# رجز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رجز

الرجز، بالكسر والضم: القذر، مثل الرجس. الرجز: عبادة الأوثان، وبه فسر قوله تعالى:  والرجز فاهجر  . وقيل هو العمل الذي يؤدي إلى العذاب، وأصل الرجز في اللغة الاضطراب وتتابع الحركات. قال أبو إسحاق في تفسير قوله تعالى:  لئن كشفت عنا الرجز  قال هو العذاب المقلقل لشدته وله قلقلة شديدة متتابعة. قيل: الرجز في قوله تعالى:  والرجز فاهجر  الشرك ما كان، تأويله أن من عبد غير الله فهو على ريب من أمره واضطراب من اعتقاده. الرجز، بالتحريك ضرب من الشعر معروف، وزنه مستفعلن ست مرات، فابتداء أجزائه سببان ثم وتد، وهو وزن يسهل في السمع، ويقع في النفس، ولذلك جاز أن يقع فيه المشطور، وهو الذي ذهب شطره، والمنهوك، وهو الذي قد ذهب منه أربعة أجزاء وبقي جزءان، قال أبو إسحاق: إنما سمي الرجز رجزا لأنه تتوالى فيه في أول حركة وسكون ثم حركة وسكون، إلى أن تنتهي أجزاؤه، يشبه بالرجز في رجل الناقة ورعدتها، وهو أن تتحرك وتسكن، وقيل سمي بذلك لتقارب أجزائه واضطرابها وقلة حروفه، وقيل: لأنه صدور بلا أعجاز. وقال ابن جني: كل شعر تركب تركيب الرجز يسمى رجزا. وقال الأخفش مرة: الرجز عند العرب: كل ما كان على ثلاثة أجزاء، وهو الذي يتمرنون به في عملهم وسوقهم ويحدون به. قال ابن سيده: وقد روى بعض من أثق به نحو هذا عن الخليل. قد اختلف فيه، فزعم قوم أنه ليس بشعر، وأن مجازه مجاز السجع، وهو عند الخليل شعر صحيح، ولو جاء منه شيء على جزء واحد لاحتمل الرجز ذلك لحسن بنائه. هذا نص المحكم. وفي التهذيب: زعم الخليل أنه ليس بشعر وإنما هو أنصاف أبيات أو أثلاث، ودليل الخليل في ذلك ما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم في قوله:  ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا  ويأتيك من لم تزود بالأخبار. قال الخليل: لو كان نصف البيت شعرا ما جرى على لسان النبي صلى الله عليه وسلم:  ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا  . وجاء بالنصف الثاني على غير تأليف الشعر، لأن نصف البيت لا يقال له شعر ولا بيت، ولو جاز أن يقال لنصف البيت شعر لقيل لجزء منه شعر، وقد جرى على لسان النبي صلى الله عليه وسلم:  أنا النبي لا كذب، أنا ابن عبد المطلب  . قال: فلو كان شعرا لم يجر على لسانه صلى الله عليه وسلم، قال الله تعالى:  وما علمناه الشعر وما ينبغي له  . وقد نازعه الأخفش في ذلك. قال الأزهري: قول الخليل الذي بني عليه أن الرجز شعر، ومعنى قول الله عز وجل:  وما علمناه الشعر وما ينبغي له  أي لم نعلمه الشعر فيقوله ويتدرب فيه حتى ينشئ منه كتبا، وليس في إنشاده صلى الله عليه وسلم البيت والبيتين لغيره ما يبطل هذا، لأن المعنى فيه: أنا لم نجعله شاعرا. والأرجوزة بالضم: القصيدة منه، أي من الرجز، وهي كهيئة السجع إلا أنه في وزن الشعر، ج، أراجيز. ومن سجعات الحريري: فما كل قاض قاضي تبرز، ولا كل وقت تسمع فيه الأراجيز. قال اللعين المنقري يهجو رؤبة:
  إنـي أنـا ابـن جـلا إن كـنـت تـعـــرفـــنـــي                      يا رؤب والـحـية الـصـمـاء فـي الـــجـــبـــل
  أبالأراجيز يا ابن اللؤم توعدنيوفي الأراجيز رأس النوك والفشل

  وقد رجز يرجز رجزا، ويسمى قائله راجزا، كما يسمى قائل بحور الشعر شاعرا. وارتجز الرجاز ارتجازا ورجز به ورجزه ترجيزا: أنشده أرجوزة، وهو راجز ورجاز ورجازة ومرتجز. الرجز، محركة: داء يصيب الإبل في أعجازها، وهو أن تضرب رجل البعير أو فخذاه إذا أراد القيام أو ثار ساعة ثم ينبسط، وقد رجز رجزا، وهو أرجز وهي رجزاء، وقيل: ناقة رجزاء: ضعيفة العجز، إذا نهضت من مبركها لم تستقل إلا بعد نهضتين أو ثلاث. قال أوس ابن حجر يهجو الحكم بن مروان بن زنباع وكان وعده بشيء ثم أخلفه:
  هممت بباع ثم قصرت دونـه                      كما ناءت الرجزاء شد عقالها
  منعت قليلا نفعه وحرمتنـي                      قليلا فهبها عثرة لا تقالـهـا يقول: لم تتم ما وعدت، كما أن الرجزاء إذا أرادت النهوض لم تكد تنهض إلا بعد ارتعاد شديد. الرجاز، كشداد ورمان: واد عظيم بنجد، أنشد ابن دريد لبدر بن عامر الهذلي:
  أسد تفر الأسد من عـروائه                      بعوارض الرجاز أو بعيون هكذا روي بالوجهين، وعيون أيضا: موضع، كذا قرأته في أشعار الهذليين. والرجازة، بالكسر: مركب للنساء، وهو أصغر من الهودج، جمعه رجائز. أو كساء فيه حجر يعلق بأحد جانبي الهودج ليعدله إذا مال، سمي بذلك لاضطرابه، وفي التهذيب: هو شيء من وسادة وأدم، إذا مال أحد الشقين وضع في الشق الآخر ليستوي، سمي رجازة الميل. أو شعر أحمر أو صوف يعلق على الهودج للتزين، قال الشماخ:
  ولو ثقفاها ضرجت بدمـائهـا                      كما جللت نضو القرام الرجائز وقال الأصمعي: هذا خطأ إنما هي الجزائز وقد تقدم ذكرها في موضعها. والمرتجز بن الملاءة: فرس للنبي صلى الله تعالى عليه وسلم، سمي به لحسن صهيله وجهارته، وكان رسول الله صلى الله عليه وسلم اشتراه من أعرابي اسمه سواد، هكذا في النسخ بالدال، وصوابه سواء، بالهمز، ابن الحارث بن ظالم المحاربي، وصحفه أبو نعيم فقال: النجاري، ويقال فيه أيضا سواء بن قيس وهو الذي أنكر شراء الفرس حتى شهد خزيمة بن ثابت رضي الله عنه، ومن ثم لقب ذا الشهادتين. والقصة مذكورة في كتب السير. من المجاز: ترجز الرعد، إذا صات، أي سمعت له صوتا متتابعا، كارتجز ارتجازا، وهو صوته المتدارك كارتجاز الراجز. من المجاز أيضا ترجز السحاب، إذا تحرك تحركا بطيئا لكثرة مائه. قال الراعي:
  ورجافا تحن المـزن فـيه                      ترجز من تهامة فاستطارا ويروى: مرتجزا تحن، إلخ. ترجز الحادي، أي حدا برجزه، وفي بعض النسخ: بالرجز، وتراجزوا: تنازعوا الرجز بينهم وتعاطوه. ومما يستدرك عليه: رجزت الريح رجزا، إذا دامت، وإنها لرجزاء، ورجزاء القيام، يكنى به عن القدر الكبيرة الثقيلة، وبه فسر قول الراعي يصف الأثافي:
  ثلاث صلين النار شهرا وأرزمت                      عليهن رجزاء القـيام هـدوج وغيث مرتجز: ذو رعد، وكذلك مترجز، قال أبو صخر:
  وما مترجز الآذي جـون                      له حبك يطم على الجبال يقال: البحر يرتجز بآذيه ويترجز، وهو مجاز، وسحابة رجازة. والرجز بالضم: اسم صنم بعينه، قال قتادة، والرجز: الإثم والذنب.. ورجز الشيطان: وساوسه.

### Türkçe

**الرجز**, kesre ve damme ile: pislik; **الرجس** gibi. **الرجز**: putlara ibadet; bununla Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir: **والرجز فاهجر**. Ve denildi ki: azaba götüren ameldir; lugatta **الرجز**’in aslı, çalkantı ve hareketlerin peş peşe gelmesidir. Ebû İshâk, Yüce Allah’ın sözü olan: **لئن كشفت عنا الرجز**’in tefsirinde dedi ki: o, şiddetinden dolayı sarsıntılı azaptır; onda şiddetli, peş peşe bir çınlama vardır. Denildi ki: Yüce Allah’ın sözü olan: **والرجز فاهجر**’deki **الرجز**, her ne ise şirk’tir; onun te’vili: Allah’tan başkasına ibadet eden kimse, işinin hakkında şüphe ve inancından bir çalkantı üzeredir.

**الرجز**, harekeli olarak: bilinen bir şiir türüdür; vezni **مستفعلن** altı defadır; parçalarının başlangıcı iki sebep sonra bir veteddir; o, işitmede kolay bir vezindir ve nefse düşer; bundan dolayı onda **المشطور**’un vuku bulması caiz oldu; o, yarısı gitmiş olandır; ve **المنهوك**; o da ondan dört parça gitmiş ve iki parça kalmış olandır. Ebû İshâk dedi ki: ancak ona **الرجز** denildi; çünkü onda, başta hareket ve sükûn, sonra hareket ve sükûn peş peşe gelir; parçaları bitinceye kadar; deve ayağındaki ve titremesindeki **الرجز**’e benzetilir; o da hareket edip sükûn bulmasıdır. Ve denildi ki: parçalarının yakınlığı, çalkantısı ve harflerinin azlığı sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi ki: çünkü o, sonlar olmaksızın başlardır. İbn Cinnî dedi ki: **الرجز** terkibiyle terkiblenen her şiire **رجز** denir. Ahfeş bir defa dedi ki: Araplar katında **الرجز**: üç parça üzere olan her şeydir; o, işlerinde ve sevklerinde onunla alıştırma yaptıkları ve onunla **يحدون** ettikleridir. İbn Sîde dedi ki: Benim güvendiğim kimselerden bazıları, Halîl’den bunun benzerini rivayet etmiştir. Onda ihtilaf edilmiştir; bir kavim, onun şiir olmadığını ve mecazının seci mecazı olduğunu iddia etti; o ise Halîl katında sahih şiirdir; ondan bir şey tek parça üzere gelseydi, binasının güzelliği sebebiyle **الرجز** bunu taşırdı. Bu, **المحكم**’in nassıdır.

**التهذيب**’de: Halîl, onun şiir olmadığını, ancak yarım beyitler yahut üçte birler olduğunu iddia etti; Halîl’in buna delili, Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) şu sözünde rivayet edilendir:
**ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا**
**ويأتيك من لم تزود بالأخبار**.
Halîl dedi ki: Eğer beyitin yarısı şiir olsaydı, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dili üzerinde şu akmazdı: **ستبدي لك الأيام ما كنت جاهلا**. Ve ikinci yarıyı, şiirin telifi üzere olmayan bir şekilde getirdi; çünkü beyitin yarısına ne şiir denir ne de beyit; eğer beyitin yarısına şiir denmesi caiz olsaydı, onun bir parçasına da şiir denirdi. Ve Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dili üzerinde şu akmıştır:
**أنا النبي لا كذب، أنا ابن عبد المطلب**.
Dedi ki: Eğer şiir olsaydı, onun (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dili üzerinde akmazdı. Allah Teâlâ dedi ki: **وما علمناه الشعر وما ينبغي له**. Ahfeş, bunda onunla çekişmiştir. Ezherî dedi ki: Halîl’in sözü, üzerine **الرجز**’in şiir olduğu bina edilendir; ve Aziz ve Celîl Allah’ın sözü olan: **وما علمناه الشعر وما ينبغي له**’nin manası: ona şiiri öğretmedik ki onu söylesin ve onda alıştırma yapsın da ondan kitaplar inşa etsin; onun (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) başkasına ait bir beyit ve iki beyit okumasında, bunu iptal eden bir şey yoktur; çünkü manası şudur: onu şair kılmadık.

**الأرجوزة**, damme ile: ondan, yani **الرجز**’den kaside; o, seci heyeti gibidir; ancak şiir veznindedir; çoğulu **أراجيز**. Harîrî’nin secilerinden: “Her kadı, **تبرز** kadısı değildir; ve her vakitte **الأراجيز** işitilmez.” Laîn el-Munkarî, Ru’be’yi hicvederek dedi ki:
إنـي أنـا ابـن جـلا إن كـنـت تـعـــرفـــنـــي                      يا رؤب والـحـية الـصـمـاء فـي الـــجـــبـــل
أبالأراجيز يا ابن اللؤم توعدنيوفي الأراجيز رأس النوك والفشل

Ve **رجز** eder, **يرجز** **رجزا**; söyleyeni **راجزا** diye adlandırılır; şiir bahirlerini söyleyenin **شاعرا** diye adlandırılması gibi. Ve **ارتجز** **الرجاز** **ارتجازا**; ve onunla **رجز** etti ve onu **ترجيزا** etti: bir **أرجوزة** okudu; o, **راجز** ve **رجاز** ve **رجازة** ve **مرتجز**’dir.

**الرجز**, harekeli: develerin sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; o, deve kalkmak istediğinde deve ayağının yahut uyluklarının vurmasıdır; yahut bir saat şahlanır sonra yayılır. Ve **رجز** etti **رجزا**; o, **أرجز**’dir ve o, **رجزاء**’dır. Ve denildi ki: **ناقة رجزاء**: sağrıdan zayıf; çöktüğü yerden kalktığında, iki yahut üç kalkıştan sonra ancak doğrulamaz. Evs b. Hacer, Hakem b. Mervân b. Zenbâ‘ı hicvederek—ona bir şey vaat etmiş sonra sözünden dönmüştü—dedi ki:
هممت بباع ثم قصرت دونـه                      كما ناءت الرجزاء شد عقالها
منعت قليلا نفعه وحرمتنـي                      قليلا فهبها عثرة لا تقالـهـا
Yani: vaat ettiğini tamamlamadın; tıpkı **الرجزاء**’ın kalkmak istediğinde, şiddetli bir titreme olmaksızın neredeyse kalkamaması gibi.

**الرجاز**, **شداد** ve **رمان** gibi: Necd’de büyük bir vadidir. İbn Düreyd, Bedr b. Âmir el-Hüzelî için inşad etti:
أسد تفر الأسد من عـروائه                      بعوارض الرجاز أو بعيون
Böylece iki vecihle rivayet edildi; ve **عيون** da: bir yerdir; Hüzelîlerin şiirlerinde onu böyle okudum.

**الرجازة**, kesre ile: kadınlar için bir binek; o, **الهودج**’dan daha küçüktür; çoğulu **رجائز**. Yahut, içinde bir taş bulunan bir örtü; eğildiğinde onu düzeltmek için **الهودج**’un iki yanından birine asılır; çalkantısı sebebiyle böyle adlandırıldı. **التهذيب**’de: o, yastık ve deriden bir şeydir; iki taraftan biri eğildiğinde, öteki tarafa konur ki düzelsin; eğilmenin **رجازة**’si diye adlandırıldı. Yahut, süs için **الهودج** üzerine asılan kızıl kıl yahut yün. Şemmâh dedi ki:
ولو ثقفاها ضرجت بدمـائهـا                      كما جللت نضو القرام الرجائز
Asma‘î dedi ki: bu hatadır; ancak o **الجزائز**’dir; onun zikri kendi yerinde daha önce geçti.

**المرتجز** b. **الملاءة**: Peygamber’in (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) bir atıdır; kişnemesinin güzelliği ve gürlüğü sebebiyle onunla adlandırıldı. Resûlullah (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) onu, adı **سواد** olan bir bedevîden satın almıştı; nüshalarda böyle, **الدال** ile; doğrusu **سواء**’dır, hemze ile; **ابن الحارث بن ظالم المحاربي**. Ebû Nu‘aym onu tashif etti de “**النجاري**” dedi. Ve onda ayrıca **سواء بن قيس** de denilir; o, atın satın alınmasını inkâr eden kimsedir; nihayet Huzeyme b. Sâbit (Allah ondan razı olsun) şahitlik etti; bundan dolayı **ذا الشهادتين** lakabını aldı. Kıssa, siyer kitaplarında zikredilmiştir.

Mecazdan: **ترجز** etti gök gürültüsü, seslendiğinde; yani ona peş peşe bir ses işittin; **ارتجز** **ارتجازا** gibi; o, **الراجز**’in **ارتجاز**’ı gibi, ardı ardına gelen sesidir. Mecazdan ayrıca: **ترجز** etti bulut, suyunun çokluğundan dolayı yavaş bir hareketle hareket ettiğinde. Râ‘î dedi ki:
ورجافا تحن المـزن فـيه                      ترجز من تهامة فاستطارا
Ve şöyle de rivayet edilir: **مرتجزا تحن** … إلخ. **ترجز** etti **الحادي**; yani **رجز**’iyle **حدا** etti; bazı nüshalarda: **بالرجز** ile. Ve **تراجزوا**: aralarında **الرجز**’i çekiştiler ve onu birbirlerine verdiler.

Ve ona ilâve olarak: **رجزت** etti rüzgâr **رجزا**, devam ettiğinde; ve o, elbette **رجزاء**’dır. Ve **رجزاء القيام**: büyük ağır tencere hakkında kinayedir; bununla Râ‘î’nin, **الأثافي**’yi vasfederek söylediği söz tefsir edilmiştir:
ثلاث صلين النار شهرا وأرزمت                      عليهن رجزاء القـيام هـدوج
Ve **غيث مرتجز**: gök gürültülü; aynı şekilde **مترجز**. Ebû Sahr dedi ki:
وما مترجز الآذي جـون                      له حبك يطم على الجبال
Denilir ki: deniz, dalgalarıyla **يرتجز** eder ve **يترجز** eder; bu mecazdır. Ve **سحابة رجازة**.

Ve **الرجز** damme ile: belirli bir putun adıdır; Katâde dedi. Ve **الرجز**: günah ve suçtur. Ve **رجز الشيطان**: onun vesveseleridir.
