام هـدوج وغيث مرتجز: ذو رعد، وكذلك مترجز، قال أبو صخر:
  وما مترجز الآذي جـون                      له حبك يطم على الجبال يقال: البحر يرتجز بآذيه ويترجز، وهو مجاز، وسحابة رجازة. والرجز بالضم: اسم صنم بعينه، قال قتادة، والرجز: الإثم والذنب.. ورجز الشيطان: وساوسه.

##### Türkçe

**الرجز**, kesre ve damme ile: pislik; **الرجس** gibi. **الرجز**: putlara ibadet; bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **والرجز فاهجر**. Ve denildi ki: azaba götüren ameldir; lugatta **الرجز**’in aslı, çalkantı ve hareketlerin peş peşe gelmesidir. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü olan: **لئن كشفت عنا الرجز**’in tefsirinde dedi ki: o, şiddetinden dolayı sarsıntılı azaptır; onda şiddetli, peş peşe bir çınlama vardır. Denildi ki: Yüce Allah’ın sözü olan: **والرجز فاهجر**’deki **الرجز**, her ne ise şirk’tir; onun te’vili: Allah’tan başkasına ibadet eden kimse, işinin hakkında şüphe ve inancından bir çalkantı üzeredir.

**الرجز**, harekeli olarak: bilinen bir şiir türüdür; vezni **مستفعلن** altı defadır; parçalarının başlangıcı iki sebep sonra bir veteddir; o, işitmede kolay bir vezindir ve nefse düşer; bundan dolayı onda **المشطور**’un vuku bulması caiz oldu; o, yarısı gitmiş olandır; ve **المنهوك**; o da ondan dört parça gitmiş ve iki parça kalmış olandır. Ebû İshâk dedi ki: ancak ona **الرجز** denildi; çünkü onda, başta hareket ve sükûn, sonra hareket ve sükûn peş peşe gelir; parçaları bitinceye kadar; deve ayağındaki ve titremesindeki **الرجز**’e benzetilir; o da hareket edip sükûn bulmasıdır. Ve denildi ki: parçalarının yakınlığı, çalkantısı ve harflerinin azlığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: çünkü o, sonlar olmaksızın başlardır. İbn Cinnî dedi ki: **الرجز** terkibiyle terkiblenen her şiire **رجز** denir. Ahfeş bir defa dedi ki: Araplar katında **الرجز**: üç parça üzere olan her şeydir; o, işlerinde ve sevklerinde onunla alıştırma yaptıkları ve onunla **يحدون** ettikleridir. İbn Sîde dedi ki: Benim güvendiğim kimselerden bazıları, Halîl’den bunun benzerini rivayet etmiştir. Onda ihtilaf edilmiştir; bir kavim, onun şiir olmadığını ve mecazının seci mecazı olduğunu iddia etti; o ise Halîl katında sahih şiirdir; ondan bir şey tek parça üzere gelseydi, binasının güzelliği sebebiyle **الرجز** bunu taşırdı. Bu, **المحكم**’in nassıdır.

**التهذيب**’de: Halîl, onun şiir olmadığını, ancak yarım beyitler yahut üçte birler olduğunu iddia etti; Halîl’in buna delili, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) şu sözünde rivayet edilendir:
**ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا**
**ويأتيك من لم تزود بالأخبار**.
Halîl dedi ki: Eğer beyitin yarısı şiir olsaydı, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dili üzerinde şu akmazdı: **ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا**. Ve ikinci yarıyı, şiirin telifi üzere olmayan bir şekilde getirdi; çünkü beyitin yarısına ne şiir denir ne de beyit; eğer beyitin yarısına şiir denmesi caiz olsaydı, onun bir parçasına da şiir denirdi. Ve Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dili üzerinde şu akmıştır:
**أنا النبي لا كذب، أنا ابن عبد المطلب**.
Dedi ki: Eğer şiir olsaydı, onun (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dili üzerinde akmazdı. Allah Teâlâ dedi ki: **وما علمناه الشعر وما ينبغي له**. Ahfeş, bunda onunla çekişmiştir. Ezherî dedi ki: Halîl’in sözü, üzerine **الرجز**’in şiir olduğu bina edilendir; ve Aziz ve Celîl Allah’ın sözü olan: **وما علمناه الشعر وما ينبغي له**’nin manası: ona şiiri öğretmedik ki onu söylesin ve onda alıştırma yapsın da ondan kitaplar inşa etsin; onun (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) başkasına ait bir beyit ve iki beyit okumasında, bunu iptal eden bir şey yoktur; çünkü manası şudur: onu şair kılmadık.

**الأرجوزة**, damme ile: ondan, yani **الرجز**’den kaside; o, seci heyeti gibidir; ancak şiir veznindedir; çoğulu **أراجيز**. Harîrî’nin secilerinden: “Her kadı, **تبرز** kadısı değildir; ve her vakitte **الأراجيز** işitilmez.” Laîn el-Munkarî, Ru’be’yi hicvederek dedi ki:
إنـي أنـا ابـن جـلا إن كـنـت تـعـــرفـــنـــي                      يا رؤب والـحـية الـصـمـاء فـي الـــجـــبـــل
أبالأراجيز يا ابن اللؤم توعدنيوفي الأراجيز رأس النوك والفشل

Ve **رجز** eder, **يرجز** **رجزا**; söyleyeni **راجزا** diye adlandırılır; şiir bahirlerini söyleyenin **شاعرا** diye adlandırılması gibi. Ve **ارتجز** **الرجاز** **ارتجازا**; ve onunla **رجز** etti ve onu **ترجيزا** etti: bir **أرجوزة** okudu; o, **راجز** ve **رجاز** ve **رجازة** ve **مرتجز**’dir.

**الرجز**, harekeli: develerin sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; o, deve kalkmak istediğinde deve ayağının yahut uyluklarının vurmasıdır; yahut bir saat şahlanır sonra yayılır. Ve **رجز** etti **رجزا**; o, **أرجز**’dir ve o, **رجزاء**’dır. Ve denildi ki: **ناقة رجزاء**: sağrıdan zayıf; çöktüğü yerden kalktığında, iki yahut üç kalkıştan sonra ancak doğrulamaz. Evs b. Hacer, Hakem b. Mervân b. Zenbâ‘ı hicvederek—ona bir şey vaat etmiş sonra sözünden dönmüştü—dedi ki:
هممت بباع ثم قصرت دونـه                      كما ناءت الرجزاء شد عقالها
منعت قليلا نفعه وحرمتنـي                      قليلا فهبها عثرة لا تقالـهـا
Yani: vaat ettiğini tamamlamadın; tıpkı **الرجزاء**’ın kalkmak istediğinde, şiddetli bir titreme olmaksızın neredeyse kalkamaması gibi.

**الرجاز**, **شداد** ve **رمان** gibi: Necd’de büyük bir vadidir. İbn Düreyd, Bedr b. Âmir el-Hüzelî için inşad etti:
أسد تفر الأسد من عـروائه                      بعوارض الرجاز أو بعيون
Böylece iki vecihle rivayet edildi; ve **عيون** da: bir yerdir; Hüzelîlerin şiirlerinde onu böyle okudum.

**الرجازة**, kesre ile: kadınlar için bir binek; o, **الهودج**’dan daha küçüktür; çoğulu **رجائز**. Yahut, içinde bir taş bulunan bir örtü; eğildiğinde onu düzeltmek için **الهودج**’un iki yanından birine asılır; çalkantısı sebebiyle böyle adlandırıldı. **التهذيب**’de: o, yastık ve deriden bir şeydir; iki taraftan biri eğildiğinde, öteki tarafa konur ki düzelsin; eğilmenin **رجازة**’si diye adlandırıldı. Yahut, süs için **الهودج** üzerine asılan kızıl kıl yahut yün. Şemmâh dedi ki:
ولو ثقفاها ضرجت بدمـائهـا                      كما جللت نضو القرام الرجائز
Asma‘î dedi ki: bu hatadır; ancak o **الجزائز**’dir; onun zikri kendi yerinde daha önce geçti.

**المرتجز** b. **الملاءة**: Peygamber’in (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) bir atıdır; kişnemesinin güzelliği ve gürlüğü sebebiyle onunla adlandırıldı. Resûlullah (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onu, adı **سواد** olan bir bedevîden satın almıştı; nüshalarda böyle, **الدال** ile; doğrusu **سواء**’dır, hemze ile; **ابن الحارث بن ظالم المحاربي**. Ebû Nu‘aym onu tashif etti de “**النجاري**” dedi. Ve onda ayrıca **سواء بن قيس** de denilir; o, atın satın alınmasını inkâr eden kimsedir; nihayet Huzeyme b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) şahitlik etti; bundan dolayı **ذا الشهادتين** lakabını aldı. Kıssa, siyer kitaplarında zikredilmiştir.

Mecazdan: **ترجز** etti gök gürültüsü, seslendiğinde; yani ona peş peşe bir ses işittin; **ارتجز** **ارتجازا** gibi; o, **الراجز**’in **ارتجاز**’ı gibi, ardı ardına gelen sesidir. Mecazdan ayrıca: **ترجز** etti bulut, suyunun çokluğundan dolayı yavaş bir hareketle hareket ettiğinde. Râ‘î dedi ki:
ورجافا تحن المـزن فـيه                      ترجز من تهامة فاستطارا
Ve şöyle de rivayet edilir: **مرتجزا تحن** … إلخ. **ترجز** etti **الحادي**; yani **رجز**’iyle **حدا** etti; bazı nüshalarda: **بالرجز** ile. Ve **تراجزوا**: aralarında **الرجز**’i çekiştiler ve onu birbirlerine verdiler.

Ve ona ilâve olarak: **رجزت** etti rüzgâr **رجزا**, devam ettiğinde; ve o, elbette **رجزاء**’dır. Ve **رجزاء القيام**: büyük ağır tencere hakkında kinayedir; bununla Râ‘î’nin, **الأثافي**’yi vasfederek söylediği söz tefsir edilmiştir:
ثلاث صلين النار شهرا وأرزمت                      عليهن رجزاء القـيام هـدوج
Ve **غيث مرتجز**: gök gürültülü; aynı şekilde **مترجز**. Ebû Sahr dedi ki:
وما مترجز الآذي جـون                      له حبك يطم على الجبال
Denilir ki: deniz, dalgalarıyla **يرتجز** eder ve **يترجز** eder; bu mecazdır. Ve **سحابة رجازة**.

Ve **الرجز** damme ile: belirli bir putun adıdır; Katâde dedi. Ve **الرجز**: günah ve suçtur. Ve **رجز الشيطان**: onun vesveseleridir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَجِزَ
1 رَجِزَ ذ , [aor. رَجَزَ ,] (S,) inf. n. رَجَزٌ, (TA,) He (a camel) had the disease termed رَجَزٌ [expl. below]. (S.) -A2- رَجَزَ, (S, Msb, K,) aor. رَجُزَ , (Msb, TA,) inf. n. رَجْزٌ, (TA,) He said, spoke, uttered, or recited, poetry, or verse, of the metre termed رَجَزٌ; [see this word below;] he spoke in verse of that metre; he poetized, or versified, in that metre; as also ↓ ارتجز; (S, * Msb, K, * TA;) and in like manner ↓ ارجز, he composed verses of that metre. (Ibn-Buzurj, L in art. قصد.) You say also, رَجَزَبِهِ He recited to him (أَنْشَدَهُ [so in more than one MS. copy of the K, and in the TA, but in the CK أَنْشَدَ, without the affixed pronoun, which is probably wrong,]) a poem of that metre; as also ↓ رجّزهُ, (K, TA,) inf. n. تَرْجِيزٌ. (TA.) And ↓ ترجّز He urged, or excited, his camels by singing رَجَز, or his رَجَز: so accord. to different copies of the K. (TA.) ― -b2- [Hence,] رَجَزَتِ الرِّيحُ, inf. n. رَجْزٌ, (assumed tropical:) The wind was continuous, or lasting. (TA.) And الرَّعْدُ ↓ ارتجز (tropical:) The thunder made uninterrupted sounds, like the recitation of the رَاجِز: (A, TA:) or, as also ↓ ترجّز, made a sound: (K:) or made consecutive sounds. (TA.) And بَآذِيِّهِ ↓ البَحْرُ يَرْتَجِزُ (tropical:) [The sea makes a continuous sound, or murmuring, with its waves]; as also ↓ يَتَرَجَّزُ. (A, TA.) [And hence, perhaps,] ↓ ترجّز السَّحَابُ (tropical:) The clouds moved slowly by reason of the abundance of their water. (K, TA.) [See also 6.]

رجّزهُ
2 رجّزهُ ذ : see 1.

راجز صَاحِبَهُ
3 راجز صَاحِبَهُ ذ [He recited verses, or poetry, of the metre termed رَجَز with his companion: or vied with him in doing so: see 6]. (A.)

4 أَرْجَزَ see 1.

5 تَرَجَّزَ see 1, in four places.

تراجزوا
6 تراجزوا ذ i. q. تَنَازَعُوا الرَّجَزَ بَيْنَهُمْ, (A, K,) and تَعَاطَوْهُ, (TA,) i. e. They recited verses, or poetry, of the metre termed رَجَز, one with another: (TK:) [or vied, one with another, in doing so.] ― -b2- [Hence,] تراجز السَّحَابُ (tropical:) [The clouds combined, one with another, in uninterrupted thundering]. (A.) [See also 1.]

8 اـِرْتَجَزَ see 1, in three places.

رُجْزٌ
رُجْزٌ ذ : see the next paragraph, in four places.

رِجْزٌ
رِجْزٌ ذ properly signifies Commotion, agitation, or convulsion; and consecutiveness of motions. (TA.) ― -b2- Hence, (TA,) Punishment (Aboo-Is-hلk, S, Mgh, Msb, K) [like رِجْسٌ] that agitates by its vehemence, and occasions vehement consecutive commotions; (Aboo-Is-hلk, Mgh, * TA;) as also ↓ رُجْزٌ: (K:) so in the Kur vii. 131; (Aboo-Is-hلk;) and in ii. 56, and vii. 162, and xxix. 33. (S.) ― -b3- Conduct that leads to punishment: so, accord. to some, in the Kur lxxiv. 5; (TA;) where some read الرِّجْزَ and others ↓ الرُّجْزَ: (S, TA:) ↓ the latter is also expl. as signifying sin: (TA:) and both, uncleanness; or filth: (S, K:) so in that instance: like رِجْسٌ: (S:) and polytheism; or the associating of another, or others, with the true God: (K, TA:) so, accord to some, in that instance: because he who worships what is not God is in doubt respecting his case, and unsettled in his belief: (TA:) and the worship of idols: (K:) so, accord. to some, in the same instance: (TA:) or the meaning there is and idol: (Mujلhid, S:) or ↓ the latter word signifies a certain idol; being the name thereof: (Katلdeh, TA:) and the devil: and his suggestions. (TA.) ― -b4- Also Plague, or pestilence; syn. طَاعُونٌ. (Mgh.)

رَجَزٌ
رَجَزٌ ذ A certain disease which attacks camels, in the rump; (S, K;) so that when a she-camel rises, or is roused, her thighs tremble for a while, and then stretch out: (S:) or it is when there is a convulsive motion in the hind leg or the thighs of a camel, when he desires to stand up, or rises, or is roused, for a while, and then a stretching out of the same. (TA.) -A2- Hence, (S,) الرَّجَزُ is the name of A certain species [or kind] of verse or poetry; (S, A, K;) a species [or kind] of the metres of verse; (Msb;) consisting of the measure مُسْتَفْعِلُنْ [primarily] six times: (K:) a metre easy to the ear and impressive to the mind; wherefore it may be reduced to a single hemistich, and also to two feet instead of six: (TA:) so called because it commences with a motion and a quiescence, [i. e., a movent and a quiescent letter,] followed by a motion and a quiescence; and so in the other feet; resembling the رَجَز in a she-camel, which consists in her quivering and then being quiet: (TA:) or because of the contractedness of its feet, and the fewness of its letters: (S, K:) or because it is [characterized by] صُدُور without أَعْجَاز [lit. breasts without rumps; for, as the two hemistichs generally rhyme with each other, the verse seems as though it had no عَجُز; i. e., as though its last foot should rather be called عَرُوضٌ, like the last of the first hemistich, than عَجُزٌ:] (TA:) Akh once said, رَجَزٌ, with the Arabs, is whatever consists of three feet; and it is that [kind of verse] which they sing in their work, and in driving their camels: [see بِذْلَةٌ, last sentence:] ISd says that certain of those in whom he placed confidence related this on the authority of Kh. (TA.) Some say that it is not verse, or poetry, but a kind of rhyming prose; but Kh held it to be true verse, or poetry: so in the M: but in the T it is said [as in the K] that Kh asserted it to be not poetry, but halves or thirds of verses: one of his reasons for this assertion [the only one that seems to have had much weight with the Muslims] is, that Mo- hammad once said,
أَنَا ابْنُ عَبْدِ المُطَّلِبْ
أَنَا النَّبِىُّ لَا كَذِبْ
[which is an instance of a species of رَجَز, meaning, “ I am the Prophet: it is no lie: I am the son of 'Abd-el-Muttalib ”]: and were this verse, he would not have said it, as is shown by what is said in the Kur., xxxvi. 69: but on this point, Akh has contended against him. (TA.)

رِجَازَةٌ
رِجَازَةٌ ذ A certain vehicle for women, (S, * TA,) a thing smaller than the هَوْدَج: (S, K, TA:) pl. رَجَائِزُ: (TA:) or a [garment of the kind called] كِسَآء, (S, K, TA,) in which is a stone, (K, TA, [in the CK a while stone,]) or in which are put stones, (S,) and which is suspended to one of the two sides of the هودج, to balance it, when it inclines: (S, TA:) so called because of its commotion: (TA:) or a thing consisting of a pillow and skins, or hides, put in one of its two sides for that purpose, and called رِجَازَةُ المَيْلِ: (T, TA:) or hair, (K,) or red hair, (TA,) or wool, suspended to the هورج, (K, TA,) for ornament: pl. رَجَائِزُ, said to occur in a verse of EshShemmلkh: but accord. to As, this is a mistake for جَزَائِزُ [pl. of جَزِيزَةٌ, q. v.]. (TA.)

رَجَّازٌ
رَجَّازٌ ذ and رَجَّازَةٌ: see رَاجِزٌ; the latter, in two places.

رَاجِزٌ
رَاجِزٌ ذ One who utters, or recites, poetry, or verse, of the metre termed رَجَزٌ; who speaks in verse of that metre; who poetizes, or versifies, in that metre: and in like manner, ↓ مُرْتَجِزٌ, and ↓ رَجَّازٌ [which signifies one who does so much], and ↓ رَجَّازَةٌ [one who does so very much]. (TA.) El-'Ajjلj has been placed the highest in rank as a راجز. (Mz, 49th نوع.) [His son, Ru-beh, seems to occupy nearly an equal place. Each of them composed a complete deewلn of رَجَز.] ― -b2- [Hence,] ↓ سَحَابَةٌ رَجَّازَةٌ (tropical:) [A cloud thundering much, or uninterruptedly]. (A, TA.) And ↓ غَيْثٌ مُرْتَجِزٌ, and ↓ مُتَرَجِّزٌ, (tropical:) Rain accompanied by thunder. (TA.)

أَرْجَزُ
أَرْجَزُ ذ A camel having the disease termed رَجَزٌ: fem. رَجْزَآءُ: (S, K:) the latter is explained as signifying weak in the rump, that does not move from her place unless after twice or thrice rising from the place where she lay: and that does not rise, when she desires to do so, unless after vehement trembling. (TA.) ― -b2- [Hence,] اـِنَّهَا لَرَجْزَآءُ, said of the wind (الرِّيح), (assumed tropical:) Verily it is continuous, or lasting. (TA.) And رَجْزَآءُ القِيَامِ (tropical:) A great, heavy cooking-pot. (TA.)

أُرْجُوزَةٌ
أُرْجُوزَةٌ ذ A poem of the metre termed رَجَزٌ: (Msb, K:) pl. أَرَاجِيزُ. (A, K.)

مُرْتَجِزٌ
مُرْتَجِزٌ ذ : see رَاجِزٌ; the former, in two places.

مُتَرَجِّزٌ
مُتَرَجِّزٌ ذ : see رَاجِزٌ; the former, in two places.

##### Türkçe

رَجِزَ
1 **رَجِزَ** ذ, [muzârîsi **رَجَزَ**,] mastar ismi **رَجَزٌ**, (TA,) O (bir deve) aşağıda açıklanan **رَجَزٌ** denilen hastalığa tutuldu. (S.) -A2- **رَجَزَ**, (S, Msb, K,) muzârîsi **رَجُزَ**, (Msb, TA,) mastar ismi **رَجْزٌ**, (TA,) **رَجَزٌ** denilen vezinden şiir yahut beyit söyledi, konuştu, telaffuz etti veya okudu; [bu kelimeye aşağıda bak;] o vezinde manzum konuştu; o vezinde şiir söyledi yahut nazmetti; bunun gibi ↓ **ارتجز**; (S, * Msb, K, * TA;) ve aynı şekilde ↓ **ارجز**, o vezinden beyitler tertip etti. (Ibn-Buzurj, L in art. قصد.) Şunu da dersin: **رَجَزَبِهِ** Ona, o vezinden bir şiir okudu (أَنْشَدَهُ [K’nın birden çok yazma nüshasında ve TA’da böyle; fakat CK’da bitişik zamir olmaksızın أَنْشَدَ, ki muhtemelen yanlıştır,]) ; bunun gibi ↓ **رجّزهُ**, (K, TA,) mastar ismi **تَرْجِيزٌ**. (TA.) Ve ↓ **ترجّز** Develerini **رَجَز** söyleyerek, yahut kendi **رَجَز**’i ile, sevk etti veya coşturdu: K’nın farklı nüshalarına göre böyledir. (TA.) ― -b2- [Bundan,] **رَجَزَتِ الرِّيحُ**, mastar ismi **رَجْزٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Rüzgâr sürekli yahut devamlı oldu. (TA.) Ve **الرَّعْدُ** ↓ **ارتجز** (mecaz:) Gök gürültüsü, **رَاجِز**’in okuyuşu gibi kesintisiz sesler çıkardı: (A, TA:) yahut, bunun gibi ↓ **ترجّز**, bir ses çıkardı: (K:) yahut ardışık sesler çıkardı. (TA.) Ve **بَآذِيِّهِ** ↓ **البَحْرُ يَرْتَجِزُ** (mecaz:) [Deniz, dalgalarıyla sürekli bir ses yahut uğultu çıkarır]; bunun gibi ↓ **يَتَرَجَّزُ**. (A, TA.) [Ve belki bundan,] ↓ **ترجّز السَّحَابُ** (mecaz:) Bulutlar, sularının çokluğu sebebiyle yavaşça hareket etti. (K, TA.) [6’ya da bak.]

رجّزهُ
2 **رجّزهُ** ذ : 1’e bak.

راجز صَاحِبَهُ
3 **راجز صَاحِبَهُ** ذ [O, arkadaşıyla birlikte **رَجَز** denilen vezinden beyitler yahut şiir okudu; yahut bunda onunla yarıştı: 6’ya bak]. (A.)

4 **أَرْجَزَ** 1’e bak.

5 **تَرَجَّزَ** 1’e bak, dört yerde.

تراجزوا
6 **تراجزوا** ذ **تَنَازَعُوا الرَّجَزَ بَيْنَهُمْ** ile eş anlamlıdır, (A, K,) ve **تَعَاطَوْهُ**, (TA,) yani: **رَجَز** denilen vezinden beyitler yahut şiir, birbirleriyle karşılıklı olarak okudular: (TK:) [yahut bunu yapmada birbirleriyle yarıştılar.] ― -b2- [Bundan,] **تراجز السَّحَابُ** (mecaz:) [Bulutlar, birbirleriyle birlikte kesintisiz gök gürlemesi yaptılar]. (A.) [1’e de bak.]

8 **اـِرْتَجَزَ** 1’e bak, üç yerde.

رُجْزٌ
**رُجْزٌ** ذ : sonraki paragrafa bak, dört yerde.

رِجْزٌ
**رِجْزٌ** ذ aslında Çalkantı, sarsıntı yahut kasılma; ve hareketlerin ardışıklığı demektir. (TA.) ― -b2- Bundan, (TA,) Şiddetiyle sarsan ve şiddetli ardışık çalkantılara sebep olan Azap (Aboo-Is-hلk, S, Mgh, Msb, K) [**رِجْسٌ** gibi]; (Aboo-Is-hلk, Mgh, * TA;) bunun gibi ↓ **رُجْزٌ**: (K:) Kur’ân vii. 131’de böyledir; (Aboo-Is-hلk;) ve ii. 56’da, vii. 162’de, xxix. 33’te. (S.) ― -b3- Azaba götüren davranış: bazılarına göre Kur’ân lxxiv. 5’te böyledir; (TA;) orada bazıları **الرِّجْزَ** okur, diğerleri ↓ **الرُّجْزَ**: (S, TA:) ↓ ikincisi ayrıca günah mânasında açıklanır: (TA:) ve ikisi de, pislik; yahut kir: (S, K:) o örnekte böyledir: **رِجْسٌ** gibi: (S:) ve şirk; yahut hak Tanrı’ya başka birini yahut başkalarını ortak koşma: (K, TA:) bazılarına göre o örnekte böyledir: çünkü Tanrı olmayan şeye ibadet eden, hâli hakkında şüphededir ve inancında kararsızdır: (TA:) ve putlara tapma: (K:) bazılarına göre aynı örnekte böyledir: (TA:) yahut oradaki mânâ bir puttur: (Mujلhid, S:) yahut ↓ ikinci kelime belirli bir putu ifade eder; onun adı olmak üzere: (Katلdeh, TA:) ve şeytan: ve onun vesveseleri. (TA.) ― -b4- Ayrıca Veba yahut taun; eş anlamlısı **طَاعُونٌ**. (Mgh.)

رَجَزٌ
**رَجَزٌ** ذ Develere sağrısında isabet eden belirli bir hastalık; (S, K;) öyle ki dişi deve kalktığında yahut kaldırıldığında, uylukları bir süre titrer, sonra uzanır: (S:) yahut, deve kalkmak istediğinde yahut kalktığında yahut kaldırıldığında, arka bacağında yahut uyluklarında bir süre kasılmalı bir hareket bulunması, sonra da aynı yerlerin uzanmasıdır. (TA.) -A2- Bundan, (S,) **الرَّجَزُ** belirli bir şiir nev’inin [yahut türünün] adıdır; (S, A, K;) şiir vezinlerinin bir nev’i [yahut türü]; (Msb;) ölçüsü [aslî olarak] altı defa **مُسْتَفْعِلُنْ**’dan ibaret olan: (K:) kulağa kolay ve zihne tesirli bir vezin; bu sebeple tek bir mısraya da indirgenebilir, ve altı yerine iki tef‘îleye de: (TA:) böyle adlandırılmıştır; çünkü bir hareket ve bir sükûn ile başlar, [yani bir harekeli ve bir sâkin harf,] ardından bir hareket ve bir sükûn gelir; ve diğer tef‘îlelerde de böyledir; dişi devedeki **رَجَز**’e benzer; o da onun titremesi sonra sakinleşmesinden ibarettir: (TA:) yahut tef‘îlelerinin kısalığı ve harflerinin azlığı sebebiyle: (S, K:) yahut **أَعْجَاز** olmaksızın **صُدُور** [lafzen: sağrılar olmaksızın göğüsler; zira iki mısra genellikle birbirleriyle kafiyeli olduğundan, beyit sanki **عَجُز**’ü yokmuş gibi görünür; yani son tef‘îlesi, ikinci mısranın sonu olan **عَجُزٌ** yerine, birinci mısranın sonu gibi **عَرُوضٌ** diye adlandırılmalıymış gibi:] (TA:) Akh bir defa dedi ki: Araplarda **رَجَزٌ**, üç tef‘îleden ibaret olan her şeydir; ve o, onların işlerinde ve develerini sürmede söyledikleri [şiir]dir: [**بِذْلَةٌ**’ye bak, son cümle:] ISd der ki, kendilerine güvendiği kimselerden bazıları bunu Kh’dan rivayet etti. (TA.) Bazıları der ki: O, şiir değildir; fakat secili nesir türünden bir şeydir; ancak Kh onu gerçek şiir saymıştır: M’de böyledir: fakat T’de [K’daki gibi] Kh’nın onun şiir olmadığını, fakat beyitlerin yarıları yahut üçte birleri olduğunu ileri sürdüğü söylenir: bu iddia için gerekçelerinden biri [Müslümanlar nezdinde ağırlığı olan tek gerekçe], Muhammed’in bir defa şöyle demiş olmasıdır,
**أَنَا ابْنُ عَبْدِ المُطَّلِبْ**
**أَنَا النَّبِىُّ لَا كَذِبْ**
[ki bu, “Ben Peygamberim: yalan yoktur: Ben ‘Abd-el-Muttalib’in oğluyum” mânasına gelen bir **رَجَز** türü örneğidir]: ve eğer bu şiir olsaydı, Kur’ân xxxvi. 69’da söylenenle gösterildiği üzere, onu söylemezdi: fakat bu noktada Akh ona karşı çıkmıştır. (TA.)

رِجَازَةٌ
**رِجَازَةٌ** ذ Kadınlar için belirli bir binek aracı, (S, * TA,) **هَوْدَج**’dan küçük bir şey: (S, K, TA:) çoğulu **رَجَائِزُ**: (TA:) yahut bir **كِسَآء**, (S, K, TA,) içinde bir taş bulunan, (K, TA, [CK’da beyaz bir taş,]) yahut içine taşlar konulan, (S,) ve eğildiğinde dengelemek için **هودج**’un iki yanından birine asılan: (S, TA:) hareketliliği sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (TA:) yahut bu maksatla iki yanından birine konulan bir yastık ve derilerden ibaret bir şey olup **رِجَازَةُ المَيْلِ** diye adlandırılır: (T, TA:) yahut **هورج**’a süs için asılan kıl, (K,) yahut kızıl kıl, (TA,) yahut yün: (K, TA,) çoğulu **رَجَائِزُ**, EshShemmلkh’ın bir beytinde geçtiği söylenir: fakat As’a göre bu, **جَزَائِزُ** [**جَزِيزَةٌ**’nin çoğulu, bkz.] yerine yapılmış bir hatadır. (TA.)

رَجَّازٌ
**رَجَّازٌ** ذ ve **رَجَّازَةٌ**: **رَاجِزٌ**’e bak; ikincisi, iki yerde.

رَاجِزٌ
**رَاجِزٌ** ذ **رَجَزٌ** denilen vezinden şiir yahut beyit söyleyen veya okuyan; o vezinde manzum konuşan; o vezinde şiir söyleyen yahut nazmeden: ve aynı şekilde, ↓ **مُرْتَجِزٌ**, ve ↓ **رَجَّازٌ** [çok yapan kimse mânasında], ve ↓ **رَجَّازَةٌ** [pek çok yapan kimse]. (TA.) El-‘Ajjلj, bir **راجز** olarak mertebede en yükseğe konulmuştur. (Mz, 49th نوع.) [Onun oğlu, Ru-beh, neredeyse eşit bir yeri işgal ediyor görünür. Her biri **رَجَز**’dan tam bir divan tertip etmiştir.] ― -b2- [Bundan,] ↓ **سَحَابَةٌ رَجَّازَةٌ** (mecaz:) [çok yahut kesintisiz gök gürleyen bir bulut]. (A, TA.) Ve ↓ **غَيْثٌ مُرْتَجِزٌ**, ve ↓ **مُتَرَجِّزٌ**, (mecaz:) Gök gürültüsüyle birlikte yağmur. (TA.)

أَرْجَزُ
**أَرْجَزُ** ذ **رَجَزٌ** denilen hastalığı bulunan deve: dişisi **رَجْزَآءُ**: (S, K:) ikincisi, sağrısı zayıf; yattığı yerden iki yahut üç defa kalktıktan sonra ancak yerinden ayrılan; ve kalkmak istediğinde, şiddetli titremeden sonra ancak kalkan diye açıklanır. (TA.) ― -b2- [Bundan,] **اـِنَّهَا لَرَجْزَآءُ**, rüzgâr (**الرِّيح**) hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) Şüphesiz o süreklidir yahut devamlıdır. (TA.) Ve **رَجْزَآءُ القِيَامِ** (mecaz:) Büyük, ağır bir tencere. (TA.)

أُرْجُوزَةٌ
**أُرْجُوزَةٌ** ذ **رَجَزٌ** denilen vezinden bir şiir: (Msb, K:) çoğulu **أَرَاجِيزُ**. (A, K.)

مُرْتَجِزٌ
**مُرْتَجِزٌ** ذ : **رَاجِزٌ**’e bak; birincisi, iki yerde.

مُتَرَجِّزٌ
**مُتَرَجِّزٌ** ذ : **رَاجِزٌ**’e bak; birincisi, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَجَزَ
رَجَزَ U ( n. ac. رَجْز 1 ),
a.  Sang or versified in the metre  رَجَز .

تَرَجَّزَ
تَرَجَّزَ V ,
a.  Rumbled, growled ( wind &  c. ).

تَرَاْجَزَ
تَرَاْجَزَ VI ,
a.  see I ,

اِرْتَجَزَ
اِرْتَجَزَ VIII ,
a.  see I & V.

رِجْز
رِجْز 2 ,  رُجْز 3 ,
a.  Filth, uncleanness.

b.  Idolatry, polytheism.

c.  Rage, fury.

رَجَز
رَجَز 4 ,
a.  A certain metre or cadence.

رِجَاْزَة
رِجَاْزَة 23t ,
a.  Camel-litter.

أُرْجُوْزَة
أُرْجُوْزَة ( pl. أَرَاْجِيْزُ 69 ),
a.  Poem composed in the metre  رَجَز .

##### Türkçe

رَجَزَ
**رَجَزَ** I ( n. ac. **رَجْز** 1 ),
a. **رَجَز** vezninde şarkı söyledi veya vezinli söyledi.

تَرَجَّزَ
**تَرَجَّزَ** V ,
a. Uğuldadı, homurdandı (rüzgâr vb.).

تَرَاْجَزَ
**تَرَاْجَزَ** VI ,
a. I’e bak,

اِرْتَجَزَ
**اِرْتَجَزَ** VIII ,
a. I ve V’e bak.

رِجْز
**رِجْز** 2 , **رُجْز** 3 ,
a. Pislik, murdarlık.

b. Putperestlik, çoktanrıcılık.

c. Öfke, hiddet.

رَجَز
**رَجَز** 4 ,
a. Belli bir vezin veya ritim.

رِجَاْزَة
**رِجَاْزَة** 23t ,
a. Deve mahfesi.

أُرْجُوْزَة
**أُرْجُوْزَة** ( pl. **أَرَاْجِيْزُ** 69 ),
a. **رَجَز** vezninde tertip edilmiş şiir.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رجز
رَجَزَ - يَرْجُزُ - رِجْز
رَجَزَ - يَرْجُزُ + الكائن أوالشيء: يتزلزل ويرجف ويضطرب ويتردد ولا يثبت
رِجْز - الرجز: اسم فعل " رَجَزَ - يَرْجُزُ ": عدم الثبات مع الرجفة والرجة الشديدتين: وهو كذلك ما يكون بفعل " رَجَزَ - يَرْجُزُ ": حالة الرجفة والزلزلة والاضطراب: وهو قد يكون في النفس، على شكل رعب وخوف ووسوسة وعدم توازن نفسي، وقد يكون في الأبنية والبيوت، وذلك بسبب زلزلة ورجفة من الأرض، أو اضطراب وعدم ثبات بالأعصار أو الريح من السماء
﴿ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان﴾: يذهب عنكم تخويفه ووسوسته التي تؤدي إلى عدم الثبات والاهتزاز والضعف وعدم الثبات النفسي
﴿والرجز فاهجر﴾:اهجر التردد والخوف والضعف والوسوسة
﴿فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنْ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ﴾، ﴿أولئك لهم عذاب من رجز أليم﴾: عذاب من رجة ورجفة وزلزلة وعدم ثبات، وهو قد يكون من السماء، من ريح أو إعصار، أو من الأرض من زلزال أو خسف
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الارتجاف والرعدة والحركة الاهتزازية والاضطرابية في المكان، بشكل ذاتي"، وهي:
رَجَفَ - يَرْجُفُ، رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ)، رَجَزَ - يَرْجُزُ، مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ) (مَخِضَتْ - تَمْخَصُ)، وَجَفَ - يَجِفُ، رَفَّ- يَرِفُّ
رجز :
 	﴿إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء بما كانوا يفسقون(34)﴾ العنكبوت
 	﴿فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنْ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ(59)﴾ البقرة ﴿فبدل الذين ظلموا منهم قولا غير الذي قيل لهم فأرسلنا عليهم رجزا من السماء بما كانوا يظلمون(162)﴾ الأعراف
 	﴿ولقد أرسلنا موسى بآياتنا إلى فرعون وملئه فقال إني رسول رب العالمين (46) فلما جاءهم بآياتنا إذا هم منها يضحكون (47) وما نريهم من آية إلا هي أكبر من أختها وأخذناهم بالعذاب لعلهم يرجعون (48) وقالوا ياأيها الساحر ادع لنا ربك بما عهد عندك إننا لمهتدون (49) فلما كشفنا عنهم العذاب إذا هم ينكثون (50)﴾ الزخرف ﴿ولما وقع عليهم الرجز قالوا ياموسى ادع لنا ربك بما عهد عندك لئن كشفت عنا الرجز لنؤمنن لك ولنرسلن معك بني إسرائيل (134)﴾ الأعراف ﴿فلما كشفنا عنهم الرجز إلى أجل هم بالغوه إذا هم ينكثون (135)﴾ الأعراف
 	﴿والذين سعوا في آياتنا معاجزين أولئك لهم عذاب من رجز أليم(5)﴾ سبأ ﴿هذا هدى والذين كفروا بآيات ربهم لهم عذاب من رجز أليم(11)﴾ الجاثية
 	﴿إذ يغشيكم النعاس أمنة منه وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان وليربط على قلوبكم ويثبت به الأقدام(11)﴾ الأنفال ﴿والرجز فاهجر(5)﴾ المدثر
جاء في التفسير: الرجز: الإثم والأوثان - رجز الشيطان: الوسوسة والتخويف
مختار الصحاح
● [رجز] ر ج ز: الرِّجْزُ القذر مثل الرجس وقُرئ ﴿والرُّجز فاهجر﴾ بكسر الراء وضمها قال مجاهد هو الصنم وأما قوله تعالى ﴿رِجزا من السماء﴾ فهو العذاب و الرَّجَزُ بفتحتين ضرب من الشعر وقد رَجَزَ الرَّاجِزُ من باب نصر و ارْتَجَزَ أيضا
الراغب
رجز
أصل الرجز: الاضطراب، ومنه قيل: رجز البعير رجزا، فهو أرجز، وناقة رجزاء: إذا تقارب خطوها واضطرب لضعف فيها، وشبه الرجز به لتقارب أجزائه وتصور رجز في اللسان عند إنشاده، ويقال لنحوه من الشعر أرجوزة وأراجيز، ورجز فلان وارتجز إذا عمل ذلك، أو أنشد، وهو راجز ورجاز ورجازة. وقوله: }عذاب من رجز أليم﴿[سبأ/5]، فالرجز ههنا كالزلزلة، وقال تعالى:﴾إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء﴿[العنكبوت/34]، وقوله:﴾الرجز فاهجر﴿[المدثر/5]، قيل: هو صنم، وقيل: هو كناية عن الذنب، فسماه بالمآل كتسمية الندى شحما. وقوله:﴾وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان{ [الأنفال/ 11]، والشيطان عبارة عن الشهوة على ما بين في بابه. وقيل: بل أراد برجز الشيطان: ما يدعو إليه من الكفر والبهتان والفساد. والرجازة: كساء يجعل فيه أحجار فيعلق على أحد جانبي الهودج إذا مال (انظر:المجمل 2/420)، وذلك لما يتصور فيه من حركته، واضطرابه.
مقاييس اللغة:
(رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
القاموس المحيط:
الرُّجْزُ، بالكسر والضم القَذَرُ، وعِبادَةُ الأَوْثَانِ، والعَذابُ، والشِّرْكُ، وبالتحريك ضَرْبٌ من الشِّعْرِ، وزْنُهُ مُسْتَفْعِلُنْ سِتَّ مَرَّاتٍ، سُمِّي لِتَقارُبِ أجْزائِهِ، وقِلَّةِ حُروفِه. وزَعَمَ الخَليلُ أنه ليس بِشِعْرٍ، وإنما هو أنصافُ أبياتٍ وأثلاثٌ. والأُرْجُوزَةُ القصيدَةُ منه ج أراجِيزُ، وقد رَجَزَ وارْتَجَزَ ورَجَزَ به ورَجَّزَهُ أنشدَهُ أرْجُوزَةً، وداءٌ يُصيبُ الإِبِلَ في أعْجازِهَا، وهو أرْجَزُ، وهي رَجْزاءُ. وكشَدَّادٍ ورُمَّانٍ وادٍ. والرِّجازَةُ، بالكسر أصْغَرُ من الهَوْدَجِ، أو كساءٌ فيه حَجَرٌ أو شَعَرٌ أو صُوفٌ يُعَلَّقُ على الهَوْدَجِ. والمُرْتَجِزُ بنُ المُلاءَةِ فرسٌ للنبيِّ، صلى الله عليه وسلم، سُمِّيَ به لِحُسْنِ صَهِيلِهِ، اشْتَراهُ من سَوادِ بنِ الحارِثِ بنِ ظالمٍ. وتَرَجَّزَ الرَّعْدُ صاتَ،كارْتَجَزَ، السَّحابُ: تَحَرَّكَ بَطيئاً لكَثْرَةِ مائِه، الحادي: حَدا بِرَجَزِهِ. وتَراجَزُوا: تَنَازَعُوا الرَّجَزَ بينهم.
تاج العروس:
رجز
الرُِّجز بالكسْر والضَّمّ : القَذَرُ مثل الرّجس . الرُّجْز : عِبادة الأَوثان وبه فُسِّرَ قوله تعالى : " والرُّجْزَ فاهْجُرْ " . وقيل هو العمَل الذي يؤَدِّي إلى العَذاب وأَصل الرّجز في اللغة الاضطراب وتتابع الحَرَكات . قال أَبو إسحاق في تفسير قوله تعالى : " لَئِنْ كَشَفْتَ عنَّا الرِّجزَ " قال هو العَذابُ المُقَلْقِل لشدَّته وله قلقلَةٌ شديدةٌ متتابِعة . قيل : الرُّجْزُ في قوله تعالى : " والرُّجْزَ فاهْجُرْ " الشِّرْكُ ما كانَ تأْويله أَنَّ من عبَدَ غيرَ الله فهو على رَيْبٍ من أَمْرِه واضطرابٍ من اعتقَادِه . الرَّجَز بالتَّحريك ضَرْبٌ من الشِّعر معروف وزنُه مُسْتَفْعِلُن سِتَّ مَرَّات فابْتداءُ أَجزائه سَبَبان ثم وَتِدٌ وهو وَزْنٌ يَسْهُلُ في السَّمْع ويقع في النَّفس ولذلك جاز أَن يقع فيه المَشْطور وهو الذي ذهبَ شَطْرُه والمَنْهُوك وهو الذي قد ذهب منه أربعة أَجزاءٍ وبقِيَ جُزْءان قال أَبو إسحاق : إنَّما سُمِّيَ الرَّجَزُ رَجَزاً لأَنَّه تَتوالَى فيه في أَوَّل حَرَكة وسُكونٌ ثمَّ حرَكَة وسُكون إلى أَن تنتهي أَجزاؤُه يُشَبَّه بالرَّجَز في رِجل الناقة ورِعْدَتِها وهو أَن تتحرَّك وتسْكُنَ وقيل سُمِّيَ بذلك لتَقارُبِ أَجزائه واضطرابِها وقِلَّة حُروفه وقيل : لأَنَّه صُدورٌ بلا أَعْجاز . وقال ابن جِنّي : كُلُّ شِعرٍ تَرَكَّبَ تَركيبَ الرَّجَز يسمَّى رَجَزاً . وقال الأَخفش مَرَّةً : الرَّجَز عند العرب : كلّ ما كان على ثلاثة أَجْزاءٍ وهو الذي يتمرَّنون به في عملهم وسَوْقِهِم ويَحْدون به . قال ابنُ سِيدَه : وقد رَوى بعضُ مَن أَثِق به نحو هذا عن الخليل . قد اختُلِف فيه فزَعَم قومٌ أَنَّه ليس بشِعر وأَنَّ مَجازَه مَجازُ السَّجْع وهو عند الخليل شِعْرٌ صحيح ولو جاءَ منه شيءٌ على جُزْءٍ واحدٍ لاحتمَل الرَجَزُ ذلك لحُسْن بِنائِه . هذا نَصُّ المُحْكَم . وفي التَّهذيب : زعَم الخليلُ أَنّه ليس بشِعر وإنَما هو أَنصافُ أَبياتٍ أَو أَثلاثٌ ودليل الخليل في ذلك ما رويَ عن النبيِّ صلَّى الله عليه وسلَّم في قوله : " ستُبْدي لكَ الأَيّامُ ما كنتَ جاهِلاً " ويأْتيكَ مَن لم تُزَوِّد بالأَخبارِ . قال الخليل : لو كان نصف البيت شِعراً ما جَرى على لِسان النَّبيِّ صلّى الله عليه وسلّم : " ستُبدي لكَ الأَيّامُ ما كنتَ جاهِلا " ً . وجاءَ بالنِّصف الثاني على غير تأليف الشِّعْر لأَنَّ نصف البيت لا يقال له شِعر ولا بيت ولو جازَ أَنْ يُقال لنصف البيت شِعْر لقِيل لِجُزءٍ منه شِعر وقد جرى على لسان النبيِّ صلَّى الله عليه وسلّم : " أَنا النَّبيُّ لا كَذِبْ أَنا ابنُ عَبْدِ المُطَّلب " . قال : فلو كان شِعراً لم يَجْرِ على لسانه صلّى الله عليه وسلّم قال الله تعالى : " وما علَّمْناهُ الشِّعْرَ وما يَنْبَغي لهُ " . وقد نازَعَه الأَخْفَشُ في ذلك . قال الأَزْهَرِيّ : قولُ الخليل الذي بُنِي عليه أَنَّ الرَّجَزَ شِعر ومعنى قولِ الله عزّ وجلّ : " وما علَّمْناهُ الشِّعْرَ وما يَنبغي له " أي لم نُعلِّمه الشِّعر فيقولَه ويتدرَّبَ فيه حتى يُنشِئَ منه كتُباً وليس في إنشاده صلّى الله عليه وسلّم البيت والبيتين لغيره ما يُبْطِلُ هذا لأَنَّ المعنى فيه : أَنَّا لم نجعلْه شاعراً . والأُرْجُوزَةُ بالضَّمّ : القصيدة منه أي من الرَّجَز وهي كهيئة السَّجْع إلاّ أَنَّه في وزن الشِّعر ج أَراجِيزُ . ومِن سَجَعات الحريريّ : فما كلُّ قاضٍ قاضي تِبْرِز ولا كلُّ وَقْتٍ تسْمع فيه الأَراجِيز . قال اللّعين المِنْقَرِيّ يهجو رُؤْبَةَ :
إنِّي أَنا ابنُ جَلا إنْ كنتَ تعرِفُني ... يا رُؤْبَ والحَيَّةُ الصَّماءُ في الجَبَل
" أَبالأَراجِيزِ يا ابْنَ اللُّؤْمِ تُوعِدُنِيوفي الأَراجِيزُ رَأْسُ النُّوكِ والفَشَلِ
وقد رَجَزَ يَرْجُزُ رَجْزاً ويسمَّى قائله راجِزاً كما يسمّى قائل بحور الشِّعر شاعِراً . وارْتَجَزَ الرَّجَّازُ ارْتِجازاً ورَجَزَ به ورَجَّزَه تَرْجِيزاً : أَنشدَه أُرْجُوزَةً وهو راجِزٌ ورَجَّازٌ ورَجَّازَةٌ ومُرْتَجِزٌ . الرَّجَز مُحَرَّكَةً : داءٌ يصيب الإبِلَ في أَعجازها وهو أَنْ تَضْرِبَ رِجْلُ البعير أَو فَخذاه إذا أَراد القيامَ أَو ثارَ ساعَة ثم ينبسِط وقد رَجَزَ رَجَزاً وهو أَرْجَزُ وهي رَجْزاءُ وقيل : ناقةٌ رَجْزاءُ : ضعيفة العَجُزِ إذا نهَضَت من مَبْرَكِها لم تستقلّ إلاّ بعدَ نهضتين أَو ثلاث . قال أَوْسُ ابنُ حَجَر يَهجُو الحَكَمَ بنَ مَروان بنِ زِنْباعٍ وكان وعَدَه بشيءٍ ثمَّ أَخْلفَه :
هَمَّمْتَ بِباعٍ ثمَّ قصَّرْتَ دُونَه ... كمَا ناءَت الرَّجْزاءُ شُدَّ عِقالُها
مَنَعْتَ قليلاً نفْعُه وحَرَمْتَنِي ... قليلاً فهَبْها عَثْرَةً لا تُقالُها يقول : لم تُتِم ما وعَدَتْ كما أَنَّ الرَّجْزاءَ إذا أَرادت النُّهوض لم تكد تنهض إلاّ بعدَ ارتعادٍ شديدٍ . الرَّجّازُ كشَدَّاد ورُمَّان : وَادٍ عظيم بنَجْد أَنشد ابن دُرَيْد لبَدْر بن عامرٍ الهُذليّ :
أَسَدٌ تَفِرُّ الأُسْدُ من عُرَوَائه ... بعَوارضِ الرُّجّازِ أَو بعُيُونِ هكذا رُويَ بالوَجهين وعُيون أَيضاً : مَوضع كذا قرأْته في أَشعار الهُذليين . والرِّجازَةُ بالكسْر : مَركب للنِّساءِ وهو أَصغر من الهودَجِ جَمعه رَجائزُ . أَو كِساءٌ فيه حَجَرٌ يُعلَّق بأَحد جانبَي الهَودَج لِيَعْدِلَه إذا مالَ سُمِّيَ بذلكَ لاضطرابه وفي التهذيب : هو شيءٌ من وِسادةٍ وأَدَمٍ إذا مال أَحَد الشِّقَّين وُضِع في الشِّقِّ الآخر ليَسْتَوِيَ سُمِّيَ رِجازَةَ المَيْلِ . أَو شَعْرٌ أَحْمَرُ أو صوفٌ يعلَّق على الهَودجِ للتَّزَيُّن قال الشَّمّاخ :
ولَو ثَقِفاها ضُرِّجَت بدِمائها ... كما جَلَّلَت نِضْوَ القِرامِ الرَّجائزُ وقال الأصمعيّ : هذا خطأٌ إنّما هي الجَزائز وقد تقدّم ذكرها في موضعها . والمُرْتَجِزُ بنُ المُلاءَةِ : فَرَسٌ للنبيِّ صلّى الله تعالى عليه وسلّم سُمِّي به لحُسْنِ صَهيلِه وجَهارَتِه وكان رسول الله صلى الله عليه وسلّم اشتراه من أَعرابيٍّ اسمه سَوَاد هكذا في النُّسَخ بالدَّال وصوابه سَواءٌ بالهمز ابن الحارث بن ظالِم المُحارِبِيّ وصحَّفَه أَبو نُعَيْم فقال : النّجاريّ ويقال فيه أَيضاً سواءُ بنُ قيس وهو الذي أَنْكَرَ شِراءَ الفَرَس حتى شَهِدَ خُزَيْمَةُ بنُ ثابتٍ رضي الله عنه ومن ثَمَّ لُقِّبَ ذا الشَّهادَتين . والقصَّة مذكورة في كتب السِّيَرِ . من المَجاز : تَرَجَّزَ الرَّعْدُ إذا صَاتَ أي سمعت له صَوتاً مُتَتابِعاً كارتَجَزَ ارْتِجازاً وهو صوتُه المُتدارِك كارتجاز الرّاجِز . من المَجاز أَيضاً تَرَجَّزَ السَّحابُ إذا تحرَّك تحرُّكاً بطيئاً لكثرة مائه . قال الرَّاعي :
ورَجَّافاً تَحِنُّ المُزْنُ فيه ... تَرَجَّزَ من تِهامَةَ فاسْتَطارا ويُرْوَى : مُرْتَجِزاً تَحِنُّ إلخ . تَرَجَّزَ الحادي أَي حَدا برَجَزِه وفي بعض النُّسَخ : بالرَّجَز وتَراجَزُوا : تَنازَعوا الرَّجَزَ بينَهم وتعاطَوه . ومما يُستدرَك عليه : رَجَزَت الرِّيحُ رَجْزاً إذا دامَت وإنَّها لَرَجْزاءُ ورَجْزاءُ القِيام يُكنى به عن القِدْرِ الكبيرة الثَّقيلة وبه فُسِّرَ قول الرَّاعي يصفُ الأَثافي :
ثَلاث صَلِينَ النارَ شَهراً وأَرْزَمَتْ ... عليهنَّ رَجْزاءُ القِيامِ هَدُوجُ وغيثُ مُرْتَجِزٌ : ذو رَعْدٍ وكذلك مُتَرَجِّز قال أَبو صَخر :
وما مُتَرَجِّزُ الآذِيِّ جَوْنٌ ... له حُبُكٌ يَطِمُّ على الجِبالِ يقال : البَحْر يَرْتَجِز بآذِيِّه ويَتَرَجَّز وهو مَجاز وسَحابةٌ رَجَّازة . والرُّجْز بالضَّمّ : اسم صنمٍ بعينه قال قَتادة والرِّجْز : الإثْمُ والذَّنْبُ . . ورِجْزُ الشَّيطان : وَساوِسُه

##### Türkçe

رجz
**رَجَزَ** - **يَرْجُزُ** - **رِجْز**

**رَجَزَ** - **يَرْجُزُ** + canlı varlık veya şey: sarsılır ve titrer ve çalkalanır ve tereddüt eder ve sabit durmaz.

**رِجْز** - **الرجز**: “**رَجَزَ** - **يَرْجُزُ**” fiilinin isim-fiilidir: şiddetli titreme ve şiddetli sarsıntı ile birlikte sabit olmama: ve yine o, “**رَجَزَ** - **يَرْجُزُ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: titreme, sarsılma ve çalkalanma hâli: ve o, nefiste olabilir; korku ve ürperti ve vesvese ve psikolojik dengesizlik ve ruhî sabit olmama şeklinde; ve binalarda ve evlerde olabilir; bu da yerden bir sarsıntı ve titreme sebebiyle, yahut gökten kasırga veya rüzgâr ile çalkalanma ve sabit olmama sebebiyledir.

﴿**ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان**﴾: sizden onun korkutmasını ve sabit olmamaya, sarsılmaya, zayıflığa ve ruhî sabit olmamaya götüren vesvesesini giderir.

﴿**والرجز فاهجر**﴾: tereddüdü, korkuyu, zayıflığı ve vesveseyi terk et.

﴿**فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنْ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ**﴾، ﴿**أولئك لهم عذاب من رجز أليم**﴾: sarsıntıdan, titremeden, zelzeleden ve sabit olmamadan bir azap; ve o, gökten olabilir: rüzgârdan veya kasırgadan; yahut yerden: depremden veya yere batırmadan.

Lafız, “mekânda, öznel bir biçimde, titreme, ürperme ve sarsıntılı ve çalkantılı hareket” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**رَجَفَ** - **يَرْجُفُ**، **رَعَدَ** - **يَرْعُدُ** (**رَعَدَ** - **يَرْعَدُ**)، **رَجَزَ** - **يَرْجُزُ**، **مَخِضَ** - **يَمْخَصُ** (**مَخَضَ** - **يَمْخُصُ**) (**مَخِضَتْ** - **تَمْخَصُ**)، **وَجَفَ** - **يَجِفُ**، **رَفَّ**- **يَرِفُّ**

رجز :
 	﴿**إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء بما كانوا يفسقون(34)**﴾ Ankebut
 	﴿**فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنْ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ(59)**﴾ Bakara ﴿**فبدل الذين ظلموا منهم قولا غير الذي قيل لهم فأرسلنا عليهم رجزا من السماء بما كانوا يظلمون(162)**﴾ A‘râf
 	﴿**ولقد أرسلنا موسى بآياتنا إلى فرعون وملئه فقال إني رسول رب العالمين (46) فلما جاءهم بآياتنا إذا هم منها يضحكون (47) وما نريهم من آية إلا هي أكبر من أختها وأخذناهم بالعذاب لعلهم يرجعون (48) وقالوا ياأيها الساحر ادع لنا ربك بما عهد عندك إننا لمهتدون (49) فلما كشفنا عنهم العذاب إذا هم ينكثون (50) **﴾ Zuhruf ﴿**ولما وقع عليهم الرجز قالوا ياموسى ادع لنا ربك بما عهد عندك لئن كشفت عنا الرجز لنؤمنن لك ولنرسلن معك بني إسرائيل (134)**﴾ A‘râf ﴿**فلما كشفنا عنهم الرجز إلى أجل هم بالغوه إذا هم ينكثون (135)**﴾ A‘râf
 	﴿**والذين سعوا في آياتنا معاجزين أولئك لهم عذاب من رجز أليم(5)**﴾ Sebe’ ﴿**هذا هدى والذين كفروا بآيات ربهم لهم عذاب من رجز أليم(11)**﴾ Câsiye
 	﴿**إذ يغشيكم النعاس أمنة منه وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان وليربط على قلوبكم ويثبت به الأقدام(11)**﴾ Enfâl ﴿**والرجز فاهجر(5)**﴾ Müddessir

Tefsirde geldi: **الرجز**: günah ve putlar - **رجز الشيطان**: vesvese ve korkutma.

Muhtârü’s-sıhâh
● [رجز] ر ج ز: **الرِّجْزُ** pisliktir; **الرجس** gibi. Ve ﴿**والرُّجز فاهجر**﴾ âyeti **الراء**’ın kesresiyle ve dammesiyle okunmuştur. Mücâhid dedi: o puttur. Ama Yüce Allah’ın sözü ﴿**رِجزا من السماء**﴾ ise o azaptır. Ve **الرَّجَزُ** iki fetha ile şiirden bir türdür. Ve **الرَّاجِزُ** “nasara” bâbından **رَجَزَ**. Ve **ارْتَجَزَ** da.

Râgıb
رجز
**أصل الرجز**: çalkalanmadır; ondan dolayı denildi: deve **رجز** ile **رجز** etti; o hâlde o **أرجز**’dir; ve **ناقة رجزاء**: adımı birbirine yaklaştığı ve içindeki bir zayıflıktan dolayı çalkalandığı zaman. Ve **الرجز** ona benzetildi; parçalarının birbirine yakınlığından ve okunurken dilde **رجز**’in tasavvur edilmesinden dolayı. Ve onun benzeri şiire **أرجوزة** ve **أراجيز** denir. Ve falan kimse **رجز** etti ve **ارتجز** etti: bunu yaptığı zaman yahut okuduğu zaman. Ve o, **راجز** ve **رجاز** ve **رجازة**’dir. Ve onun sözü: }**عذاب من رجز أليم**﴿[Sebe’/5], burada **الرجز** zelzele gibidir. Ve Yüce Allah dedi:﴾**إنا منزلون على أهل هذه القرية رجزا من السماء**﴿[Ankebut/34]. Ve onun sözü:﴾**الرجز فاهجر**﴿[Müddessir/5], denildi: o bir puttur; ve denildi: o, günaha kinayedir; onu âkıbetle adlandırma gibi adlandırdı; **الندى**’yı “yağ” diye adlandırma gibi. Ve onun sözü:﴾**وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان**{ [Enfâl/11], ve **الشيطان** onun bâbında beyan edildiği üzere şehvetten ibarettir. Ve denildi: bilakis **رجز الشيطان** ile murat etti: küfre, iftiraya ve fesada çağırdığı şey. Ve **الرجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; hevdecin bir yanı eğildiğinde iki yanından birine asılır (bak: **المجمل** 2/420); bu, onda hareketinin ve çalkalanmasının tasavvur edilmesinden dolayıdır.

Mekâyîsü’l-luğa:
(رجز) **الراء** ve **الجيم** ve **الزاي** bir asıldır; çalkalanmaya delâlet eder. Bundan: **الرَّجَزُ**: develerin sağrılarında onlara isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürktüğü zaman uylukları titrer.
Ve bundan, şiirden **الرَّجَز**’in türetilmesi; çünkü o, kesik, çalkantılıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; [asılır([4])] hevdecin bir yanına, eğildiği zaman; ve o çalkalanır. Ve **الرِّجازة** ayrıca: hevdece asılan, onunla süslenilen yündür. Ama azap olan **الرِّجْز**, ve put olan, Yüce övgüsü olanın sözü içinde: ﴿**والرِّجْزَ فاهْجُرْ**﴾ [Müddessir 5], işte o, ibdâl bâbındandır; çünkü aslı **السين**’dir; ve zikredilmiştir.

El-Kâmûsü’l-muhît:
**الرُّجْزُ**, kesre ve damme ile: pisliktir; ve putlara ibadet; ve azap; ve şirk. Ve hareke ile: şiirden bir türdür; vezni **مُسْتَفْعِلُنْ** altı defadır; parçalarının yakınlığından ve harflerinin azlığından dolayı böyle adlandırıldı. Ve Halîl zannetti ki o şiir değildir; ancak o, beyitlerin yarıları ve üçte birleridir. Ve **الأُرْجُوزَةُ**: ondan kasidedir; çoğulu **أراجِيزُ**. Ve **رَجَزَ** ve **ارْتَجَزَ** ve onunla **رَجَزَ** ve onu **رَجَّزَهُ**: ona bir **أرْجُوزَةً** okuttu. Ve develerin sağrılarında onlara isabet eden bir hastalık; o **أرْجَزُ**’dir; ve o (dişi) **رَجْزاءُ**’dır. Ve **كَشَدَّادٍ** ve **رُمَّانٍ** gibi: bir vadi. Ve **الرِّجازَةُ**, kesre ile: hevdecden küçük; yahut içinde taş veya kıl veya yün bulunan bir örtü ki hevdece asılır. Ve **المُرْتَجِزُ بنُ المُلاءَةِ**: Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bir atıdır; kişnemesinin güzelliğinden dolayı onunla adlandırıldı; onu **سَوادِ بنِ الحارِثِ بنِ ظالمٍ**’den satın aldı. Ve **تَرَجَّزَ** gök gürültüsü: ses çıkardı; **كارْتَجَزَ**. Bulut: suyunun çokluğundan dolayı yavaşça hareket etti. Deveci: **بِرَجَزِهِ** ile türkü söyledi. Ve **تَراجَزُوا**: aralarında **الرَّجَز**’i çekiştiler.

Tâcü’l-arûs:
رجز
**الرُِّجز** kesre ve damme ile: pislik; **الرّجس** gibi. **الرُّجْز**: putlara ibadet; ve onunla Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: "**والرُّجْزَ فاهْجُرْ**". Ve denildi: o, azaba götüren ameldir. Ve dilde **الرّجز**’in aslı: çalkalanma ve hareketlerin peş peşe gelmesidir. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü tefsirinde dedi: "**لَئِنْ كَشَفْتَ عنَّا الرِّجزَ**": dedi ki o, şiddetinden dolayı sarsıcı azaptır; ve onun şiddetli, peş peşe bir sarsıntısı vardır. Denildi: Yüce Allah’ın sözü içinde **الرُّجْزُ**: "**والرُّجْزَ فاهْجُرْ**" şirktir; te’vili şu olan şey: Allah’tan başkasına ibadet eden, işinde bir şüphe ve inancında bir çalkalanma üzeredir. **الرَّجَز** hareke ile: şiirden bilinen bir türdür; vezni **مُسْتَفْعِلُن** altı defadır; parçalarının başlangıcı iki sebep sonra bir vetiddir; ve o, işitmede kolay olan bir vezindir ve nefiste yer eder; bundan dolayı onda **المَشْطور** (yarısı gitmiş olan) ve **المَنْهُوك** (ondan dört parça gitmiş, iki parça kalmış olan) câiz oldu. Ebû İshâk dedi: **الرَّجَز** ancak **رَجَز** diye adlandırıldı; çünkü onda, başta, bir hareket ve bir sükûn, sonra bir hareket ve bir sükûn, parçaları bitinceye kadar peş peşe gelir; dişi devenin bacağındaki **الرَّجَز** ve onun titremesi ile benzetilir; o da, hareket edip sükûn bulmasıdır. Ve denildi: parçalarının yakınlığı, çalkalanması ve harflerinin azlığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi: çünkü o, sonları olmayan başlardır. İbn Cinnî dedi: **الرَّجَز** terkibiyle terkiblenen her şiire **رَجَز** denir. Ahfeş bir defa dedi: Araplar yanında **الرَّجَز**: üç parça üzere olan her şeydir; ve o, işlerinde ve sürüşlerinde onunla alıştırma yaptıkları ve onunla deve sürdükleri şeydir. İbn Sîde dedi: ve ben güvendiğim kimselerden bazısının Halîl’den bunun benzerini rivayet ettiğini gördüm. Onda ihtilaf edildi: bir kavim zannetti ki o şiir değildir ve onun mecazı secî mecazıdır; ve Halîl yanında o sahih şiirdir; ve ondan bir şey tek bir parça üzere gelseydi, **الرَجَز** bunu, yapısının güzelliğinden dolayı, taşırdı. Bu, **المُحْكَم**’ın nassıdır. Ve **التَّهذيب**’de: Halîl zannetti ki o şiir değildir; ancak o, beyitlerin yarıları yahut üçte birleridir. Ve Halîl’in bunun delili: Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edilen şu sözüdür: "**ستُبْدي لكَ الأَيّامُ ما كنتَ جاهِلاً**" ve "**ويأْتيكَ مَن لم تُزَوِّد بالأَخبارِ**". Halîl dedi: eğer yarım beyit şiir olsaydı, Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dili üzerinde: "**ستُبْدي لكَ الأَيّامُ ما كنتَ جاهِلا**" akardı. Ve ikinci yarıyı şiirin telifine uygun olmayan şekilde getirdi; çünkü yarım beyite şiir denmez ve beyit denmez. Ve eğer yarım beyite şiir denmesi câiz olsaydı, onun bir parçasına da şiir denirdi. Ve Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, dili üzerinde şu akmıştır: "**أَنا النَّبيُّ لا كَذِبْ أَنا ابنُ عَبْدِ المُطَّلب**". Dedi: eğer şiir olsaydı, onun dili üzerinde akmazdı; Yüce Allah dedi: "**وما علَّمْناهُ الشِّعْرَ وما يَنْبَغي لهُ**". Ve Ahfeş ona bunun hakkında itiraz etti. Ezherî dedi: Halîl’in, üzerine bina ettiği söz şudur: **الرَّجَز** şiirdir; ve Yüce Allah’ın sözü manası: "**وما علَّمْناهُ الشِّعْرَ وما يَنبغي له**" yani biz ona şiiri öğretmedik ki onu söylesin ve onda alıştırma yapsın da ondan kitaplar meydana getirsin; ve onun, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, başkasına ait bir beyit ve iki beyit okumasında bunu iptal eden bir şey yoktur; çünkü manası şudur: biz onu şair kılmadık. Ve **الأُرْجُوزَةُ** damme ile: ondan, yani **الرَّجَز**’den kasidedir; secî heyeti gibidir; ancak o, şiirin veznindedir; çoğulu **أَراجِيزُ**. Harîrî’nin secîlerinden: “... ve her vakit, onda **الأَراجِيز**’i işitmezsin.” Münkarî mel‘un, Rü’be’yi hicvederek dedi:
إنِّي أَنا ابنُ جَلا إنْ كنتَ تعرِفُني ... يا رُؤْبَ والحَيَّةُ الصَّماءُ في الجَبَل
" أَبالأَراجِيزِ يا ابْنَ اللُّؤْمِ تُوعِدُنِيوفي الأَراجِيزُ رَأْسُ النُّوكِ والفَشَلِ
Ve **رَجَزَ** **يَرْجُزُ** **رَجْزاً**; ve söyleyene **راجِزاً** denir; şiir bahirlerinin söyleyenine **شاعِراً** denildiği gibi. Ve **ارْتَجَزَ** **الرَّجَّازُ** **ارْتِجازاً**; ve onunla **رَجَزَ** ve onu **رَجَّزَه** **تَرْجِيزاً**: ona bir **أُرْجُوزَةً** okuttu; ve o, **راجِزٌ** ve **رَجَّازٌ** ve **رَجَّازَةٌ** ve **مُرْتَجِزٌ**’dir. **الرَّجَز** harekeli: develerin sağrılarında onlara isabet eden bir hastalıktır; o, devenin ayağının yahut uyluklarının, kalkmak istediği zaman yahut bir an ürktüğü zaman vurmasıdır; sonra açılır. Ve **رَجَزَ** **رَجَزاً**; ve o **أَرْجَزُ**’dir; ve o (dişi) **رَجْزاءُ**’dır. Ve denildi: **ناقةٌ رَجْزاءُ**: sağrı zayıfı; çöktüğü yerden kalktığında, iki yahut üç kalkıştan sonra ancak doğrulabilir. Evs b. Hacer, Hakem b. Mervân b. Zinbâ‘ı hicvederek dedi; ona bir şey vaat etmiş sonra sözünden dönmüştü:
هَمَّمْتَ بِباعٍ ثمَّ قصَّرْتَ دُونَه ... كمَا ناءَت الرَّجْزاءُ شُدَّ عِقالُها
مَنَعْتَ قليلاً نفْعُه وحَرَمْتَنِي ... قليلاً فهَبْها عَثْرَةً لا تُقالُها
Diyor ki: vaat ettiğini tamamlamadın; tıpkı **الرَّجْزاءُ**’nın, kalkmak istediğinde, şiddetli bir titremeden sonra ancak kalkar gibi. **الرَّجّازُ** **كَشَدَّاد** ve **رُمَّان** gibi: Necd’de büyük bir vadidir. İbn Düreyd, Bedr b. Âmir el-Hüzelî’den okuttu:
أَسَدٌ تَفِرُّ الأُسْدُ من عُرَوَائه ... بعَوارضِ الرُّجّازِ أَو بعُيُونِ
Böyle, iki vecihle rivayet edildi; ve **عُيون** da: bir yerdir; Hüzelîlerin şiirlerinde böyle okudum. Ve **الرِّجازَةُ** kesre ile: kadınlar için bir binek; hevdecden küçüktür; çoğulu **رَجائزُ**. Yahut içinde taş bulunan bir örtü; eğildiğinde onu düzeltmek için hevdecin iki yanından birine asılır; çalkalanmasından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **التهذيب**’de: o, yastık ve deriden bir şeydir; iki taraftan biri eğildiğinde, diğer tarafa konur ki düzelsin; **رِجازَةَ المَيْلِ** diye adlandırıldı. Yahut süs için hevdece asılan kızıl kıl veya yün. Şemmâh dedi:
ولَو ثَقِفاها ضُرِّجَت بدِمائها ... كما جَلَّلَت نِضْوَ القِرامِ الرَّجائزُ
Asma‘î dedi: bu hatadır; ancak o **الجَزائز**’dir; onun zikri yerinde geçti. Ve **المُرْتَجِزُ بنُ المُلاءَةِ**: Peygamber’in, Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bir atıdır; kişnemesinin güzelliği ve gürlüğü sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu adı **سَوَاد** olan bir bedevîden satın aldı; nüshalarda **الدال** ile böyledir; doğrusu **سَواءٌ** hemze iledir; **ابن الحارث بن ظالِم المُحارِبِيّ**. Ebû Nu‘aym onu tashif etti de “**النّجاريّ**” dedi. Ve onda ayrıca “**سواءُ بنُ قيس**” de denir; o, atın satın alınmasını inkâr eden kimsedir; ta ki Huzeyme b. Sâbit, Allah ondan razı olsun, şahitlik etti; bundan dolayı “iki şahitlik sahibi” diye lakaplandı. Kıssa siyer kitaplarında zikredilmiştir. Mecazdan: **تَرَجَّزَ الرَّعْدُ**: ses çıkardığı zaman; yani ona peş peşe bir ses işittin; **كارتَجَزَ** **ارْتِجازاً**; ve o, onun ardışık sesidir; **الرّاجِز**’in **ارتجاز**’ı gibi. Mecazdan ayrıca: **تَرَجَّزَ السَّحابُ**: suyunun çokluğundan dolayı yavaş bir hareketle hareket ettiği zaman. Râ‘î dedi:
ورَجَّافاً تَحِنُّ المُزْنُ فيه ... تَرَجَّزَ من تِهامَةَ فاسْتَطارا
Ve rivayet olunur: **مُرْتَجِزاً** ... **تَرَجَّزَ الحادي** yani **رَجَز**’iyle türkü söyledi; bazı nüshalarda: **بالرَّجَز**. Ve **تَراجَزُوا**: aralarında **الرَّجَز**’i çekiştiler ve onu birbirlerine verdiler. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **رَجَزَت الرِّيحُ رَجْزاً**: devam ettiği zaman; ve şüphesiz o, **لَرَجْزاءُ**’dır. Ve **رَجْزاءُ القِيام**: büyük ağır tencereye kinaye edilir; ve Râ‘î’nin, ocak taşlarını vasfederek söylediği söz bununla tefsir edildi:
ثَلاث صَلِينَ النارَ شَهراً وأَرْزَمَتْ ... عليهنَّ رَجْزاءُ القِيامِ هَدُوجُ
Ve **غيثُ مُرْتَجِزٌ**: gök gürültülü; ve aynı şekilde **مُتَرَجِّز**. Ebû Sahr dedi:
وما مُتَرَجِّزُ الآذِيِّ جَوْنٌ ... له حُبُكٌ يَطِمُّ على الجِبالِ
Denir: deniz, **بآذِيِّه** ile **يَرْتَجِز** eder ve **يَتَرَجَّز** eder; ve o mecazdır. Ve **سَحابةٌ رَجَّازة**. Ve **الرُّجْز** damme ile: bizzat bir putun adıdır. Katâde dedi: ve **الرِّجْز**: günah ve suçtur... Ve **رِجْزُ الشَّيطان**: onun vesveseleridir.
