# رجس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رجس

الرِّجْسُ: القَذَرُ، وقيل: الشيء القَذِرُ. ورَجُسَ الشيءُ يَرْجُسُ رَجاسَةً، وإِنه لَرِجْسٌ مَرْجُوس، وكلُّ قَذَر رِجْسٌ. ورجل مَرْجوسٌ ورِجْسٌ: نِجْسٌ، ورَجِسٌ: نَجِسٌ؛ قال ابن دريد: وأَحسبهم قد نالوا رَجَسٌ نَجَسٌ، وهي الرَّجاسَةُ والنَّجاسَة. وفي الحديث: أَعوذ بك من الرَّجْسِ النَجْسِ؛ الرِّجْسُ: القذر، وقد يعبر به عن الحرام والفعل القبيح والعذاب واللعنة والكفر، والمراد في هذا الحديث الأَول. قال الفراء: إِذا بدأُوا بالرَّجْسِ ثم أَتبعوه النِّجْسَ، كسروا الجيم، وإِذا بدأُوا بالنجس ولم يذكروا معه الرِّجْس فتحوا الجيم والنون؛ ومنه الحديث: نهى أَن يُسْتَنْجَى بِرَوْثَةٍ، وقال: إِنها رِجْسٌ أَي مُسْتَقْذَرَة. والرِّجْس: العذاب كالرِّجز. التهذيب: وأَما الرِّجْزُ فالعذاب والعمل الذي يؤدي إِلى العذاب. والرِّجْسُ في القرآن: العذاب كالرِّجْز. وجاء في دعاء الوتر: وأَنْزِلْ عليهم رِجْسَك وعذابك؛ قال أَبو منصور: الرجس ههنا بمعنى الرجز، وهو العذاب، قلبت الزاي سيناً، كما قيل الأَسد والأَزد. وقال الفراء في قوله تعالى: ويَجْعَلُ الرِّجْسَ على الذين لا يعقلون؛ إِنه العقاب والغضب، وهو مضارع لقوله الرجز، قال: ولعلها لغتان. وقال ابن الكلبي في قوله تعالى: فإِنه رِجْسٌ؛ الرجس: المَأْتَمُ، وقال مجاهد كذلك يجعل اللَّه الرجس، قال: ما لا خير فيه، قال أَبو جعفر: إِنما يريد اللَّه ليذهب عنكم الرِّجْسَ أَهلَ البيت ويُطَهِّرَكم، قال: الرجل الشك. ابن الأَعرابي: مرَّ بنا جماعى رَجِسُون نَجِسُون أَي كفار. وفي التنزيل العزيز: إِنما الخمر والميسر والأَنصابُ والأَزْلامُ رِجْسٌ من عمل الشيطان فاجتنبوه؛ قال الزجاج: الرِّجْسُ في اللغة اسم لكل ما استقذر من عمل فبالغ اللَّه تعالى في ذم هذه الأَشياء وسماها رِجْساً.
ويقال: رَجُسَ الرجل رَجَساً ورَجِسَ يَرْجَسُ إِذا عَمِلَ عملاً قبيحاً. والرَّجْسُ، بالفتح: شدة الصوت، فكأَنَّ الرِّجْسَ العمل الذي يقبح ذكره ويرتفع في القبح. وقال ابن الكلبي: رِجْسٌ من عمل الشيطان أَي مَأْثَمٌ؛ قال ابن السكيت: الرَّجْسُ، مصدر، صوتُ الرَّعد وتَمَخُّضُه. غيره: الرَّجْسُ، بالفتح، الصوت الشديد من الرعد ومن هدير البعير. ورجَسَت السماء تَرْجُسُ إِذا رَعَدَتْ وتَمَخَّضَتْ، وارتجَسَتْ مثله. وفي حديث سَطِيح: لما وُلِدَ رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ارْتَجَسَ إِيوان كِسْرَى أَي اضطرب وتحرك حركة سمع لها صوت. وفي الحديث: إِذا كان أَحدكم في الصلاة فوجد رِجْساً أَو رِجْزاً فلا ينصرف حتى يسمع صوتاً أَو يَجِدَ ريحاً. ورِجْسُ الشيطان: وَسْوَسَتُه. والرَّجْسُ والرَّجْسَةُ والرَّجَسانُ والارْتِجاسُ: صوت الشيء المختلط العظيم كالجيش والسيل والرعد. رَجَسَ يَرْجُسُ رَجْساً، فهو راجِسٌ ورَجَّاسٌ. ويقال: سحاب ورعد رَجَّاسٌ شديد الصوت، وهذا راجِسٌ حَسَن أَي راعِدٌ حسن؛ قال:
وكلُّ رَجَّاسٍ يَسُوقُ الرُجَّسا،
من السُيولِ والسَّحاب المُرَّسا
يعني التي تَمْتَرِسُ الأَرض فَتَجْرُف ما عليها. وبعير رَجَّاس ومِرْجسٌ أَي شديد الهَدير. وناقة رَجْساء الحَنِين: متتابعته؛ حكاه ابن الأَعرابي، وأَنشد:
يَتْبَعْنَ رَجْساءَ الحَنِين بَيْهَسا،
تَرى بأَعْلى فَخِذَيْها عَبَسا،
مثلَ خَلُوقِ الفارِسِيِّ أَعْرَسا
ورَجْسُ البعير: هَديرُه؛ عن اللحياني؛ قال رؤبة:
بِرَجْسِ بَخْباخِ الهَديرِ البَهْبَهِ
وهم في مَرْجُوسَة من أَمرهم وفي مَرْجُوساء أَي في التباس واختلاط ودَوَرانٍ؛ وأَنشد:
نحن صَبَحْنا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ،
بذاتِ خالٍ، ليلةً الخَمِيسِ
والمِرْجاسُ: حجر يطرح في جوف البئر يُقَدَّر به ماؤها ويعلم به قَدْرُ قعر الماء وعُمْقه؛ قاله ابن سيده، والمعروف المِرْداسُ. وأَرْجَسَ الرجلُ: إِذا قدََّّر الماء بالمِرْجاس. الجوهري: المِرْجاسُ حجر يُشَدُّ في طرف الحبل ثم يُدْلى في البئر فتُمْخَض الحَمْأَة حتى تَثُور ثم يُسْتقى ذلك الماء فتنقى البئر؛ قال الشاعر:
إِذا رَأَوْا كَريهةً يَرْمُونَ بي،
رَمْيَكَ بالمِرْجاسِ في قَعْرِ الطَّوي
والنَّرْجِسُ: من الرياحين، معرّب، والنون زائدة لأَنه ليس في كلامهم فَعْلِلٌ وفي الكلام نَفْعِل، قاله أَبو علي. ويقال: النَّرْجِسُ، فإِن سميت رجلاً بنَرْجِس لم تصرفه لأَنه نَفْعِلُ كنَجْلِسُ ونَجْرِس، وليس برباعي، لأَنه ليس في الكلام مثل جَعْفر فإِن سميته بًنِرْجِسٍ صرفته لأَنه على زنة فِعْلِلٍ، فهو رباعي كهِجْرِس؛ قال الجوهري: ولو كان في الأَسماء شيء على مثال فَعلِل لصرفناه كما صرفنا نَهْشَلاً لأَن في الأَسماء فَعْللاً مثل جَعْفَرٍ.

### Türkçe

**الرِّجْسُ**: pisliktir; ve denildi ki: pis olan şeydir. Ve şey **رَجُسَ**
**يَرْجُسُ** **رَجاسَةً**; ve şüphesiz o, **رِجْسٌ مَرْجُوس**’tur; ve her pislik **رِجْسٌ**’tir. Ve adam
**مَرْجوسٌ** ve **رِجْسٌ**: **نِجْسٌ** (necis); ve **رَجِسٌ**: **نَجِسٌ** (necis); İbn Düreyd dedi: ve sanırım onlar
**رَجَسٌ نَجَسٌ**’e erişmişlerdir; ve o, **الرَّجاسَةُ** ve **النَّجاسَة**’dir. Hadiste: “Sana sığınırım
**الرَّجْسِ النَجْسِ**’ten”; **الرِّجْسُ**: pisliktir; ve onunla haramdan, çirkin fiilden,
azaptan, lanetten ve küfürden de ibare edilir; ve bu hadiste murad birincisidir. Ferrâ dedi: eğer
**الرَّجْسِ** ile başlarlar sonra ona **النِّجْسَ**’i eklerlerse, **الجيم**’i kesrelerler; ve eğer
**النجس** ile başlarlar ve onunla birlikte **الرِّجْس**’i zikretmezlerse **الجيم**’i ve **النون**’u fetha ederler; bundan da hadistir: bir
**رَوْثَةٍ** ile istinca edilmesini yasakladı ve dedi: “Şüphesiz o **رِجْسٌ**’tir” yani iğrenç görülendir.
Ve **الرِّجْس**: **الرِّجز** gibi azaptır. **التهذيب**: **الرِّجْزُ** ise azaptır ve azaba götüren ameldir.
Ve Kur’an’da **الرِّجْسُ**: **الرِّجز** gibi azaptır. Ve vitir duasında geldi:
“Ve üzerlerine **رِجْسَك**’i ve azabını indir”; Ebû Mansûr dedi: **الرجس** burada
**الرجز** manasındadır; ve o azaptır; **الزاي** **سين**’e çevrilmiştir; nasıl ki **الأَسد** ve **الأَزد** denildi. Ferrâ,
Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve **الرِّجْسَ**’i akletmeyenlerin üzerine kılar”; dedi ki: o ceza
ve gazaptır; ve o, **الرجز** sözüne muzaridir; dedi ki: belki de ikisi iki lehçedir. İbnü’l-Kelbî,
Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Şüphesiz o **رِجْسٌ**’tir”; **الرجس**: **المَأْتَمُ**’dur; Mücâhid de: Allah
**الرجس**’i böyle kılar, dedi; dedi ki: içinde hayır olmayan şeydir. Ebû Ca‘fer dedi: ancak Allah
sizden **الرِّجْسَ**’i, ey ev halkı, gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister; dedi ki: **الرجل** şüphedir. İbnü’l-A‘râbî:
Bize **جماعى** geçti, **رَجِسُون نَجِسُون**; yani kâfirler. Aziz tenzilde: “Ancak
şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları **رِجْسٌ**’tir, şeytanın işindendir; ondan kaçının”; Zeccâc dedi:
dilde **الرِّجْسُ**, amelden iğrenç görülen her şeyin adıdır; böylece Allah
Teâlâ bu şeyleri yermede mübalağa etti ve onları **رِجْساً** diye adlandırdı.

Ve denilir: adam **رَجُسَ** **رَجَساً** ve **رَجِسَ يَرْجَسُ**; çirkin bir iş işlediği zaman. Ve **الرَّجْسُ**,
fetha ile: sesin şiddetidir; sanki **الرِّجْسَ**, zikri çirkinleşen ve çirkinlikte yükselen ameldir. İbnü’l-Kelbî dedi:
“Şeytanın işinden **رِجْسٌ**” yani **مَأْثَمٌ** (günah); İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجْسُ**,
mastardır; gök gürültüsünün sesi ve onun **تَمَخُّضُه**’udur. Başkası: **الرَّجْسُ**,
fetha ile, gök gürültüsünden ve devenin böğürmesinden şiddetli sestir. Ve gök **رجَسَت**
**تَرْجُسُ**; şimşek çakıp gürlediği ve **تَمَخَّضَتْ** ettiği zaman; ve **ارتجَسَتْ** de onun gibidir. Satîh hadîsinde:
Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, doğduğunda, **إِيوان
كِسْرَى** **ارْتَجَسَ**; yani sarsıldı ve bir ses işitilecek bir hareketle hareket etti. Hadiste:
“Biriniz namazda iken **رِجْساً** yahut **رِجْزاً** bulursa, bir ses işitinceye yahut
bir koku buluncaya kadar dönmesin.” Ve **رِجْسُ الشيطان**: onun vesvesesidir. Ve **الرَّجْسُ** ve **الرَّجْسَةُ** ve **الرَّجَسانُ**
ve **الارْتِجاسُ**: ordu, sel ve gök gürültüsü gibi karışık büyük şeyin sesidir. **رَجَسَ**
**يَرْجُسُ** **رَجْساً**; o hâlde o **راجِسٌ** ve **رَجَّاسٌ**’tır. Ve denilir: **سحاب** ve **رعد** **رَجَّاسٌ**,
şiddetli sesli; ve bu **راجِسٌ حَسَن** yani güzel gürleyen; dedi ki:
وكلُّ رَجَّاسٍ يَسُوقُ الرُجَّسا،
من السُيولِ والسَّحاب المُرَّسا
yani yeri **تَمْتَرِسُ** eden, böylece üzerindekini süpürüp götürenler. Ve deve **رَجَّاس**
ve **مِرْجسٌ**; yani şiddetli böğürüşlü. Ve dişi deve **رَجْساء الحَنِين**: onun ardı ardınalığıdır; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti; ve inşad etti:
يَتْبَعْنَ رَجْساءَ الحَنِين بَيْهَسا،
تَرى بأَعْلى فَخِذَيْها عَبَسا،
مثلَ خَلُوقِ الفارِسِيِّ أَعْرَسا
Ve devenin **رَجْسُ**’u: onun böğürüşüdür; Lihyânî’den; Rü’be dedi:
بِرَجْسِ بَخْباخِ الهَديرِ البَهْبَهِ
Ve onlar işlerinden bir **مَرْجُوسَة** içindedirler ve bir **مَرْجُوساء** içindedirler; yani bir karışıklık, ihtilat
ve dönüp durma içinde; ve inşad etti:
نحن صَبَحْنا عَسْكَرَ المَرْجُوسِ،
بذاتِ خالٍ، ليلةً الخَمِيسِ
Ve **المِرْجاسُ**: kuyunun içine atılan bir taştır; onunla suyu takdir ederler ve onunla
suyun dibinin miktarı ve derinliği bilinir; bunu İbn Sîde söyledi; ve bilinen **المِرْداسُ**’tır. Ve adam
**أَرْجَسَ**: **المِرْجاس** ile suyu takdir ettiği zaman. Cevherî: **المِرْجاسُ**, ipin ucuna bağlanan bir taştır,
sonra kuyuya salınır; böylece çamuru çalkalar, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir, böylece kuyu temizlenir; şair dedi:
إِذا رَأَوْا كَريهةً يَرْمُونَ بي،
رَمْيَكَ بالمِرْجاسِ في قَعْرِ الطَّوي
Ve **النَّرْجِسُ**: reyhanlardandır; mu‘arrebdir; ve **النون** ziyadedir; çünkü onların كلامında
**فَعْلِلٌ** yoktur; ve كلامda **نَفْعِل** vardır; bunu Ebû Ali söyledi. Ve denilir: **النَّرْجِسُ**; eğer
bir adamı **نَرْجِس** diye isimlendirirsen onu tenvinli çekmezsin; çünkü o **نَفْعِلُ**’dür; **نَجْلِسُ** ve **نَجْرِس** gibi; ve
dörtlü değildir; çünkü كلامda **جَعْفر** gibi bir misal yoktur; eğer onu **بًنِرْجِسٍ** diye isimlendirirsen onu çekersin; çünkü o
**فِعْلِلٍ** vezni üzerinedir; o hâlde o dörtlüdür, **هِجْرِس** gibi. Cevherî dedi: eğer isimlerde
**فَعلِل** misali üzere bir şey olsaydı, onu çekerdik; nasıl ki **نَهْشَلاً**’ı çektik; çünkü isimlerde
**فَعْللاً** vardır, **جَعْفَرٍ** gibi.
