# رجز — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رجز

باب الجيم والزاي والراء معهما
ز ج ر، ج ز ر، ز ر ج، ج ر ز، ر ج ز مستعملات
زجر:
زَجَرتُه فانزَجَرَ أي نهيته، وهو في الإبل، تقول: زَجَرته وازدجرتُه ما وقد ازدَجَرَ بمعنى انزَجَرَ.
وقوله تعالى: "وازدُجِر فدعا رَبَّه" أي زُجِرَ وأذعنَ أي يدعُوهم إلى الله".
وزَجرُ الطَّير أن يقول الإنسان إذا رأى طائراً أو ظبياً أو نحوه: ينبغي أن يكون كذا، فعند ذلك يقال: يزجرُ الطَّيرَ فَيرى في زَجرِها كذا. وإنّما طائِرُ الإنسان سهمه الذي يطيرُ له وحَظُّه الذي يُقسمُ له.
والطِّيرةُ اشتقَّ منه.
والزَّجرُ ضرب من السَّمك عِظامٌ صِغارٌ الحَرشفِ، ويجمع الزُّجُورَ.
والأَزجَرُ من الإبل الذي في فقار ظهره انخزالٌ أو من دبرٍ.
قال مُزاحمُ: الأزجَرُ من الإبل مثل الأفزَرِ، والفَزَرُ في الظَّهرِ.
وناقة زَجراءُ ونوقٌ زُجرُ، وكذلك قوم فزرٌ، وجمل أزجَرُ.
وناقة زَجراءُ وهي التي في وَرِكيها ثقل فلا تكاد تقوم.
جزر:
الجَزرُ: انقطاع المدِّ، وجَزر البحرِ، والجَزرُ: نهرٌ أو مدُّ البحر والنَّهرِ في كثرةِ الماء.
والجَزيرةُ: أرض في البحر ينفرجُ عنها ماء البحر فتبدو، وكذلك الأرض لا يعلوها السَّيل فيحدقُ بها فهي الجَزيرةُ.
والجزيرةُ: كورةٌ بجنب الشّام، والجَزيرة بالبصرة: أرضٌ نَخلٍ بين البصرةِ والأبُلَّةِ خصَّت بهذا الاسم. وجزيرة العرب محلَّتها لأن البحرين بحر فارس الحَبَشِ ودِجلةَ والفُراتَ قد أحاطت بجزيرةِ العرب، وهي أرضها ومعدِنها.
والجَزر: نَحرُ الجَزّارِ الجَزّارِ الجَزورَ، والفعل: جَزَرَ يَجْزُرُ.
والجُزارةُ: اليدان والرِّجلان والعنق، سمِّيت بها لأنَّها لا تقسم في سهامِ الجَزُور، قال:
شَخت الجُزارةِ.......
والجُزارةُ حقُّه الذي يُعطى إذا نَحرها وقَسمها.
وإذا أفردوا الجَزُورَ أنَّثوا لأنهم أكثر ما كانوا ينحرون النُّوقَ.
واجتزَر القوم جَزوراً إذا جُزِرَ لهم.
ولأجزَرتُ فلاناً جَزُوراً أي جعلتها له.
والجَزَرُ: كل شيءٍ مباح للذَّبح، الواحد جَزَرَةٌ، فإذا قلت: أعطيت فلاناً جَزَرَةً فهي شاةٌ ذكراً كان أو أنثى لأن الشاة ليست إلا للذَّبح خاصَّةً، ولا تقع الجَزَرَةُ على الناقةِ والجمل لأنّهما لسائر العمل. ويقال: الجَزَرةُ السَّمينةُ من الغنمِ.
والجَزورة من الإبل: السَّمينةُ وهي القلعةُ والقلُوعُ أي الكثيرةُ.
ويقال في الحربِ: جُزِروا واجتُزِروا، وصاروا جَزَراً لعدوِّهِم.
والجَزَرُ: نباتٌ، الواحدةُ جَزَرةٌ.
والجَزيرُ بلغة السَّوادِ: رجل يختاره أهل القرية لما ينويهم من نفقات من ينزلُ بهم قبل السُّلطان، قال:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
وقلَّسوا: ضمُّوا لأيديهم.
ورجل جَزورٌ أي سمين، وكلُّ ما كان ثقيلاً فهو جَزُورٌ، لأنَّ القوم ربَّما اقتتلوا فإذا كان فيهم رجل ثقيل فادنما هو جَزُورٌ للسُّيوف.
زرج:
الزَّرج في بعضٍ: جبلةُ الخيل وأصواتها.
والزَّرَجُونُ بلغة أهل الطائِف وأهل الغَور: قضبانُ الكرمِ، قال:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ
جرز:
الجَرزُ: شدَّةُ الأكل، وجَرَزَ يجرزُ، قال:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
وأرض جُرزٌ، وجَرِزَت جَرَزاً أي لم يبق عليها من النَّبتِ شيء إلا مأكولاً، وأرضٌ مَجروزةٌ أجرازٌ ويجمعون على سعة الأرض.
والجِرزُ: لِباسٌ للنِّساء من الوبر، أو مسوك الشاءِ، والجميعُ الجُروزُ.
والجُرزُ من السِّلاح، والجميع الجِرَزة.
والجُرزَةُ: الحُزمةُ من وقتِّ ونحوه.
وسيف جُرازٌ: سريع القطع، قال:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
ويقال: رماه الله بشَرزةٍ وجَرزَةٍ، يريد به الهلاك.
ورجل جَرُوزٌ أي مقتول في المعركة.
رجز:
قال الخليل: الرَّجَزُ المشطور والمنهوك ليسا من الشِّعر، وقيل له: ما هُما? قال: أنصاف مَسجَّعةٌ، فلما ردَّ عليه قال: لأحتجَّنَّ عليهم بحجَّةٍ فإن لم يقرّوا بها عسفوا فأحتجُّ عليهم بأنَّ رسول الله صلى الله عليه وسلم كان لا يجري على لسانه الشِّعرُ.
وقيل لرسول الله صلى الله عليه وسلم:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
فكان يقول عليه السلام:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
فقد علمنا أنّ النِّصف الذي جرى على لسانه لا يكون شعراَ إلا بتمامِ النصف الثاني على لفظهِ وعروضه، فالرَّجَزُ المشطورُ مثل ذلك النِّصف.
وقال النبيُّ صلى الله عليه وسلم في حفر الخندق:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
فهذا على المشطورِ.
وقال النبيّ صلى الله عليه وسلم:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
فهذا من المنهوك، ولو كان شعراً ما جرى على لسانه، فإنَّ الله عزَّ وجلَّ يقول: "وما علَّمناه وما ينبغي له" قال فعَجبنا من قوله حين سمعنا حجَّته.
فأما الرَّجَزُ فمصدر رَجَزَ يرجُزُ، ويَرتَجزُ الأراجيزَ، الواحدةُ أُجُوزَةَ، وهو الرَّجّازةُ.
والرِّجازةُ: شيء يُعدل به ميل الحمل، وهو شيء من وسادةٍ أو أدمٍ إذا مال أحدُ الشِّقَّين وضع في الشِّقِّ الآخر ليستوي تُسمَّى رِجازَةَ الميل.
والرِّجازةُ: مركب دون الهَودَجِ للنِّساء، قال السمّاخ:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
والرِّجازَةُ: المحفَّةُ، وسميت رِجازةً لأنَّها ترجُزه عن الميل أي نردُّه وتعدلُه.
والرِّجزُ: العَذابُ، وكلُّ عذابٍ أُنزل على قومٍ فهو رِجزٌ.
ووسواس الشَّيطان رِجزٌ، والرِّجزُ: عبادةُ الأوثانِ، ويقال: اسم الشِّركِ كُلهِّ رِجزٌ.
وقرئ: "والرُّجز فاهجُر" بكسر الراء وضمِّها وهما واحدٌ، ويُراد به الصَّنمُ.

### Türkçe

باب **الجيم** ve **الزاي** ve **الراء** onlarla birlikte
**ز ج ر**، **ج ز ر**، **ز ر ج**، **ج ر ز**، **ر ج ز** kullanımlı olanlar

**زجر**:
**زَجَرتُه** de **فانزَجَرَ**: yani onu menettim; ve bu develer hakkındadır; dersin ki: **زَجَرته** ve **ازدجرتُه**; ve muhakkak **ازدَجَرَ** “**انزَجَرَ**” mânâsınadır.
Ve Yüce’nin sözü: “**وازدُجِر فدعا رَبَّه**” yani “**زُجِرَ** ve boyun eğdi”; yani “onları Allah’a çağırır”.
Ve **زَجرُ الطَّير**: insanın bir kuş yahut bir ceylan yahut benzerini gördüğünde “şöyle olması gerekir” demesidir; o vakit denir ki: “**يزجرُ الطَّيرَ**”, böylece onun **زَجر**’inde şöyle şöyle görür. Ancak insanın **طائِر**’i, kendisi için uçan oku ve kendisi için taksim olunan nasibidir.
Ve **والطِّيرةُ** ondan türemiştir.
Ve **والزَّجرُ**: küçük pullu, küçük kemikli bir tür balıktır; **الزُّجُورَ** diye cem‘ olunur.
Ve develerden **الأَزجَرُ**: sırt omurlarında bir çöküklük bulunan yahut arka taraftan (dübrden) olan.
Müzâhim dedi: Develerden **الأزجَرُ**, **الأفزَرِ** gibidir; ve **الفَزَرُ** sırttadır.
Ve **ناقة زَجراءُ** ve **نوقٌ زُجرُ**; aynı şekilde “kavim **فزرٌ**” ve “**جمل أزجَرُ**”.
Ve **ناقة زَجراءُ**: iki kalçasında ağırlık bulunan, neredeyse kalkamayan dişi devedir.

**جزر**:
**الجَزرُ**: meddin kesilmesidir; ve denizin **جَزر**’i; ve **الجَزرُ**: suyun çokluğunda bir nehir yahut denizin ve nehrin meddi.
Ve **الجَزيرةُ**: denizde, deniz suyunun ondan ayrılıp açıldığı, böylece göründüğü bir topraktır; aynı şekilde, selin üzerine çıkmadığı, etrafını kuşattığı toprak da **الجَزيرةُ**’dir.
Ve **الجزيرةُ**: Şam’ın yanında bir kûredir; ve Basra’daki **الجَزيرة**: Basra ile Übülle arasında hurmalık bir topraktır; bu adla tahsis edilmiştir. Ve **جزيرة العرب**: onun mahallidir; çünkü Bahreyn (Fars denizi), Habeş denizi, Dicle ve Fırat, **جزيرة العرب**’ı kuşatmıştır; ve o, onun toprağı ve madenidir.
Ve **الجَزر**: kasabın **الجَزورَ**’u boğazlamasıdır; fiil: **جَزَرَ يَجْزُرُ**.
Ve **الجُزارةُ**: iki el, iki ayak ve boyundur; onunla adlandırıldı; çünkü **الجَزُور**’un paylarında bölüştürülmez; dedi ki:
**شَخت الجُزارةِ.......**
Ve **الجُزارةُ**: onu boğazladığında ve paylaştırdığında kendisine verilen hakkıdır.
Ve **الجَزُورَ**’u tekil yaptıklarında müennes yaparlar; çünkü çoğunlukla dişi develeri boğazlarlardı.
Ve kavim **اجتزَر** bir **جَزوراً**: kendileri için boğazlandığında.
Ve “**لأجزَرتُ** falanı bir **جَزُوراً**”: yani onu ona kıldım.
Ve **الجَزَرُ**: boğazlamaya mubah olan her şeydir; tekili **جَزَرَةٌ**’dir. “Falan’a bir **جَزَرَةً** verdim” dediğinde, o, erkek olsun dişi olsun bir koyundur; çünkü koyun ancak özellikle boğazlamak içindir. Ve **الجَزَرَةُ** dişi deveye ve deveye (erkek deveye) denmez; çünkü ikisi diğer işler içindir. Ve denir ki: **الجَزَرةُ** koyunlardan semiz olanıdır.
Ve develerden **الجَزورة**: semiz olanıdır; ve o **القلعةُ** ve **القلُوعُ**’dur; yani çok olan.
Ve savaşta denir ki: “**جُزِروا** ve **اجتُزِروا**”; ve düşmanları için **جَزَراً** oldular.
Ve **الجَزَرُ**: bir bitkidir; tekili **جَزَرةٌ**’dir.
Ve **الجَزيرُ** Sevâd lügatinde: köy halkının, sultandan önce kendilerine inenlerin masraflarından niyet ettikleri şey için seçtikleri adamdır; dedi ki:
إذا ما رأونا قلَّسُوا من مَهـابةٍ		ويسعى علينا بالطعامِ جَزيرُها
Ve **وقلَّسوا**: ellerini kendilerine doğru topladılar.
Ve **رجل جَزورٌ**: yani semiz; ve ağır olan her şey **جَزُورٌ**’dur; çünkü kavim bazen çarpışır; içlerinde ağır bir adam olursa, ancak o kılıçlar için bir **جَزُورٌ**’dur.

**زرج**:
**الزَّرج** bazı (lehçelerde): atların tabiatı ve sesleridir.
Ve **الزَّرَجُونُ** Tâif ehlinin ve Gâvr ehlinin lügatinde: asma çubuklarıdır; dedi ki:
اسقِنـي يا ابـنَ أُذينٍ		من شراب الزَّرجُونِ

**جرز**:
**الجَرزُ**: yemenin şiddetidir; ve **جَرَزَ يجرزُ**; dedi ki:
لا تُكريَنَّ بعدها عجـوزاً		أرى العجُوزَ خبَّةً جَرُوزا
تأكلُ في مقعدها قَـفـيزاً		تشربُ حُبًّا وتَبولُ كُـوزا
Ve **أرض جُرزٌ**; ve **جَرِزَت** **جَرَزاً**: yani üzerinde bitkiden hiçbir şey kalmadı; ancak yenmiş olarak. Ve **أرضٌ مَجروزةٌ** **أجرازٌ**; ve yerin genişliğine göre cem‘ ederler.
Ve **الجِرزُ**: kadınlar için kıldan bir giysi; yahut koyun derileridir; hepsi **الجُروزُ**’dur.
Ve **الجُرزُ** silahtandır; hepsi **الجِرَزة**’dir.
Ve **الجُرزَةُ**: odun ve benzerinden bir demettir.
Ve **سيف جُرازٌ**: hızlı kesen; dedi ki:
يا بيض هِنيَّ جُرازُ المضارِبِ
Ve denir ki: “Allah onu bir **شَرزةٍ** ve **جَرزَةٍ** ile attı”; bununla helâki kasteder.
Ve **رجل جَرُوزٌ**: yani muharebede öldürülmüş.

**رجز**:
Halîl dedi: **الرَّجَزُ**’ün **المشطور**’u ve **المنهوك**’u şiirden değildir. Ona denildi ki: “İkisi nedir?” Dedi: “Secili yarımlar.” Ona karşılık verildiğinde dedi ki: “Onlara bir hüccetle mutlaka delil getireceğim; eğer onunla ikrar etmezlerse zorbalık ederler; ben de onlara, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in dilinde şiirin akmadığıyla delil getiririm.”
Ve Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e denildi:
سَتُبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك بالأخبارِ من لم تُـزَوِّدِ
O da عليه السلام şöyle derdi:
ستبدي لكَ الأيامُ ما كنت جاهلاً		ويأتيك من لم تُزَوِد بالأخبـارِ
Böylece bildik ki, dilinde cereyan eden yarım, ancak ikinci yarımın onun lafzı ve arûzu üzere tamamlanmasıyla şiir olur; **الرَّجَزُ المشطورُ** da o yarım gibidir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم hendek kazmada dedi:
هل أنتَ إلاّ إصبعً دَميتِ		وفي سبيل الله ما لَقِيتِ
Bu, **المشطور** üzerinedir.
Ve Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi:
أنا النَّبـيُّ لا كَـذِب		أنا ابنُ عبدِ المُطَّلِب
Bu, **المنهوك**’tandır; eğer şiir olsaydı dilinde cereyan etmezdi; çünkü Allah عزَّ وجلَّ şöyle der: “**وما علَّمناه وما ينبغي له**”. Dedi ki: Hüccetini işittiğimizde sözünden şaşırdık.
أما **الرَّجَزُ**: **رَجَزَ يرجُزُ**’ün masdarıdır; ve **يَرتَجزُ** **الأراجيزَ**; tekili **أُجُوزَةَ**’dir; ve o **الرَّجّازةُ**’dir.
Ve **الرِّجازةُ**: yükün eğimini onunla düzelttikleri bir şeydir; bir taraf eğildiğinde diğer tarafa konulan, yastıktan yahut deriden bir şeydir; “meylin **رِجازَة**’si” diye adlandırılır.
Ve **الرِّجازةُ**: kadınlar için **الهَودَجِ**’den aşağı bir binek; Semmâh dedi:
كما جلَّلت نضو القِرام الرَّجائِز
Ve **الرِّجازَةُ**: **المحفَّةُ**’dir; ve “**رِجازةً**” diye adlandırıldı; çünkü onu eğilmekten **ترجُزه** eder; yani onu geri çevirir ve düzeltir.
Ve **الرِّجزُ**: azaptır; bir kavme indirilen her azap **رِجزٌ**’dür.
Ve şeytanın vesvesesi **رِجزٌ**’dür; ve **الرِّجزُ**: putlara ibadettir; ve denir ki: şirkin tamamının adı **رِجزٌ**’dür.
Ve şöyle okunmuştur: “**والرُّجز فاهجُر**” **الراء**’ın kesriyle ve zammıyla; ikisi birdir; ve bununla put kastedilir.
