# رجس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رجس

رجست السماء ترجس رجسا، إذا رعدت شديدا وتمخضت، كارتجست. وفي الأساس: قصفت بالرعد. ورجس البعير: هدر وقيل: الرجس: الصوت الشديد في الهدير.
 ورجس فلان رجسا: قدر الماء أي ماء البئر، بالمرجاس، كأرجس إرجاسا. وسحاب راجس ورجاس، ككتان، ومرتجس: شديد الصوت، وكذلك الرعد، تقول: عفت الديار الغمائم الرواجس، والرياح الروامس. وبعير رجوس، كصبور، ومرجس، كمنبر، ورجاس، ككتان: شديد الهدير. وناقة رجساء الحنين: متتابعته، حكاه ابن الأعرابي وأنشد:
  يتبعن رجساء الحنين بيهسا
  ترى بأعلى فخذيهأ عبسا
  مثل خلوق الفارسي أعرسا والرجاس كشداد: البحر، سمي به لصوت موجه، أو لارتجاسه واضطرابه، كما سمي رجافا، لارتجافه. ويقال: هم في مرجوسة من أمرهم، وفي مرجوساء، أي في اختلاط والتباس ودوران. والمرجاس، بالكسر: حجر يشد في طرف حبل ثم يدلى في البئر فتمخض الحمأة حتى تثور ثم يستقى ذلك الماء فتنقى البئر، كذا في الصحاح، ومنه قول الشاعر:
  إذا رأوا كـريهة يرمـون بــي                      رميك بالمرجاس في قعر الطوي أو هو حجر يرمى فيها ليعلم بصوته عمقها وقدر قعرها، أو ليعلم أفيها ماء أم لا، نقله ابن الأعرابي. قال ابن سيده: والمعروف المرداس. والراجس: من يرمي به، كالمرجس:

  والرجس، بالكسر: القذر، أو الشيء القذر، ويحرك، وتفتح الراء وتكسر الجيم، يقال: رجس نجس ورجس نجس، قال ابن دريد: وأحسبهم قالوا: رجس نجس، وقال الفراء: إذا بدءوا بالرجس ثم أتبعوه النجس كسروا النون، وإذا بدءوا بالنجس، ولم يذكروا معه الرجس فتحوا الجيم والنون. وقال ابن الكلبي في قوله تعالى:  فإنه رجس أو فسقا  وكذا في قوله تعالى:  رجس من عمل الشيطان  قال: الرجس: المأثم. وقال الزجاج: الرجس: كل ما استقذر من العمل، بالغ الله تعالى في ذم هذه الأشياء فسماها رجسا. والرجس: العذاب. والعمل المؤدي إلى العذاب، وفي التهذيب: وأما الرجز: فالعذاب، والعمل الذي يؤدي إلى العذاب، والرجس: العذاب، كالرجز، قلبت الزاي سينا، كما قيل: الأسد والأزد. وجعله الزمخشري مجازا، وقال: لأنه جزاء ما استعير له اسم الرجس. وقال أبو جعفر في قوله تعالى:  إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس  أي الشك.
 وقال الفراء في قوله تعالى:  ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون  إنه العقاب والغضب، وهو مضارع لقوله الرجز قال: ولعلهما لغتان. ورجس كفرح وكرم، رجسا ورجاسة ككرامة: عمل عملا قبيحا. والرجس، بالفتح: شدة الصوت، فكأن الرجس العمل الذي يقبح ذكره، ويرتفع في القبح. وفي التكملة: رجسه عن الأمر، يرجسه، بالضم، ويرجسه، بالكسر. رجسا عاقه وعزاه في العباب إلى ابن عباد. والنرجس، بفتح النون وكسرها، الأخير نقله الصاغاني عن أبي عمرو: من الرياحين م، أي معروف، وهو معرب: نركس. نافع شمه للزكام والصداع الباردين، ومن غريب خواصه أن أصله منقوعا في الحليب ليلتين يطلى به ذكر العنين العاجز عن الجماع فيقيمه ويفعل فعلا عجيبا، وله شروط ليس هذا محل ذكرها. في اللسان: والنون زائدة، لأنه ليس في كلامهم فعلل، وفي الكلام: نفعل، قاله أبو علي، ويقال: النرجس، فإن سميت رجلا بنرجس، لم تصرفه، لأنه نفعل، كنجلس، وليس برباعي، لأنه ليس في الكلام فعلل، وفيه فعلل مثل جعفر، فإن سميته بنرجس، صرفته؛ لأنه على وزن فعلل، فهو رباعي كهجرس. وارتجس البناء: رجف واضطرب وتحرك حركة يسمع لها صوت، ومنه: ارتجاس إيوان كسرى ليلة ولادته، صلى الله عليه وسلم. وارتجست السماء: رعدت وتمخضت للمطر، ولا يخفى أنه لو قال في أول المادة: أو تمخضت، كارتجست، لأصاب وسلم من تفريق معنى واحد في محلين. ومما يستدرك عليه: رجس الشيء يرجس رجاسة، من حد كرم، أي قذر وإنه لرجس مرجوس، ورجل مرجوس. وقد يعبر به عن الحرام واللعنة والكفر. وقال مجاهد: الرجس: ما لا خير فيه، وبه فسر قوله تعالى:  كذلك يجعل الله الرجس  . وعن ابن الأعرابي: مر بنا جماعة رجسون ونجسون، أي كفار. والرجس: الحركة الخفيفة. ومنه الحديث:  إذا كان أحدكم في الصلاة فوجد رجسا أو رجزا فلا ينصرف حتى يسمع صوتا أو يجد ريحا  . ورجس الشيطان: وسوسته. والرجس، والرجسة، والرجسان والارتجاس: صوت الشيء المختلط العظيم، كالجيش والسيل والرعد. وهذا راجس حسن، أي راعد حسن، نقله الجوهري، عن ابن الأعرابي.

### Türkçe

**رجست السماء** **ترجس** **رجسا**: şiddetli gök gürlediği ve (yağmur için) kabarıp çalkalandığı zaman; **كارتجست** (yani: **ارتجست** gibi). **الأساس**’ta: gök gürültüsüyle çatırdadı. **ورجس البعير**: böğürdü; ve denildi ki: **الرجس**: böğürmede şiddetli sestir.

**ورجس فلان رجسا**: suyu, yani kuyu suyunu, **بالمرجاس** ile ölçtü; **كأرجس إرجاسا** (yani: **أرجس** gibi **إرجاسا**). **وسحاب راجس ورجاس** ( **ككتان** ) ve **مرتجس**: sesi şiddetli; gök gürültüsü de böyledir. Dersin ki: **عفت الديار الغمائم الرواجس، والرياح الروامس**. **وبعير رجوس** ( **كصبور** ) ve **مرجس** ( **كمنبر** ) ve **رجاس** ( **ككتان** ): böğürmesi şiddetli. **وناقـة رجساء الحنين**: inlemesinin peş peşe oluşu; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti ve şu beyti okudu:
  يتبعن **رجساء الحنين** بيهسا
  ترى بأعلى فخذيهأ عبسا
  مثل خلوق الفارسي أعرسا

**والرجاس** ( **كشداد** ): deniz; dalgasının sesi sebebiyle, yahut sarsılması ve çalkalanması sebebiyle bu ad verilmiştir; nitekim titremesi sebebiyle **رجافا** diye de adlandırılmıştır. Ve denilir ki: onlar işlerinde bir **مرجوسة** içindedirler, ve bir **مرجوساء** içindedirler; yani karışıklık, belirsizlik ve dönüp durma içindedirler. **والمرجاس** (kesre ile): ipin ucuna bağlanan, sonra kuyuya sarkıtılan taş; çamuru çalkalar, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir; **الصحاح**’ta böyledir. Ondandır şairin sözü:
  إذا رأوا كـريهة يرمـون بــي                      رميك **بالمرجاس** في قعر الطوي

Yahut o, içine atılan bir taştır; sesiyle derinliği ve dibinin miktarı bilinsin diye; yahut içinde su var mı yok mu bilinsin diye; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. İbn Sîde dedi ki: bilinen **المرداس**’tır. **والراجس**: onunla atan kimse; **كالمرجس** gibi:

**والرجس** (kesre ile): pislik; yahut pis olan şey; ve harekelenir (yani: fetha ile de gelir). **وتفتح الراء وتكسر الجيم** (yani: **الرّ** fethalanır, **الجيم** kesrelenir). Denilir ki: **رجس نجس** ve **رجس نجس**. İbn Düreyd dedi ki: onların **رجس نجس** dediklerini sanıyorum. Ferrâ dedi ki: **بالرجس** ile başlayıp sonra **النجس**’i ona eklediklerinde **النون**’u kesrelerler; **بالنجس** ile başlayıp onunla birlikte **الرجس**’i zikretmediklerinde **الجيم**’i ve **النون**’u fethalarlar. İbnü’l-Kelbî, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **فإنه رجس أو فسقا** ve yine Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **رجس من عمل الشيطان** dedi ki: **الرجس**: günah. Zeccâc dedi ki: **الرجس**: amelden iğrenç görülen her şey; Yüce Allah bu şeyleri yermede mübalağa etti de onları **رجسا** diye adlandırdı. **والرجس**: azap. Ve azaba götüren amel. **التهذيب**’te: **وأما الرجز**: azaptır; ve azaba götüren ameldir. **والرجس**: azaptır; **كالرجز**; **الزاي** **سينا**ya çevrilmiştir; nitekim **الأسد** ve **الأزد** denildiği gibi. Zemahşerî onu mecaz yaptı ve dedi ki: çünkü o, kendisi için **الرجس** adı ödünç alınan şeyin cezasıdır. Ebû Ca‘fer, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس** dedi ki: yani şüphe.

Ferrâ, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **ويجعل الرجس على الذين لا يعقلون** dedi ki: o, ceza ve gazaptır; ve o, **الرجز** sözünün muzâri‘idir. Dedi ki: belki ikisi iki lehçedir. **ورجس** ( **كفرح وكرم** ), **رجسا** ve **رجاسة** ( **ككرامة** ): çirkin bir iş yaptı. **والرجس** (fetha ile): sesin şiddetidir; sanki **الرجس** (yani: çirkinliği zikredilen amel), zikri çirkinleşen ve çirkinlikte yükselen ameldir. **وفي التكملة**: **رجسه عن الأمر**: onu işten alıkoydu; **يرجسه** (damme ile) ve **يرجسه** (kesre ile). **رجسا**: onu engelledi; ve bunu **العباب**’da İbn Abbâd’a nispet etti. **والنرجس**: **النون**’un fethasıyla ve kesresiyle; ikincisini Sâgânî Ebû Amr’dan nakletti: reyhanlardan bir türdür; yani bilinen (bir bitki); ve o, Arapçalaştırılmıştır: **نركس**. Soğuk nezle ve soğuk baş ağrısına karşı koklanması faydalıdır. Garip özelliklerindendir: kökü iki gece süte yatırılmış olarak, cinsel birleşmeye güç yetiremeyen iktidarsızın tenasül uzvuna sürülür; onu kaldırır ve acayip bir etki yapar; onun şartları vardır, burası onları zikretme yeri değildir. **اللسان**’da: **النون** ziyadedir; çünkü onların sözünde **فعلل** yoktur; sözde olan **نفعل**’dir; bunu Ebû Alî söyledi. Ve denilir ki: **النرجس**; eğer bir erkeği **بنرجس** diye adlandırırsan onu tenvinli/irablı çekime sokmazsın; çünkü o **نفعل**’dir; **كنجلس** gibi; ve o dörtlü değildir; çünkü sözde **فعلل** yoktur. Ve onda **فعلل** vardır; **جعفر** gibi. Eğer onu **بنرجس** diye adlandırırsan onu çekime sokarsın; çünkü o **فعلل** vezni üzeredir; o halde o, **كهجرس** gibi dörtlüdür. **وارتجس البناء**: titredi, sarsıldı ve sesi işitilecek bir hareketle hareket etti. Ondandır: onun doğduğu gece, sallallahu aleyhi ve sellem, Kisrâ’nın eyvanının **ارتجاس**’ı. **وارتجست السماء**: gök gürledi ve yağmur için kabarıp çalkalandı. Gizli değildir ki, eğer maddenin başında: **أو تمخضت، كارتجست** deseydi, isabet eder ve tek bir manayı iki yerde ayırmaktan kurtulurdu. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **رجس الشيء يرجس رجاسة** ( **من حد كرم** ): yani pis oldu; ve şüphesiz o, **رجس مرجوس**’tur; ve **رجل مرجوس** (pis kimse). Ve onunla haram, lanet ve küfür de ifade edilebilir. Mücâhid dedi ki: **الرجس**: içinde hayır olmayan şeydir; ve bununla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edilmiştir: **كذلك يجعل الله الرجس**. İbnü’l-A‘râbî’den: **مر بنا جماعة رجسون ونجسون**: yani kâfirler. **والرجس**: hafif harekettir. Ondandır hadis: **إذا كان أحدكم في الصلاة فوجد رجسا أو رجزا فلا ينصرف حتى يسمع صوتا أو يجد ريحا**. **ورجس الشيطان**: onun vesvesesi. **والرجس** ve **الرجسة** ve **الرجسان** ve **الارتجاس**: karışık, büyük şeyin sesi; ordu, sel ve gök gürültüsü gibi. **وهذا راجس حسن**: yani güzel gök gürleyen; bunu Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti.
