# رجس (ر-ج-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kir demektir

- Harfler: ر - ج - س
- Kur'an'da: 10 geçiş · 9 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرِّجْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%90%D9%91%D8%AC%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | الْفِعْلَ | Pislik | 4 | 4 | [6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/6:125.md) |
| [رِجْسٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%92%D8%B3%D9%8C.md) | فِعْلٌ | Pislik; pislik | 4 | 4 | [5:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/5:90.md) |
| [رِجْسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%92%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Pislik | 1 | 1 | [9:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/9:125.md) |
| [رِجْسِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AC%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فِعْلِهِمْ | Onların pisliği | 1 | 1 | [9:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/9:125.md) |

## Mücavir kökler — 86 mücavir (108 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Yan demektir
2. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
3. [وثن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bir şeyin çamurdan yapılmış benzeri heykel
4. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 9 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
5. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
6. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
7. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Domuz
8. [شرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Şeriha” et dilimi demektir
9. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Boğazlandı
10. [برج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bir yapının en yüksek yeri demektir
11. [زور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Zeyr” ziyaret, “zira” ağacın güneş almasına mani olduğu…
12. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
13. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bayır, yokuş yer demektir
14. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve kan
15. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
16. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
17. [حلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hilye süs demektir
18. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dar geçit, boğaz demektir
19. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Et
20. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
21. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
22. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kızgınlık
23. [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katı kaptır
24. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bürde” gocuk demektir
25. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
26. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
27. [جدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cedle havan tokmağı demektir
28. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dikili taş demektir
29. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eveye kuş yuvası demektir
30. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
31. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Salata, doğranmış sebze demektir
32. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
33. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
34. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yiyecek demektir
35. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
36. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
37. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Akledersiniz
38. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyt ev demektir
39. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
40. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
41. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
42. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
43. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zade : Azık demektir
44. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
45. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tilvi toklu demektir
46. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ad verilen
47. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
48. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
49. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
50. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
51. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
52. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
53. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
54. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Buğa boğa demektir
55. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
56. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
57. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
58. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
59. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
60. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3.md), [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md), [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md), [قذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gürültülü çalkantı, birbirine karışma, nizamı bozan bulaşık ve iğrenç kirlilik |
| Çekirdek Özet 2 | Fıtratı, aklı ve vahyi kirleten şirk, fısk, haram ve bunların sonucu olan rüsvay edici azap |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme yabancı ve bozucu bir unsurun bulaşmasıyla ortaya çıkan yapısal ve ahlaki yozlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca maddi necaset veya bedensel kir düzeyine indirgeyip akli, kalbi ve itikadi fesadı göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Sarsıntı, şiddetli hareket, dalgalanma ve gürültülü titreşim; nitekim [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md) şiddetli sarsılmayı, [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) korkuyla titremeyi, [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md) sarsıcı azap ve dengesiz hareketi, [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) fırlatıp sarsmayı ifade eder. | س | Çekirdekteki sarsıntı ve gürültülü dalgalanma hareketine tutunma, yapışma ve nüfuz etme boyutu eklenerek anlam; yapıya bulaşan, düzeni içten içe sarsıp kargaşa ve iğrençlik üreten yapışkan kirliliğe ve içsel karmaşaya daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bir varlığın tepe noktasını, iradesini, bilincini ve yönetsel merkezini temsil eder. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü bünyeye alma, taşıma, hareket ettirme ve bir araya getirme eylemini gösterir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Batma, yapışma, temas ettiği yerde kalma ve bünyeye tutunup direnç oluşturma niteliğini simgeler. |
| رجس | Bilincin ve üst yapının taşınan yabancı bir unsurla tutunup sarsılması | İnsanın idrak ve irade merkezinin (ر), dışarıdan taşınan veya yüklenilen bozuk bir unsurla (ج) kirlenerek bu kirin yapıya yapışıp tutunması (س) ve sonuçta bütün varlığı sarsıp ifsat eden bir bulaşmaya dönüşmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Şiddetli gök gürlemesi, bulutların gürültüyle çarpışıp yankılanması, devenin boğazından çıkardığı sürekli ve boğuk homurtu ile işlerin altüst olup birbirine karışmasıdır. Buradan hareketle bulaşan, fıtratı bozan ve tiksinti veren her türlü kirliliğe ad olmuştur. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde ve çöl tasvirlerinde kök, özellikle yoğun yağmur getiren ve göğü sarsarak gürleyen bulutlar için sıfat olarak kullanılmıştır. Birbirini izleyen şimşek ve gök gürültüsüyle çalkalanan bulut kütlesine gürleyen bulut anlamında سحاب رجاس denilmektedir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında insanların işlerinin kargaşaya düşmesi, düzenin dağılıp her kafadan bir ses çıkması durumu kargaşa ve karışıklık içindeler anlamında هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم deyimiyle ifade edilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde رجس kökü, öncelikle gürültülü titreşim, heyecan, çalkantı ve toplumsal kaynaşma/kargaşa bildiren bir fiil köküyle temsil edilir. İbranicede rāgaš (רָגַשׁ) biçimiyle yer alan kök, gürültüyle toplanmak, kaynaşmak, isyan ve kargaşa çıkarmak, derin bir içsel çalkantı yaşamak anlamlarına gelir; Nitekim Mezmurlar [2:1](https://lisan.digital/tr/ayet/2:1.md) bağlamında kavimlerin kargaşa içinde kaynaşması bu fiille ifade edilmiştir. Süryanicede rgaš (ܪܓܫ) kökü, sarsılmak ve kaynaşmanın yanında idrak etmek, hissetmek, heyecana kapılmak semantik dallanmasını kazanmıştır. Arapçada ise kök iki temel doğrultuda gelişmiştir: Birincisi arkaik Sami katmanındaki sesli çalkantı, gürleyen bulut ve devenin homurtusudur. İkincisi ise bu çalkantı ve karışmanın (ihtilât) nesnelere bulaşmasıyla akli, fıtri ve dini nizamı ifsat eden, kaçınılması gereken iğrenç kirlilik (kazer) ve nihayetinde bu kirliliğin kaçınılmaz sonucu olan ilahi sarsıcı ceza/azap boyutudur. İbranice ve Süryanicedeki içsel-sosyal çalkantı anlamı, Arapçada varlığın dengesini bozan her türlü bulaşık nesne ve eylemin adı haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çalkantı ve karışıklıktan pisliğe geçiş | Gök gürültüsü ve kargaşadaki sesli çalkantı anlamından (ihtilât), bünyeye bulaşıp yapısını bozan nesnel ve ahlaki pisliğe (kazer) aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rāgaš ve Süryanice rgaš | Ortak semantik çekirdek gürültülü kaynaşma, sarsıntı ve kargaşadır; Arapçada bu durum düzeni bozan tiksindirici bulaşmaya evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı kökler | Derinden gelen boğuk sesleri ve titreşimi tasvir eden r-g ses öbeğinin türevleriyle morfolojik yakınlık gösterir. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجس | Anlamlı | Pislik, kargaşa, gürültülü sarsıntı | Maddi, akli ve manevi kirlilik; düzeni bozan bulaşma ve azap. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| رسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için müstakil bir kullanım kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [جرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B3.md) | Anlamlı | Hafif ses, çıngırak, tecrübe | İşitilen gizli veya hafif ses, çan sesi; feleğin çemberinden geçerek tecrübe kazanmak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses ve hareket ilişkisi vardır. |
| [جسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B3%D8%B1.md) | Anlamlı | Atılganlık, geçiş yolu, cesaret | Üzerinden geçilen köprü; zorluklara göğüs geren cesur ve atılgan kişi veya deve. | Kur'an'da geçmez; sağlamlık ve geçiş bildirir. |
| [سرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Işık, eyer, süsleme | Işık kaynağı, kandil, güneş; binek üzerine konulan eyer; güzelleştirmek. | Kur'an'da geçer; nur ve aydınlatma bağlamındadır. |
| [سجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Doldurmak, tutuşturmak, akıtmak | Fırını veya ateşi yakıp tutuşturmak; denizi veya havuzu suyla doldurmak. | Kur'an'da geçer; ateş ve doluluk hareketini ifade eder. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجس | Merkez | İğrençlik, bulaşık kirlilik, azap | Akli, fıtri ve şer'i açıdan tiksindirici olan, bünyeyi içten bozan ve cezayı celbeden her türlü kir. | Maddi nesnelerden şirke, kalbi hastalıktan ilahi azaba kadar uzanan kapsamlı kirlilik. |
| [نجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B3.md) | Komşu | Hükmi ve maddi pislik | Maddi veya hukuki olarak temiz olmama durumunu ifade eder; رجس kavramına göre daha dar ve doğrudan arınma yoksunluğuna odaklıdır. | Fıkhi anlamda necaset; ibadete engel olan kirlilik hali. |
| [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md) | Komşu | Sarsıcı azap ve dengesizlik | Şiddetli sarsıntı, ceza ve sapkınlıktan kaynaklanan dengesizlik; ceza boyutu kirlilik boyutundan daha baskındır. | Günahın ve isyanın karşılığı olarak inen sarsıcı ilahi bela. |
| [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) | Komşu | Fıtrata aykırı kötülük ve bayağılık | Nitelik ve ahlak bakımından aşağı, zararlı, bozuk ve çürük olma hali. | Maddi veya manevi olsun, temiz ve faydalı olanın (tayyib) karşıtı olan bozukluk. |
| [قذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Doğal ve duyusal tiksinti | Duyuların ve tabiatın iğrendiği, temizleme ihtiyacı duyduğu fiziksel kirlilik. | Şer'i veya itikadi boyuttan ziyade insanın biyolojik ve estetik tiksintisini bildirir. |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Arılık, temizlik, berraklık | Maddi, ahlaki ve itikadi olarak her türlü kirden, kusurdan ve yabancı unsurdan arınmış olma hali. | Bütün maddesi ve manasıyla pislikten uzaklaşma, asıl fıtri saflığına kavuşma. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجس | Pislik, iğrenç kirlilik, azap | Akıl, fıtrat ve şeriatça çirkin görülen, varlığın nizamını bozan maddi ve manevi pislik. | Kesin |
| Latince | Abominatio, impuritas, polluo | İğrenç şey, murdarlık, bulaşarak kirletme | Kutsal alanı bozan ve nefret uyandıran kirliliği karşılar; ancak kökün gürültülü sarsıntı ve azap boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Abomination, defilement, impurity, plague | İğrençlik, murdarlık, kirlilik, bela | Ahlaki ve teolojik tiksintiyi (abomination) ve manevi kirlenmeyi (defilement) karşılar; azap nüansını eksik bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Gräuel, Unreinheit, Befleckung | İğrençlik, pislik, lekelenme | Dini ve vicdani infial uyandıran kirliliği ve murdarlığı verir; çalkantı ve fırtına kökenini yansıtmaz. | Güçlü |
| Fransızca | Abomination, souillure, impureté | Tiksinç nesne/fiil, leke, kirlilik | Hem maddi lekelenmeyi hem de ruhsal ve dini mundarlığı ifade eder; kökteki ceza dinamizmini dışarıda bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِجْسٌ (Maddi / Hükmi kirlilik) | Tüketilmesi fıtraten ve şer'an haram kılınan murdar nesne | Domuz eti ve haram kılınan maddelerin kirliliği bağlamında; En'âm [6:145](https://lisan.digital/tr/ayet/6:145.md). |
| رِجْسٌ مِن عَمَلِ الشَّيْطَانِ (Ameli kirlilik) | Toplumsal aklı, adaleti ve ahlakı ifsat eden şeytani eylemler | İçki, kumar, dikili taşlar ve fal oklarının yasaklanması bağlamında; Mâide [5:90](https://lisan.digital/tr/ayet/5:90.md). |
| الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ (İtikadi kirlilik) | Tevhidi bozan ve aklı alçaltan şirk ve putperestlik | Hac ibadeti esnasında sahte ilahlardan ve yalandan kaçınma bağlamında; Hac [22:30](https://lisan.digital/tr/ayet/22:30.md). |
| رِجْسًا إِلَىٰ رِجْسِهِمْ (Kalbi nifak tortusu) | Kalpteki nankörlüğü ve şüpheyi besleyerek katılaştıran manevi kirlilik | Vahyedilen sureler karşısında münafıkların inkârlarının ve kinlerinin artması bağlamında; Tevbe [9:125](https://lisan.digital/tr/ayet/9:125.md). |
| الرِّجْسَ (Zihinsel kilitlenme / Akılsızlık) | Aklı işletmemekten doğan zihinsel ve idraki çöküş hali | Aklını kullanmayanların üzerine çöken karanlık ve sapkınlık hali bağlamında; Yûnus [10:100](https://lisan.digital/tr/ayet/10:100.md), En'âm [6:125](https://lisan.digital/tr/ayet/6:125.md). |
| رِجْسٌ وَغَضَبٌ (İlahi azap ve rüsvaylık) | Küfürde ve fıskta ısrar edenlerin uğradığı helak edici ceza | Hûd kavminin peygamberlerine başkaldırısı ve ardından gelen ceza bağlamında; A'râf [7:71](https://lisan.digital/tr/ayet/7:71.md), Tevbe [9:95](https://lisan.digital/tr/ayet/9:95.md). |
| الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ (Kusur ve ahlaki zaaf) | İnsanın şeref ve masumiyetine gölge düşüren her türlü leke | Peygamber ailesinin her türlü kusurdan, günahtan ve kirden arındırılması bağlamında; Ahzâb [33:33](https://lisan.digital/tr/ayet/33:33.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirkin mahiyeti ve küfrün kalpteki tesiri | Şirkin ve nifakın fıtratı nasıl kokuşturduğu; aklı kullanmamanın ilahi gazabı ve idraksizliği (rics) nasıl celbettiği tartışılır. | İtikadi kirlilik, manevi körlük ve kalbin ilahi hidayete mühürlenmesi. |
| Fıkıh | Necaset hükümleri ve haram yiyecekler | Domuz eti, içki ve benzeri maddelerin bizatihi zatından dolayı mı (ayni necaset) yoksa şer'i bir yasaklama sebebiyle mi (hükmi necaset) rics sayıldığı meselesi. | Beden, elbise ve gıdadan uzak tutulması farz olan maddi ve hükmi murdarlık. |
| Tefsir | Kur'an'daki çok anlamlılık (Vücûh) | Ayetlerde geçen kökün bağlama göre günah, şirk, şüphe, domuz eti veya ilahi azap anlamına gelişi incelenir. | Lafzın zihni, ameli, itikadi ve uhrevi yozlaşma katmanlarını kuşatan kuşatıcı semantiği. |
| Hadis | Şeytani vesvese ve temizlik adabı | Şeytanın vesvesesi, fısıltısı ve istincada tezek/kemik kullanımının nehyedilmesi bağlamında rics nitelemesi yer alır. | Şeytani iğva, pislik ve fiziksel kirlilikten taharetle korunma gerekliliği. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk nizamı | Şirk, nifak ve necaset | Fıtratı kirleten yabancı unsurların teşhisi | Varlığın yaratılış gayesini bozan şirk ve nifak unsurlarını bünyeden söküp atarak tevhidi saflığı korur. | Kesin |
| İlmi | Akıl yürütme ve bilgi teorisi | Dogmatizm ve akletmeme hali | Düşünceyi dumura uğratan tortuların giderilmesi | Aklın fıtri işleyişini tıkayan önyargı, taassup ve şüphe tortularını bilgi üretim sürecinden ayıklar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamu düzeni | Zulüm, fitne ve kamu fesadı | Toplumsal bünyeyi kemiren yozlaşmanın tasfiyesi | Adalet zeminini tahrip eden rüşvet, haksızlık ve fitne unsurlarını kamusal alandan temizler. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve helal kazanç | Kumar, tefecilik ve haksız kazanç | Piyasayı zehirleyen sömürü mekanizmalarının engellenmesi | Üretime ve emeğe dayanmayan kumar, şans oyunları ve haram kazanç yollarını iktisadi dolaşımdan meneder. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve parazitik gürültü (Noise / Contamination) | Bilgi iletim hatlarında veya termodinamik sistemlerde yapıyı bozan, düzenli sinyali boğan ve enerji kaybına yol açan yabancı ve kaotik sinyallerin sisteme karışmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve ahlaki patoloji | Toplumsal yapının normatif omurgasını çürüten, ortak değerler sistemine yabancılaşma ve kuralların çiğnenmesiyle ortaya çıkan ahlaki çürüme ve sosyal kargaşa halidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca tuvalet temizliği, fıkhi necaset veya domuz eti gibi fiziksel maddelerle sınırlandırmak; zihinsel ve ahlaki boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; putperestlikten akılsızlığa, kumardan münafıkların kalbindeki maraza ve nihayet ilahi helak azabına kadar varlığı çökerten her türlü pisliği kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Maddi olarak temiz görünen fakat şirk, faiz, kumar, yalan ve adaletsizlikle kokuşmuş sistemleri temiz ve meşru zannetme yanılgısına düşmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın arınma (taharet) ve kurtuluş çağrısının neye karşı yapıldığını gösterir; insanın sadece bedenini değil aklını, kalbini ve toplumunu hangi ölümcül kirliliklerden temizlemesi gerektiğini tayin eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Haram yiyeceklerin sayıldığı hüküm ayetlerinde, içki ve kumarı yasaklayan toplumsal nizam ayetlerinde, şirki ve akletmemeyi kınayan itikad ayetlerinde ve münafıkların psikolojisini tahlil eden ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahı ve kirliliği sadece dışsal bir temas sanma vehmini yıkar; aklını işletmemenin ve şirke düşmenin insan doğasını doğrudan pisliğe boğan bir felaket olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Gök gürültüsü ve sesli çalkantıyla başlayan, düzeni altüst edip bünyeye yapışan ve tiksinti veren her türlü bulaşık kirlilik.
- Soyut anlam: Varlığın, aklın ve inancın asli saflığını (fıtratı) bozan, içsel kokuşmaya yol açan ve kaçınılmaz olarak ilahi azabı doğuran itikadi, ahlaki ve zihni fesat hali.
- Sistematik karşılık: Sistemin dengesini, berraklığını ve işleyişini bozan; dışarıdan karışarak yapıyı içten içe çürüten parazitik kirlilik ve bu kirliliğin ürettiği nihai yıkım.
- LaTeX modeli: $$S_0 \xrightarrow{+X} S_c \implies \nabla \Phi(S_c) < 0 \quad \text{veya} \quad R = f(X \otimes S_0) \implies \Omega$$ $$\Phi(S_0) \setminus \{R\} \xrightarrow{\neg R} \Phi_{\infty}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S_0$ fıtri, temiz ve asli sistemi temsil eder. Bu sisteme nizamı bozan yabancı bir unsurun ($X$) eklenmesiyle kirlenmiş durum ($S_c$) meydana gelir. Bu bulaşma fonksiyonu ($f(X \otimes S_0)$), sistemde negatif potansiyel gradyanı oluşturarak bünyeyi bozar ve rics durumunu ($R$) üretir. $R$ varlığını korudukça sonuç kaçınılmaz bir çöküş ve azaptır ($\Omega$). Sistemin nihai kurtuluşu ve kemali ($\Phi_{\infty}$), ancak sistem potansiyelinden bu kirliliğin bütünüyle tasfiye edilip dışlanmasıyla ($\Phi(S_0) \setminus \{R\}$) ve arınma şartıyla ($\neg R$) mümkündür.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/5:90.md) — رِجْسٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları; ancak şeytan işi pisliklerdir. Bunlardan kaçının ki, felaha eresiniz.

### [En'am 6:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/6:125.md) — الرِّجْسَ

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah, kimi hidayete erdirmek isterse; onun kalbini İslam’a açar. Kimi de saptırmak isterse; onu da göğe doğru yükseliyormuş gibi kalbini daraltır, sıkar. Allah; iman etmeyenlerin üstüne, işte böylece murdarlık çökertir.

### [En'am 6:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/6:145.md) — رِجْسٌ

قُلْ لَا أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّمًا عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًا مَسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنْزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): De ki: Bana vahyolunanlar arasında; haram dediklerinizi yiyecek kişiye murdar oldukları için; ölüden, dökülen kandan, domuz etinden -ki pistirve Allah’tan başkasının adına kesildişğinden dolayı fısk olandan başka haram olan bir şey bulamıyorum. İstememek ve haddi aşmamak üzere, kim de bunlardan yemeye mecbur kalırsa; muhakkak ki Rabbın, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Araf 7:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/7:71.md) — رِجْسٌ

قَالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَغَضَبٌ أَتُجَادِلُونَنِي فِي أَسْمَاءٍ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا نَزَّلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Gerçekten üzerinize Rabbınızdan bir azab, bir gazab hak oldu. Allah onlara, kendinizin ve atalarınızın taptığı bir takım adlar hakkında hiç bir hüccet indirmemişken benimle mücadele mi ediyorsunuz? Bekleyin öyleyse, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.

### [Tevbe 9:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/9:95.md) — رِجْسٌ

سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Kendilerine döndüğünüz zaman; onlardan vazgeçmeniz için Allah’a yemin edeceklerdir. Öyleyse onlardan yüz çevirin. Çünkü murdardırlar. Yaptıklarının karşılığı olarak varacakları yer, cehennemdir.

### [Tevbe 9:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/9:125.md) — رِجْسًا · رِجْسِهِمْ

وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ

Meal (IK): Kalblerinde hastalık bulunanların ise, murdarlıklarına murdarlık katmıştır. Ve kafir olarak ölmüşlerdir.

### [Yunus 10:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/10:100.md) — الرِّجْسَ

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Allah’ın izni olmadan hiç kimse iman edemez. Ve o, pisliği akledemeyenlerin üzerine kılar.

### [Hac 22:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/22:30.md) — الرِّجْسَ

ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ

Meal (IK): İşte böyle. Kim Allah’ın haram kıldıklarına saygı gösterirse; Rabbı katında bu, onun hayrınadır. Size okunanlardan başka büyük hayvanlar helal kılınmıştır. O halde murdardan, putlardan kaçının ve yalan sözlerden çekinin.

### [Ahzab 33:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/ayet/33:33.md) — الرِّجْسَ

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا

Meal (IK): Evlerinizde oturun, ilk cahiliyye devrinde olduğu gibi açılıp saçılmayın. Namaz kılın, zekat verin, Allah’ a ve Rasulüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt; Allah, muhakkak ki sizden eksikliği gidermek ve sizi tertemiz temizlemek ister.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kir demektir.
Pislik demektir.  Kir demektir. Kir, bedenin ifrazından oluşan pisliktir. Pislik ise dışarıda oluşmuş kirdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسين والراء معهما
ج س ر، س ج ر، ر ج س، س ر ج مستعملات
جسر:
الجَسرُ والجِسرُ القِنطَرةُ ونحوه مما يعبر عليه.
ورجل جَسرٌ أي جسمٌ جَسورٌ شُجاعٌ.
وناقة جَسرَةٌ: ماضية، وقلَّ ما يقال: جملٌ جَسرٌ.
وقد جَسرَ يَجسُرُ جُسُوراً. ولأن فلاناً ليُجسِّرُ فلاناً أي يُشجِّعُه.
سجر:
سَجَرتُ التنُّور أسجُرُه سجراً، والسَّجُورُ اسم للحطب.
والمِسجَرَة: الخَشَبةُ التي يُساط بها السَّجُورُ في التنُّور، والمفأد المِحراث وهو المِحلالُ.
والسُّجُورُ: امتلاءُ البحر والعبن، وكثرة مائه.
والبحرُ المسجُورُ: المفعم الملآن، قال أبو ذؤيب: جِونٌّ يردنَ ندى سَجُورٍ مُنعمِ.
وقوله تعالى: "وإذا البحارُ سُجرَت" أي غيضَت وبحرٌ مسجُورٌ ومُسجَّرٌ، وبعضهم يفسر أنه لا يبقى فيه ماء.
والسَّجيرُ: خليل الرجل وصَفيّةُ، وجمعه سُجرَاء.
والساجِرُ: السَّيلُ يمرُّ بشيءٍ فيملؤه، وتقول: سَجَرَ السَّيل الآبار والأحساءَ.
والسَّجرةُ والسَّجَرُ: حُمرة في بياض العَين، يقال: لإذا خالَطَتِ الحُمرةُ الزُّرقَةُ.
فهي سَجراءُ أيضاً.
جرس:
الجَرسُ: مصدر الصَّوتِ المجروس، والجَرسُ: الصًّوتُ نفسه.
وجَرَستُ الكلام: تكلَّمتُ به. وجَرسُ الحَرف: نغمة الصَّوتِ.
والحروف الثلاثة الجُوفُ لا صوتَ لها ولا جَرسَ، وهي الواو والياء والألف اللَّينة، وسائر الحروف مَجرُوسةٌ.
والنَّحلُ تجرسُ العَسَلَ جَرساً، وهو لحَسُها إيّاه ثم لعسُها إيّاه، ثم تعسيلُه في شَورتها.
وتُسمَّى النَّحلُ الجوارِسُ.
والجَرسُ الذي يُعلَّق من البعير.
وأجرَسوا الجرس أي ضربوا وأجرسَ الحليُ ونحوه إذا صوَّتَ كصوتِ الجَرسِ، قال العجّاج:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وسوسـا		وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسا
زفزفة الرِّيحِ الحصادَ اليَبَسَا
ويقال: فلانٌ مَجروسٌ لفلانٍ أي أنه إنما يَنشرحُ للكلامِ معه.
وقال بعضهم: مُجَرِّسٌ كثير الكلام لا يَقِرُّ معه أحدٌ.
رجس:
كلُّ شيءٍ يُستقذر فهو رِجسٌ كالخنزيز، وقد رَجُسَ الرجل رَجاسةً من القَذَرِ، وأنَّه لرِجسُ مَرجُوسُ.
والرِّجسُ في القرآن العذاب كالرِّجز، وكلُّ قَذَرٍ رِجسٌ.
ورجسُ الشَّيطان وسوسته وهَمزه.
والرِّجسُ، الصوت الشديد للرَّعدِ.
والبعيرُ مِرجَسٌ ورَجّاسٌ.
والرِّجسُ أيُّ صوتٍ.
والسَّجابُ يَرجُسُ بصوته، والغمام الرَّواجِسُ الرَّواعدُ
سرج:
وحِرفةُ السَّرّاج السِّراجَةُ، وأسرَجتُ السِّرجَ إسراجاً.
والسِّراجُ: الزاهِرُ الذي يزهر بالليل، والفعلُ منه: أسرجتُ السِّراجَ إسراجاً.
والمَسرَجُ: الموضع الذي توضع عليه المُسرَجَةُ.
والمِسرَجةُ: التي توضع فيها الفتيلةُ.
وأسرَجتُ الدابَّة.
والشَّمسُ سِراجُ النَّهارِ، والهدى سِراجُ المؤمنينَ.
وسَرَّجَ الله وجههُ وبَهجَه أي حَسَّنَه، قال العجاج:
وفاحِماً ومَرسِناً مُسَرَّجا
لم يَغنِ به أنه أفطسُ مُسرَّجُ الواسط لكن عنى به الحُسنَ والبهجةَ.
قال القاسم: شَبَّه حُسن الأنفِ وامتداده بالسيف السَّريجيِّ وهو ضَربٌ من السُّيوف.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

**ج س ر**، **س ج ر**، **ر ج س**، **س ر ج** kullanımdadırlar.

**جسر**:
**الجَسرُ** ve **الجِسرُ** köprü ve onun benzeri, üzerinden geçilen şeydir.
Ve bir adam **جَسرٌ**; yani cesur, yiğit bir cisimdir.
Ve bir dişi deve **جَسرَةٌ**: ileri giden; ve pek az denir: bir erkek deve **جَسرٌ**.
Ve gerçekten **جَسرَ** **يَجسُرُ** **جُسُوراً**. Ve (şu)ndan dolayı: falan kimse mutlaka falan kimseyi **يُجسِّرُ**; yani onu cesaretlendirir.

**سجر**:
**سَجَرتُ** tandırı, onu **أسجُرُ** **سجراً**; ve **السَّجُورُ** odun için bir addır.
Ve **المِسجَرَة**: **السَّجُورُ**’un tandırda onunla karıştırıldığı tahta; ve **المفأد** sabandır; o da **المِحلالُ**’dır.
Ve **السُّجُورُ**: denizin ve gözün dolması ve suyunun çokluğu.
Ve **البحرُ المسجُورُ**: dopdolu, dolu olan; Ebû Züeyb dedi ki:
جِونٌّ يردنَ ندى سَجُورٍ مُنعمِ.
Ve Yüce sözü: “وإذا البحارُ سُجرَت” yani azaltıldı; ve bir deniz **مسجُورٌ** ve **مُسجَّرٌ**; ve onların bir kısmı, onda su kalmaması diye açıklar.
Ve **السَّجيرُ**: adamın dostu ve seçkini; çoğulu **سُجرَاء**’dır.
Ve **الساجِرُ**: selin bir şeyin yanından geçip onu doldurmasıdır; ve dersin ki: sel kuyuları ve su çukurlarını **سَجَرَ**.
Ve **السَّجرةُ** ve **السَّجَرُ**: gözün beyazında bir kızıllıktır; denir ki: kızıllık mavilikle karıştığı zaman.
O da **سَجراءُ**dur ayrıca.

**جرس**:
**الجَرسُ**: çınlatılmış sesin kaynağıdır; ve **الجَرسُ**: sesin kendisidir.
Ve **جَرَستُ** sözü: onunla konuştum. Ve **جَرسُ الحَرف**: sesin nağmesidir.
Ve üç **الحروف** **الجُوفُ**: onların sesi de yoktur, **جَرس**i de yoktur; onlar **الواو** ve **الياء** ve yumuşak **الألف**tir; diğer harflerin hepsi çınlatılmıştır (**مَجرُوسةٌ**).
Ve arı balı **تجرسُ** **جَرساً**; o, onu yalamalarıdır, sonra onu yalamalarıdır, sonra onu kendi peteğinde bal yapmalarıdır.
Ve arılara **الجوارِسُ** denir.
Ve **الجَرسُ**: deveden asılan (çan)dır.
Ve **أجرَسوا** çanı; yani vurdular; ve süs eşyası ve benzeri **أجرسَ**; çanın sesi gibi ses çıkardığı zaman; el-Acçâc dedi ki:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وسوسـا		وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسا
زفزفة الرِّيحِ الحصادَ اليَبَسَا
Ve denir ki: falan kimse falan kimse için **مَجروسٌ**; yani ancak onunla konuşmaya ferahlar.
Ve onların bir kısmı dedi ki: **مُجَرِّسٌ** çok konuşan (kimsedir); onunla birlikte hiç kimse durulmaz.

**رجس**:
Her pis görülen şey **رِجسٌ**tur; domuz gibi; ve adam pislikten dolayı **رَجُسَ** **رَجاسةً**; ve o mutlaka **رِجسُ مَرجُوسُ**tur.
Ve Kur’an’da **الرِّجسُ** azaptır; **الرِّجز** gibi; ve her pislik **رِجسٌ**tur.
Ve şeytanın **رجسُ**u onun vesvesesi ve dürtmesidir.
Ve **الرِّجسُ**: gök gürültüsünün şiddetli sesidir.
Ve deve **مِرجَسٌ** ve **رَجّاسٌ**tır.
Ve **الرِّجسُ**: herhangi bir sestir.
Ve **السَّجابُ** sesiyle **يَرجُسُ**; ve **الرَّواجِسُ** bulutlar, gürleyenlerdir.

**سرج**:
Ve **السَّرّاج**ın mesleği **السِّراجَةُ**dır; ve ben eğer’i **أسرَجتُ** **إسراجاً**.
Ve **السِّراجُ**: geceleyin parlayan parlaktır; ve onun fiili: **أسرجتُ السِّراجَ إسراجاً**.
Ve **المَسرَجُ**: **المُسرَجَةُ**’nin üzerine konulduğu yerdir.
Ve **المِسرَجةُ**: fitilin içine konulduğu şeydir.
Ve ben biniti **أسرَجتُ**.
Ve güneş, gündüzün **سِراجُ**udur; ve hidayet, müminlerin **سِراجُ**udur.
Ve Allah onun yüzünü ve güzelliğini **سَرَّجَ**; yani onu güzelleştirdi; el-Acçâc dedi ki:
وفاحِماً ومَرسِناً مُسَرَّجا
Onunla, onun basık burunlu olduğunu kastetmedi; **مُسرَّجُ الواسط** (diye) fakat onunla güzelliği ve parlaklığı kastetti.
el-Kâsım dedi ki: Burunun güzelliğini ve uzamasını **السَّريجيِّ** kılıcıyla benzetti; o, kılıçlardan bir türdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرِجْسُ: القَذَر. وقال الفرّا في قوله تعالى: "ويَجْعَلُ الرِجْسَ على الذين لا يَعْقِلونَ": إنه العقاب والغضب، وهو مضارع لقوله: الرِجْزَ. والرِجْسُ، بالفتح: الصوت الشديد من الرعد، ومن هدير البعير. ورَجَسَتِ السماءُ تَرْجُسُ، إذا رعدتْ وتمخَّضَتْ. وارتَجَسَتْ مثلُه. وسحابٌ رَجَّاسٌ، وبعيرٌ رَجَّاسٌ. قال ابن الأعرابي: يقال هذا راجِسٌ حَسَنٌ، أي راعدٌ حسنٌ. ويقال: هم في مَرْجوسَةٍ من أمرهم، أي في اختلاط. والمِرْجاسُ: حجرٌ يشدُّ في طرف الحبل ثم يُدْلى في البئر فيَمْخَضُ الحَمْأَةَ حتّى تثور، ثم يُسْتَقى ذلك الماءُ فتَنْقى البئرُ.

##### Türkçe

**الرِجْسُ**: pislik. el-Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü olan: “ويَجْعَلُ **الرِجْسَ** على الذين لا يَعْقِلونَ” hakkında dedi ki: O, ceza ve gazaptır; ve şu söze muzâri‘dir: **الرِجْزَ**. Ve **الرِجْسُ**, fetha ile: gök gürültüsünden şiddetli ses, ve devenin böğürtüsünden. Ve **رَجَسَتِ** gök **تَرْجُسُ**, şayet gürledi ve çalkalandıysa. Ve **ارتَجَسَتْ** de onun gibidir. Ve **سحابٌ رَجَّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجَّاسٌ**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bu, güzel bir **راجِسٌ**” denir; yani güzel gürleyen. Ve denir: Onlar işlerinden bir **مَرْجوسَةٍ** içindedir; yani bir karışıklık içinde. Ve **المِرْجاسُ**: ipin ucuna bağlanan, sonra kuyuya sarkıtılan bir taş; böylece çamuru çalkalar, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س ر
جسر ، جرس ، سرج ، سجر ، رجس : مستعملة .
جسر : قال الليث : الجَسْرُ ، والجِسْرُ : لُغتانِ وهو القَنْطَرَةُ ونحوُه مِمَّا يُعْبَرُ عليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ جَسْرٌ إذا كانَ طَوِيلاً ضَخماً ، ومنهُ قيلَ للنَّاقَةِ : جَسْرَةٌ ، وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
أي ضَخْمٌ .
وقال الليث : ناقةٌ جسرةٌ إذا كانت ماضِيَةً ، قلّما يقالُ جَمَلٌ جسرٌ .
ورجلٌ جَسْرٌ : جَسيمٌ جَسُورٌ شُجاعٌ .
وإنَّ فُلاناً ليُجسِّرُ فُلاناً أيْ يُشَجِّعُهُ .
( ابن السكيت ) جَسَرَ الفَحلُ وفَدَرَ وجَفَرَ إذا تَرَكَ الضِّرَابَ ، قال الراعي :
تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا
يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ
وفي قُضَاعَةَ : جَسْرٌ مِن بَني عِمْرَانَ بنِ الحَافِ .
وفي قَيْسٍ : جَسْرٌ آخرُ ، وهوَ جَسرُ بن
مُحَارِبِ بن خَصَفَةَ ، وذَكَرَهُمَا الكُمَيْتُ فقال :
تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا
قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ
وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي
وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ
وجَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ أي مُمْتَلِئَتهُمَا ، وأنشد :
دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ
( شمرٌ ) : نَاقةٌ جَسْرةٌ : مَاضِيَةٌ ، وَتَجَاسَرَ القَوْمُ في سَيْرهْمِ ، وأنشد :
بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ
أي تسيرُ ، وقال جرير :
وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى
بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا
قال : تَجَاسَرَ : تَطَاوَلَ ، ثمَّ رَفعَ رَأَسَهُ ، وفي ( النَّوادرُ ) : تَجَاسَرَ فُلانٌ لِفُلانٍ بالعَصَا إذا تَحَرَّكَ لهُ بهَا .
سجر : قال الليث : السَّجْرُ : إيقَادكَ في التنُّورِ تَسْجُرُه بالوَقُودِ سَجْراً .
والسَّجُورُ : اسْمُ الحَطَبِ .
والمِسْجَرَةُ : الخَشَبَةُ التي يُسَاطُ بها السَّجُورُ في التّنُّورِ .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ ) ( الطور : 6 ) وفي قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) كان عليُّ بنُ أبي طالبٍ رضيَ الله عنه يقولُ : مَسْجُورٌ بالنّارِ أَيْ مَمْلُوءٌ .
وقال الفراء : المَسْجُورُ في كلامِ العَرَبِ : المَمْلُوءُ ، وقد سَجَرْتُ الإنَاءَ وسَكَرْتُهُ إذا ملأتَهُ ، وقال لبيدٌ :
مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا
وقال الفراء في قوله : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ( أي أفضَى بعْضُها إلى بَعضٍ فَصَارَ بَحْراً وَاحِداً .
وقال الربيعُ بن خَيثَمٍ : ( حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ ) ( التكوير : 6 ) : فَاضَتْ وقال قَتَادَةُ : ذَهَبَ مَاؤُها .
وقال كَعْبٌ : البحر : هو جَهَنَّمُ يُسْجَرُ .
وقال الزَّجَّاجُ : قُرِىء سُجِّرت ، وسُجِرَتْ ومَعنَى سُجِّرتْ : فُجِّرتْ ، ومعنى سُجِرَتْ : مُلِئَتْ .
وقيل : جُعلت مياهُهَا نِيرَاناً بهَا يعذبُ أَهْلُ النارِ .
وقال الليث : الساجِرُ : السيلُ الذي يَملأُ كلَّ شيءٍ .
قال : والسَّجَرُ والسُّجرَةُ : حُمْرَةٌ في العَينِ في بياضهَا ، وبعضُهم يقولُ : إذا خالَطتِ الحُمرَةُ الزُّرقَةَ فهيَ أيْضاً سَجْرَاء .
( أبو عبيدٍ ) : المسْجُورُ : السَّاكِنُ ، والمُمْتَلِىءُ مَعاً .
وقال الليثُ : المُسَجَّرُ : الشَّعرُ المرسَلُ ، وأَنشد :
إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ
( أبو عبيد وابن السكيت ) : السَّجِيرُ : الصَّديقُ ، وجَمعهُ : سُجَرَاءُ .
وقال الفراءُ : المسجورُ : اللبنُ الذي ماؤهُ أكثرُ مِنْ لَبَنِه .
وقال أبو زيدٍ : المَسجُورُ يكونُ المَملُوءَ ، ويكونُ الذي ليسَ فيه شيءٌ .
ولؤْلؤَة مسجورةٌ إذا كانتْ كثيرةَ الماءِ .
وكلبٌ مَسْجُورٌ : في عنقِهِ ساجورٌ .
( سلمة عن الفراء ) قال : السَّجوريُّ : الأحمقُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا حنَّت النَّاقة فطرَّبتْ في إثرِ وَلدهَا قيلَ : سَجَرتْ تسجُرُ سَجْراً .
وقال أبو زُبَيدٍ :
حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي
بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي
وقال أبو زيدٍ : كَتَبَ الحجاجُ إلى عاملٍ له : أنِ ابعثْ إليّ فُلاناً مُسَمَّعاً مُسوجَراً ، أي مُقيداً مغلُولاً .
وشَعْرٌ منسجرٌ أي مُسْتَرْسِلٌ .
ولؤلؤٌ مَسجورٌ إذا انتَثرَ منْ نِظَامِهِ ، وأنشد :
كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في
سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ
وسَجَرتُ الماءَ في حَلقِهِ : صببتُه .
قال مُزاحِمٌ :
كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ
بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ
القَديُّ : الطيبُ الطعمِ من الشرابِ والطعامِ .
ويُقالُ : وَرَدْنَا ماءً سَاجِراً . إذا مَلأَ السيل ، وقال الشماخ :
وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ
بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ
وقال أبو العبَّاسِ : اختلُفوا في السَّجَرِ في العينِ فقال بعضهم : هو الحُمرَةُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هو البياضُ الخَفِيفُ في سوادِ العينِ ، وقيل : هي كُدرَةٌ في بَيَاضِ العينِ منْ تَرْكِ الكُحْلِ .
وقال أبو سعيدٍ : بحرٌ مسجورٌ ومَفْجُورٌ .
ويقالُ : سَجِّرْ هذا الماءَ : أي فَجِّرْهُ حيثُ تُرِيدُ .
جرس : قال الليثُ : الجرسُ : مصدرُ الصوتِ المجروسِ ، والجرسُ : الصوتُ نفسُه ، وجرستُ الكلامَ أي تَكلَّمتُ بهِ ، وجرْسُ الحَرْفِ : نغمتُهُ ، والحروفُ الثَّلاثةُ الجوفُ لا جُرُوس لهَا ، وهي الياءُ والألِفُ والواوُ ، وسائرُ الحروفِ مَجْرُوسَةٌ .
( ابن السكيت عن الأصمعيّ ) قال : الجَرْسُ ، والجِرْسُ : الصَّوْتُ .
يقالُ : قد أجرَسَ الطائرُ إذا سُمعَ صوتُ مَرِّهِ .
وأَجْرَسنيِ السَّبُعُ إذا سمِعَ صَوْتِي .
وأجرَسَ الحَيُّ إذا سَمِعْتَ صَوتَ جَرْسِ شيءٍ ، وأنشد :
حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ
قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( دَخَلَ بيتَ بعضِ نسائِهِ فَسَقَتْهُ عسَلاً ، فَتَواطأتْ ثِنتانِ منْ نِسَائِهِ أن تقولَ لهُ أَيَّتُهُمَا دخَلَ عليْهَا : أأكلتَ مَغَافيرَ ؟ فإنْ قال : لا قالتْ له : فَشَرِبْتَ إذن عَسَلاً جَرَسَتْ نَحْلهُ العُرْفُطَ ) ، أي : أَكَلتْ ورَعَتْ .
ونَحْلٌ جَوَارِسُ : تأكُلُ ثَمَرَ الشجَرِ ، وقال أبو ذُؤيب يصفُ النحْلَ :
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس
مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها
صُهْبُ الريشِ : صُفْرُ الأجنحةِ ، والمراضيعُ : التي معها أولادُها .
وقال أبو عبيد : الجَرْسُ : الأكلُ ، وقد جَرَسَ يجرِسُ .
( ابن السكيت ) : الجَرَسُ : الذي يُضرب .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَصْحَبُ الملائكةُ رُفقةً فيها جَرَسٌ ) .
وقال الليث : النحل تجرُسُ العَسَلَ جَرساً ، وتجرِسُ النَّورَ جَرساً ، وهو لحسُها إياه ثم تعسيلُهُ .
وأجرَسَ الحلىَ إذا صوَّت كصوت الجَرَس .
وقال العَجَّاجُ :
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا
وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا
زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا
ويقال : فلانٌ مَجْرَسٌ لفلان إذا كان يأنس بكلامه .
وأنشد :
أنت لي مجرُسٌ إذا
ما نبا كلُّ مجرَسِ
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ إذا جرَّبَ الأمورَ وعرفها ، وقد جرَّسَتُه الأمورُ .
وأنشد :
مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ
بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجارُوسُ : الكثيرُ الأكلِ .
والجِرسُ : الأصلُ .
والجَرسُ ، والجِرسُ : الصَّوتُ .
( أبو سعيد ) : اجْتَرَسْتُ ، واجْتَرَشْتُ أي كسبتُ .
رجس : قال الله جل وعز : ( إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ ) ( المائدة : 90 ) .
قال الزجاج : الرِّجسُ في اللغة : اسمٌ لكل ما استُقذِرَ من عَمَلٍ ، فبالغَ الله في ذمِّ هذه
الأشياء وسمَّاها رِجْساً .
ويقال : رَجُسَ الرَّجُلُ رَجْساً ، وَرَجِسَ يَرْجَسُ إذا عَمِلَ عَمَلاً قبيحاً .
والرَّجسُ بفتح الراء : شدة الصوت ، فكأن الرِّجسَ : العملُ الذي يقبُحُ ذِكْرُهُ ويرتفعُ في القُبْحِ .
وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ : شديدُ الصوت ، وأنشد :
وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا
قال : وأما الرِّجزُ بالزاي فالعذاب ، أو العَمَلُ الذي يؤدي إلى العذاب .
وقال ابن السكيت : الرَّجْسُ : مَصْدَرُ صوتِ الرَّعدِ وتمخُّضُه .
قال : والرِّجسُ : الشيءُ القَذِرُ .
وقال ابن الأعرابي : المِرْجَاسُ : حَجَرٌ يُلقى في جوف البئر ليُعلَمَ بصوته قَدْرُ قَعْرِ الماء وعمقِهِ .
وقال الليث : رَجُسَ الرجل يرجُسُ رَجَاسَةً ، وإنه لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ .
وقال شمر : قال الفراء : يقال : هم في مَرْجُوسَةٍ من أمرهم ، وفي مَرجُوسَاء أي في التباسٍ .
وأنشد أبو الجَدَلِ الأعرابي :
نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ
بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ
قال : المَرجوسُ : الملعونُ ، وأراد مَزوَزَ بن محمد ، أخذه من الرِّجْسِ .
( أبو عبيد عن الكسائيِّ ) : هم في مَرجُوسةٍ من أمرهم ، أي في اختلاط ودَوَرانٍ .
وقال الليث : بعيرٌ رجَّاسٌ ومِرجَسٌ أي شديِدُ الهَدِيرِ .
قال : والرِّجسُ في القرآن : العذابُ كالرِّجز ، وكل قَذَرٍ : رِجْسٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : مر بنا جماعةٌ رَجِسُونَ نَجِسُونَ نَضِفُونَ وَجِرُونَ صقَّارونَ أي كُفَّارٌ .
وأرْجَسَ الرجل إذا قدَّر الماء بالمِرجَاسِ .
وقيل : الرِّجْسُ : المَأْثَمُ .
وقال ابن الكلبي في قول الله جل وعز : ( فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا ) ( الأنعام : 145 ) الرِّجس : المأثَمُ .
وقال مجاهد في قوله : ( كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ ) ( الأنعام : 125 ) ، قال : ما لا خير فيه .
وقال أبو جعفر في قوله : ( اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ ) ( الأحزاب : 33 ) .
قال : الرِّجس : الشك .
وقال ابن الكلبيِّ في قوله : ( إنما الأنصاب والأزلام رجس ) ( المائدة : 90 ) أي مَأْثَمٌ .
سرج : قال الليث : السَّرجُ : رِحَالَةُ الدابَّةِ .
يقال : أسرَجتُه إسراجاً .
ومُتَّخِذُهُ : سرَّاجٌ .
وحِرْفَتُهُ : السِّراجَةُ .
والسِّراجُ : الزَّاهِرُ الذي يَزْهَرُ بالليل .
وقد أسرَجْتُ السِّرَاجَ إسراجاً .
والمَسْرَجَةُ : التي توضع عليها المِسْرَجَةُ .
والمِسْرَجَةُ : التي توضع فيها الفتيلة .
والشَّمسُ : سِرَاجُ النهار ، والهُدى : سِرَاجُ المؤمنين .
ويقال : سرَّج الله وجهه وبهَّجَهُ أي حسَّنه :
وأنشد قولَهُ :
وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا
قال : عنى به الحُسْنَ والبهجةَ ، ولم يعنِ أنه أفطَسُ مسرَّجُ الوَسَطِ .
وقال غيره : شَبَّهَ أَنْفَهُ وامتِدَادَهُ بالسَّيْفِ السُّرَيجيِّ ، وهو ضربٌ من السيوفِ التي تعرف بالسُّرَيجيَّاتِ .
وقال أبو زيد : سرَّج الله وجهه أي حسنه .
وقولُ الله : ( ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً ( ) ( وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً ) ( الأحزاب : 46 ) .
وقال الزجاج : أراد بقوله : ( اللَّهِ بِإِذْنِهِ ( أي وكتاباً بيِّناً .
المعنى : أرسلناك شاهداً وذا سِرَاجٍ منير أي وذا كتاب منير : بيِّن ، وإن شِئْتَ كان سراجاً منصوباً على معنى ، داعياً إلى الله ، وتالياً كتاباً بيِّناً .
( قلت ) : وإن جعلتَ سراجاً نعتاً للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان حسناً ، ويكون معناه هادياً كأنه سِرَاجٌ يُهتدى به في الظلم .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : إنه لكريم السُّرجُوجَةِ ، والسِّرجيجَةِ ، أي كريم الطبيعة .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السَّرّاج : الكذاب ، وقد سَرَجَ أي كَذَب .
ويقال : تكلّم بكلمة فَسَرَّجَ عليها بأُسْرُوجَةٍ :
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا اسَتَوتْ أخلاق القوم قيل : هُمْ على سُرجُوجَةٍ واحدة ومَرِنٍ ومَرِسٍ .

##### Türkçe

ج س ر
**جسر** , **جرس** , **سرج** , **سجر** , **رجس** : kullanımdadır.

**جسر** : Leys dedi: **الجَسْرُ** ve **الجِسْرُ**: iki lugattır; o, köprü ve benzeri, üzerinden geçilen şeydir.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **رَجُلٌ جَسْرٌ**: uzun, iri olduğunda; bundan dolayı dişi deveye: **جَسْرَةٌ** denilmiştir. İbn Mukbil dedi ki:
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
yani: iri.

Leys dedi: **ناقةٌ جسرةٌ**: yürüyüp giden olduğunda; nadiren **جَمَلٌ جسرٌ** denir.

Ve **رجلٌ جَسْرٌ**: iri cüsseli, cesur, yiğit.

Ve muhakkak ki falan, falanı **يُجسِّرُ**; yani onu cesaretlendirir.

( İbn Sikkît ) **جَسَرَ** erkek deve, ve **فَدَرَ** ve **جَفَرَ**: çiftleşmeyi bıraktığında. Râî dedi ki:
تَرَى الطَّرِفَاِت العِيطَ مِنْ بَكَرَاتِهَا
يَرعْنَ إلَى أَلْوَاحِ أَعْيَسَ جَاسِرِ

Ve Kudâa’da: Hâf’ın oğlu İmrân oğullarından **جَسْرٌ** vardır.

Ve Kays’ta: başka bir **جَسْرٌ** vardır; o, Muhârib b. Hasafe’nin oğlu **جَسرُ**’dir. Kümeyt ikisini de andı da şöyle dedi:
تَقَصَّفَ أَوْبَاشُ الزَّعَانِفِ حَوْلَنَا
قَصِيفاً كَأَنَّا مِنْ جُهَيْنَة أَوْ جَسْرِ
وَمَا جَسْرَ قَيسٍ قَيْسِ عَيْلانَ أبْتَغِي
وَلكِنْ أَبَا القَيْنِ اعتدلنا إلى الجَسْرِ

Ve **جَاريَةٌ جَسْرَة السَّوَاعِدِ**: yani ikisi dolgun. Ve şu okunmuştur:
دَارٌ لِخَوْدٍ جَسْرَةِ المُخَدَّمِ

( Şemr ) : **نَاقةٌ جَسْرةٌ**: yürüyüp giden; ve kavim yürüyüşlerinde **تَجَاسَرَ** etti; ve şu okunmuştur:
بَكَرَتْ تجاسَرُ عَنْ بُطُونِ عُنَيْزَةٍ
yani yürür. Cerîr dedi ki:
وأَجْدَرُ إنْ تَجَاسَرَ ثمَّ نَادَى
بِدَعْوَى يَالَ خِنْدِفَ أنْ يُجَابَا
Dedi: **تَجَاسَرَ**: uzadı; sonra başını kaldırdı. Ve ( **النَّوادرُ** )’de: falan, falana değnekle **تَجَاسَرَ** etti; ona onunla hareket ettiğinde.

**سجر** : Leys dedi: **السَّجْرُ**: tandırda yakmandır; onu yakıtla **سَجْراً** olarak yakarsın.

Ve **السَّجُورُ**: odunun adıdır.

Ve **المِسْجَرَةُ**: tandırda **السَّجُورُ**’un onunla karıştırıldığı tahta parçasıdır.

Ferrâ, Allah’ın aziz ve celil sözü hakkında: ( **الْمَرْفُوعِ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ** ) ( Tûr: 6 ) ve O’nun sözü hakkında: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( Tekvîr: 6 ) dedi: Ali b. Ebî Tâlib رضي الله عنه derdi ki: ateşle **مَسْجُورٌ**; yani dolu.

Ferrâ dedi: Arapların sözünde **المَسْجُورُ**: dolu olandır; kabı **سَجَرْتُ** ve **سَكَرْتُهُ**: onu doldurduğunda. Lebîd dedi ki:
مَسْجُورَةً متجاوراً أقلامُهَا

Ferrâ, O’nun sözü hakkında: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) dedi: yani bir kısmı bir kısmına ulaştı da tek bir deniz oldu.

Rabî‘ b. Haysam dedi: ( **حُشِرَتْ وَإِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ** ) ( Tekvîr: 6 ): taştı. Katâde dedi: suyu gitti.

Ka‘b dedi: deniz: o, cehennemdir; **يُسْجَرُ**.

Zeccâc dedi: **سُجِّرت** ve **سُجِرَتْ** diye okunmuştur; **سُجِّرتْ**’in manası: yarıldı/fışkırtıldı; **سُجِرَتْ**’in manası: dolduruldu.

Ve denildi: suları ateşler kılındı; onunla ateş ehli azap görür.

Leys dedi: **الساجِرُ**: her şeyi dolduran seldir.

Dedi: **السَّجَرُ** ve **السُّجرَةُ**: gözde, beyazında bir kızıllıktır; bazısı der ki: kızıllık mavilikle karıştığında o da **سَجْرَاء**’dır.

( Ebû Ubeyd ) : **المسْجُورُ**: sakin ve dolu, birlikte.

Leys dedi: **المُسَجَّرُ**: salıverilmiş saçtır. Ve şu okunmuştur:
إذا تَثَنّى فَرْعُهَا المُسَجَّرُ

( Ebû Ubeyd ve İbn Sikkît ) : **السَّجِيرُ**: dost; çoğulu: **سُجَرَاءُ**.

Ferrâ dedi: **المسجورُ**: suyu sütünden daha çok olan süttür.

Ebû Zeyd dedi: **المَسجُورُ** dolu olan olur; içinde hiçbir şey olmayan da olur.

Ve **لؤْلؤَة مسجورةٌ**: suyu çok olduğunda.

Ve **كلبٌ مَسْجُورٌ**: boynunda **ساجورٌ** vardır.

( Seleme, Ferrâ’dan ) dedi: **السَّجوريُّ**: ahmaktır.

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): dişi deve inledi de yavrusunun ardından coşup nağmelendiğinde: **سَجَرتْ** **تسجُرُ** **سَجْراً** denir.

Ebû Zübeyd dedi ki:
حَنَّتْ إلى برقٍ فقلتُ لها قِرِي
بعضَ الحَنِينِ فإنَّ سَجْرَكِ شَائِقِي

Ebû Zeyd dedi: Haccâc, bir âmiline yazdı: bana falanı işittirilmiş, **مُسوجَراً** olarak gönder; yani bağlanmış, zincire vurulmuş.

Ve **شَعْرٌ منسجرٌ**: yani salıverilmiş.

Ve **لؤلؤٌ مَسجورٌ**: dizisinden dağıldığında. Ve şu okunmuştur:
كَالُّلؤلؤ المسجورِ أُغفِلَ في
سِلْكِ النِّظَامِ فَخَانَهُ النَّظْمُ

Ve **سَجَرتُ الماءَ في حَلقِهِ**: onu döktüm. Muzâhim dedi:
كمَا سَجَرتْ ذا المَهْدِ أُمٌّ حَفِيَّةٌ
بِيُمْنَى يَدَيْهَا من قَدِيَ مُعَسَّلِ
**القَديُّ**: içecek ve yiyecekten tadı hoş olan.

Ve denilir: sel doldurduğunda **وَرَدْنَا ماءً سَاجِراً**. Şemmâh dedi ki:
وَأَحْمَى عليها ابْنَا يزيدَ بنِ مُسْهرٍ
بِبَطْنِ المَرَاضِ كُلَّ حِسْيٍ وسَاجِرِ

Ebû’l-Abbâs dedi: gözdeki **السَّجَرِ** hakkında ihtilaf ettiler; bazısı dedi: gözün siyahında kızıllıktır; ve denildi: gözün siyahında hafif beyazlıktır; ve denildi: sürmeyi terk etmekten gözün beyazında bir bulanıklıktır.

Ebû Saîd dedi: **بحرٌ مسجورٌ** ve **مَفْجُورٌ**.

Ve denilir: **سَجِّرْ هذا الماءَ**: yani onu istediğin yere fışkırt.

**جرس** : Leys dedi: **الجرسُ**: **المجروسِ** sesin masdarıdır; ve **الجرسُ**: sesin kendisidir. Ve **جرستُ الكلامَ**: yani onunla konuştum. Ve **جرْسُ الحَرْفِ**: onun nağmesidir. Ve iç boşluğu olan üç harfin **جُرُوس**’u yoktur; onlar **الياءُ** ve **الألِفُ** ve **الواوُ**’dur; diğer harflerin hepsi **مَجْرُوسَةٌ**’dir.

( İbn Sikkît, Asmaî’den ) dedi: **الجَرْسُ** ve **الجِرْسُ**: sestir.

Denilir: kuş **أجرَسَ** etti; geçişinin sesi işitildiğinde.

Ve yırtıcı hayvan beni **أَجْرَسنيِ**: sesimi işittiğinde.

Ve mahalle **أجرَسَ** etti: bir şeyin **جَرْسِ** sesini işittiğinde. Ve şu okunmuştur:
حَتَّى إذا أجرَسَ كلُّ طائرِ
قامَتْ تُعَنْظِي بكِ سِمْعَ الحَاضِرِ

Ve hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ): ( kadınlarından bazısının evine girdi de ona bal içirdi; kadınlarından ikisi, ona hangisi girerse ona “**مَغَافيرَ** mi yedin?” demek üzere anlaşmışlardı; eğer “hayır” derse ona “öyleyse **عَسَلاً** içtin; onun arıları **العُرْفُطَ**’u **جَرَسَتْ**” derdi ); yani: yedi ve otladı.

Ve **نَحْلٌ جَوَارِسُ**: ağaç meyvesini yer. Ebû Züeyb, arıyı vasfederek dedi ki:
يَظَلُّ على الثَّمراءِ منها جَوَارس
مراضيعُ صُهْبُ الريشِ زُغبٌ رقابها
**صُهْبُ الريشِ**: kanatları sarı olanlar; **المراضيعُ**: yanında yavruları olanlar.

Ebû Ubeyd dedi: **الجَرْسُ**: yemektir; ve **جَرَسَ** **يجرِسُ**.

( İbn Sikkît ) : **الجَرَسُ**: vurulan şeydir.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( içinde **جَرَسٌ** bulunan bir kafileye melekler arkadaşlık etmez ).

Leys dedi: arı, balı **جَرساً** olarak **تجرُسُ**; ve çiçeği **جَرساً** olarak **تجرِسُ**; o, onu yalaması, sonra onu bal yapmasıdır.

Ve süs eşyası **أجرَسَ** etti: **الجَرَس** sesi gibi ses çıkardığında.

A‘câc dedi ki:
تَسمَعُ للحَلي إذا ما وَسْوَسَا
وارتَجَّ في أجيادِها وأجرَسَا
زَفْزَفَةَ الريحِ الحَصَادَ اليَبَسَا

Ve denilir: falan, falan için **مَجْرَسٌ**’tir; onun sözüyle ünsiyet ettiğinde.

Ve şu okunmuştur:
أنت لي مجرُسٌ إذا
ما نبا كلُّ مجرَسِ

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): **رجُلٌ مجرَّسٌ منجَّذٌ**: işleri tecrübe etti ve bildiğinde; ve işler onu **جرَّسَتُه**.

Ve şu okunmuştur:
مجرّساتٍ غرَّةَ الغَريرِ
بالرَّيمِ والرَّيمُ على المزجُورِ

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الجارُوسُ**: çok yiyen.

Ve **الجِرسُ**: asıldır.

Ve **الجَرسُ** ve **الجِرسُ**: sestir.

( Ebû Saîd ) : **اجْتَرَسْتُ** ve **اجْتَرَشْتُ**: yani kazandım.

**رجس** : Allah aziz ve celil dedi: ( **إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالاَنصَابُ وَالاَزْلاَمُ رِجْسٌ** ) ( Mâide: 90 ).

Zeccâc dedi: dilde **الرِّجسُ**: amelden iğrenç sayılan her şeyin adıdır; Allah bu şeyleri yermede mübalağa etti ve onları **رِجْساً** diye adlandırdı.

Ve denilir: adam **رَجُسَ** **رَجْساً**; ve **رَجِسَ** **يَرْجَسُ**: çirkin bir iş yaptığında.

Ve **الرَّجسُ** (râ’nın fethiyle): sesin şiddetidir; sanki **الرِّجسَ**: zikri çirkin olan ve çirkinlikte yükselen iştir.

Ve **وَرَعْدٌ رَجَّاسٌ**: sesi şiddetli. Ve şu okunmuştur:
وكلُّ رجَّاسٍ يسوقُ الرُّجَّسا

Dedi: **الرِّجزُ** ise **الزاي** ile: azaptır; yahut azaba götüren iştir.

İbn Sikkît dedi: **الرَّجْسُ**: gök gürültüsü sesinin masdarı ve onun çalkalanmasıdır.

Dedi: ve **الرِّجسُ**: pis şeydir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِرْجَاسُ**: kuyunun içine atılan bir taştır; sesiyle suyun dibinin miktarı ve derinliği bilinsin diye.

Leys dedi: adam **رَجُسَ** **يرجُسُ** **رَجَاسَةً**; ve o, elbette **لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ**’tur.

Şemr dedi: Ferrâ dedi: denilir: onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir; ve bir **مَرجُوسَاء** içinde; yani bir karışıklık içinde.

Ebû’l-Cedel el-A‘râbî okudu:
نحنُ صَبَحْنَا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ
بدارِ حالٍ ليلةَ الخميسِ
Dedi: **المَرجوسُ**: lanetlenmiş olandır; Müzavvez b. Muhammed’i kastetti; onu **الرِّجْسِ**’ten aldı.

( Ebû Ubeyd, Kisâî’den ): onlar işlerinde bir **مَرجُوسةٍ** içindedir; yani bir karışma ve dönüp durma içinde.

Leys dedi: **بعيرٌ رجَّاسٌ** ve **مِرجَسٌ**: yani böğürtüsü şiddetli.

Dedi: Kur’an’da **الرِّجسُ**: **الرِّجز** gibi azaptır; ve her pislik: **رِجْسٌ**’tir.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): bize bir topluluk uğradı: **رَجِسُونَ** **نَجِسُونَ** **نَضِفُونَ** **وَجِرُونَ** **صقَّارونَ**; yani kâfirler.

Ve adam **أرْجَسَ** etti: suyu **المِرجَاسِ** ile takdir ettiğinde.

Ve denildi: **الرِّجْسُ**: günah.

İbnü’l-Kelbî, Allah aziz ve celil sözü hakkında: ( **فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا** ) ( En‘âm: 145 ) dedi: **الرِّجس**: günahtır.

Mücâhid, O’nun sözü hakkında: ( **كَذاَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ** ) ( En‘âm: 125 ) dedi: içinde hayır olmayan şey.

Ebû Ca‘fer, O’nun sözü hakkında: ( **اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ** ) ( Ahzâb: 33 ) dedi: **الرِّجس**: şüphedir.

İbnü’l-Kelbî, O’nun sözü hakkında: ( **إنما الأنصاب والأزلام رجس** ) ( Mâide: 90 ) dedi: yani günah.

**سرج** : Leys dedi: **السَّرجُ**: binitin eyeri.

Denilir: onu **أسرَجتُه** **إسراجاً**.

Ve onu yapan: **سرَّاجٌ**.

Ve onun mesleği: **السِّراجَةُ**.

Ve **السِّراجُ**: geceleyin parlayan parlaktır.

Ve ben **السِّرَاجَ**’ı **إسراجاً** olarak yaktım.

Ve **المَسْرَجَةُ**: **المِسْرَجَةُ**’nin üzerine konulduğu şeydir.

Ve **المِسْرَجَةُ**: fitilin içine konulduğu şeydir.

Ve güneş: gündüzün **سِرَاجُ**’ıdır; ve hidayet: müminlerin **سِرَاجُ**’ıdır.

Ve denilir: Allah onun yüzünü **سرَّج** etti ve **بهَّجَهُ**; yani güzelleştirdi:

Ve onun sözünü okudu:
وفاحماً ومَرْسِناً مسرَّجا
Dedi: bununla güzelliği ve sevinci kastetti; onun basık burunlu, ortası **مسرَّجُ** olduğunu kastetmedi.

Başkası dedi: burnunu ve onun uzamasını **السَّيْفِ السُّرَيجيِّ**’ye benzetti; o, **السُّرَيجيَّاتِ** diye bilinen kılıçlardan bir türdür.

Ebû Zeyd dedi: Allah onun yüzünü **سرَّج** etti; yani güzelleştirdi.

Ve Allah’ın sözü: ( **ياأَيُّهَا النَّبِىُّ إِنَّآ أَرْسَلْنَاكَ شَاهِداً** ) ( ) ( **وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً وَدَاعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُّنِيراً** ) ( Ahzâb: 46 ).

Zeccâc dedi: O’nun sözüyle: ( **اللَّهِ بِإِذْنِهِ** ) yani apaçık bir kitap da (kastetti).

Mana: seni şahit ve aydınlatıcı bir **سِرَاجٍ** sahibi olarak gönderdik; yani aydınlatıcı bir kitap sahibi olarak: apaçık. Ve istersen **سراجاً**’yı “Allah’a davet eden” manasına nasbedilmiş kılarsın; ve apaçık bir kitap okuyan (olarak).

( Dedim ): **سراجاً**’yı Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatı kılarsan güzel olur; manası da karanlıklarda onunla yol bulunulan bir **سِرَاجٌ** gibi hidayet edici olur.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): o, elbette **السُّرجُوجَةِ** ve **السِّرجيجَةِ** bakımından kerimdir; yani tabiatça kerim.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **السَّرّاج**: yalancıdır; ve **سَرَجَ**: yani yalan söyledi.

Ve denilir: bir söz söyledi de onun üzerine bir **بأُسْرُوجَةٍ** ile **فَسَرَّجَ** etti:

( Ebû Ubeyd, Asmaî’den ): kavmin ahlakları düz olduğunda: onlar tek bir **سُرجُوجَةٍ** üzeredir ve **مَرِنٍ** ve **مَرِسٍ** (üzeredir) denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
  (رجح)  الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد:
  * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) *
  (رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
  (رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
  (رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])  (رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
  (رجل)  الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة.
  وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه.
  ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة.
  فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ.
  ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]).
  (رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
  والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
  (رجن)  الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط.
فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره.
  والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض.  (رجي)  الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء.
  فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً.
  وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة.
  قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]).
  (رجب)  الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها.
  ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ.
  ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين.
  (رجد)  الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة.
([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث).
([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476).
([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260).
([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما".
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487).
([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة:
فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق).
([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان.
([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله".
([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره".
([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288).
([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة.
([16]) في الأصل: "وبعد ذاك".
([17]) من شواهده قوله:  خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل.
([19]) انظر اللسان (رجل 287).
([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة.
([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني".
([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت".
([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547.
([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الجيم** ve ikisini üçlü yapan şeyler)

  (**رجح**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir asıldır; ağırlık/oturaklılık ve artışa delâlet eder. Denir ki: **رَجحَ** şey, o **راجِح**tır; ağır geldiği zaman; bu **الرُّجْحان**dandır. Ama **الأُرْجُوحة** kendi yerinde zikredilmiştir([1]). Ve denir ki: **أرجَحْتُ**, ağır basanı verdiğin zaman. Hadiste: “Tart ve ağır bas.” Ve dersin: Bir kavimle karşı koyuşup çekiştik de onları ağır bastık; yani onlardan daha oturaklı/ağırbaşlı idik. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; tekili **مِرجاحٌ**tır. Ve denir ki: **الأراجِيح** develerdir; yürüdüklerinde diz eklemlerinde sallanmalarından dolayı. O da babdandır; çünkü onlar sallanır ve yükleri de sallanır. Bazıları zikretti ki **الرَّجَاح** büyük kalçalı kadınmış. Ve inşad etti:
  * Ve benim hevesimden **الرُّجُح** **الأثَائثُ**([2]) *

  (**رجز**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الزاء** bir asıldır; ıztıraba delâlet eder. Ondan **الرَّجَزُ**: develerin sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürküp sıçrayınca uylukları titrer.
Ve bundan, şiirdeki **الرَّجَز**in اشتقاقı; çünkü o kesik, ıztıraplıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; hevdecin iki yanından birine, eğildiği zaman [asılır([4])]; o da sallanır. Ve **الرِّجَازة** ayrıca: hevdece asılan, onunla süslenen yündür. Ama azap olan **الرِّجْز**, ve put olan **الرِّجْز**, O’nun yüce sena’sı sözünde: ﴿**والرِّجْزَ فاهْجُرْ**﴾ [Müddessir 5], o ise ibdâl babındandır; çünkü aslı **السين**dir; zikredilmiştir.

  (**رجس**)  **الراء** ve **الجيم** ve **السين** bir asıldır; karışmaya delâlet eder. Denir: Onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedirler; yani karışıklık. Ve **الرَّجْس**: gök gürültüsünün sesidir; bu, onun dönüp durmasındandır. Aynı şekilde devenin böğürtüsü **رَجْسٌ**tur. Ve **سَحابٌ رَجّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجّاس**. İbnü’l-A‘râbî nakletti: Bu, güzel bir **رَاجِسٌ**tir; yani güzel bir gök gürültülü. Ve babdandır **الرِّجْس**: pislik; çünkü o bir bulaşma ve karışımdır.

  (**رجع**)  **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslı bir asıldır; ردّ ve tekrar’a delâlet eder. Dersin: **رَجَع** **يرجع** **رُجوعاً**, döndüğü zaman. Ve adam karısına **رَاجَعَ**; o da **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dır. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş. Ve **الرَّاجعة**: bir deve satılır ve bedeliyle onun benzeri satın alınır; ikincisi **الراجعة**dır. Ve geri alınmıştır: **ارتُجِعَتْ**. Hadiste: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde hörgüçlü bir dişi deve gördü; onu sordu; sadaka toplayan dedi ki: Ben onu develer karşılığında geri aldım: **ارتَجعتُها بإِبلٍ**.” Bunun adı **الرِّجْعة**dır. Dedi ki:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا **رِجْعَةٌ** ولا جَلَبُ([5])
Ve dersin: Ona şunu verdim, sonra onu geri aldım: **ارتجعتُه**; bu da manasıyla sahihdir. Şair dedi([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ
Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ailesine döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: binek hayvanının yürüyüşte iki elini geri atışı. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şey. Ve **المرجوع**: mektubun cevabı. Humeyd dedi:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ **رَجْعاً** لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])
Ve adam elini ok kılıfına geri soktu: **أرْجَعَ**; bir ok almak için. Bu, Hüzeli’nin sözüdür([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun sürüsünden ayrıldıktan sonra dönüşü. Ve **الرَّجيع**: geviş; çünkü çiğnemesi tekrar ettirilir. A‘şâ dedi:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا **الرَّجِيعَ** فيها عَلاَقُ([10])
Ve binek hayvanlarından **الرَّجِيع**: onu bir seferden sefere geri çevirdiğin şey. Ve develer **أَرجَعَتِ**, zayıf iken semirdikleri ve halleri güzelleştiği zaman; bu, onların ilk hallerine dönüşüdür. Ama **الرَّجْع** [ise] yağıştır; O’nun yüce ve aziz sözünde yağmur: ﴿**وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ**﴾ [Târık 11]; çünkü o yağdırır ve döker, sonra döner de yağdırır. Ve dedi:
وجاءت سِلْتمٌ لا **رَجْعَ** فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])

  (**رجف**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء** bir asıldır; ıztıraba delâlet eder. Denir: Yer ve kalp **رجَفَتِ**. Ve deniz, ıztırabından dolayı **رَجّافٌ**tır. Ve insanlar bir şey hakkında **أَرْجَفَ** ettiler; içine daldıkları ve çalkalanıp karıştıkları zaman.

  (**رجل**)  **الراء** ve **الجيم** ve **اللام**: babının çoğu, her ayak sahibinin ayağı olan uzva delâlet eder. Sonra bunun ardından ondan ayrılan kelimeler olur. Babın çoğu **الرِّجل**: insanın ve başkasının ayağıdır. Ve **الرَّجْل**: yaya askerlerdir. Onlara **رَجْلاً** denilmiştir; çünkü ayakları üzerinde yürürler. Ve **الرُّجَّال** ve **الرَُّجَالَى**: erkeklerdir. Ve **الرَّجْلانُ**: yaya olan; cemaat **رَجْلى**. Dedi ki:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])
**رَجَلْتُ** koyunu: onu ayağından astım. Ve denir: Bu, falanın **رِجْلِ** üzerindeydi; yani onun zamanında. Ve binek hayvanlarından **الأرجَل**: diğer ayaklarının siyahlığıyla birlikte iki ayağından birinin beyaz olduğu; bu hoş görülmez([13]). Ve **الأرجَلُ**: ayağı büyük olan. Ve adam **رَجِيلٌ** ve **ذُو رُجْلَةٍ**; yani yürümeye güçlü. Ve **رَجِلْتُ** **أَرْجَل** **رَجَلاً**. Ve **ترَجَّلْتُ** kuyuda([14]); yani oraya, sarkıtılmadan indiğin zaman. Ve at **ارتَجَلَ** **ارتجالاً**; boyun hareketini hızlı yürüyüşle karıştırdığı zaman([15]). Ve sütten kesilmemiş yavruyu **أرْجَلْتُ**: onu annesiyle yürür halde bıraktım; dilediği zaman emer. Ve denir: **راجِلٌ** açıkça **بَيِّن الرُّجْلَة**.

  Ve adamı **ارتَجَلْتُ**: ayağından tuttum. Halîl dedi: Yayın **رِجْل**i: onun üst ucu; ve kuşun **رِجْل**i: damganın bir türü. Ve karganın **رِجْل**i: dişi develerin meme başlarını bağlamanın bir türü. Ve **حَرَّةٌ رَجْلاء**: yürüyüşün zor olduğu yer. Bunların hepsi, zikrettiğimiz baba döner.

  Ve ondan ayrılan şeylerden([16]) **الرّجُل**: erkeklerden bir tek kişi; bazen kadına da **الرَّجُلَة** derler([17]). Ve asıldan ayrılan şeylerden yine **الرِّجْلة**: ona **البَقْلة الحَمْقاء** denilen şeydir. Dediler ki: Ona “hamkā” denilmiştir; çünkü ancak suyun aktığı yerde biter. Ve bir kavim dedi: Bilakis **الرِّجَل**([18]) su akıntı yollarıdır; tekili **رِجْلَة**.

  Ama onların sözü: Gün yükseldiği zaman **تَرجّل النهار**; bu birinci babdandır; sanki bir استعارةdır; yani ayağı üzerine kalktı. Aynı şekilde **رَجَّلْت** saçı; bu da bundandır; sanki güçlendirildi. Ve **المِرْجَلُ** da bundan türemiştir; çünkü dikildiği zaman sanki bir ayak üzerine dikilmiş gibidir.

  Ve bu asıllardan ayrılan şeylerden, Ümevî’nin rivayet ettiğidir; dedi ki: Koyunlar birbiri ardınca doğurduğu zaman: Onları **الرُّجَيْلاَء** doğurttum derler([19]).

  (**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; o da [taşlarla] atmadır, sonra bu ödünç alınır. Ondan **الرِّجام**: taşlardır. Denir: Falan **رُجم** edildi; taşlarla vurulduğu zaman. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; çamur çalkalanır, ta kabarıncaya kadar; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir([20]). Ve **الرُّجْمَة**: kabirdir; kabir üzerine toplanıp tümsek yapılması için bir araya getirilen taşlardır denir. Hadiste: “Kabrimi taşlamayın: **لا تُرَجِّمُوا قَبْري**”; yani üzerine taşlar koymayın; onu düz bırakın. Bazıları dedi: **الرّجام** bir taştır; kovayı çeken ipin ucuna bağlanır; onun daha hızlı inişi için.

  Bundan ödünç alınan, onların sözü: Falanı sözle **رَجَمْتُ**; yani ona sövdüğün zaman. Ve Allah عزّ وجلّ’ün İbrahim عليه السلام kıssasında hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿**لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ**﴾ [Meryem 46] yani sana söveceğim; sanki ona sövdüğünde onu sözle taşlamış olur; yani onunla vurmuş olur; nasıl ki insan taşlarla taşlanır. Bir kavim dedi: **لأرجُمَنَّك**: seni öldüreceğim. Mana birincisine yakındır.

  (**رجن**)  **الراء** ve **الجيم** ve **النون** iki asıldır: biri ikamet, diğeri karışma.
Birincisi onların sözü: Mekânda **رَجَنَ** **رُجُوناً**: ikamet etti. Ve **الرَّاجِن**: kuş ve başkasından, alışmış olan.
İkincisi onların sözü: İşleri **ارْتَجَنَ**: karıştı. Bu, onların sözü: Kaymak **ارْتَجَنَتِ**; çalkalamada bozulduğu zaman, cümlesindendir.

  (**رجي**)  **الراء** ve **الجيم** ve illetli harf iki ayrı asıldır; birisi ümide, diğeri şeyin bir yanına delâlet eder.
Birincisi **الرَّجاءُ**dur; o, ümittir. Denir: İşi **رجَوت**; onu **أرجُوه** **رجاءً**. Sonra bunda genişletilir; bazen korku, **الرَّجاء** ile ifade edilir. Allah تعالى dedi: ﴿**مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً**﴾ [Nûh 13]; yani O’nun azametinden korkmuyorsunuz. Ve insanlar derler: **ما أرجو**; yani aldırmam. Âyeti bunun üzerine tefsir ettiler ve söyleyenin sözünü zikrettiler:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])
Dediler ki: manası, aldırmadı. Ve kısrağa, doğumu yaklaştığı zaman denir: **قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً**.

  Ama diğeri **الرَّجَا**dır, maksûr: kuyunun yanı; her yan **رَجاً**dır. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿**وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا**﴾ [Hâkka 17]. Tesniyesi **الرَّجَوَانِ**. Dedi ki:
فلا يُرْمَى بيَ **الرَّجَوَانِ** إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])
Ama hemzeli olana gelince, o geciktirmeye delâlet eder. Denir: Şeyi **أرجأْتُ**: onu geciktirdim. Allah جلّ ثناؤُه dedi: ﴿**تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ**﴾ [Ahzâb 51]; bundan dolayı **المُرْجئة** isimlendirildi.
Şeybânî dedi: **أَرْجَأَتْ**([23]).

  (**رجب**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle desteklemeye ve onu kuvvetlendirmeye delâlet eder. Ondan **الترجِيب**: ağacın yükü çoğaldığında, dalları kırılmasın diye desteklenmesidir. Ondan Ensârî’nin hadisi([24]): “Ben onun kaşındıran küçük kütüğüyüm, ve onun desteklenmiş küçük hurma fidanıyım: **عُذَيْقُها المرجَّب**([25])”; görüşüne, hurma ağacının kendisiyle desteklendiği **الرُّجْبة**ye dayanması gibi dayanılmak istiyor.

  Ve bu babdandır: Şeyi **رجَّبْتُ**; yani onu büyüttüm. Sanki onu işin için dayandığın bir direk yaptın; denir: O, elbette **لمُرَجَّب**tir. Şeybânî’nin naklettiği de buna yakındır; dedi: **الرَّجْبُ**: heybet. Denir: İşi **رَجَبْتُ**; ondan korkup çekindiğin zaman. Bunun aslı, büyütmeden zikrettiğimizdir; büyütme de, zikrettiğimiz yüceltilmiş efendiye döner; sanki o, dayanılan ve güvenilen gibidir. Söz, açıkladığımız üzere, bir kısmı bir kısmından dallanır. Ve babdandır **رَجَبٌ**; çünkü onlar onu büyütürlerdi; şeriat da onu büyütmüştür. Şa‘bân’ı ona kattıklarında **رجَبانِ** derler.

  Babdan ayrılan şeylerden **الأرْجاب**: bağırsaklardır. Denir ki: Lafzından tekili yoktur. Ama **الرّواجب** parmak eklemleridir; denir ki: bilakis **الراجبة**, iki **بُرْجُمة** arasındaki, iki eklem arasındaki **السُّلامَى**dandır.

  (**رجد**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi. Dediler ki: **الإرجاد**: **الإرعاد**dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرجس: الشيء القذر، يقال: رجل رجس، ورجال أرجاس. قال تعالى: ﴿رجس من عمل الشيطان﴾ [المائدة/90]، والرجس يكون على أربعة أوجه: إما من حيث الطبع؛ وإما من جهة العقل؛ وإما من جهة الشرع؛ وإما من كل ذلك كالميتة، فإن الميتة تعاف طبعا وعقلا وشرعا، والرجس من جهة الشرع: الخمر والميسر، وقيل: إن ذلك رجس من جهة العقل، وعلى ذلك نبه بقوله تعالى: ﴿وإثمهما أكبر من نفعهما﴾ [البقرة/219]، لأن كل ما يوفي إثمه على نفعه فالعقل يقتضي تجنبه، وجعل الكافرين رجسا من حيث إن الشرك بالعقل أقبح الأشياء، قال تعالى: ﴿وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم﴾ [التوبة/125]، وقوله تعالى: ﴿ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون﴾ [يونس/100]، قيل: الرجس: النتن، وقيل: العذاب (وهذا قول قتادة، انظر: الدر المنثور 4/394)، وذلك كقوله: ﴿إنما المشركون نجس﴾ [التوبة/28]، وقال: ﴿أو لحم خنزير فإنه رجس﴾ [الأنعام/145]، وذلك من حيث الشرع، وقيل: رجس ورجز للصوت الشديد، وبعير رجاس: شديد الهدير، وغمام راجس رجاس: شديد الرعد.

##### Türkçe

- **الرجس**: pis şey; denir ki: **رجل رجس** (pis adam), ve **رجال أرجاس** (pis adamlar). Yüce Allah dedi ki: ﴿**رجس من عمل الشيطان**﴾ [المائدة/90]; ve **الرجس** dört vech üzere olur: ya tabiat bakımından; ya akıl cihetinden; ya şeriat cihetinden; ya da bütün bunlardan, **الميتة** gibi; çünkü **الميتة** tabiatça, akılca ve şeriatça tiksinilir. Ve şeriat cihetinden **الرجس**: **الخمر** ve **الميسر**’dir. Ve denildi ki: Şüphesiz bu, akıl cihetinden **رجس**’tir; ve buna Yüce Allah’ın şu sözüyle dikkat çekti: ﴿**وإثمهما أكبر من نفعهما**﴾ [البقرة/219]; çünkü her ne ki günahı faydasına galip gelirse, akıl ondan kaçınmayı gerektirir. Ve kâfirleri, şirk akıl bakımından şeylerin en çirkini olduğundan, **رجس** kıldı. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم**﴾ [التوبة/125]; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون**﴾ [يونس/100]. Denildi ki: **الرجس**: kokuşmuşluk; ve denildi ki: azap (bu, Katâde’nin sözüdür; bkz.: الدر المنثور 4/394). Ve bu, şu sözü gibidir: ﴿**إنما المشركون نجس**﴾ [التوبة/28]. Ve dedi: ﴿**أو لحم خنزير فإنه رجس**﴾ [الأنعام/145]; ve bu, şeriat bakımındandır. Ve denildi ki: şiddetli ses için **رجس** ve **رجز**. Ve **بعير رجاس**: böğürtüsü şiddetli. Ve **غمام راجس رجاس**: gök gürültüsü şiddetli.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ج س
شيء رجس‏.‏
وقد رجس ورجس رجاسة‏.‏
ورجست السماء رجساً وارتجست‏:‏ قصفت بالرعـد‏.‏
وسمعـت رجـس الرعـد ورجـس الهديـر‏.‏
وسحاب رجّاس وراجس ومرتجس‏.‏
وعفت الديار الغمام الرواجس والرياح الروامس‏.‏
والناس في مرجوسـة أي فـي اختلـاط قـد ارتجس عليهم أمرهم‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ ‏"‏ فاجتنبوا الرجس من الأوثان ‏"‏‏.‏
و ‏"‏ وقع عليكم من ربكم رجس وغضب ‏"‏ أي عذاب لأنّه جزاء ما استعير له اسم الرِّجس.

##### Türkçe

ر ج س
Bir şey **رِجْس**’tir.
Ve **رَجِسَ** ve **رَجُسَ**; **رَجَاسَة** (ile).
Ve gök **رَجَسًا** ile **رَجَسَتْ** ve **اِرْتَجَسَتْ**: gök gürültüsüyle çatırdadı.
Ve gök gürültüsünün **رَجْس**’ini ve uğultunun **رَجْس**’ini işittim.
Ve **رَجَّاس** ve **رَاجِس** ve **مُرْتَجِس** bulut (vardır).
Ve diyarları, **الرَّوَاجِس** bulut ve **الرَّوَامِس** rüzgâr sildi.
Ve insanlar bir **مَرْجُوسَة** içindedir; yani bir karışıklık içindedir; işlerinde, onlara karşı, işleri **اِرْتَجَسَ** olmuştur.
Ve mecazdandır: “Öyleyse putlardan **الرِّجْس**’ten sakının.”
Ve “Rabbinizden üzerinize **رِجْس** ve gazap düştü”; yani azap; çünkü o, kendisi için **الرِّجْس** adı ödünç alınmış olan şeyin cezasıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّجْسُ: القَذَرُ، وقيل: الشيء القَذِرُ. ورَجُسَ الشيءُ يَرْجُسُ رَجاسَةً، وإِنه لَرِجْسٌ مَرْجُوس، وكلُّ قَذَر رِجْسٌ. ورجل مَرْجوسٌ ورِجْسٌ: نِجْسٌ، ورَجِسٌ: نَجِسٌ؛ قال ابن دريد: وأَحسبهم قد نالوا رَجَسٌ نَجَسٌ، وهي الرَّجاسَةُ والنَّجاسَة. وفي الحديث: أَعوذ بك من الرَّجْسِ النَجْسِ؛ الرِّجْسُ: القذر، وقد يعبر به عن الحرام والفعل القبيح والعذاب واللعنة والكفر، والمراد في هذا الحديث الأَول. قال الفراء: إِذا بدأُوا بالرَّجْسِ ثم أَتبعوه النِّجْسَ، كسروا الجيم، وإِذا بدأُوا بالنجس ولم يذكروا معه الرِّجْس فتحوا الجيم والنون؛ ومنه الحديث: نهى أَن يُسْتَنْجَى بِرَوْثَةٍ، وقال: إِنها رِجْسٌ أَي مُسْتَقْذَرَة. والرِّجْس: العذاب كالرِّجز. التهذيب: وأَما الرِّجْزُ فالعذاب والعمل الذي يؤدي إِلى العذاب. والرِّجْسُ في القرآن: العذاب كالرِّجْز. وجاء في دعاء الوتر: وأَنْزِلْ عليهم رِجْسَك وعذابك؛ قال أَبو منصور: الرجس ههنا بمعنى الرجز، وهو العذاب، قلبت الزاي سيناً، كما قيل الأَسد والأَزد. وقال الفراء في قوله تعالى: ويَجْعَلُ الرِّجْسَ على الذين لا يعقلون؛ إِنه العقاب والغضب، وهو مضارع لقوله الرجز، قال: ولعلها لغتان. وقال ابن الكلبي في قوله تعالى: فإِنه رِجْسٌ؛ الرجس: المَأْتَمُ، وقال مجاهد كذلك يجعل اللَّه الرجس، قال: ما لا خير فيه، قال أَبو جعفر: إِنما يريد اللَّه ليذهب عنكم الرِّجْسَ أَهلَ البيت ويُطَهِّرَكم، قال: الرجل الشك. ابن الأَعرابي: مرَّ بنا جماعى رَجِسُون نَجِسُون أَي كفار. وفي التنزيل العزيز: إِنما الخمر والميسر والأَنصابُ والأَزْلامُ رِجْسٌ من عمل الشيطان فاجتنبوه؛ قال الزجاج: الرِّجْسُ في اللغة اسم لكل ما استقذر من عمل فبالغ اللَّه تعالى في ذم هذه الأَشياء وسماها رِجْساً.
ويقال: رَجُسَ الرجل رَجَساً ورَجِسَ يَرْجَسُ إِذا عَمِلَ عملاً قبيحاً. والرَّجْسُ، بالفتح: شدة الصوت، فكأَنَّ الرِّجْسَ العمل الذي يقبح ذكره ويرتفع في القبح. وقال ابن الكلبي: رِجْسٌ من عمل الشيطان أَي مَأْثَمٌ؛ قال ابن السكيت: الرَّجْسُ، مصدر، صوتُ الرَّعد وتَمَخُّضُه. غيره: الرَّجْسُ، بالفتح، الصوت الشديد من الرعد ومن هدير البعير. ورجَسَت السماء تَرْجُسُ إِذا رَعَدَتْ وتَمَخَّضَتْ، وارتجَسَتْ مثله. وفي حديث سَطِيح: لما وُلِدَ رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ارْتَجَسَ إِيوان كِسْرَى أَي اضطرب وتحرك حركة سمع لها صوت. وفي الحديث: إِذا كان أَحدكم في الصلاة فوجد رِجْساً أَو رِجْزاً فلا ينصرف حتى يسمع صوتاً أَو يَجِدَ ريحاً. ورِجْسُ الشيطان: وَسْوَسَتُه. والرَّجْسُ والرَّجْسَةُ والرَّجَسانُ والارْتِجاسُ: صوت الشيء المختلط العظيم كالجيش والسيل والرعد. رَجَسَ يَرْجُسُ رَجْساً، فهو راجِسٌ ورَجَّاسٌ. ويقال: سحاب ورعد رَجَّاسٌ شديد الصوت، وهذا راجِسٌ حَسَن أَي راعِدٌ حسن؛ قال:
وكلُّ رَجَّاسٍ يَسُوقُ الرُجَّسا،
من السُيولِ والسَّحاب المُرَّسا
يعني التي تَمْتَرِسُ الأَرض فَتَجْرُف ما عليها. وبعير رَجَّاس ومِرْجسٌ أَي شديد الهَدير. وناقة رَجْساء الحَنِين: متتابعته؛ حكاه ابن الأَعرابي، وأَنشد:
يَتْبَعْنَ رَجْساءَ الحَنِين بَيْهَسا،
تَرى بأَعْلى فَخِذَيْها عَبَسا،
مثلَ خَلُوقِ الفارِسِيِّ أَعْرَسا
ورَجْسُ البعير: هَديرُه؛ عن اللحياني؛ قال رؤبة:
بِرَجْسِ بَخْباخِ الهَديرِ البَهْبَهِ
وهم في مَرْجُوسَة من أَمرهم وفي مَرْجُوساء أَي في التباس واختلاط ودَوَرانٍ؛ وأَنشد:
نحن صَبَحْنا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ،
بذاتِ خالٍ، ليلةً الخَمِيسِ
والمِرْجاسُ: حجر يطرح في جوف البئر يُقَدَّر به ماؤها ويعلم به قَدْرُ قعر الماء وعُمْقه؛ قاله ابن سيده، والمعروف المِرْداسُ. وأَرْجَسَ الرجلُ: إِذا قدََّّر الماء بالمِرْجاس. الجوهري: المِرْجاسُ حجر يُشَدُّ في طرف الحبل ثم يُدْلى في البئر فتُمْخَض الحَمْأَة حتى تَثُور ثم يُسْتقى ذلك الماء فتنقى البئر؛ قال الشاعر:
إِذا رَأَوْا كَريهةً يَرْمُونَ بي،
رَمْيَكَ بالمِرْجاسِ في قَعْرِ الطَّوي
والنَّرْجِسُ: من الرياحين، معرّب، والنون زائدة لأَنه ليس في كلامهم فَعْلِلٌ وفي الكلام نَفْعِل، قاله أَبو علي. ويقال: النَّرْجِسُ، فإِن سميت رجلاً بنَرْجِس لم تصرفه لأَنه نَفْعِلُ كنَجْلِسُ ونَجْرِس، وليس برباعي، لأَنه ليس في الكلام مثل جَعْفر فإِن سميته بًنِرْجِسٍ صرفته لأَنه على زنة فِعْلِلٍ، فهو رباعي كهِجْرِس؛ قال الجوهري: ولو كان في الأَسماء شيء على مثال فَعلِل لصرفناه كما صرفنا نَهْشَلاً لأَن في الأَسماء فَعْللاً مثل جَعْفَرٍ.

##### Türkçe

**الرِّجْسُ**: pisliktir; ve denildi ki: pis olan şeydir. Ve şey **رَجُسَ**
**يَرْجُسُ** **رَجاسَةً**; ve şüphesiz o, **رِجْسٌ مَرْجُوس**’tur; ve her pislik **رِجْسٌ**’tir. Ve adam
**مَرْجوسٌ** ve **رِجْسٌ**: **نِجْسٌ** (necis); ve **رَجِسٌ**: **نَجِسٌ** (necis); İbn Düreyd dedi: ve sanırım onlar
**رَجَسٌ نَجَسٌ**’e erişmişlerdir; ve o, **الرَّجاسَةُ** ve **النَّجاسَة**’dir. Hadiste: “Sana sığınırım
**الرَّجْسِ النَجْسِ**’ten”; **الرِّجْسُ**: pisliktir; ve onunla haramdan, çirkin fiilden,
azaptan, lanetten ve küfürden de ibare edilir; ve bu hadiste murad birincisidir. Ferrâ dedi: eğer
**الرَّجْسِ** ile başlarlar sonra ona **النِّجْسَ**’i eklerlerse, **الجيم**’i kesrelerler; ve eğer
**النجس** ile başlarlar ve onunla birlikte **الرِّجْس**’i zikretmezlerse **الجيم**’i ve **النون**’u fetha ederler; bundan da hadistir: bir
**رَوْثَةٍ** ile istinca edilmesini yasakladı ve dedi: “Şüphesiz o **رِجْسٌ**’tir” yani iğrenç görülendir.
Ve **الرِّجْس**: **الرِّجز** gibi azaptır. **التهذيب**: **الرِّجْزُ** ise azaptır ve azaba götüren ameldir.
Ve Kur’an’da **الرِّجْسُ**: **الرِّجز** gibi azaptır. Ve vitir duasında geldi:
“Ve üzerlerine **رِجْسَك**’i ve azabını indir”; Ebû Mansûr dedi: **الرجس** burada
**الرجز** manasındadır; ve o azaptır; **الزاي** **سين**’e çevrilmiştir; nasıl ki **الأَسد** ve **الأَزد** denildi. Ferrâ,
Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve **الرِّجْسَ**’i akletmeyenlerin üzerine kılar”; dedi ki: o ceza
ve gazaptır; ve o, **الرجز** sözüne muzaridir; dedi ki: belki de ikisi iki lehçedir. İbnü’l-Kelbî,
Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Şüphesiz o **رِجْسٌ**’tir”; **الرجس**: **المَأْتَمُ**’dur; Mücâhid de: Allah
**الرجس**’i böyle kılar, dedi; dedi ki: içinde hayır olmayan şeydir. Ebû Ca‘fer dedi: ancak Allah
sizden **الرِّجْسَ**’i, ey ev halkı, gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister; dedi ki: **الرجل** şüphedir. İbnü’l-A‘râbî:
Bize **جماعى** geçti, **رَجِسُون نَجِسُون**; yani kâfirler. Aziz tenzilde: “Ancak
şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları **رِجْسٌ**’tir, şeytanın işindendir; ondan kaçının”; Zeccâc dedi:
dilde **الرِّجْسُ**, amelden iğrenç görülen her şeyin adıdır; böylece Allah
Teâlâ bu şeyleri yermede mübalağa etti ve onları **رِجْساً** diye adlandırdı.

Ve denilir: adam **رَجُسَ** **رَجَساً** ve **رَجِسَ يَرْجَسُ**; çirkin bir iş işlediği zaman. Ve **الرَّجْسُ**,
fetha ile: sesin şiddetidir; sanki **الرِّجْسَ**, zikri çirkinleşen ve çirkinlikte yükselen ameldir. İbnü’l-Kelbî dedi:
“Şeytanın işinden **رِجْسٌ**” yani **مَأْثَمٌ** (günah); İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجْسُ**,
mastardır; gök gürültüsünün sesi ve onun **تَمَخُّضُه**’udur. Başkası: **الرَّجْسُ**,
fetha ile, gök gürültüsünden ve devenin böğürmesinden şiddetli sestir. Ve gök **رجَسَت**
**تَرْجُسُ**; şimşek çakıp gürlediği ve **تَمَخَّضَتْ** ettiği zaman; ve **ارتجَسَتْ** de onun gibidir. Satîh hadîsinde:
Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, doğduğunda, **إِيوان
كِسْرَى** **ارْتَجَسَ**; yani sarsıldı ve bir ses işitilecek bir hareketle hareket etti. Hadiste:
“Biriniz namazda iken **رِجْساً** yahut **رِجْزاً** bulursa, bir ses işitinceye yahut
bir koku buluncaya kadar dönmesin.” Ve **رِجْسُ الشيطان**: onun vesvesesidir. Ve **الرَّجْسُ** ve **الرَّجْسَةُ** ve **الرَّجَسانُ**
ve **الارْتِجاسُ**: ordu, sel ve gök gürültüsü gibi karışık büyük şeyin sesidir. **رَجَسَ**
**يَرْجُسُ** **رَجْساً**; o hâlde o **راجِسٌ** ve **رَجَّاسٌ**’tır. Ve denilir: **سحاب** ve **رعد** **رَجَّاسٌ**,
şiddetli sesli; ve bu **راجِسٌ حَسَن** yani güzel gürleyen; dedi ki:
وكلُّ رَجَّاسٍ يَسُوقُ الرُجَّسا،
من السُيولِ والسَّحاب المُرَّسا
yani yeri **تَمْتَرِسُ** eden, böylece üzerindekini süpürüp götürenler. Ve deve **رَجَّاس**
ve **مِرْجسٌ**; yani şiddetli böğürüşlü. Ve dişi deve **رَجْساء الحَنِين**: onun ardı ardınalığıdır; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; ve inşad etti:
يَتْبَعْنَ رَجْساءَ الحَنِين بَيْهَسا،
تَرى بأَعْلى فَخِذَيْها عَبَسا،
مثلَ خَلُوقِ الفارِسِيِّ أَعْرَسا
Ve devenin **رَجْسُ**’u: onun böğürüşüdür; Lihyânî’den; Rü’be dedi:
بِرَجْسِ بَخْباخِ الهَديرِ البَهْبَهِ
Ve onlar işlerinden bir **مَرْجُوسَة** içindedirler ve bir **مَرْجُوساء** içindedirler; yani bir karışıklık, ihtilat
ve dönüp durma içinde; ve inşad etti:
نحن صَبَحْنا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ،
بذاتِ خالٍ، ليلةً الخَمِيسِ
Ve **المِرْجاسُ**: kuyunun içine atılan bir taştır; onunla suyu takdir ederler ve onunla
suyun dibinin miktarı ve derinliği bilinir; bunu İbn Sîde söyledi; ve bilinen **المِرْداسُ**’tır. Ve adam
**أَرْجَسَ**: **المِرْجاس** ile suyu takdir ettiği zaman. Cevherî: **المِرْجاسُ**, ipin ucuna bağlanan bir taştır,
sonra kuyuya salınır; böylece çamuru çalkalar, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir, böylece kuyu temizlenir; şair dedi:
إِذا رَأَوْا كَريهةً يَرْمُونَ بي،
رَمْيَكَ بالمِرْجاسِ في قَعْرِ الطَّوي
Ve **النَّرْجِسُ**: reyhanlardandır; mu‘arrebdir; ve **النون** ziyadedir; çünkü onların كلامında
**فَعْلِلٌ** yoktur; ve كلامda **نَفْعِل** vardır; bunu Ebû Ali söyledi. Ve denilir: **النَّرْجِسُ**; eğer
bir adamı **نَرْجِس** diye isimlendirirsen onu tenvinli çekmezsin; çünkü o **نَفْعِلُ**’dür; **نَجْلِسُ** ve **نَجْرِس** gibi; ve
dörtlü değildir; çünkü كلامda **جَعْفر** gibi bir misal yoktur; eğer onu **بًنِرْجِسٍ** diye isimlendirirsen onu çekersin; çünkü o
**فِعْلِلٍ** vezni üzerinedir; o hâlde o dörtlüdür, **هِجْرِس** gibi. Cevherî dedi: eğer isimlerde
**فَعلِل** misali üzere bir şey olsaydı, onu çekerdik; nasıl ki **نَهْشَلاً**’ı çektik; çünkü isimlerde
**فَعْللاً** vardır, **جَعْفَرٍ** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ج س * * الرِّجْسُ * القذر وقال الفرّاء في قوله تعالى ﴿ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون﴾ إنه العقاب والغضب وهو مضارع لقوله الرجز قال ولعلهما لغتان أُبدلت السين زايا كما قيل للأسد الأزد و * النَّرْجِسُ * معرب والنون زائدة

##### Türkçe

* ر ج س * * **الرِّجْسُ** * pisliktir. Ferrâ, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ﴿ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون﴾ dedi ki: O, azap ve gazaptır; ve **الرجز** sözüne kıyasla (ona) muzâri‘dir. Dedi ki: Belki de ikisi iki lehçedir; **السين** **زاي**’a ibdâl edilmiştir; nitekim aslan için **الأزد** denildiği gibi. Ve * **النَّرْجِسُ** * mu‘arrebdir; **النون** zâiddir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رجست السماء ترجس رجسا، إذا رعدت شديدا وتمخضت، كارتجست. وفي الأساس: قصفت بالرعد. ورجس البعير: هدر وقيل: الرجس: الصوت الشديد في الهدير.
 ورجس فلان رجسا: قدر الماء أي ماء البئر، بالمرجاس، كأرجس إرجاسا. وسحاب راجس ورجاس، ككتان، ومرتجس: شديد الصوت، وكذلك الرعد، تقول: عفت الديار الغمائم الرواجس، والرياح الروامس. وبعير رجوس، كصبور، ومرجس، كمنبر، ورجاس، ككتان: شديد الهدير. وناقة رجساء الحنين: متتابعته، حكاه ابن الأعرابي وأنشد:
  يتبعن رجساء الحنين بيهسا
  ترى بأعلى فخذيهأ عبسا
  مثل خلوق الفارسي أعرسا والرجاس كشداد: البحر، سمي به لصوت موجه، أو لارتجاسه واضطرابه، كما سمي رجافا، لارتجافه. ويقال: هم في مرجوسة من أمرهم، وفي مرجوساء، أي في اختلاط والتباس ودوران. والمرجاس، بالكسر: حجر يشد في طرف حبل ثم يدلى في البئر فتمخض الحمأة حتى تثور ثم يستقى ذلك الماء فتنقى البئر، كذا في الصحاح، ومنه قول الشاعر:
  إذا رأوا كـريهة يرمـون بــي                      رميك بالمرجاس في قعر الطوي أو هو حجر يرمى فيها ليعلم بصوته عمقها وقدر قعرها، أو ليعلم أفيها ماء أم لا، نقله ابن الأعرابي. قال ابن سيده: والمعروف المرداس. والراجس: من يرمي به، كالمرجس:

  والرجس، بالكسر: القذر، أو الشيء القذر، ويحرك، وتفتح الراء وتكسر الجيم، يقال: رجس نجس ورجس نجس، قال ابن دريد: وأحسبهم قالوا: رجس نجس، وقال الفراء: إذا بدءوا بالرجس ثم أتبعوه النجس كسروا النون، وإذا بدءوا بالنجس، ولم يذكروا معه الرجس فتحوا الجيم والنون. وقال ابن الكلبي في قوله تعالى:  فإنه رجس أو فسقا  وكذا في قوله تعالى:  رجس من عمل الشيطان  قال: الرجس: المأثم. وقال الزجاج: الرجس: كل ما استقذر من العمل، بالغ الله تعالى في ذم هذه الأشياء فسماها رجسا. والرجس: العذاب. والعمل المؤدي إلى العذاب، وفي التهذيب: وأما الرجز: فالعذاب، والعمل الذي يؤدي إلى العذاب، والرجس: العذاب، كالرجز، قلبت الزاي سينا، كما قيل: الأسد والأزد. وجعله الزمخشري مجازا، وقال: لأنه جزاء ما استعير له اسم الرجس. وقال أبو جعفر في قوله تعالى:  إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس  أي الشك.
 وقال الفراء في قوله تعالى:  ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون  إنه العقاب والغضب، وهو مضارع لقوله الرجز قال: ولعلهما لغتان. ورجس كفرح وكرم، رجسا ورجاسة ككرامة: عمل عملا قبيحا. والرجس، بالفتح: شدة الصوت، فكأن الرجس العمل الذي يقبح ذكره، ويرتفع في القبح. وفي التكملة: رجسه عن الأمر، يرجسه، بالضم، ويرجسه، بالكسر. رجسا عاقه وعزاه في العباب إلى ابن عباد. والنرجس، بفتح النون وكسرها، الأخير نقله الصاغاني عن أبي عمرو: من الرياحين م، أي معروف، وهو معرب: نركس. نافع شمه للزكام والصداع الباردين، ومن غريب خواصه أن أصله منقوعا في الحليب ليلتين يطلى به ذكر العنين العاجز عن الجماع فيقيمه ويفعل فعلا عجيبا، وله شروط ليس هذا محل ذكرها. في اللسان: والنون زائدة، لأنه ليس في كلامهم فعلل، وفي الكلام: نفعل، قاله أبو علي، ويقال: النرجس، فإن سميت رجلا بنرجس، لم تصرفه، لأنه نفعل، كنجلس، وليس برباعي، لأنه ليس في الكلام فعلل، وفيه فعلل مثل جعفر، فإن سميته بنرجس، صرفته؛ لأنه على وزن فعلل، فهو رباعي كهجرس. وارتجس البناء: رجف واضطرب وتحرك حركة يسمع لها صوت، ومنه: ارتجاس إيوان كسرى ليلة ولادته، صلى الله عليه وسلم. وارتجست السماء: رعدت وتمخضت للمطر، ولا يخفى أنه لو قال في أول المادة: أو تمخضت، كارتجست، لأصاب وسلم من تفريق معنى واحد في محلين. ومما يستدرك عليه: رجس الشيء يرجس رجاسة، من حد كرم، أي قذر وإنه لرجس مرجوس، ورجل مرجوس. وقد يعبر به عن الحرام واللعنة والكفر. وقال مجاهد: الرجس: ما لا خير فيه، وبه فسر قوله تعالى:  كذلك يجعل الله الرجس  . وعن ابن الأعرابي: مر بنا جماعة رجسون ونجسون، أي كفار. والرجس: الحركة الخفيفة. ومنه الحديث:  إذا كان أحدكم في الصلاة فوجد رجسا أو رجزا فلا ينصرف حتى يسمع صوتا أو يجد ريحا  . ورجس الشيطان: وسوسته. والرجس، والرجسة، والرجسان والارتجاس: صوت الشيء المختلط العظيم، كالجيش والسيل والرعد. وهذا راجس حسن، أي راعد حسن، نقله الجوهري، عن ابن الأعرابي.

##### Türkçe

**رجست السماء** **ترجس** **رجسا**: şiddetli gök gürlediği ve (yağmur için) kabarıp çalkalandığı zaman; **كارتجست** (yani: **ارتجست** gibi). **الأساس**’ta: gök gürültüsüyle çatırdadı. **ورجس البعير**: böğürdü; ve denildi ki: **الرجس**: böğürmede şiddetli sestir.

**ورجس فلان رجسا**: suyu, yani kuyu suyunu, **بالمرجاس** ile ölçtü; **كأرجس إرجاسا** (yani: **أرجس** gibi **إرجاسا**). **وسحاب راجس ورجاس** ( **ككتان** ) ve **مرتجس**: sesi şiddetli; gök gürültüsü de böyledir. Dersin ki: **عفت الديار الغمائم الرواجس، والرياح الروامس**. **وبعير رجوس** ( **كصبور** ) ve **مرجس** ( **كمنبر** ) ve **رجاس** ( **ككتان** ): böğürmesi şiddetli. **وناقـة رجساء الحنين**: inlemesinin peş peşe oluşu; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti ve şu beyti okudu:
  يتبعن **رجساء الحنين** بيهسا
  ترى بأعلى فخذيهأ عبسا
  مثل خلوق الفارسي أعرسا

**والرجاس** ( **كشداد** ): deniz; dalgasının sesi sebebiyle, yahut sarsılması ve çalkalanması sebebiyle bu ad verilmiştir; nitekim titremesi sebebiyle **رجافا** diye de adlandırılmıştır. Ve denilir ki: onlar işlerinde bir **مرجوسة** içindedirler, ve bir **مرجوساء** içindedirler; yani karışıklık, belirsizlik ve dönüp durma içindedirler. **والمرجاس** (kesre ile): ipin ucuna bağlanan, sonra kuyuya sarkıtılan taş; çamuru çalkalar, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir; **الصحاح**’ta böyledir. Ondandır şairin sözü:
  إذا رأوا كـريهة يرمـون بــي                      رميك **بالمرجاس** في قعر الطوي

Yahut o, içine atılan bir taştır; sesiyle derinliği ve dibinin miktarı bilinsin diye; yahut içinde su var mı yok mu bilinsin diye; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. İbn Sîde dedi ki: bilinen **المرداس**’tır. **والراجس**: onunla atan kimse; **كالمرجس** gibi:

**والرجس** (kesre ile): pislik; yahut pis olan şey; ve harekelenir (yani: fetha ile de gelir). **وتفتح الراء وتكسر الجيم** (yani: **الرّ** fethalanır, **الجيم** kesrelenir). Denilir ki: **رجس نجس** ve **رجس نجس**. İbn Düreyd dedi ki: onların **رجس نجس** dediklerini sanıyorum. Ferrâ dedi ki: **بالرجس** ile başlayıp sonra **النجس**’i ona eklediklerinde **النون**’u kesrelerler; **بالنجس** ile başlayıp onunla birlikte **الرجس**’i zikretmediklerinde **الجيم**’i ve **النون**’u fethalarlar. İbnü’l-Kelbî, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **فإنه رجس أو فسقا** ve yine Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **رجس من عمل الشيطان** dedi ki: **الرجس**: günah. Zeccâc dedi ki: **الرجس**: amelden iğrenç görülen her şey; Yüce Allah bu şeyleri yermede mübalağa etti de onları **رجسا** diye adlandırdı. **والرجس**: azap. Ve azaba götüren amel. **التهذيب**’te: **وأما الرجز**: azaptır; ve azaba götüren ameldir. **والرجس**: azaptır; **كالرجز**; **الزاي** **سينا**ya çevrilmiştir; nitekim **الأسد** ve **الأزد** denildiği gibi. Zemahşerî onu mecaz yaptı ve dedi ki: çünkü o, kendisi için **الرجس** adı ödünç alınan şeyin cezasıdır. Ebû Ca‘fer, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس** dedi ki: yani şüphe.

Ferrâ, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون** dedi ki: o, ceza ve gazaptır; ve o, **الرجز** sözünün muzâri‘idir. Dedi ki: belki ikisi iki lehçedir. **ورجس** ( **كفرح وكرم** ), **رجسا** ve **رجاسة** ( **ككرامة** ): çirkin bir iş yaptı. **والرجس** (fetha ile): sesin şiddetidir; sanki **الرجس** (yani: çirkinliği zikredilen amel), zikri çirkinleşen ve çirkinlikte yükselen ameldir. **وفي التكملة**: **رجسه عن الأمر**: onu işten alıkoydu; **يرجسه** (damme ile) ve **يرجسه** (kesre ile). **رجسا**: onu engelledi; ve bunu **العباب**’da İbn Abbâd’a nispet etti. **والنرجس**: **النون**’un fethasıyla ve kesresiyle; ikincisini Sâgânî Ebû Amr’dan nakletti: reyhanlardan bir türdür; yani bilinen (bir bitki); ve o, Arapçalaştırılmıştır: **نركس**. Soğuk nezle ve soğuk baş ağrısına karşı koklanması faydalıdır. Garip özelliklerindendir: kökü iki gece süte yatırılmış olarak, cinsel birleşmeye güç yetiremeyen iktidarsızın tenasül uzvuna sürülür; onu kaldırır ve acayip bir etki yapar; onun şartları vardır, burası onları zikretme yeri değildir. **اللسان**’da: **النون** ziyadedir; çünkü onların sözünde **فعلل** yoktur; sözde olan **نفعل**’dir; bunu Ebû Alî söyledi. Ve denilir ki: **النرجس**; eğer bir erkeği **بنرجس** diye adlandırırsan onu tenvinli/irablı çekime sokmazsın; çünkü o **نفعل**’dir; **كنجلس** gibi; ve o dörtlü değildir; çünkü sözde **فعلل** yoktur. Ve onda **فعلل** vardır; **جعفر** gibi. Eğer onu **بنرجس** diye adlandırırsan onu çekime sokarsın; çünkü o **فعلل** vezni üzeredir; o halde o, **كهجرس** gibi dörtlüdür. **وارتجس البناء**: titredi, sarsıldı ve sesi işitilecek bir hareketle hareket etti. Ondandır: onun doğduğu gece, sallallahu aleyhi ve sellem, Kisrâ’nın eyvanının **ارتجاس**’ı. **وارتجست السماء**: gök gürledi ve yağmur için kabarıp çalkalandı. Gizli değildir ki, eğer maddenin başında: **أو تمخضت، كارتجست** deseydi, isabet eder ve tek bir manayı iki yerde ayırmaktan kurtulurdu. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجس الشيء يرجس رجاسة** ( **من حد كرم** ): yani pis oldu; ve şüphesiz o, **رجس مرجوس**’tur; ve **رجل مرجوس** (pis kimse). Ve onunla haram, lanet ve küfür de ifade edilebilir. Mücâhid dedi ki: **الرجس**: içinde hayır olmayan şeydir; ve bununla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edilmiştir: **كذلك يجعل الله الرجس**. İbnü’l-A‘râbî’den: **مر بنا جماعة رجسون ونجسون**: yani kâfirler. **والرجس**: hafif harekettir. Ondandır hadis: **إذا كان أحدكم في الصلاة فوجد رجسا أو رجزا فلا ينصرف حتى يسمع صوتا أو يجد ريحا**. **ورجس الشيطان**: onun vesvesesi. **والرجس** ve **الرجسة** ve **الرجسان** ve **الارتجاس**: karışık, büyük şeyin sesi; ordu, sel ve gök gürültüsü gibi. **وهذا راجس حسن**: yani güzel gök gürleyen; bunu Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَجَسَتِ السَّمَآءُ
1 رَجَسَتِ السَّمَآءُ ذ , (S, A, K,) aor. رَجُسَ , (S,) inf. n. رَجْسٌ, (S, A,) The sky thundered vehemently, (S, A, K,) and became in a state of commotion (S, K) preparatory to rain; (TA;) as also ↓ ارتجست. (S, A, K, * TA.) ― -b2- رَجَسَ البَعِيرُ, (K,) inf. n. as above, (A, TA,) The camel brayed: (K:) or made a vehement noise in braying. (A, * TA.) ― -b3- And رَجَسَ, inf. n. as above and رَجْسَةٌ and رَجَسَانٌ, It (a confused and great thing, such as an army, and a torrent, and thunder,) made a sound or noise; as also ↓ ارتجس. (TA: [but in this sense, only the inf. ns. are mentioned, and رَجْسَةٌ is probably an inf. n. of un.]) -A2- رَجَسَ, (K,) inf. n. رَجْسٌ, (TA,) He measured [the depth of] the water of a well with the مِرْجَاس; (K, * TA;) as also ↓ ارجس, (K,) inf. n. اـِرْجَاسٌ. (TA.) -A3- رَجَسَهُ عِنِ الأَمْرِ, aor. ُ and رَجِسَ , (O, K,) inf. n. رَجْسٌ, (O, TA,) He hindered, withheld, or prevented, him from doing the thing. (O, K.) -A4- رَجِسَ, aor. رَجَسَ , inf. n. رَجَسٌ; (Msb;) and رَجُسَ, aor. رَجُسَ , inf. n. رَجَاسَةٌ; (A, Msb, TA;) It (a thing) was, or became, unclean, dirty, or filthy: (A, Msb, TA:) or stinking: or disliked, or hated, for its uncleanness, dirtiness, or filthiness. (Msb.) ― -b2- And both these verbs, (K,) inf. n. of the former, (TA,) and of the latter, (K,) as above, (K, TA,) He did a bad, an evil, an abominable, or a foul, action. (K, TA.)

4 أَرْجَسَ see 1.

ارتجس
8 ارتجس ذ : see 1, in two places. ― -b2- Also It (a building) became in a state of commotion, (K, TA,) so as to make a sound, or noise. (TA.)

رِجْسٌ
رِجْسٌ ذ Uncleanness, dirt, or filth: or an unclean, a dirty, or a filthy, thing: syn. قَذَرٌ: (S, A, Msb, K, TA: [in the CK, القَدَرُ is put by mistake for القَذَرٌ:]) or شَىْءٌ قَذِرٌ: (TA:) anything that is disliked, or hated, for its uncleanness, dirtiness, or filthiness: stink, or foul odour: accord. to Az, filth that comes forth from the body of a man: En-Nakkلsh says that it is syn. with نِجْسٌ; and it is said in the Bلri' that sometimes they say الرَّجَاسَةُ وَالنَّجَاسَةُ, meaning that they make these two words syn.: (Msb:) it is also written ↓ رَجِسٌ and ↓ رَجَسٌ: (A, K:) you say رِجْسٌ نِجْسٌ, and رَجِسٌ نَجِسٌ; and IDrd says, I think that they also said رَجَسٌ نَجَسٌ: Pr says that when رجس is followed by نجس, the ج is with kesr; but when نجس is mentioned without رجس, the ج and ن are with fet-h. (TA.) You say also شَىْءٌ رِجْسٌ [An unclean, a dirty, or a filthy, thing]. (A.) And ↓ مَرَّبِنَا جَمَاعَةٌ رَجِسُونَ نَجِسُونَ, meaning, A company of unbelievers passed by us. (IAar and TA.) As used in the Kur vi. 125, Mujلhid explains الرِّجْس as meaning That in which is no good. (TA.) ― -b2- Any action that is disliked, or hated, for its uncleanness, dirtiness, or filthiness: (Zj, A, K:) a sin, or crime: (Ibn-El-Kelbee, A, K:) so in the Kur v. 92, and vi. 146: (Ibn-El-Kelbee:) an action that leads to punishment: (T, A, K:) as رَجْسٌ signifies “ vehemence of sound, ” [see 1,] رِجْسٌ seems to mean an action the mention whereof is evil, and highly evil: (TA:) sometimes it signifies a thing that is unlawful, or forbidden: and unbelief: infidelity: (L:) and doubt: (Aboo-Jaafar, A, K:) so in the Kur xxxiii. 33. (Aboo-Jaafar.) ― -b3- (assumed tropical:) Punishment; (Fr, T, S, A, K;) a sense which Z makes tropical, as being the recompense of رِجْس [in the sense of “ sin ”], (TA;) and anger: (Fr, S, A, K:) so in the Kur x. 100: like رِجْزٌ, which is perhaps formed from it by the change of س into ز: (Fr, S:) and sometimes, malediction, or execration. (L.) -A2- A light, or slight, motion. (TA.) -A3- Suggestion of the devil. (TA.)

رَجَسٌ
رَجَسٌ ذ : see رِجْسٌ; the latter, in two places.

رَجِسٌ
رَجِسٌ ذ : see رِجْسٌ; the latter, in two places.

رَجُوسٌ
رَجُوسٌ ذ : see رَاجِسٌ; the latter, in three places.

رَجَّاسٌ
رَجَّاسٌ ذ : see رَاجِسٌ; the latter, in three places.

رَاجِسٌ
رَاجِسٌ ذ and ↓ مُرْتَجِسٌ (A, K) and ↓ رَجَّاسٌ (S, A, K) A cloud making a loud, or vehement, sound; (S, A, K, TA;) and so thunder. (TA.) You say, [of a cloud,] هٰذَا رَاجِسٌ حَسَنٌ This is a goodly thunderer. (S.) And عَفَتِ الدِّيَارَ الغَمَائِمُ الرَّوَاجِسُ وَالرِّيَاحُ الرَّوَامِسُ [The loudthundering clouds and the dust-spreading winds effaced the traces of the dwellings]. (A.) ― -b2- [And in like manner,] ↓ رَجَّاسٌ (S, K) and ↓ رَجُوسٌ and ↓ مِرْجَسٌ (K) A camel that brays vehemently. (S, K, * TA.) You say also الحَنِينِ ↓ نَاقَةٌ رَجْسَآءُ, [fem. of ↓ أَرْجَسُ,] A she-camel that utters the [yearning cry termed] حَنِين consecutively, or continuously. (IAar, TA.) ― -b3- [And hence,] ↓ الرَجَّاسُ The sea: (K:) because of the sound of its waves; or because of its commotion. (TA.) -A2- رَاجِسٌ also signifies The thrower of the مِرْجَاس; (K;) and so ↓ مُرْجِسٌ. (TA.)

أَرْجَسُ
أَرْجَسُ ذ ; and its fem. رَجْسَآءُ: see رَاجِسٌ.

مُرْجِسٌ
مُرْجِسٌ ذ : see رَاجِسٌ, last sentence.

مِرْجَسٌ
مِرْجَسٌ ذ : see رَاجِسٌ.

مِرْجَاسٌ
مِرْجَاسٌ ذ A stone which is tied to the end of a rope, and which is then let down into a well, and stirs up its black mud, after which the water is drawn forth, and thus the well is cleansed: (S, K: *) or a stone which is thrown into a well in order that one may know, by the sound thereof, its depth; or that one may know whether there be in it water or not: (IAar, K:) or, accord. to ISd, the name by which this is known is مِرْدَاسٌ. (TA.)

اـِنَّهُ لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ
اـِنَّهُ لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ ذ and رجل مَرْجُوسٌ [are phrases mentioned, but not explained, in the TA: but I think that رجل is a mistranscription for رِجْزٌ; and that مرجوس, in each case, is a corroborative].

هُمْ فِى مَرْجُوسَةٍ
هُمْ فِى مَرْجُوسَةٍ ذ , (S, A, K,) and ↓ فى مَرْجُوسَآءَ, (TA,) They are in a state of confusion (S, A, K) and perturbation, (A,) مِنْ أَمْرِهِمْ in respect of their affair, or case. (S, TA.)

مَرْجُوسَآءُ
مَرْجُوسَآءُ ذ : see what next precedes.

مُرْتَجِسٌ
مُرْتَجِسٌ ذ : see رَاجِسٌ.

نَرْجِسٌ
نَرْجِسٌ ذ (S, Msb, K) and نِرْجِسٌ (AA, Sgh, Msb, K) [The narcissus;] a certain sweet-smelling flower, (Msb, * TA,) well known: (Msb, K:) the smell of which is beneficial for the cold rheum and the cold headache: (K:) the word is arabicized, (S, Msb, TA,) from [the Persian] نَرْگِسْ: (TA:) [this being the case, the ن should be regarded as radical it is said, however, that] the ن in نَرْجِسٌ is augmentative, because there is no word of the measure فَعْلِلٌ, but there is of the measure نَفْعِلٌ, (S,) though only what is changed, in application, from a verb: (Msb:) but نِرْجِسٌ is of the measure فِعْلِلُ; (TA;) or it is of the measure نِفْعِلٌ, the augmentative letter being made to accord in its vowel with the radical letter in اـِذْخِرٌ and that in اـِثْمِدٌ &c.: (Msb:) or, accord. to IDrd, نَرْجِسٌ is of the measure فَعْلِلٌ, and the only instance of that measure. (TA in art. نرجس.) If you name a man نَرْجِس, you make it imperfectly decl., because it is like نَضْرِبُ: (S:) but if you name him نِرْجِس, it is perfectly decl., because it is of the measure فِعْلِلٌ (TA) [or نِفْعِلٌ, neither of which is the measure of a verb]. ― -b2- نَرْجِسُ المَائِدَةِ: see زُمَاوَرْدٌ.

##### Türkçe

**رَجَسَتِ السَّمَآءُ**
1 **رَجَسَتِ السَّمَآءُ** ذ, (S, A, K,) muzâri‘i **رَجُسَ**, (S,) mastar ismi **رَجْسٌ**, (S, A,) Gök şiddetle gürledi, (S, A, K,) ve yağmura hazırlık olarak (TA;) bir çalkantı hâline girdi. (S, K) Bunun gibi ↓ **ارتجست** de. (S, A, K, * TA.) ― -b2- **رَجَسَ البَعِيرُ**, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (A, TA,) Deve anırdı: (K:) yahut anırmada şiddetli bir ses çıkardı. (A, * TA.) ― -b3- Ve **رَجَسَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi ve **رَجْسَةٌ** ve **رَجَسَانٌ**, O (ordu, sel ve gök gürültüsü gibi karışık ve büyük bir şey) bir ses yahut gürültü çıkardı; bunun gibi ↓ **ارتجس** de. (TA: [fakat bu mânada yalnız mastar isimleri zikredilmiştir; ve **رَجْسَةٌ** muhtemelen bir birlik mastarıdır.]) -A2- **رَجَسَ**, (K,) mastar ismi **رَجْسٌ**, (TA,) O, **مِرْجَاس** ile bir kuyunun suyunu [derinliğini] ölçtü; (K, * TA;) bunun gibi ↓ **ارجس** de, (K,) mastar ismi **اـِرْجَاسٌ**. (TA.) -A3- **رَجَسَهُ عِنِ الأَمْرِ**, muzâri‘i ُ ve **رَجِسَ**, (O, K,) mastar ismi **رَجْسٌ**, (O, TA,) O, onu o işi yapmaktan alıkoydu, menetti yahut engelledi. (O, K.) -A4- **رَجِسَ**, muzâri‘i **رَجَسَ**, mastar ismi **رَجَسٌ**; (Msb;) ve **رَجُسَ**, muzâri‘i **رَجُسَ**, mastar ismi **رَجَاسَةٌ**; (A, Msb, TA;) O (bir şey) necis, kirli yahut pis oldu yahut hâline geldi: (A, Msb, TA:) yahut kokmuş: yahut necisliği, kirliliği yahut pisliği sebebiyle hoş görülmeyen yahut nefret edilen. (Msb.) ― -b2- Ve bu iki fiilin ikisi de, (K,) birincinin mastar ismi, (TA,) ve ikincinin mastar ismi, (K,) yukarıdaki gibi, (K, TA,) O, kötü, şerli, iğrenç yahut çirkin bir iş yaptı. (K, TA.)

4 **أَرْجَسَ**: 1’e bak.

**ارتجس**
8 **ارتجس** ذ: iki yerde 1’e bak. ― -b2- Ayrıca O (bir bina) ses yahut gürültü çıkaracak şekilde bir çalkantı hâline girdi. (K, TA) (TA.)

**رِجْسٌ**
**رِجْسٌ** ذ Necislik, kir yahut pislik: yahut necis, kirli yahut pis bir şey: eş anlamlısı **قَذَرٌ**: (S, A, Msb, K, TA: [CK’de yanlışlıkla **القَدَرُ** **القَذَرٌ** yerine konmuştur:]) yahut **شَىْءٌ قَذِرٌ**: (TA:) necisliği, kirliliği yahut pisliği sebebiyle hoş görülmeyen yahut nefret edilen her şey: kokuşmuşluk yahut kötü koku: Az’a göre, insan bedeninden çıkan pislik: En-Nakkâş bunun **نِجْسٌ** ile eş anlamlı olduğunu söyler; ve **البَارِع**’de bazen **الرَّجَاسَةُ وَالنَّجَاسَةُ** dedikleri, yani bu iki kelimeyi eş anlamlı kıldıkları söylenir: (Msb:) ayrıca ↓ **رَجِسٌ** ve ↓ **رَجَسٌ** diye de yazılır: (A, K:) **رِجْسٌ نِجْسٌ** ve **رَجِسٌ نَجِسٌ** dersin; ve IDrd der ki: sanırım **رَجَسٌ نَجَسٌ** da dediler: Pr der ki: رجس’ten sonra نجس geldiğinde **الجيم** kesralıdır; fakat نجس, رجس olmaksızın zikredildiğinde **الجيم** ve **النون** fethalıdır. (TA.) Ayrıca **شَىْءٌ رِجْسٌ** [necis, kirli yahut pis bir şey] dersin. (A.) Ve ↓ **مَرَّبِنَا جَمَاعَةٌ رَجِسُونَ نَجِسُونَ**, yani: Bir kâfir topluluğu yanımızdan geçti. (IAar ve TA.) Kur’ân vi. 125’te kullanıldığı üzere, Mücâhid **الرِّجْس**’i “içinde hayır olmayan şey” diye açıklar. (TA.) ― -b2- Necisliği, kirliliği yahut pisliği sebebiyle hoş görülmeyen yahut nefret edilen herhangi bir fiil: (Zj, A, K:) bir günah yahut suç: (İbn-El-Kelbî, A, K:) Kur’ân v. 92 ve vi. 146’da böyledir: (İbn-El-Kelbî:) azaba götüren bir fiil: (T, A, K:) **رَجْسٌ** “sesin şiddeti” mânasına geldiği gibi, [1’e bak,] **رِجْسٌ** de zikri kötü olan ve pek kötü olan bir fiil mânasına gelir gibi görünür: (TA:) bazen haram yahut yasak bir şey mânasına gelir: ve küfür: inkâr: (L:) ve şüphe: (Aboo-Jaafar, A, K:) Kur’ân xxxiii. 33’te böyledir. (Aboo-Jaafar.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Azap; (Fr, T, S, A, K;) Z bunu, **رِجْس**’in [“günah” mânasındaki] karşılığı olması itibarıyla mecaz kılar, (TA;) ve öfke: (Fr, S, A, K:) Kur’ân x. 100’de böyledir: **رِجْزٌ** gibidir; bu belki **س**’nin **ز**’ye çevrilmesiyle ondan yapılmıştır: (Fr, S:) ve bazen lânet yahut beddua. (L.) -A2- Hafif yahut az bir hareket. (TA.) -A3- Şeytanın vesvesesi. (TA.)

**رَجَسٌ**
**رَجَسٌ** ذ: **رِجْسٌ**’e bak; ikincisi, iki yerde.

**رَجِسٌ**
**رَجِسٌ** ذ: **رِجْسٌ**’e bak; ikincisi, iki yerde.

**رَجُوسٌ**
**رَجُوسٌ** ذ: **رَاجِسٌ**’e bak; ikincisi, üç yerde.

**رَجَّاسٌ**
**رَجَّاسٌ** ذ: **رَاجِسٌ**’e bak; ikincisi, üç yerde.

**رَاجِسٌ**
**رَاجِسٌ** ذ ve ↓ **مُرْتَجِسٌ** (A, K) ve ↓ **رَجَّاسٌ** (S, A, K) Yüksek yahut şiddetli bir ses çıkaran bulut; (S, A, K, TA;) ve böylece gök gürültüsü. (TA.) [Bir bulut hakkında] **هٰذَا رَاجِسٌ حَسَنٌ** dersin: Bu, güzel bir gürleyicidir. (S.) Ve **عَفَتِ الدِّيَارَ الغَمَائِمُ الرَّوَاجِسُ وَالرِّيَاحُ الرَّوَامِسُ** [Yüksek gürleyen bulutlar ve toz savuran rüzgârlar yurtların izlerini sildi]. (A.) ― -b2- [Benzer şekilde,] ↓ **رَجَّاسٌ** (S, K) ve ↓ **رَجُوسٌ** ve ↓ **مِرْجَسٌ** (K) Şiddetle anıran deve. (S, K, * TA.) Ayrıca **الحَنِينِ** ↓ **نَاقَةٌ رَجْسَآءُ**, [↓ **أَرْجَسُ**’un müennesi,] ardı ardına yahut sürekli **حَنِين** diye adlandırılan [özlem] sesini çıkaran dişi deve. (IAar, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] ↓ **الرَجَّاسُ** Deniz: (K:) dalgalarının sesi sebebiyle; yahut çalkantısı sebebiyle. (TA.) -A2- **رَاجِسٌ** ayrıca **مِرْجَاس**’ı atan kimse mânasına gelir; (K;) ve bunun gibi ↓ **مُرْجِسٌ**. (TA.)

**أَرْجَسُ**
**أَرْجَسُ** ذ; ve onun müennesi **رَجْسَآءُ**: **رَاجِسٌ**’e bak.

**مُرْجِسٌ**
**مُرْجِسٌ** ذ: **رَاجِسٌ**’e bak, son cümle.

**مِرْجَسٌ**
**مِرْجَسٌ** ذ: **رَاجِسٌ**’e bak.

**مِرْجَاسٌ**
**مِرْجَاسٌ** ذ Bir ipin ucuna bağlanan ve sonra bir kuyuya salınan, onun kara çamurunu karıştıran, ardından su çekilen ve böylece kuyu temizlenen taş: (S, K: *) yahut bir kuyunun derinliği, sesinden bilinmek için içine atılan taş; yahut içinde su olup olmadığı bilinsin diye: (IAar, K:) yahut ISd’ye göre bunun bilinen adı **مِرْدَاسٌ**’dır. (TA.)

**اـِنَّهُ لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ**
**اـِنَّهُ لَرِجْسٌ مَرْجُوسٌ** ذ ve **رجل مَرْجُوسٌ** [TA’da zikredilmiş, fakat açıklanmamış ibarelerdir: fakat ben, **رجل**’in **رِجْزٌ** için bir yanlış yazım olduğunu; ve her iki durumda da **مرجوس**’un bir pekiştirici olduğunu düşünüyorum].

**هُمْ فِى مَرْجُوسَةٍ**
**هُمْ فِى مَرْجُوسَةٍ** ذ, (S, A, K,) ve ↓ **فى مَرْجُوسَآءَ**, (TA,) Onlar bir karışıklık (S, A, K) ve sarsıntı hâlindedirler, (A,) **مِنْ أَمْرِهِمْ** işlerine yahut durumlarına dair. (S, TA.)

**مَرْجُوسَآءُ**
**مَرْجُوسَآءُ** ذ: bir önce gelen şeye bak.

**مُرْتَجِسٌ**
**مُرْتَجِسٌ** ذ: **رَاجِسٌ**’e bak.

**نَرْجِسٌ**
**نَرْجِسٌ** ذ (S, Msb, K) ve **نِرْجِسٌ** (AA, Sgh, Msb, K) [Nergis;] hoş kokulu belirli bir çiçek, (Msb, * TA,) iyi bilinen: (Msb, K:) kokusu soğuk nezle ve soğuk baş ağrısı için faydalıdır: (K:) kelime Arapçalaştırılmıştır, (S, Msb, TA,) [Farsça] **نَرْگِسْ**’ten: (TA:) [durum böyle olunca **النون** kök harf sayılmalıdır; bununla beraber şöyle de denmiştir ki] **نَرْجِسٌ**’teki **النون** ziyadedir; çünkü **فَعْلِلٌ** vezninde kelime yoktur; fakat **نَفْعِلٌ** vezninde vardır, (S,) ancak fiilden uygulamada değiştirilmiş olan: (Msb:) fakat **نِرْجِسٌ** **فِعْلِلُ** veznindedir; (TA;) yahut **نِفْعِلٌ** veznindedir; ziyade harf, **اـِذْخِرٌ**’deki kök harfe ve **اـِثْمِدٌ**’deki kök harfe vb. uygun olarak harekede ona uydurulmuştur: (Msb:) yahut IDrd’ye göre **نَرْجِسٌ** **فَعْلِلٌ** veznindedir ve o veznin tek örneğidir. (TA, “نرجس” maddesinde.) Bir adamı **نَرْجِس** diye adlandırırsan, onu gayr-i munsarif yaparsın; çünkü **نَضْرِبُ** gibidir: (S:) fakat onu **نِرْجِس** diye adlandırırsan, munsarif olur; çünkü **فِعْلِلٌ** veznindedir (TA) [yahut **نِفْعِلٌ**, ki bunların ikisi de fiil vezni değildir]. ― -b2- **نَرْجِسُ المَائِدَةِ**: **زُمَاوَرْدٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَجس
رَجس U ( n. ac. رَجْس 1 ),
a.  Brayed, roared; resounded ( he-camel, thunder ).

b.  Sounded ( well ).

c.  I ,  U ( n. ac. رَجْس 1 ) [ acc. &  'An ], Withheld, prevented from.

رَجِسَ
رَجِسَ A ( n. ac. رَجَس 4 ) رَجُسَ U ( n. ac. رَجَاْسَة 22t )
a.  Was, became filthy, foul; committed a filthy, abominable action.

أَرْجَسَ
أَرْجَسَ IV ,
a.  Sounded ( well ).

اِرْتَجَسَ
اِرْتَجَسَ VIII ,
a.  Was tottering ( building ).

b.  Brayed, &c.

رِجْس
رِجْس 2 ,
a.  Filth, uncleanness.

b.  see 22t .

رَجَس
رَجَس 4 ,
a.  see 2 &  22t .

رَجِس
رَجِس 5 ,
a.  Foul, filthy; polluted infamous; villainous.

رَجَاْسَة
رَجَاْسَة 22t ,
a.  Foul, infamous action; infamy, villainy.

رَجَّاْس
رَجَّاْس 28 ,
a.  Roaring; thundering.

مِرْجَاْس
مِرْجَاْس 45 ,
a.  Plumb-lines; soundingstone.

##### Türkçe

**رَجس**
**رَجس** U (n. ac. **رَجْس** 1),
a. Anırdı, böğürdü; yankılandı (erkek deve, gök gürültüsü).

b. Ses verdi (kuyu).

c. I, U (n. ac. **رَجْس** 1) [acc. & 'An], -den alıkoydu, -den men etti.

**رَجِسَ**
**رَجِسَ** A (n. ac. **رَجَس** 4) **رَجُسَ** U (n. ac. **رَجَاْسَة** 22t)
a. Pis, murdar oldu; pis, iğrenç bir fiil işledi.

**أَرْجَسَ**
**أَرْجَسَ** IV,
a. Ses verdi (kuyu).

**اِرْتَجَسَ**
**اِرْتَجَسَ** VIII,
a. Sallanır oldu (bina).

b. Anırdı, vb.

**رِجْس**
**رِجْس** 2,
a. Pislik, necaset.

b. 22t’ye bak.

**رَجَس**
**رَجَس** 4,
a. 2 ve 22t’ye bak.

**رَجِس**
**رَجِس** 5,
a. Pis, murdar; kirlenmiş; rezil; alçak.

**رَجَاْسَة**
**رَجَاْسَة** 22t,
a. Pis, rezil fiil; rezillik, alçaklık.

**رَجَّاْس**
**رَجَّاْس** 28,
a. Kükreyen; gök gürültüsü gibi gürleyen.

**مِرْجَاْس**
**مِرْجَاْس** 45,
a. Şakul ipleri; yoklama taşı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رجس
رَجُسَ - يَرْجُسُ (رَجِسَ - يَرْجَسُ) - رِجْس
رَجُسَ - يَرْجُسُ (رَجِسَ - يَرْجَسُ) + الكائن أو الشيء أو الأمر: يتلوث بالقذر فيقبح ويصير منفراً كريهاً: يتلوث بالقذر وبكل ما هوغير مقبول وكريه ومنفر ومخالف للطبيعة والذوق السليم، فيقبح ويقذر ويصير منفراً كريهاً
رِجْس: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل " رَجُسَ - يَرْجُسُ ": التلوث بالقذارة وبكل ما هو منفر وكريه ومخالف للطبيعة والذوق السليم: وهو كذلك ما يكون بفعل " رَجُسَ - يَرْجُسُ ": الأمور والأشياء القذرة الكريهة المخالفة للطبيعة وللذوق السليم
وهو اصطلاحا في القرآن: الفعل الذي ينجم عن عدم العقل وسوء الحكم والتفكير، وعن عدم الإيمان بالله وبتعاليمه وأحكامه في القرآن، وبالتالي يتصف بسوء المنطق والاستدلال فيجعل الحسن قبيحاً والقبيح حسناً، وينجم عن ذلك أفعال كلها مخالفة للطبيعة ولسنة الله في الخلق: أكل قذر ومقرف كالميتة والدم المسفوح ولحم الخنزير، شرب الخمر، وتعظيم أوثان من غير منطق، وكذلك عمل الميسر والاستقسام بالأزلام: وهي أفعال ضد المنطق السليم:
باختصار: الرجس: اللوثة في العقل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التلوث والاتساخ بالقذر والنجس والسخام وما شابه"، وهي:
فََرَث - يَفْرُثُ، صَدَّ - يَصِدُّ، رَجُسَ - يَرْجُسُ (رَجِسَ - يَرْجَسُ)، نَجِسَ - يَنْجَسُ (نَجُسَ - يَنْجُسُ)، دَسَى - يَدْسَى (دَسَا - يَدْسُو)، شَابَ - يَشُوْبُ

ما هو الرجس:
بعض الأوثان رجس	﴿ذلك ومن يعظم حرمات الله فهو خير له عند ربه وأحلت لكم الأنعام إلا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرجس من الأوثان واجتنبوا قول الزور(30)﴾ الحج
التبرج في الطرقات رجس	﴿وقرن في بيوتكن ولا تبرجن تبرج الجاهلية الأولى وأقمن الصلاة وآتين الزكاة وأطعن الله ورسوله إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهركم تطهيرا(33)﴾ الأحزاب
الطهارة ضد الرجس	﴿وقرن في بيوتكن ولا تبرجن تبرج الجاهلية الأولى وأقمن الصلاة وآتين الزكاة وأطعن الله ورسوله إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهركم تطهيرا(33)﴾ الأحزاب
الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس الميتة والدم المسفوح ولحم الخنزير رجس	﴿ياأيها الذين آمنوا إنما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون(90)﴾ المائدة ﴿قل لا أجد في ما أوحي إلي محرما على طاعم يطعمه إلا أن يكون ميتة أو دما مسفوحا أو لحم خنزير فإنه رجس أو فسقا أهل لغير الله به فمن اضطر غير باغ ولا عاد فإن ربك غفور رحيم(145)﴾ الأنعام
المنافقون رجس أوفيهم  أو عندهم رجس	﴿سيحلفون بالله لكم إذا انقلبتم إليهم لتعرضوا عنهم فأعرضوا عنهم إنهم رجس ومأواهم جهنم جزاء بما كانوا يكسبون(95)﴾ التوبة ﴿وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم وماتوا وهم كافرون(125)﴾ التوبة
الله يوقع الرجس ويذهب الرجس ويجعل الرجس على بعض الناس :
الله يوقع الرجس على الذين لا يعقلون والذين لا يؤمنون
يقع عليه الرجس بسبب جدل غير سليم ( عدم العقل) يجعل عليه الرجس بسبب عدم العقل﴿قال قد وقع عليكم من ربكم رجس وغضب أتجادلونني في أسماء سميتموها أنتم وآباؤكم ما نزل الله بها من سلطان فانتظروا إني معكم من المنتظرين(71)﴾ الأعراف   ﴿وما كان لنفس أن تؤمن إلا بإذن الله ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون(100)﴾ يونس
يجعل عليه الرجس بسبب عدم الإيمان والكفر	﴿فمن يرد الله أن يهديه يشرح صدره للإسلام ومن يرد أن يضله يجعل صدره ضيقا حرجا كأنما يصعد في السماء كذلك يجعل الله الرجس على الذين لا يؤمنون (125)﴾ الأنعام ﴿وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم وماتوا وهم كافرون(125)﴾ التوبة
جاء في التفسير: الرجس: الذنب والإثم، أيضاَ: النجس، وأيضاَ: السخط، وأيضاَ: الشك، وأيضاً: العمل القبيح، وأيضاَ عذاب وسخط، وأيضاَ قذر وحرام
مختار الصحاح
● [رجس] ر ج س: الرِّجْسُ القذر وقال الفرّاء في قوله تعالى ﴿ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون﴾ إنه العقاب والغضب وهو مضارع لقوله الرجز قال ولعلهما لغتان أُبدلت السين زايا كما قيل للأسد الأزد و النَّرْجِسُ معرب والنون زائدة
الراغب
رجس
- الرجس: الشيء القذر، يقال: رجل رجس، ورجال أرجاس. قال تعالى: }رجس من عمل الشيطان﴿[المائدة/90]، والرجس يكون على أربعة أوجه: إما من حيث الطبع؛ وإما من جهة العقل؛ وإما من جهة الشرع؛ وإما من كل ذلك كالميتة، فإن الميتة تعاف طبعا وعقلا وشرعا، والرجس من جهة الشرع: الخمر والميسر، وقيل: إن ذلك رجس من جهة العقل، وعلى ذلك نبه بقوله تعالى:﴾وإثمهما أكبر من نفعهما﴿[البقرة/219]، لأن كل ما يوفي إثمه على نفعه فالعقل يقتضي تجنبه، وجعل الكافرين رجسا من حيث إن الشرك بالعقل أقبح الأشياء، قال تعالى:﴾وأما الذين في قلوبهم مرض فزادتهم رجسا إلى رجسهم﴿[التوبة/125]، وقوله تعالى:﴾ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون﴿[يونس/100]، قيل: الرجس: النتن، وقيل: العذاب (وهذا قول قتادة، انظر: الدر المنثور 4/394)، وذلك كقوله:﴾إنما المشركون نجس﴿[التوبة/28]، وقال:﴾أو لحم خنزير فإنه رجس{ [الأنعام/145]، وذلك من حيث الشرع، وقيل: رجس ورجز للصوت الشديد، وبعير رجاس: شديد الهدير، وغمام راجس رجاس: شديد الرعد.
ملخص اللسان
1.    الرِّجْسُ: القَذَرُ، وقيل: الشيء القَذِرُ. ورَجُسَ الشيءُ  يَرْجُسُ رَجاسَةً، وإِنه لَرِجْسٌ مَرْجُوس، وكلُّ قَذَر رِجْسٌ. ورجل  مَرْجوسٌ ورِجْسٌ: نِجْسٌ، ورَجِسٌ: نَجِسٌ؛
2. الرِّجْسُ: القذر، وقد يعبر به عن الحرام والفعل القبيح  والعذاب واللعنة والكفر
3.     والرِّجْسُ في القرآن: العذاب كالرِّجْز. وجاء في دعاء  الوتر: وأَنْزِلْ عليهم رِجْسَك وعذابك؛
4.     نهى أَن  يُسْتَنْجَى بِرَوْثَةٍ، وقال: إِنها رِجْسٌ أَي مُسْتَقْذَرَة.
5.     وأَما الرِّجْزُ فالعذاب والعمل الذي يؤدي  إِلى العذاب
6.     ويَجْعَلُ الرِّجْسَ على الذين لا يعقلون؛ إِنه العقاب  والغضب، وهو مضارع لقوله الرجز، قال: ولعلها لغتان.
7.     إِنما يريد اللَّه ليذهب عنكم  الرِّجْسَ أَهلَ البيت ويُطَهِّرَكم، قال: الرجس الشك.
8.     الرِّجْسُ في اللغة اسم لكل ما استقذر من عمل فبالغ اللَّه  تعالى في ذم هذه الأَشياء وسماها رِجْساً.  ويقال: رَجُسَ الرجل رَجَساً ورَجِسَ يَرْجَسُ إِذا عَمِلَ عملاً  قبيحاً.
9.     والرَّجْسُ، بالفتح: شدة الصوت، فكأَنَّ الرِّجْسَ العمل الذي يقبح  ذكره ويرتفع في القبح. الرَّجْسُ، مصدر، صوتُ الرَّعد وتَمَخُّضُه. غيره:  الرَّجْسُ، بالفتح، الصوت الشديد من الرعد ومن هدير البعير. ورجَسَت السماء  تَرْجُسُ إِذا رَعَدَتْ وتَمَخَّضَتْ، وارتجَسَتْ مثله
10.     رِجْسٌ من عمل الشيطان أَي  مَأْثَمٌ؛
11.                       وهم في مَرْجُوسَة من أَمرهم وفي مَرْجُوساء أَي في التباس واختلاط  ودَوَرانٍ؛
لسان العرب
● - رجس: الرِّجْسُ: القَذَرُ، وقيل: الشيء القَذِرُ. ورَجُسَ الشيءُ  يَرْجُسُ رَجاسَةً، وإِنه لَرِجْسٌ مَرْجُوس، وكلُّ قَذَر رِجْسٌ. ورجل  مَرْجوسٌ ورِجْسٌ: نِجْسٌ، ورَجِسٌ: نَجِسٌ؛ قال ابن دريد: وأَحسبهم قد نالوا  رَجَسٌ نَجَسٌ، وهي الرَّجاسَةُ والنَّجاسَة. وفي الحديث: أَعوذ بك من  الرَّجْسِ النَجْسِ؛ الرِّجْسُ: القذر، وقد يعبر به عن الحرام والفعل القبيح  والعذاب واللعنة والكفر، والمراد في هذا الحديث الأَول. قال الفراء: إِذا  بدأُوا بالرَّجْسِ ثم أَتبعوه النِّجْسَ، كسروا الجيم، وإِذا بدأُوا  بالنجس ولم يذكروا معه الرِّجْس فتحوا الجيم والنون؛ ومنه الحديث: نهى أَن  يُسْتَنْجَى بِرَوْثَةٍ، وقال: إِنها رِجْسٌ أَي مُسْتَقْذَرَة.  والرِّجْس: العذاب كالرِّجز. التهذيب: وأَما الرِّجْزُ فالعذاب والعمل الذي يؤدي  إِلى العذاب. والرِّجْسُ في القرآن: العذاب كالرِّجْز. وجاء في دعاء  الوتر: وأَنْزِلْ عليهم رِجْسَك وعذابك؛ قال أَبو منصور: الرجس ههنا بمعنى  الرجز، وهو العذاب، قلبت الزاي سيناً، كما قيل الأَسد والأَزد. وقال الفراء  في قوله تعالى: ويَجْعَلُ الرِّجْسَ على الذين لا يعقلون؛ إِنه العقاب  والغضب، وهو مضارع لقوله الرجز، قال: ولعلها لغتان. وقال ابن الكلبي في  قوله تعالى: فإِنه رِجْسٌ؛ الرجس: المَأْتَمُ، وقال مجاهد كذلك يجعل اللَّه  الرجس، قال: ما لا خير فيه، قال أَبو جعفر: إِنما يريد اللَّه ليذهب عنكم  الرِّجْسَ أَهلَ البيت ويُطَهِّرَكم، قال: الرجل الشك. ابن الأَعرابي:  مرَّ بنا جماعى رَجِسُون نَجِسُون أَي كفار. وفي التنزيل العزيز: إِنما  الخمر والميسر والأَنصابُ والأَزْلامُ رِجْسٌ من عمل الشيطان فاجتنبوه؛ قال  الزجاج: الرِّجْسُ في اللغة اسم لكل ما استقذر من عمل فبالغ اللَّه  تعالى في ذم هذه الأَشياء وسماها رِجْساً.  ويقال: رَجُسَ الرجل رَجَساً ورَجِسَ يَرْجَسُ إِذا عَمِلَ عملاً  قبيحاً. والرَّجْسُ، بالفتح: شدة الصوت، فكأَنَّ الرِّجْسَ العمل الذي يقبح  ذكره ويرتفع في القبح. وقال ابن الكلبي: رِجْسٌ من عمل الشيطان أَي  مَأْثَمٌ؛ قال ابن السكيت: الرَّجْسُ، مصدر، صوتُ الرَّعد وتَمَخُّضُه. غيره:  الرَّجْسُ، بالفتح، الصوت الشديد من الرعد ومن هدير البعير. ورجَسَت السماء  تَرْجُسُ إِذا رَعَدَتْ وتَمَخَّضَتْ، وارتجَسَتْ مثله. وفي حديث سَطِيح:  لما وُلِدَ رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ارْتَجَسَ إِيوان  كِسْرَى أَي اضطرب وتحرك حركة سمع لها صوت. وفي الحديث: إِذا كان أَحدكم في  الصلاة فوجد رِجْساً أَو رِجْزاً فلا ينصرف حتى يسمع صوتاً أَو يَجِدَ  ريحاً. ورِجْسُ الشيطان: وَسْوَسَتُه. والرَّجْسُ والرَّجْسَةُ والرَّجَسانُ  والارْتِجاسُ: صوت الشيء المختلط العظيم كالجيش والسيل والرعد. رَجَسَ  يَرْجُسُ رَجْساً، فهو راجِسٌ ورَجَّاسٌ. ويقال: سحاب ورعد رَجَّاسٌ شديد  الصوت، وهذا راجِسٌ حَسَن أَي راعِدٌ حسن؛ قال:  وكلُّ رَجَّاسٍ يَسُوقُ الرُجَّسا،  من السُيولِ والسَّحاب المُرَّسا  يعني التي تَمْتَرِسُ الأَرض فَتَجْرُف ما عليها. وبعير رَجَّاس  ومِرْجسٌ أَي شديد الهَدير. وناقة رَجْساء الحَنِين: متتابعته؛ حكاه ابن  الأَعرابي، وأَنشد:  يَتْبَعْنَ رَجْساءَ الحَنِين بَيْهَسا،  تَرى بأَعْلى فَخِذَيْها عَبَسا،  مثلَ خَلُوقِ الفارِسِيِّ أَعْرَسا  ورَجْسُ البعير: هَديرُه؛ عن اللحياني؛ قال رؤبة:  بِرَجْسِ بَخْباخِ الهَديرِ البَهْبَهِ  وهم في مَرْجُوسَة من أَمرهم وفي مَرْجُوساء أَي في التباس واختلاط  ودَوَرانٍ؛ وأَنشد:  نحن صَبَحْنا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ،  بذاتِ خالٍ، ليلةً الخَمِيسِ  والمِرْجاسُ: حجر يطرح في جوف البئر يُقَدَّر به ماؤها ويعلم به قَدْرُ  قعر الماء وعُمْقه؛ قاله ابن سيده، والمعروف المِرْداسُ. وأَرْجَسَ  الرجلُ: إِذا قدََّّر الماء بالمِرْجاس. الجوهري: المِرْجاسُ حجر يُشَدُّ في  طرف الحبل ثم يُدْلى في البئر فتُمْخَض الحَمْأَة حتى تَثُور ثم يُسْتقى  ذلك الماء فتنقى البئر؛ قال الشاعر:  إِذا رَأَوْا كَريهةً يَرْمُونَ بي،  رَمْيَكَ بالمِرْجاسِ في قَعْرِ الطَّوي  والنَّرْجِسُ: من الرياحين، معرّب، والنون زائدة لأَنه ليس في كلامهم  فَعْلِلٌ وفي الكلام نَفْعِل، قاله أَبو علي. ويقال: النَّرْجِسُ، فإِن  سميت رجلاً بنَرْجِس لم تصرفه لأَنه نَفْعِلُ كنَجْلِسُ ونَجْرِس، وليس  برباعي، لأَنه ليس في الكلام مثل جَعْفر فإِن سميته بًنِرْجِسٍ صرفته لأَنه  على زنة فِعْلِلٍ، فهو رباعي كهِجْرِس؛ قال الجوهري: ولو كان في الأَسماء  شيء على مثال فَعلِل لصرفناه كما صرفنا نَهْشَلاً لأَن في الأَسماء  فَعْللاً مثل جَعْفَرٍ.
مقاييس اللغة:
(رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
القاموس المحيط:
رَجَسَتِ السماءُ رَعَدَتْ شديداً أو تَمَخَّضَتْ، البعيرُ هَدَرَ، فلانٌ قَدَّرَ الماءَ بالمِرْجاسِ،
كأرْجَسَ. وسحابٌ راجِسٌ ورَجَّاسٌ. وبعيرٌ رَجُوسٌ ومِرْجَسٌ ورَجَّاسٌ. والرَّجَّاسُ: البحرُ.
ويقالُ: هُم في مَرْجوسَةٍ، أي: اخْتِلاطٍ والِتباسٍ. والمِرْجاسُ: حَجَرٌ يُشَدُّ في حَبْلٍ، فَيُدَلَّى في البِئْرِ، فَتُمْخَضُ الجِئَةُ حتى تَثُورَ، ثم يُسْتَقَى ذلك الماءُ، فَتَنْقَى البئْرُ. أو حَجَرٌ يُرْمَى فيها، ليُعْلَمَ بصَوْتِهِ عُمْقُها، أو ليُعْلَمَ أفِيها ماءٌ أم لاَ. والراجِسُ: من يرمي به. والرِّجْسُ، بالكسر: القَذَرُ، ويُحَرَّكُ وتفتح الراءُ وتكسر الجيمُ، والمَأْثَمُ، وكلُّ ما اسْتُقْذِرَ من العَمَلِ، والعَمَلُ المُؤَدِّي إلى العذَابِ، والشَّكُّ، والعِقَابُ، والغَضَبُ. ورَجِسَ، كفرِحَ وكَرُمَ، رَجاسَة: عَمِلَ عَمَلاً قبيحاً.
ورَجَسَهُ عن الأمرِ يَرْجِسُهُ ويَرْجُسُهُ: عاقَهُ. والنَّرْجِسُ، بفتح النونِ وكسرِها: م نافِعٌ شَمُّه للزُّكامِ والصُّداعِ البارِدَيْنِ، وأصلُهُ منقوعاً في الحَليبِ ليلتَيْنِ، يُطْلَى به ذَكَرُ العِنِّينِ، فَيُقيمُهُ، ويَفْعَلُ عجيباً. وارْتَجَسَ البِنَاءُ: رَجَفَ، السماءُ: رَعَدَتْ.
تاج العروس:
ر ج س
رَجَسَتِ السَّمَاءُ تَرْجُسُ رَجْساً إِذا رَعَدَتْ شَدِيداً وتَمَخَضَّتْ كارْتَجَسَتْ . وفي الأَسَاسِ : قَصَفَتْ بالرَّعْدِ . ورَجَسَ البَعِيرُ : هَدَرَ وقِيلَ : الرَّجْسُ : الصَّوْتُ الشَّدِيدُ في الهَدِيرِ
ورَجَسَ فُلانٌ رَجْساً : قَدَّرَ المَاءَ أَي ماءَ البِئْرِ بالمِرْجاسِ كأَرْجَسَ إِرْجاساً . وسَحَابٌ رَاجِسٌ ورَجَّاسٌ ككَتَّانٍ ومُرْتَجِسٌ : شَدِيدُ الصَّوْتِ وكذلِكَ الرَّعْدُ تقول : عَفَتِ الدِّيَارَ الغَمَائِمُ الرَّوَاجِسُ والرِّيَاحُ الرَّوَامِسُ . وبَعِيرُ رَجُوسٌ كصَبُورٍ ومِرْجَسٌ كمِنْبَرٍ ورَجَّاسٌ ككَتَّانٍ : شَدِيدُ الهَدِير . ونَاقَةٌ رَجْساءُ الحَنِينِ : مُتَتَابِعَتُهُ حكاه ابنُ الأَعْرَابِيّ وأَنْشَد :
" يَتْبَعْنَ رَجْسَاءَ الْحَنِينِ بَيْهَسَا
" تَرَى بِأَعْلَى فَخِذَيْهَأ عَبَسَا
" مِثْلَ خَلُوقٍ الفارِسِيِّ أَعْرَسَا والرِّجَّاسُ كشَدَّادٍ : البَحْرُ سُمِّيَ به لصَوْتِ مَوْجِه أَو لارْتِجَاسِه واضْطِرَابِه كما سُمِّيَ رَجَّافاً لارْتِجَافِه . ويُقَال : هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أَمْرِهِمْ وفي مَرْجُوساءَ أَي في اخْتِلاطٍ والْتِبَاسٍ ودَوَرَانٍ . والمِرْجاسُ بالكَسْرِ : حَجَرٌ يُشَدُّ في طَرَفِ حَبْلٍ ثُمَّ يُدَلَّى في البِئرِ فَتُمْخَضُ الحَمْأَةُ حتَّى تَثُورَ ثُمَّ يُسْتَقَى ذلك الماءُ فتَنْقَى البِئْرُ كذا في الصّحاح ومنه قولُ الشاعِر :
إِذَا رَأَوْا كَرِيهَةً يَرْمونَ بِي ... رَمْيَكَ بِالْمِرْجاسِ في قَعْرِ الطَّوِي أَو هو حَجَرٌ يُرْمَى فِيهَا لِيُعْلَمَ بِصَوْتهِ عُمْقُهَا وقَدْرُ قَعْرِها أَوْ لِيُعْلَمَ أَفِيهَا ماءٌ أَمْ لا نقلَه ابن الأَعْرَابِيّ . قال ابنُ سِيدَهُ : والمعروفُ الْمِرْداسُ . والرَّاجِسُ : مَنْ يَرْمِي بِه كالمُرْجِسِ :
والرِّجْسُ بالكَسْرِ : القَذَرُ أَو الشَّيْءُ القَذِرُ ويُحَرِّكُ وتُفْتَح الراءُ وتُكْسَرُ الجِيمُ يقال : رِجْسٌ نِجْسٌ ورَجِسٌ نَجِسٌ قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : وأَحْسَبُهُم قالُوا : رَجَسٌ نَجَسٌ وقال الفَرَّاءُ : إِذا بَدَءُوا بالرِّجْسِ ثمّ أَتْبَعُوه النِّجْسَ كسروا النون وإِذا بَدَءُوا بالنجِس ولم يَذْكُروا مَعَه الرِّجْسَ فتحوا الجِيم والنون . وقال ابنُ الكَلْبِيّ في قولِه تعالى : " فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً " وكذا في قولهِ تعالَى : " رِجْسٌ مِن عَمَلِ الشَّيْطَانِ " قال : الرِّجْسُ : المَأْثَمُ . وقال الزَّجَّاجُ : الرِّجْسُ : كُلُّ ما اسْتُقْذِرَ مِنَ العَمَلِ بالَغَ اللهُ تعالَى في ذَمِّ هذِه الأَشْيَاءِ فسَمَّاهَا رِجْساً . والرِّجْسُ : العَذَابُ . والعَمَلُ المُؤَدِّي إلى العَذَابِ وفي التَّهْذِيبِ : وأَمّا الرِّجْزُ : فالعَذابُ والعَمَلُ الذي يُؤدِّي إلى العَذَابِ والرِّجْسُ : العَذَابُ كالرِّجْز قَلِبت الزَّايُ سِيناً كما قِيل : الأَسْدُ والأَزْد . وجعله الزَّمَخْشَرِيُّ مَجازاً وقال : لأَنَّه جَزاءُ ما استُعِيرَ له اسمُ الرِّجْسِ . وقال أَبو جَعْفَرٍ في قولِه تَعالى : " إِنَّمَا يُرِيدُ اللهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسُ " أَي الشَّكَّ
وقالَ الفَرَّاءُ في قولِهِ تعَالى : " ويَجْعَلُ الرِّجْسُ عَلى الَّذِينَ لا يَعْقِلُون " إِنَّهُ العِقابُ والغَضَبُ وهو مَضارِعٌ لقولِهِ الرِّجْز قال : ولعلَّهما لغتان . ورَجُسِ كفرِح وكَرُمَ رَجَساً ورَجَاسَةً ككَرَامَةٍ : عَمِلَ عَمَلاً قَبِيحاً . والرَّجْسُ بالفتْح : شِدَّةُ الصَّوْتِ فكأَنَّ الرِّجْسَ العملُ الذي يَقْبُح ذِكْرُه ويَرْتفِعُ في القُبْح . وفي التَّكْمِلة : رَجَسَهُ عن الأَمِر يَرْجُسُه بالضَّمِّ ويَرْجِسُه بالكَسْرِ . رِجْساً عاقهُ وعَزاه في العُبَابِ إِلى ابن عَبَّاد . والنَّرْجِسُ بفَتْحِ النُّونِ وكَسْرِها الأَخِيرُ نقله الصّاغَانِيُّ عن أَبِي عَمْرٍو : من الرَّياحِينِ م أَي معروفٌ وهو مُعَرَّبُ : نَرْكسِ . نافِعٌ شمُّه للزُّكامِ والصُّدَاعِ البارِدَيْنِ ومن غِريب خَواصِّه أَنّ أَصله مَنْقُوعاً في الحَلِيبِ لَيْلَتَيْنِ يُطْلَى بِه ذَكَرُ العِنِّينِ العاجزِ عن الجِمَاعِ فيُقِيمُه ويَفْعَلُ فِعْلاً عَجِيباً وله شُرُوطٌ ليس هذا مَحَلَّ ذِكْرِها . في اللِّسَانِ : والنونُ زائِدَةٌ لأَنَّه ليسَ في كلامِهِم فَعْلِلٌ وفي الكلامِ : نَفْعِل قاله أَبو عَلِيّ ويُقال : النَّرْجِسُ فإِن سَمَّيْتَ رَجُلاً بنَرْجِسَ لم تَصْرِفْه لأَنَّهُ نَفْعِلُ كنَجْلِسُ وليسَ برُباعِيٍّ لأَنَّه ليس في الكلامِ فَعْلِلٌ وفيه فَعْلَلٌ مِثْلُ جَعْفرٍ فإِنْ سمَّيْتهُ بِنِرْجِسٍ صَرَفْته ؛ لأَنَّه على وَزْنِ فِعْلِلٍ فهو رُبَاعِيٌّ كهِجْرِسٍ . وارْتجَسَ البِناءُ : رَجَفَ واضْطَرَبَ وتَحَرَّكَ حَرَكةً يُسْمَعُ لها صَوْتٌ ومنه : ارْتِجَاسُ إِيوانِ كِسْرَى ليلة وِلادتِه صلَّى الله عَليْه وسلَّم . وارْتجَسَتِ السَّمَاءُ : رَعَدَتْ وتمَخَّضتْ للمَطرَ ولا يَخْفَى أَنَّهُ لو قال في أَوَّلِ المادَّةِ : أَو تَمَخَّضت كارْتجَسَتْ لأَصابَ وسَلِمَ من تَفْرِيقِ معنىً وَاحدٍ في مَحَلَّيْنِ . ومِمَّا يُسْتدْرَك عليه : رَجُسَ الشَّيْءُ يَرْجُسُ رَجَاسَةً مِن حَدِّ كَرُمَ أَي قَذُرَ وإِنَّهُ لرِجْسٌ مَرْجُوسٌ ورَجُلٌ مَرْجُوسٌ . وقد يُعَبَّرُ به عن الحَرَامِ واللَّعْنةِ والكُفْرِ . وقال مُجَاهِدٌ : الرِّجْسُ : ما لا خَيْرَ فيه وبه فُسِّرَ قولُه تعالى : " كذلِك يَجْعَلَ اللهُ الرِّجْسَ " . وعن ابن الأَعْرَابِيّ : مَرّ بِنا جَمَاعَةٌ رَجِسُون ونَجِسُون أَي كُفَّارٌ . والرِّجْسُ : الحَرَكَةُ الخَفِيفَةُ . ومنه الحديث : " إِذا كَانَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلاةِ فوَجَدَ رِجْساً أَوْ رِجْزاً فَلاَ يَنْصَرِفْ حَتَّى يَسْمَعُ صَوْتاً أَوْ يَجِدَ رِيحاً " . ورِجْسُ الشَّيْطَانِ : وَسْوَسَتُهُ . والرَّجْسُ والرَّجْسَةُ والرَّجَسَانُ والارْتِجَاسُ : صَوتُ الشَّيْءِ المُخْتَلِطِ العَظِيم كالجَيْشِ والسَّيْلِ والرَّعْدِ . وهذا رَاجِسٌ حَسَنٌ أَي رَاعِدٌ حَسَنٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
