# رجع (ر-ج-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir

- Harfler: ر - ج - ع
- Kur'an'da: 104 geçiş · 103 ayet · 37 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (37)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُرْجَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعَلُونَ | Döndürülürsünüz | 19 | 19 | [2:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:28.md) |
| [يَرْجِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Dönerler | 16 | 16 | [2:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:18.md) |
| [مَرْجِعُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | مَفْعِلُكُمْ | Dönüşünüz | 11 | 11 | [3:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/3:55.md) |
| [تُرْجَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | تُفْعَلُ | Döndürülür | 6 | 6 | [2:210](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:210.md) |
| [يُرْجَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Döndürülürler | 6 | 6 | [3:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/3:83.md) |
| [رَاجِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Dönenler | 4 | 4 | [2:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:46.md) |
| [مَرْجِعُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | مَفْعِلُهُمْ | Onların dönüşü | 4 | 4 | [6:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/6:108.md) |
| [ارْجِعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْعِلُوا | Dönün | 3 | 3 | [12:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:81.md) |
| [يَرْجِعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Döner | 3 | 3 | [20:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:89.md) |
| [ارْجِعْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%92.md) | افْعِلْ | Dön | 2 | 2 | [12:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:50.md) |
| [رَجَعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Döndüler | 2 | 2 | [9:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/9:122.md) |
| [رَجَعْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Döndünüz | 2 | 2 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:196.md) |
| [فَارْجِعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْعِلُوا | Hemen dönün | 2 | 2 | [24:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/24:28.md) |
| [أَرْجِعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F.md) | أَفْعِلُ | Dönerim | 1 | 1 | [12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:46.md) |
| [ارْجِعُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | افْعِلُونِ | Beni döndürün | 1 | 1 | [23:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/23:99.md) |
| [ارْجِعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%90.md) | افْعِلِ | Döndür | 1 | 1 | [67:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/67:4.md) |
| [ارْجِعِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%90%D9%8A.md) | افْعِلِي | Dön | 1 | 1 | [89:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/89:28.md) |
| [الرَّجْعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%92%D8%B9%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Döndürmek | 1 | 1 | [86:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/86:11.md) |
| [الرُّجْعَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8F%D9%91%D8%AC%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%89.md) | الْفُعْلَى | Dönmek | 1 | 1 | [96:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/96:8.md) |
| [تَرْجِعُونَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | تَفْعِلُونَهَا | Onu döndürürsünüz | 1 | 1 | [56:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/56:87.md) |
| [تَرْجِعُوهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | تَفْعِلُوهُنَّ | Onları döndürmeyin | 1 | 1 | [60:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/60:10.md) |
| [رَجَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | فَعَلَ | Döndü | 1 | 1 | [7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/7:150.md) |
| [رَجَعَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | فَعَلَكَ | Seni döndürdü | 1 | 1 | [9:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/9:83.md) |
| [رَجَعْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Döndük | 1 | 1 | [63:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/63:8.md) |
| [رَجْعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%B9%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Döndürmek | 1 | 1 | [50:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/50:3.md) |
| [رَجْعِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%B9%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onu döndürmek | 1 | 1 | [86:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/86:8.md) |
| [رُجِعْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D8%B1%D9%8F%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | فُعِلْتُ | Döndürüldüm | 1 | 1 | [41:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/41:50.md) |
| [فَارْجِعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%90.md) | فَافْعِلِ | Döndür | 1 | 1 | [67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/67:3.md) |
| [فَارْجِعْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَافْعِلْنَا | Hemen bizi döndür | 1 | 1 | [32:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/32:12.md) |
| [فَرَجَعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8E.md) | فَفَعَلَ | Döndü | 1 | 1 | [20:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:86.md) |
| [فَرَجَعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَلُوا | Döndüler | 1 | 1 | [21:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:64.md) |
| [فَرَجَعْنَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | فَفَعَلْنَاكَ | Hemen onu döndürürsünüz | 1 | 1 | [20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:40.md) |
| [مَرْجِعَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | مَفْعِلَهُمْ | Onların dönüşü | 1 | 1 | [37:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/37:68.md) |
| [وَارْجِعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْعِلُوا | Ve dönün | 1 | 1 | [21:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:13.md) |
| [يَتَرَاجَعَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A7.md) | يَتَفَاعَلَا | İkisi birbirine döner | 1 | 1 | [2:230](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:230.md) |
| [يَرْجِعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D8%B9%D9%8E.md) | يَفْعِلَ | Döner | 1 | 1 | [20:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:91.md) |
| [يُرْجَعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%B9%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Döndürülür | 1 | 1 | [11:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/11:123.md) |

## Mücavir kökler — 120 mücavir (356 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 14 ortak ayet · G² 28 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
2. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 17 ortak ayet · G² 19 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
3. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
4. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 12 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
5. [أسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
6. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Baş demektir
7. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Çeper demektir
8. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 8 ortak ayet · G² 9 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
9. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 7 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
10. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 9 ortak ayet · G² 8 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
11. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
12. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Yırtıcı hayvan demektir
13. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yol, işaret bulunmayan yer
14. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
15. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 9 ortak ayet · G² 6 · Murar acı bir ağacın adıdır
16. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
17. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Hilal yeni ay demektir
18. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Badiye çöl demektir
19. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kemiksiz et parçası demektir
20. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Kesinlikle keseceğim
21. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
22. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 4 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
23. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kepçe, kefe demektir
24. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
25. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Nikah
26. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
27. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Katlanmış deri demektir
28. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
29. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kızgınlık
30. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
31. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 9 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
32. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
33. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Zeyl etek denektir
34. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
35. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
36. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
37. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 18 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
38. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
39. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ordu demektir
40. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 9 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
41. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 39 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
42. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
43. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
44. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Kazandı
45. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kanat demektir
46. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
47. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
48. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
49. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Cehd düz, sert yer demektir
50. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
51. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
52. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Sahip
53. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Yaşlı adamdır
54. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Korkuluk demektir
55. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 11 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
56. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
57. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hafız çanta demektir
58. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Okun ön yarısına denir
59. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
60. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md), آب, انقلب, [ثاب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A7%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ayrılınan başlangıç noktasına, önceki hale veya kaynağa fiziksel yahut fiilî olarak geri dönme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın ve bütün varoluşun ontolojik ve ahlaki başlangıç kaynağı olan Allah’a nihai yönelişi ve hesap dönüşü |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşun döngüsel hesap verme ilkesi; hiçbir hareketin başladığı kaynaktan bağımsız ve hesapsız kalamayacağı gerçeği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel bir mekân değişimi veya ölüm sonrası mekanik bir gidiş sayıp ahlaki özeleştiri, tövbe ve ontolojik hesap verme boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Sarsılma, titreşme, hareketlilik ve çalkantı; [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md) (şiddetli sarsılma), [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) (şiddetle titreme), [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) (iç huzursuzluğu ve sarsıntı) ve [رجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85.md) (taş fırlatarak sarsma) köklerinde görülen düzensiz veya enerjik ilk hareketlenme | ع | Gırtlak harfi olan ayın harfinin kattığı derinlik, tutuculuk ve içkin sınırlandırma ile kök; rastgele bir sarsıntıdan çıkıp bir mihvere, kaynağa veya önceki durağa yönelen düzenli, kontrollü ve döngüsel bir geri dönüş hareketine dönüşür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncelik, başlangıç noktası, yön belirleme | Hareketin bilinçli bir başlangıç noktasından veya bir ilkeden doğduğunu temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, mesafeyi katetme | Başlangıç noktasından itibaren bir hat üzerinde ilerlemeyi ve intikali simgeler |
| ع | Göz; kaynak, odak noktası, içe yönelme, görme | Dışa doğru akan hareketin yeniden bir merkeze, kaynağa ve göze doğru toparlanmasını ifade eder |
| رجع | Başlangıç noktasından çıkıp yol aldıktan sonra yeniden kaynak odağa yönelme | Çıkış merkezinden ayrılan bir unsurun katettiği mesafenin ardından kaçınılmaz olarak ilk kaynağına ve asıl merkezine geri kapanma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin veya nesnenin ayrıldığı yere bedenen geri dönmesi; binek hayvanının adımlarken ayaklarını geriye doğru büküp tekrar yere basması; deve satılıp yerine benzerinin alınması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde hızlı koşan atın ayaklarını ritmik biçimde geri çekip savurması anlamında kullanılmıştır. Şair şöyle der: يعدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنّه / صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ |
| Erken Arapça kullanım | Mektuba veya söze verilen karşılık için رجع الجواب / مرجوعة denmesi; boşanan kadının evliliğe dönmesi (ric‘at); suyun veya yağmurun gökten periyodik olarak tekrar inmesi (es-semâi zâti’r-rec‘) |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde رجع kökü, özellikle Güney Sami (Arapça ve Güney Arapça) kolunda belirgin bir semantik olgunluğa ulaşmış bir yapıdır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) geri dönme ve tövbe anlamı daha çok şvb (şûb / İbranice שוב) köküyle karşılanırken, Arapçada رجع kökü hem fiziksel döngüselliği hem de nedensel-akli geri dönüşü (rücû) karşılayan bağımsız bir merkez kök haline gelmiştir. Kökün en eski somut katmanında periyodik tekrarlanma, bir döngünün başa sarması, eko yapma veya gökten suyun döngüsel olarak inmesi fikri yer alır. Çöl hayatında devenin adımlarının ritmik dönüşü veya bir malın yerine yenisinin ikame edilmesi (irticâ‘) gibi pratikler, kökün "başlangıç durumunun dengesini yeniden kurma" fikrini taşıdığını gösterir. Arapça bu kökle hareketi sadece bir mekân değişimi olarak değil, varlığın asıl kaynağına olan ontolojik borcunu ifa ediş süreci olarak semantik açıdan derinleştirmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çıkılan yere veya duruma geri dönme, tekrarlama ve cevap verme | Kök iç Arapçada hem geçişsiz (kendisi dönmek) hem geçişli (bir şeyi geri çevirmek, iade etmek) olarak kullanılabilen çift yönlü bir yapıya sahiptir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapça ve semitik döngüsel hareket kökleri | Kuzeybatı Sami dillerindeki şûb kökünün işlevini Arapçada üstlenen ve özellikle ritmik tekrarlanma (eko, yağmur döngüsü) bağlamında özelleşen bir gelişme gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan bu fonetik dizilişe ve anlama denk gelen güvenilir bir soydaş kelime tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجع | Anlamlı | Geri dönmek, döndürmek | Bir başlangıç noktasına, önceki duruma veya kaynağa yönelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%AC.md) | Anlamlı | Hareketlenmek, kaynamak | Suyun veya kanın çalkalanarak fışkırması, heyecanlanma | Ortak رج sarsıntı çekirdeğini taşır; Kur'an'da geçmez |
| [جرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Yudumlamak, yutmak | Sıvıyı boğazdan aşağı parça parça akıtmak | İçe doğru çekilme ve sindirme hareketi; Kur'an'da geçer |
| [جعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Dışkılamak, iz bırakmak | Hayvanın tersini bırakması, iz veya leke kalması | Boşaltım ve ardında atık bırakma anlamı; Kur'an'da geçmez |
| [عرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Yukarı çıkmak, aksamak | Meyilli ve dönemeçli biçimde yukarı yükselmek, topallamak | Eğik düzlemde ritmik hareket; Kur'an'da geçer |
| [عجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Şişmek, düğümlenmek | Ortası kalın ve şişkin olmak, düğüm yapmak | Bir noktada toplanıp çıkıntı oluşturma; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجع | Merkez | Geri dönmek | Ayrılınan belirli bir ilke, kaynak veya mekâna doğru bizzat veya başkası tarafından yönlendirilerek dönmek | Hem fiziksel hem zihinsel hem de ontolojik kaynağa dönüşü kapsayan temel köktür |
| [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) | Komşu | Tekrarlamak, âdet edinmek | Bir hali veya eylemi periyodik olarak yeniden yaşamak ve alışkanlık haline getirmek | رجع kaynağa dönüşü vurgularken, [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) eylemin veya durumun tekrarlanarak yenilenmesini öne çıkarır |
| آب | Komşu | Sığınağa ve yuvaya dönmek | Özellikle akşam vakti barınağına, sığınağına veya özlemle asıl yuvasına dönmek | آب sevgi, güven ve sığınma arzusuyla dönmeyi ifade eder; tövbede içten yönelişi anlatır |
| انقلب | Komşu | Tersyüz olmak, baş aşağı dönmek | Bir durumun zıddına evrilmesi, yönün tamamen değişmesi ve altüst oluş | انقلب niteliksel ve biçimsel köklü değişimi ve savrulmayı vurgular |
| [ثاب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A7%D8%A8.md) | Komşu | Dağıldıktan sonra toparlanmak | Dağılan bir topluluğun veya kuvvetin merkezde yeniden bir araya gelmesi | [ثاب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A7%D8%A8.md) toplanma ve merkezileşme boyutu baskın olan geri dönüştür |
| [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) | Zıt | Gitmek, uzaklaşmak | Bulunulan noktadan ayrılıp öteye doğru hareket etmek, kaybolmak | Kaynaktan ayrılıp uzaklaşmayı ifade eden doğrudan zıt köktür |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجع | Geri dönmek, döndürmek, iade etmek | Başlangıç noktasına, önceki hale veya kaynağa intikal etme; söz veya fiile mukabelede bulunma | Kesin |
| Latince | Revertere, redire, restituere | Geri dönmek, eski haline gelmek, geri vermek | Revertere fiziksel ve zihinsel geri dönüşü karşılarken, restituere hak ve durumun iadesini karşılar; ontolojik ilahi hesaplaşma boyutu eksiktir | Güçlü |
| İngilizce | Return, revert, regress, refer | Geri dönmek, eski duruma geçmek, havale etmek | Return genel geri dönüşü verir; revert bir önceki duruma rücû etmeyi ifade eder; kökün ahlaki-ontolojik hesap boyutunu tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zurückkehren, erwidern, rückgängig machen | Geri dönmek, cevap vermek, iptal etmek | Zurückkehren mekânsal ve zihinsel dönüşü karşılar; erwidern kökün cevap verme (rec‘u’l-cevâb) boyutunu içerir | Güçlü |
| Fransızca | Retourner, revenir, restituer | Geri dönmek, geri gelmek, iade etmek | Revenir ve retourner başlangıç noktasına yönelişi; restituer ise hak sahibine geri ödemeyi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرْجِع / تُرْجَعُونَ / الرُّجْعَى | Ahirette diriliş, nihai hesap ve Allah’a varış | İnsanın ölümden sonra yaratıcısına döndürülmesi ve amellerinin hesabını vermesi bağlamı (Âl-i İmrân [3:55](https://lisan.digital/tr/ayet/3:55.md), Mâide [5:48](https://lisan.digital/tr/ayet/5:48.md), Alak [96:8](https://lisan.digital/tr/ayet/96:8.md)) |
| رَجَعَ / رَجَعُوا | Mekânsal geri dönüş | Bir seferden, yolculuktan veya görevden ayrılınan beldeye ya da aileye dönülmesi (A‘râf [7:150](https://lisan.digital/tr/ayet/7:150.md), Yûsuf [12:63](https://lisan.digital/tr/ayet/12:63.md), Tevbe [9:122](https://lisan.digital/tr/ayet/9:122.md)) |
| رُجُوع / يَرْجِعُونَ | Haktan sapmadan sonra tövbe etmek, akıllanmak | Günah ve inkârdan vazgeçip imana ve hakikate rücû etme (Bakara [2:18](https://lisan.digital/tr/ayet/2:18.md), Secde [32:21](https://lisan.digital/tr/ayet/32:21.md), Zuhruf [43:28](https://lisan.digital/tr/ayet/43:28.md)) |
| رَدَّ / يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ القَوْلَ | Sözü geri çevirmek, karşılıklı laf atmak veya cevap vermek | Tartışmada sözün karşı tarafa atılması veya putların cevap verememesi (Tâhâ [20:89](https://lisan.digital/tr/ayet/20:89.md), Sebe’ [34:31](https://lisan.digital/tr/ayet/34:31.md)) |
| الرَّجْع | Periyodik döngüsel yağmur | Gökten tekrar tekrar inen, hayatı yenileyen döngüsel su (Târık [86:11](https://lisan.digital/tr/ayet/86:11.md)) |
| ارْجِعِ الْبَصَرَ | Bakışı veya dikkati tekrar çevirmek | Yaratılışta kusur aramak üzere gözün tekrar tekrar çevrilip odaklanması (Mülk [67:4](https://lisan.digital/tr/ayet/67:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mead, diriliş ve ilahi adalet | Bütün varlıkların başlangıç ilkesi olan Allah’a dönmesi (rücû‘); amellerin karşılığının zorunlu olarak verilmesi ve adaletin tecellisi | İntikal eden failin, nihai merci önünde hesap vermek üzere varoluşsal kaynağına dönmesi |
| Fıkıh | Talak, akitler ve hibe | Ric‘î talakta evliliğe geri dönme (ric‘at); hibeden veya akitten dönme (rücû‘); fesih hakkının kullanılması | Hukuki bir tasarrufun veya irade beyanının önceki hükmü iptal edecek şekilde geri alınması |
| Tefsir | "İnna lillahi ve inna ileyhi raciun" ve "er-Ruc'a" tefsiri | İnsanın mülkiyet ve varlık olarak tamamen Allah’a ait olduğu ve nihayetinde O’na döneceği bilinci | Mülkiyetin sahibine iadesi ve ontolojik kökene kesin teslimiyet |
| Hadis | Tövbe, dualar ve istircâ | Musibet anında istircâ getirilmesi; günahtan Allah’a rücû edilmesi; sadakadan dönmenin çirkinliği | Bir sapmadan veya gafletten sıyrılarak fıtrata ve Allah’ın rızasına yeniden yönelme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve hesap | Nihai hesaplaşma ve tövbe | Varlığı merkezine bağlama | İnsanın mutlak sahibine geri dönerek dünyadaki eylemlerinin hesabını vereceği bilinci ahlakın temel dayanağıdır | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık | Temel aksiyomlara ve öncüllere rücû | Tutarlılığı denetleme | Teori ve iddiaların çıkış noktası olan deneysel verilere, mantıksal ilkere ve kök tanımlara geri dönerek test edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Anayasaya ve halk iradesine müracaat | Otoriteyi denetleme ve sınırlama | İktidarın meşruiyet sınırlarını aştığında başlangıç sözleşmesine, anayasal ilkelere ve kamu denetimine geri çağrılması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye | Sermayenin geri dönüşü, kaynak iadesi | Dengeyi ve verimliliği koruma | Üretime tahsis edilen kaynağın amortisman, kâr veya verim olarak başladığı noktaya fazlasıyla yahut eksiksiz dönmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme döngüsü (feedback loop) ve tersinir süreçler | Bir sistemin ürettiği çıktının başlangıç girişine geri yönlendirilerek sistemi düzeltmesi; fizik ve termodinamikte bir sistemin başlangıç durumuna dönmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Yansıtıcı özeleştiri (refleksivite) ve hukuki fesih | Sosyal aktörün kendi geçmiş eylemlerine dönüp onları değerlendirerek yönünü düzeltmesi; hukukta akitten dönerek tarafların akit öncesi durumlarına iadesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bedensel bir ölüm hadisesi veya bir şehirden diğerine seyahat edip geri gelmek gibi sığ, mekanik bir yer değiştirme eylemine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; evrenin döngüsel işleyişinden (yağmurun dönüşü), zihinsel özeleştiriye, sözün karşılık bulmasına, fıtrata dönüş olan tövbeye ve varoluşun kaynağı olan Allah’a nihai hesap verme zorunluluğuna kadar uzanan bütüncül bir kozmik ve ahlaki prensiptir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın hesapsız bırakılacağını zannetmesi; dünyevi eylemlerin ilahi merkezden bağımsız ve sonuçsuz kalacağı yanılgısına düşerek sorumluluk bilincini kaybetmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an’ın varlık tasavvurunun temel omurgasını oluşturan "mebde ve meâd" (başlangıç ve dönüş) ilkesinin eylemsel merkezidir; var olan hiçbir şeyin başıboş olmadığını, başladığı merkeze dönüp hesap vereceğini ilan eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret sahnelerini ve hesap gününü anlatan ayetlerde; tövbeye ve ıslaha çağıran uyarılarda; insanın mülkiyet ve güç sarhoşluğuna kapıldığı anlarda ilahi mülkiyeti hatırlatan metinlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın tesadüfi ve doğrusal olarak kaybolup gideceği, insanın yaptıklarının yanına kâr kalacağı ve tarihin hesapsız bir kaos olduğu şeklindeki materyalist veya nihilist yanılgıları kökten yıkar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin veya canlının ayrıldığı başlangıç noktasına, önceki konumuna veya öz kaynak merkezine fiziksel olarak geri dönmesi.
- Soyut anlam: Eylemin, varoluşun veya zihnin, kendisini var eden ilkeye, fıtrata, ontolojik kaynağa ve ahlaki sorumluluk merkezine hesap vermek üzere yönelmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemde merkezden yayılan hareketin, kendi çıkış parametreleri ve kuralları doğrultusunda başlangıç noktasına kapanarak dengeyi ve hesabı tamamlaması.
- LaTeX modeli: $$R: X \times [0, T] \to X, \quad R(x_0, T) = x_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $X$ varlık ve durum uzayını, $[0, T]$ zaman aralığını temsil eder. Sistem $t=0$ anında $x_0$ başlangıç durumundan hareket etmekte; $R$ operatörü vasıtasıyla $T$ anında tekrar başlangıç durumu olan $x_0$ noktasına geri dönerek döngüsünü tamamlamakta ve nihai hesabını vermektedir.

## Geçtiği ayetler (103 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:18.md) — يَرْجِعُونَ

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Onlar artık dönmezler.

### [Bakara 2:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:28.md) — تُرْجَعُونَ

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Nasıl oluyor da Allah’ı inkar ediyorsunuz? Halbuki siz ölüler iken O diriltti. Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek, en sonunda yalnız O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:46.md) — رَاجِعُونَ

الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Meal (IK): Onlar ki; Rablarına kavuşacaklarını, O’na döneceklerini kesinlikle bilirler.

### [Bakara 2:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:156.md) — رَاجِعُونَ

الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

Meal (IK): Ki onlara bir musibet geldiği zaman; biz Allah içiniz ve yine O’na döneceğiz, derler.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:196.md) — رَجَعْتُمْ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:210](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:210.md) — تُرْجَعُ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ وَالْمَلَائِكَةُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Onlar; Allah’ın buluttan gölgeler içinde, meleklerle birlikte kendilerine gelivermesini ve işlerini bitirivermesini mi bekliyorlar? Halbuki bütün işler Allah’a döndürülür.

### [Bakara 2:230](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:230.md) — يَتَرَاجَعَا

فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Şayet erkek eşini bir daha boşarsa; artık ondan sonra kadın, başka bir kocaya nikahlanıp varıncaya kadar ona helal olmaz. Şayet bu koca da onu boşar ve onlar Allah’ın hududunu ikame edeceklerini zannederlerse; tekrar birbirlerine dönmelerinde her ikisi için de bir günah yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Bunları, bilen bir kavim için açıklıyor.

### [Bakara 2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:245.md) — تُرْجَعُونَ

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Kimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:281](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/2:281.md) — تُرْجَعُونَ

وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Hem öyle bir günden sakının ki; o gün, Allah’a döndürüleceksiniz. Sonra herkese kazandığı tamamıyle ödenecek. Onlara haksızlık edilmeyecektir.

### [Ali İmran 3:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/3:55.md) — مَرْجِعُكُمْ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Hani Allah demişti ki: Ey İsa; seni öldürecek olan Benim. Seni kendime yükseltip kaldıracak, sen, kafirlerin içinden tertemiz çıkaracak ve sana tabi olanları, kıyamet gününe kadar küfredenlerden üstün tutacak da Benim Sonra dönüşünüz yalnız Banadır. Ayrılığa düştüğünüz konularda aranızda Ben hükmedeceğim.

### [Ali İmran 3:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/3:72.md) — يَرْجِعُونَ

وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’tan bir güruh şöyle dedi: Varın o mü’minlere indirilenlere güpegündüz iman edin. Sonunda da dönüp küfredin. Belki onlar da dönerler.

### [Ali İmran 3:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/3:83.md) — يُرْجَعُونَ

أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ

Meal (IK): Yoksa Allah’ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde kim varsa; ister istemez O’na teslim olmuştur. Ve O’na döndürüleceklerdir.

### [Ali İmran 3:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/3:109.md) — تُرْجَعُ

وَلِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. Bütün işler Allah’a döndürülür.

### [Maide 5:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/5:48.md) — مَرْجِعُكُمْ

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Sana da; kendinden önceki kitabları doğrulayıcı ve üzerlerine şahid olarak bu kitabı hak ile indirdik. Aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet. Sana hak gelmişken onların heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir yol, bir şeriat kıldık. Şayet Allah dileseydi; sizi tek bir ümmet yapardı. Lakin sizi verdiği ile denemek istedi. Öyleyse hayırda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’a dır. Size ayrılığa düştüğünüz şeyleri bildirecektir.

### [Maide 5:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/5:105.md) — مَرْجِعُكُمْ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لَا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz kendinize bakın. Siz doğru yolda bulunursanız; sapıtmış olanalr size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah’a dır. Yapmış olduklarınızı O, size haber verecektir.

### [En'am 6:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/6:36.md) — يُرْجَعُونَ

إِنَّمَا يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ وَالْمَوْتَى يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ

Meal (IK): Ancak dnleyenler icabet ederler. Ölülere gelince; onları Allah diriltir. Sonra O’na döndürülürler.

### [En'am 6:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/6:60.md) — مَرْجِعُكُمْ

وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَّ إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ ثُمَّ يُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): O’dur, geceleyin sizi kendinizden geçiren. Gündüzün de ne yaptığınızı bilir. Sonra sizi oraya geri dönderir ki, belirli bir ecelin hükmü yerine gelsin. Sonra sizin dönüşünüz O’nadır. Sonra da ne yaptığınızı size haber verecektir.

### [En'am 6:108](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/6:108.md) — مَرْجِعُهُمْ

وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ كَذَلِكَ زَيَّنَّا لِكُلِّ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ مَرْجِعُهُمْ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Allah’tan başka yalvardıklarına sövmeyin ki; onlar da bilmeyerek, haddi aşıp Allah’a sövmesinler. İşte böylece bir ümmete yaptıklarını hoş gösterdik. Sonra dönüşleri Rabblarınadır. Artık O, kendilerine ne yapmakta olduklarını haber verir.

### [En'am 6:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/6:164.md) — مَرْجِعُكُمْ

قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): De ki: Ben, Allah’tan başka bir Rabb mı arayacağım? Halbuki O; herşeyin Rabbıdır. Herkes ne kazanırsa kendine aittir. Yük yüklenen kimse, başkasının yükünü taşımaz. Sonunda dönüşünüz Rabbınızadır. Artık O; size ayrılığa düştüğünüz şeyleri haber verecektir.

### [Araf 7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/7:150.md) — رَجَعَ

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.

### [Araf 7:168](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/7:168.md) — يَرْجِعُونَ

وَقَطَّعْنَاهُمْ فِي الْأَرْضِ أُمَمًا مِنْهُمُ الصَّالِحُونَ وَمِنْهُمْ دُونَ ذَلِكَ وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Biz; onları, yeryüzünde cemaatlere ayırdık. İçlerinden kimisi salihlerdi, kimisi de onlardan aşağıdırlar. Belki dönerler diye onları güzellikler ve kötülüklerle denedik.

### [Araf 7:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/7:174.md) — يَرْجِعُونَ

وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): İşte Biz ayetleri böyle uzun uzadıya açıklarız. Belki dönerler diye.

### [Enfal 8:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/8:44.md) — تُرْجَعُ

وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Hani, karşılaştığınız zaman; Allah, yapılmış bir emri yerine getireceğinden onları gözlerinizde az gösteriyor, sizi de onların gözünde azaltıyordu. Ve işler Allah’a döndürülür.

### [Tevbe 9:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/9:83.md) — رَجَعَكَ

فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ

Meal (IK): Allah, seni onlardan bir topluluğa geri döndürür de; senden savaşa çıkmak için izin isterlerse; de ki: Benimle hiç bir zaman çıkmayacaksınız. Benim yanımda hiç bir düşmanla savaşmayacaksınız. Çünkü siz, baştan oturup kalmaya razı oldunuz. Artık siz, geri kalanlarla birlikte oturun.

### [Tevbe 9:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/9:94.md) — رَجَعْتُمْ

يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Kendilerine döndüğünüz vakit de size özür beyan ederler. De ki: Özür dilemeyin. Size katiyyen inanmıyorum. Doğrusu Allah, bize haberlerinizi bildirmiştir. Allah da, Rasulü de amellerimizi görecektir. Sonra hepiniz, görüleni de görülmeyeni de bilene döndürüleceksiniz. O, size neler yaptığınızı haber verecektir.

### [Tevbe 9:122](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/9:122.md) — رَجَعُوا

وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ

Meal (IK): Mü’minlerin hepsi de seferber olacak değildirler. Her topluluktan bir taifenin dinini iyi öğrenmek ve kendisine döndüklerinde kavmini uyarmak üzere geri kalmaları gerekmez mi? Olur ki kaçınırlar. 9

### [Yunus 10:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/10:4.md) — مَرْجِعُكُمْ

إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Hepinizin dönüşü O’nadır. Allah’ın vaadi haktır. Doğrusu O, yaratmaya başlar, sonra iman edip iyi amel işleyenlere adaletle karşılık vermek için onu tekrar eder. Küfredenlere de; küfreder olmalarından dolayı kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azab vardır.

### [Yunus 10:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/10:23.md) — مَرْجِعُكُمْ

فَلَمَّا أَنْجَاهُمْ إِذَا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا بَغْيُكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ مَتَاعَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Allah onları kurtarınca; hemen yeryüzünde haksız yere taşkınlıklara başlarlar. Ey insanlar; yaptığınız taşkınlık aleyhinize, dünya hayatının eğlencesidir. Sonra dönüşünüz, Bizedir. Biz de yapmış olduğunuzu size bildiririz.

### [Yunus 10:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/10:46.md) — مَرْجِعُهُمْ

وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Onlara vaadettiğimizin bir kısmını sana gösteririz veya seni alırız. Onların dönüşü bizedir. Allah onların yaptıklarına şahiddir.

### [Yunus 10:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/10:56.md) — تُرْجَعُونَ

هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Dirilten ve öldüren O’dur. O’na döneceksiniz.

### [Yunus 10:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/10:70.md) — مَرْجِعُهُمْ

مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ

Meal (IK): Dünyada biraz faydalanma vardır. Sonra dönüşleri Bizedir. Sonra Biz de küfreder olmalarından dolayı onlara şiddetli azabı tattıracağız.

### [Hud 11:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/11:4.md) — مَرْجِعُكُمْ

إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Dönüşünüz ancak Allah’a dır. Ve O, her şeye Kadir’dir.

### [Hud 11:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/11:34.md) — تُرْجَعُونَ

وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ هُوَ رَبُّكُمْ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Allah, sizi azdırmak isterse; ben size öğüt vermek istesem de faydası olmaz, Rabbınız O’dur. O’na döndürüleceksiniz.

### [Hud 11:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/11:123.md) — يُرْجَعُ

وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır. Bütün işler O’na döndürülür. Öyleyse O’na ibadet et ve O’na tevekkül et. Rabbın; yaptıklarınızdan gafil değildir.

### [Yusuf 12:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:46.md) — أَرْجِعُ

يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yusuf, ey doğru sözlü; bildir bakalım bize: Yedi semiz ineği, yedi zayıf ineğin yemesini ve yedi yeşil başakla bir o kadar da kuru başağı. Geri dönüp insanlara haber vereyim de onlar bilsinler.

### [Yusuf 12:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:50.md) — ارْجِعْ

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Onu bana getirin. Bunun üzerine ona elçi gelince: Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi kendisine sor. Şüphesiz ki benim Rabbım, onların düzenini bilir, dedi.

### [Yusuf 12:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:62.md) — يَرْجِعُونَ

وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Yusuf uşaklarına dedi ki: Karşılık olarak getirdiklerini de yüklerinin içine koyun. Olur ki ailelerine dönünce bunu anlarlar da geri dönerler.

### [Yusuf 12:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:63.md) — رَجَعُوا

فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَاأَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

Meal (IK): Babalarına döndüklerinde dediler ki: Ey babamız; artık bize zahire verilmeyecek. Kardeşimizi bizimle beraber gönder de zahiremizi alalım. Biz herhalde onu koruruz.

### [Yusuf 12:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/12:81.md) — ارْجِعُوا

ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَاأَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ

Meal (IK): Siz, babanıza dönün de deyin ki: Ey babamız; doğrusu oğlun hırsızlık etti. Ve biz bildiğimizden başka bir şey görmedik. Hem biz gaybın bekçileri de değildik.

### [Meryem 19:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/19:40.md) — يُرْجَعُونَ

إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ

Meal (IK): Şüphe yok ki bütün yeryüzüne ve üzerinde bulunanlara Biz, varis olacağız Ve onlar, Bize döndürüleceklerdir.

### [Taha 20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:40.md) — فَرَجَعْنَاكَ

إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى

Meal (IK): Hani kızkardeşin gidip diyordu ki: Ona bakacak birini size göstereyim mi? İşte böylece, annen üzülmesin de gözü aydın olsun diye seni ona geri vermiştik. Ve sen, bir cana kıymıştın da; seni üzüntüden kurtarmıştık. Hem seni bir çok musibetlerle denemiştik. Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kalmıştın. Sonra da bir kader üzerine geldin ey Musa.

### [Taha 20:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:86.md) — فَرَجَعَ

فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَاقَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي

Meal (IK): Musa kavmine kızgın ve üzgün olarak döndü ve: Ey kavmim; Rabbınız size güzel bir vaadde bulunmadı mı? Uzun bir zaman mı geçti aradan, yoksa Rabbınızın gazabına uğramak istediniz de mi bana verdiğiniz sözden caydınız? dedi.

### [Taha 20:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:89.md) — يَرْجِعُ

أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا

Meal (IK): Görmüyorlar mıydı ki; o kendilerine ne bir söz söyleyebilirdi, ne bir zarar, ne de bir fayda verebilirdi.

### [Taha 20:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/20:91.md) — يَرْجِعَ

قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى

Meal (IK): Onlar da: Musa bize dönene kadar, buna sarılmaktan asla vazgeçmeyeceğiz, demişlerdi.

### [Enbiya 21:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:13.md) — وَارْجِعُوا

لَا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ

Meal (IK): Koşup kaçmayın, size nimet verilen yere, yurtlarınıza dönün. Elbette sorguya çekileceksiniz.

### [Enbiya 21:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:35.md) — تُرْجَعُونَ

كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Her nefis ölümü tadıcıdır. Bir imtihan olarak sizi iyilik ve kötülükle deneriz. Sonunda, Bize döndürüleceksiniz.

### [Enbiya 21:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:58.md) — يَرْجِعُونَ

فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Derken hepsini paramparça edip içlerinden büyüğünü, ona başvursunlar diye sağlam bıraktı.

### [Enbiya 21:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:64.md) — فَرَجَعُوا

فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Bunun üzerine kendilerine dönüp dediler ki: Hiç şüphesiz zalimler sizsiniz siz.

### [Enbiya 21:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:93.md) — رَاجِعُونَ

وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ

Meal (IK): Onlar aralarında kendi işlerinde bölük bölük oldular. Ama hepsi Bize döneceklerdir.

### [Enbiya 21:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/21:95.md) — يَرْجِعُونَ

وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Helak ettiğimiz kasaba halkına da haramdır. Onlar geri dönmezler.

### [Hac 22:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/22:76.md) — تُرْجَعُ

يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Onların önlerinde ve arkalarında olanı bilir. Bütün işler Allah’a döndürülür.

### [Müminun 23:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/23:60.md) — رَاجِعُونَ

وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ

Meal (IK): Ve Rabblarına döneceklerinden kalbleri ürpererek vermeleri gerekenleri verenler,

### [Müminun 23:99](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/23:99.md) — ارْجِعُونِ

حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ

Meal (IK): Onlardan birine ölüm geldiği vakit der ki: Rabbım, beni geri döndür.

### [Müminun 23:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/23:115.md) — تُرْجَعُونَ

أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Sizi boşuna yarattığımızı ve Bize hiç döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?

### [Nur 24:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/24:28.md) — ارْجِعُوا · فَارْجِعُوا

فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ

Meal (IK): Eğer orada kimseyi bulamazsanız; size izin verilinceye kadar içeri girmeyin. Şayet size; dönün, denilirse, dönün. Bu, sizin için daha temizdir. Ve Allah; yaptıklarınızı bilir.

### [Nur 24:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/24:64.md) — يُرْجَعُونَ

أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Dikkat edin, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah’ındır. O, içinde bulunduğunuz durumu da, kendisine döndürüleceğiniz günü de muhakkak bilir. Onlara işlediklerini haber verecektir. Allah, her şeyi hakkıyla bilendir.

### [Neml 27:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/27:28.md) — يَرْجِعُونَ

اذْهَبْ بِكِتَابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Şu yazımı götür, kendilerine bırak. Sonra bir yana çekil, bak; neye dönecekler.

### [Neml 27:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/27:35.md) — يَرْجِعُ

وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَنَاظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Ben, onlara bir hediyye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bakayım.

### [Neml 27:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/27:37.md) — ارْجِعْ

ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ

Meal (IK): Geri rötür onlara. Andolsun ki; güç yetiremeyecekleri bir ordu ile gelir onları oradan alçalmış ve küçük düşmüş olarak çıkartırım.

### [Kasas 28:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/28:39.md) — يُرْجَعُونَ

وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ

Meal (IK): O da, askerleri de memlekette haksız yere büyüklük tasladılar ve gerçekten Bize döndürülmeyeceklerini sandılar.

### [Kasas 28:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/28:70.md) — تُرْجَعُونَ

وَهُوَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): O, öyle bir Allah’tır ki; kendinden başka ilah yoktur. Önünde de, sonunda da hamd O’nadır. Hüküm O’nundur ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Kasas 28:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/28:88.md) — تُرْجَعُونَ

وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Allah ile birlikte bir başka tanrıya yalvarma. O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. O’nun zatından başka her şey helak olacaktır. Hüküm O’nundur ve sadece O’na döndürüleceksiniz.

### [Ankebut 29:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/29:8.md) — مَرْجِعُكُمْ

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا وَإِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Biz, insana; anne ve babasına iyi davranmasını tavsiye ettik. Eğer onlar, hakkında bilgin olmayan şeyi Bana ortak koşman için seni zorlarlarsa, kendilerine itaat etme. Dönüşünüz Bana’dır. Yaptıklarınızı size bildiririm.

### [Ankebut 29:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/29:17.md) — تُرْجَعُونَ

إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Siz; sadece Allah’ı bırakıp putlara tapıyor, aslı astarı olmayan sözler uyduruyorsunuz. Doğrusu Allah’tan başka taptıklarınızın size rızık vermeye güçleri yetmez. Öyleyse, rızkı Allah katında arayın, sadece O’na kulluk edin, O’na şükredin. Siz; ancak O’na döndürüleceksiniz.

### [Ankebut 29:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/29:57.md) — تُرْجَعُونَ

كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Her nefis ölümü tadacaktır. Sonunda Bize döndürüleceksiniz.

### [Rum 30:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/30:11.md) — تُرْجَعُونَ

اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Allah; ilkin yaratır, sonra onu iade eder. En sonunda hepiniz O’na döndürüleceksiniz.

### [Rum 30:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/30:41.md) — يَرْجِعُونَ

ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): İnsanların elleriyle işlediklerinden dolayı karada ve denizde Fesad belirdi. Ki yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın. Belki dönerler.

### [Lokman 31:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/31:15.md) — مَرْجِعُكُمْ

وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Şayet onlar seni körü körüne Bana şirk koşman için zorlarsa; onlara itaat etme ve dünya işlerinde onlarla iyi geçin Bana dönenlerin yoluna uy. Sonra dönüşünüz yine Bana’dır. O zaman Ben, size yaptıklarınızı bildiririm.

### [Lokman 31:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/31:23.md) — مَرْجِعُهُمْ

وَمَنْ كَفَرَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Kim de küfrederse; onun küfrü, seni üzmesin. Onların dönüşü Bize’dir. O zaman yaptıklarını onlara bildiririz. Şüphesiz ki Allah; göğüslerin özünü gerçekten bilendir.

### [Secde 32:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/32:11.md) — تُرْجَعُونَ

قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): De ki: Size vekil kılınan ölüm meleği canınızı alacak, sonra Rabbınıza döndürüleceksiniz.

### [Secde 32:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/32:12.md) — فَارْجِعْنَا

وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ

Meal (IK): Suçluları Rabblarının huzurunda başları öne eğilmiş olarak: Rabbımız, gördük ve dinledik. Artık bizi dünyaya geri çevir de salih amel işleyelim. Gerçekten biz, kesin olarak inandık, derlerken bir görsen.

### [Secde 32:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/32:21.md) — يَرْجِعُونَ

وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Belki dönerler diye andolsun ki onlara büyük azabdan önce de mutlaka yakın azabdan tattıracağız.

### [Ahzab 33:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/33:13.md) — فَارْجِعُوا

وَإِذْ قَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ يَاأَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقَامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنَا عَوْرَةٌ وَمَا هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِرَارًا

Meal (IK): Hani onlardan bir grup demişti ki: Ey Medine halkı; sizin için tutunacak bir yer yok. Artık geri dönün. İçlerinden bir grup da peygamberden izin isteyerek diyorlardı ki: Evlerimiz düşmana açıktır. Halbuki evleri açık değildi. Onlar, sadece kaçmak istiyorlardı.

### [Sebe 34:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/34:31.md) — يَرْجِعُ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهَذَا الْقُرْآنِ وَلَا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرَى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Küfretmiş olanlar dediler ki: Biz kesin olarak ne bu Kur’an’a ne de ondan öncekilere inanırız. Bir görseydin, hani zalimler Rabblarının huzurunda dikilmişler, bir kısmı bir kısmına söz atıyordu. Güçsüz sayılanlar büyüklük taslayanlara diyorlardı ki: Siz olmasaydınız biz, muhakkak inananlar olurduk.

### [Fatır 35:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/35:4.md) — تُرْجَعُ

وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Eğer seni yalanlıyorlarsa; doğrusu senden önce de nice peygamberler yalanlanmıştır. İşler, ancak Allah’a döndürülür.

### [Yasin 36:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/36:22.md) — تُرْجَعُونَ

وَمَا لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Ben, beni yaratmış olana neden kulluk etmeyeyim? Siz de O’na döndürüleceksiniz.

### [Yasin 36:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/36:31.md) — يَرْجِعُونَ

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Görmüyorlar mı ki; kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik. Ve onlar, bir daha kendilerine dönemezler.

### [Yasin 36:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/36:50.md) — يَرْجِعُونَ

فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلَا إِلَى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Artık ne vasiyet edebilirler, ne de ailelerine dönebilirler.

### [Yasin 36:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/36:67.md) — يَرْجِعُونَ

وَلَوْ نَشَاءُ لَمَسَخْنَاهُمْ عَلَى مَكَانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطَاعُوا مُضِيًّا وَلَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Biz isteseydik; onları oldukları yerde dondururduk da ileri geçmeye güçleri yetmezdi. Geri de dönemezlerdi.

### [Yasin 36:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/36:83.md) — تُرْجَعُونَ

فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Her şeyin hükümranlığı elinde olanı, tesbih ederiz. Ve siz, O’na döndürüleceksiniz.

### [Saffat 37:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/37:68.md) — مَرْجِعَهُمْ

ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ

Meal (IK): Sonra onların dönüşü muhakkak, yine cehennemedir.

### [Zümer 39:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/39:7.md) — مَرْجِعُكُمْ

إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Eğer küfrederseniz; muhakkak ki Allah, sizden müstağnidir. Fakat O, kulları için küfre rıza göstermez. Eğer şükrederseniz; sizden hoşnud olur. Hiç bir günahkar diğerinin günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbınızadır. O zaman yaptıklarınızı size haber verir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü bilendir.

### [Zümer 39:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/39:44.md) — تُرْجَعُونَ

قُلْ لِلَّهِ الشَّفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): De ki: Bütün şefaat Allah’ındır. Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Sonra hepiniz O’na döndürüleceksiniz.

### [Mü'min 40:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/40:77.md) — يُرْجَعُونَ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ

Meal (IK): Şu halde sen; sabret. Muhakkak ki Allah’ın vaadi haktır. Onlara vaadettiğimiz azabın bir kısmını sana gösteririz veya senikendimize alırız. Nihayet onların dönüşü ancak Bizedir.

### [Fussilet 41:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/41:21.md) — تُرْجَعُونَ

وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Derilerine derler ki: Niçin aleyhimize şahidlik ettiniz? Onlar da: Bizi, her şeyi konuşturan Allah konuşturdu. Sizi önceden yaratan O’dur ve O’na döndürülürsünüz, derler.

### [Fussilet 41:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/41:50.md) — رُجِعْتُ

وَلَئِنْ أَذَقْنَاهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلَى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِمَا عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ

Meal (IK): Oysa ona dokunan bir sıkıntıdan sonra kendisine katımızdan bir rahmet tattırırsak; muhakkak: Bu, benim hakkımdır, kıyametin kopacağını sanmıyorum. Rabbıma döndürülürsem, muhakkak ki O’nun nezdinde de güzel şeyler bulacağım, der. Andolsun ki; Biz, küfredenlere yaptıklarını muhakkak bildireceğiz. Ve andolsun ki; Biz, onlara muhakkak ağır bir azab tattıracağız.

### [Zuhruf 43:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/43:28.md) — يَرْجِعُونَ

وَجَعَلَهَا كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Ve onu; belki dönerler diye ardından gelenler için kalıcı bir kelime kıldı.

### [Zuhruf 43:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/43:48.md) — يَرْجِعُونَ

وَمَا نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِهَا وَأَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Onlara biri diğerinden daha büyük olmayan hiç bir ayet göstermedik. Doğru yola dönmeleri için onları azaba uğrattık.

### [Zuhruf 43:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/43:85.md) — تُرْجَعُونَ

وَتَبَارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların mülkü kendisine ait olan ne yücedir. Kıyamet saatının bilgisi O’nun katındadır ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Casiye 45:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/45:15.md) — تُرْجَعُونَ

مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَيْهَا ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Her kim, salih amel işlerse; kendi lehinedir. Kim de kötülük yaparsa; aleyhinedir. Sonra Rabbınıza döndürüleceksiniz.

### [Ahkaf 46:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/46:27.md) — يَرْجِعُونَ

وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرَى وَصَرَّفْنَا الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki biz, çevrenizdeki kasabaları da yok ettik. Belki dönerler diye ayetleri takrar tekrar açıkladık.

### [Kaf 50:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/50:3.md) — رَجْعٌ

أَئِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ

Meal (IK): Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı? Bu, uzak bir dönüştür.

### [Vakıa 56:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/56:87.md) — تَرْجِعُونَهَا

تَرْجِعُونَهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

Meal (IK): Onu geri çevirsenize. Şayet sadıklar iseniz.

### [Hadid 57:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/57:5.md) — تُرْجَعُ

لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ

Meal (IK): Göklerin ve yerin mülkü O’nundur. Ve bütün işler ancak O’na döndürülür.

### [Hadid 57:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/57:13.md) — ارْجِعُوا

يَوْمَ يَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِينَ آمَنُوا انْظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ قِيلَ ارْجِعُوا وَرَاءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَظَاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذَابُ

Meal (IK): O gün; münafık erkeklerle münafık kadınlar, iman edenlere: Bekleyin bizi; ışığınızdan faydalanalım, diyeceklerdir. Onlara: Dönün, arkanıza da bir ışık arayın, denilir. Nihayet onların arasına kapısının içinde rahmet, dışında azab olan bir sur çekilir.

### [Mümtehine 60:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/60:10.md) — تَرْجِعُوهُنَّ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; inanan kadınlar hicret ederek size gelirlerse, onları imtihan edin. Allah, onların imanlarını daha iyi bilir. Fakat siz de onların inanmış kadınlar olduklarını öğrenirseniz; artık onları kafirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onların sarfettiklerini kendilerine geri verin. Mehirlerini verdiğiniz zaman onlarla evlenmenizde bir vebal yoktur. Kafir kadınları nikahınızda tutmayın, sarfettiğinizi isteyin. Onlar da sarfettiklerini istesinler. Allah’ın hükmü budur. Aranızda O hükmeder. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

### [Münafikun 63:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/63:8.md) — رَجَعْنَا

يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlar; şayet Medine’ye dönersen, andolsun ki; şerefli ve kuvvetli olanlar, zayıf olanları oradan muhakkak çıkaracaktır, diyorlardı. Oysa izzet Allah’ ın, Peygamberinin ve mü’minlerindir. Fakat münafıklar, bunu bilmezler.

### [Mülk 67:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/67:3.md) — فَارْجِعِ

الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقًا مَا تَرَى فِي خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ

Meal (IK): O ki; yedi göğü kat kat yaratmıştır. Sen Rahman’ın yaratmasında bir düzensizlik bulamazsın. Gözünü çevir de bak, bir aksaklık görebilir misin?

### [Mülk 67:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/67:4.md) — ارْجِعِ

ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ

Meal (IK): Sonra gözünü iki kere daha çevir; göz umduğunu bulamayıp bitkin ve yorgun sana dönecektir.

### [Tarık 86:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/86:8.md) — رَجْعِهِ

إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ

Meal (IK): Şüphe yok ki O, onu yeniden döndürmeye kadirdir.

### [Tarık 86:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/86:11.md) — الرَّجْعِ

وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ

Meal (IK): Andolsun o dönüş yeri olan göğe.

### [Fecr 89:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/89:28.md) — ارْجِعِي

ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً

Meal (IK): Dön Rabbına. Sen O’ndan hoşnud, O da senden razı olarak.

### [Alak 96:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/ayet/96:8.md) — الرُّجْعَى

إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى

Meal (IK): Dönüş, şüphesiz ancak Rabbınadır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir. Sonraları geri dönme anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والراء معهما
) ع ج ر، ع ر ج، ر ع ج، ج ع ر، ج ر ع، ر ج ع مستعملات( عجر: الأعجر: الأعجر: الضخم الوسط من الناس، وقد عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً. والعُجْرَةُ: موضع العَجَر منه.
والأَعْجَرُ: كل شيء ترى فيه عقدا. كيس أَعْجَرُ، وبطن أَعْجَرُ إذا امتلأ جدا.
قال عنترة:
أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ		مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ
وأنشد أبو ليلى:
حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا		والضيف من حبّ الطعام قد التوى
والُعْجَرُة: خروج السُّرّة. وفي الحديث: "أذكُرْ عُجَرَهُ وبُجَرَهُ" والخليج ذو عُجَر. والعُجَرُ جمع عُجْرة كل عُقدة في خشبة أو غيرها. وكذلك المِعْجَر حتى يقال: هذا سيف أَعْجَرُ، وفي وسطه عُجْرَة، ومِعْجَر. وحافر عَجِرٌ، أي: صلب شديد.
قال:
سائلٍ شِمْراخُهُ ذي جـبـبٍ		سَلِطِ السُنْبُكِ في رُسْغٍ عَجِرْ
والاعتجار: لفُّ العمامِة على الرأس من غير إرادة تحت الحنك، وأنشد أبو ليلى:
جاءت به معتجرا ببُرْدِهِ
سَفْواء تَخْدي بنسيجِ وَحْدِهِ
والمِعْجَرُ: ثوب تَعْتَجِرُ به المرأة، أصغرُ من الرداء، وأكبر من المقنعة. قال زائدة: مِعْجَرٌ من المعاجر ثيابٌ تكون باليمن. العَجيرُ من الخيل كالعنّين من الرجال.
عرج:
عَرِجَ الأعرجُ يَعْرَجُ عَرَجاً. والأنثي عَرْجاءُ. وأْعْرَجَ الله الأَعْرَجَ فعَرِجَ هو، وفلان يتعارج إذا مشّى يحكى الأعرجَ. والعُرْجَةُ: موضع العَرَجِ من الرِّجْلِ. وجمع الأعرج عُرْجان. والعرجاء: الضَّبُعُ، خلقه فيها. وجمعه: عُرْج.. أُعَيْرِج: حيّة صمّاء لا تقبل الرُّقْية، وتَطْفِرُ كما تَطْفِرُ الأَفعى وجمعه: أُعَيْرِجات.
قال أيو ليلى: العَرْجُ من الإبل ثمانون إلى تسعين فإذا بغت مائَة فهي هُنَيْدَة، وجمعه: أعْرُجٌ وعُرُوجٌ. قال طَرَفَةُ بن العبِد البكريّ:
يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها		وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ
ويقال: العَرْجُ: القطيع الضَّخْمُ من الإبل نحو خمس مائة، وجمعه: أعراج. قال:
فقسَّم عَرْجا كأسه فوق كفّه		وجاء بِنَهْبٍ كالفسيل المكمّم
والعَرِجُ من الإبلِ كالحَقْبِ وهو الذي لايستقيم بوله لفصده من ذكره يقال: عَرِج الجملُ وحَقِبَ.
وعَرَجَ يعرُجُ عُروجاً، أي: صَعِد. والمَعْرَجُ: المَصْعَد. والمَعْرَجُ: الطريقُ الذي تصعَدُ فيه الملائكة. والمِعْراجُ شبهُ سُلّم أو درجة تَعْرُجُ الأرواحُ فيه إذا قُبِضَتْ. يقال ليس شيءٌ أحسن منه، إذا رآه الروحُ لم يتمالك أن يخرج، ولو جمع على المعاريج لكان صوابا.
والمعارج في قول الله عزّ وجلّ: "من الله ذي المعارج تَعْرُجُ الملائكة والروح إليه" جماعة المَعْرَج. ولغة هذيل: يعرِجُ ويعكِفُ، هم مولعون بالكسر.
والتعريج: حَبْسُكَ مطيّتك ورفقتك مقيما على رفقتك أو لحاجة. وما لنا عرجة بموضع كذا، أي: مقام.
قال:
يا حادِيَيْ أمّ فضّاض أمَا لكُما		حتّى نُكَلِّمَها همٌّ بتـعـريجِ
وانعرج الطريق والبئر والوادي إذا مال، ومُنْعَرَجُه حيث يميل يمنة ويَسْرة. وانعرج القوم عن الطريق، أي: مالوا عنه. وعرّجنا على النّهَر، أي: أملناه يَمْنَةً ويَسْرَة.
والعَرَنْجَجُ: اسم حِمْيَر، واشتقاقه من العرج.
رعج: الإرعاج: تلألؤ البرق وتفرّقه في السّماء. قال العجاج:
سحّاً أهاضيب وبرقاً مُرْعجا
جعر: الجَعْرُ ما يبس في الدّبر من العَذِرَة، أو خرج يابسا. ولا يقال للكلب إلاّ جَعَرَ يَجْعَرُ. والجَعْراءُ حي يُعَيَّرون بذلك. قال:
دعت كندة الجعراء بالحيِّ مالكـا		وتدعو بعوفٍ تحت ظل القواصل
والضَّبع تسمّى جَعارِ لكثرة جعرها، والأنثي أم جعار. والجاعرتان حيث يُكُوَى الحمار من مؤخره على كاذَتَيْ فَخِذَيهِ.
والجِعارُ: الحبل الذي يشُدُّ به المستقي من البئر وسطه لئلا يقع في البئر. قال: الراجز
ليس الجِعار مانعي من القَدَرْ
جرع: جَرِعْتُ الماءَ أجْرَُعهُ جَرْعا، واجترعته. وكلّ شيء يبلعه الحلق فهو اجتراع. والاسم الجُرعة وإذا جَرَعه بِمَرّة قيل: اجترعه. والاجتراع، بالماء كالابتلاع بالطعام. والتَّجَرُّع: تتابعُ الجرعِ مَرَّة بعد مَرَّة. والجَرْعاءُ من الأرض: ذات حزونة تَسْفي عليها الرياحِ فتغشَّيها، وإذا كانت صغيرة فاسمها الجرعة وجمعها جِراع. وإذا كانت واسعة جداً فهي أجرع كلّه، ويجمع أجارع. وجمع الجرعاء: جرعاوات. قال:
أتنسي بلائي غداة الحروب		وكَرّي على القومِ بالأجرعِ
وقال ذو الرمة:
بِجَرْعائِك البيضُ الحسانُ الخَرائدُ
رجع: رجعت رُجوعا ورجعته يستوي فيه اللازم والمجاوز. والرَّجْعَةُ المرّة الواحدة. والترجيع: تقارُبُ ضروب الحركات في الصوت. هو يُرجِّع في قراءته، وهي قراءةُ أصحاب الألحان. والقينة والمغنِّية تُرجّعان في غنائهما. وترجيع وشي النقش والوشم والكتابة خطوطها. والرَّجْعُ: ترجيع الدَّابَةُ يدها في السَّير. قال:
يعدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنّه		صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ
شبّه الفرس في عدوه بصَدَع. وهو الفِتُّي من الأوعال.
ورَجْعُ الجوابِ: ردُّه. وَرَجْعُ الرشق من الرمي: ما يردّ عليه. والمرجوعة: جواب الرسالة. قال:
لم تَدْرِ ما مرجوعةُ السائلِ
يصف الدّار، تقول: لَيس في هذا البيع مرجوع، أي: لا يرجع فيه، ويقال: يريد: ليس فيه فضل ولا ربح، والارتجاع أن ترتجع شيئا بعد أن تُعطي. وارتجع الكلب في قيئِه. قال:
أن الحُبابَ عاد في عطائه		كما يعود الكلب في تقيائه
والرَّجعة: مراجعةُ الرّجُلِ أهلَه بعدَ الطّلاق. وقوم يؤمنون بالرجعة إلى الدّنيا قبل يوم القيامة. والاسترجاع أن تقول: "إنا لله وإنّا إليه راجعون" قال الضرير: أقول: رَجَعَ، ولا أقول استرجع.
وكلامٌ رجيعٌ: مردودٌ إلى صاحِبِهِ. يقال: هذا الكلام رجيع فيما بيننا.
والرجيع من الدَّوابِّ ما رجعته من السَّفَر إلى السَّفَرِ، والأنثى رجيعة. قال: ذو الرّمّة:
رَجيعَةُ أسفـارٍ كـأنّ زِمـامـهـا		شُجاع لدى يُسْرَى الذِراعَيْن مُطْرِقُ
والرَّجيع: الروث. قال الأعشي:
ليس فيها إلا الرَّجيع عَلاقُ
ويقال: الرجيع: الجَرَّة. قال حُمَيْد:
رَدَدْنَ رجيع الفرثِ حتّى كأنّه		حصي إثّمٍ بين الصَّلاءِ سحيقُ
يصف إبلا تُرَدّدُ جِرّتَها. قال الضرير: يصف الرّماد فأمّا الجرّة ففي البيت الأول.
والرَّجْعُ: المطر نفسه. والرَّجْع: نباتُ الرَّبيع. قال:
وجاءت سِلْتِمٌ لا رَجْعَ فيها		ولا صَدْعٌ فتحتلبَ الرِّعاء
السِلْتِمُ: السَّنَةُ الشديدة، وهي الداهية أيضا. والرُّجْعانُ من الأرض ما ارتدّ فيه من السيل ثم نَفَذَ.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع ج ر**، **ع ر ج**، **ر ع ج**، **ج ع ر**، **ج ر ع**، **ر ج ع** kullanımdadır) **عجر**: **الأعجر**: insanların ortasından (gövdesinden) iri olan. Ve gerçekten **عَجِرَ يَعْجَرُ عَجَراً**. Ve **العُجْرَةُ**: ondan **العَجَر**’in yeri.

Ve **الأَعْجَرُ**: içinde düğümler gördüğün her şey. **كيس أَعْجَرُ**; ve **بطن أَعْجَرُ**: çokça dolduğu zaman.

**عنترة** dedi:
أبني زبيبة ما لِمُهْرِكُمُ		مُتَخَدِّدا وَبُطُونُكُمْ عُجْرُ

**أبو ليلى** inşad etti:
حَسَنُ الثياب يبيت أعجرَ طاعـمـا		والضيف من حبّ الطعام قد التوى

Ve **الُعْجَرُة**: göbeğin çıkması. Ve hadiste: “**أذكُرْ عُجَرَهُ وبُجَرَهُ**”; ve körfez (yarımada/kol) **ذو عُجَر**’dir. Ve **العُجَرُ**: **عُجْرة**’nin çoğuludur; bir tahta parçasında veya başkasında her düğüm. Ve aynı şekilde **المِعْجَر**; hatta denir ki: bu **سيف أَعْجَرُ**’dir; ve ortasında **عُجْرَة** ve **مِعْجَر** vardır. Ve **حافر عَجِرٌ**: yani sert, şiddetli.

Dedi:
سائلٍ شِمْراخُهُ ذي جـبـبٍ		سَلِطِ السُنْبُكِ في رُسْغٍ عَجِرْ

Ve **الاعتجار**: sarığın baş üzerine, çene altını kastetmeksizin sarılması; ve **أبو ليلى** inşad etti:
جاءت به معتجرا ببُرْدِهِ
سَفْواء تَخْدي بنسيجِ وَحْدِهِ

Ve **المِعْجَرُ**: kadının onunla **تَعْتَجِرُ** ettiği elbise; ridâdan daha küçük, **المقنعة**’dan daha büyük. **زائدة** dedi: **مِعْجَرٌ** **المعاجر**’den (olan) elbiselerdir; Yemen’de bulunan elbiselerdir. **العَجيرُ** atlardan, erkeklerden **العنّين** gibidir.

**عرج**:
**عَرِجَ الأعرجُ يَعْرَجُ عَرَجاً**. Dişisi **عَرْجاءُ**. Ve Allah **الأَعْرَجَ**’i **أْعْرَجَ** kıldı da o **عَرِجَ** oldu; ve falan kimse, topal olanı taklit ederek yürüdüğünde **يتعارج** eder. Ve **العُرْجَةُ**: bacaktan **العَرَج**’in yeri. Ve **الأعرج**’in çoğulu **عُرْجان**’dır. Ve **العرجاء**: sırtlan; yaratılışı onda böyledir. Çoğulu: **عُرْج**. **أُعَيْرِج**: rukyeyi kabul etmeyen sağır bir yılan; ve engerek nasıl sıçrarsa öyle sıçrar. Çoğulu: **أُعَيْرِجات**.

**أيو ليلى** dedi: develerden **العَرْجُ** seksenden doksana kadardır; yüz olunca o **هُنَيْدَة**’dir. Çoğulu: **أعْرُجٌ** ve **عُرُوجٌ**. **طَرَفَةُ بن العبِد البكريّ** dedi:
يوم تُبْدي البيضُ عن أَسْوُقِها		وتَلُفٌّ الخيلُ أَعْراجَ النَّعَـمَ

Ve denir ki: **العَرْجُ**: develerden yaklaşık beş yüz (olan) iri sürü; çoğulu **أعراج**. Dedi:
فقسَّم عَرْجا كأسه فوق كفّه		وجاء بِنَهْبٍ كالفسيل المكمّم

Ve develerden **العَرِجُ**, **الحَقْبِ** gibidir; o, erkeklik uzvundan damarının kesilmesi sebebiyle idrarı düzgün olmayan kimsedir; denir: **عَرِج الجملُ** ve **حَقِبَ**.

Ve **عَرَجَ يعرُجُ عُروجاً**: yani yükseldi. Ve **المَعْرَجُ**: yükselme yeri. Ve **المَعْرَجُ**: meleklerin yükseldiği yol. Ve **المِعْراجُ**: ruhların kabzedildiklerinde içinde yükseldikleri, merdiven yahut basamak benzeri. Denir: ondan daha güzel bir şey yoktur; ruh onu gördüğünde çıkmaya kendini tutamaz. Eğer **المعاريج** üzerine çoğul yapılsa doğru olurdu.

Ve yüce Allah’ın sözü olan “**من الله ذي المعارج تَعْرُجُ الملائكة والروح إليه**”deki **المعارج**, **المَعْرَج**’in cemaatidir (çoğuludur). **هذيل**’in dili: **يعرِجُ** ve **يعكِفُ**; onlar kesreye düşkündürler.

Ve **التعريج**: binek hayvanını ve refakatini, refakat üzerinde yahut bir ihtiyaç için, ikamet eder halde alıkoymandır. Ve bizim falan yerde **عرجة**’miz yoktur: yani ikamet.

Dedi:
يا حادِيَيْ أمّ فضّاض أمَا لكُما		حتّى نُكَلِّمَها همٌّ بتـعـريجِ

Ve yol, kuyu ve vadi eğildiğinde **انعرج** eder; onun **مُنْعَرَجُه** sağa ve sola meylettiği yerdir. Ve kavim yoldan **انعرج** etti: yani ondan saptılar. Ve biz nehre **عرّجنا** ettik: yani onu sağa ve sola meylettirdik.

Ve **العَرَنْجَجُ**: **حِمْيَر**’in adıdır; onun türeyişi **العرج**’dendir.

**رعج**: **الإرعاج**: şimşeğin parıldaması ve gökte dağılması. **العجاج** dedi:
سحّاً أهاضيب وبرقاً مُرْعجا

**جعر**: **الجَعْرُ**: dışkıdan makat içinde kuruyan şey; yahut kuru olarak çıkan. Köpek için ancak **جَعَرَ يَجْعَرُ** denir. Ve **الجَعْراءُ**: bununla ayıplanan bir kabiledir. Dedi:
دعت كندة الجعراء بالحيِّ مالكـا		وتدعو بعوفٍ تحت ظل القواصل

Ve sırtlana, çokça **جعر** ettiği için **جَعارِ** denir; dişisi **أم جعار**. Ve **الجاعرتان**: eşeğin arka tarafından, uyluklarının iki yanındaki iki yere dağlandığı yer.

Ve **الجِعارُ**: su çekenin, kuyuya düşmesin diye, kuyu ortasında onunla bağlandığı ip. Dedi: **الراجز**
ليس الجِعار مانعي من القَدَرْ

**جرع**: **جَرِعْتُ الماءَ أجْرَُعهُ جَرْعا**; ve onu **اجترعته**. Ve boğazın yuttuğu her şey **اجتراع**’dır. Adı **الجُرعة**’dır. Ve onu bir defada **جَرَعه** olunca **اجترعه** denir. Ve **الاجتراع** su ile, yemeği yutma gibi. Ve **التَّجَرُّع**: yudumların bir defadan sonra bir defa ardı ardına gelmesidir. Ve yerden **الجَرْعاءُ**: rüzgârların üzerine toprak savurup örttüğü pürüzlülük sahibi olan; küçük olursa adı **الجرعة**’dır, çoğulu **جِراع**. Çok geniş olursa o bütünüyle **أجرع**’dır; **أجارع** olarak çoğul yapılır. Ve **الجرعاء**’ın çoğulu: **جرعاوات**. Dedi:
أتنسي بلائي غداة الحروب		وكَرّي على القومِ بالأجرعِ

Ve **ذو الرمة** dedi:
بِجَرْعائِك البيضُ الحسانُ الخَرائدُ

**رجع**: **رجعت** **رُجوعا**; ve **رجعته**; onda lâzım ve müteaddî eşit olur. Ve **الرَّجْعَةُ**: bir tek sefer. Ve **الترجيع**: seste hareket darbelerinin birbirine yakın olması. O, kıraatinde **يُرجِّع** eder; ve bu, nağme sahiplerinin kıraatidir. Ve **القينة** ve **المغنِّية** şarkılarında **تُرجّعان** ederler. Ve nakışın, dövmenin ve yazının süsünün **ترجيع**i: çizgileridir. Ve **الرَّجْعُ**: yürüyüşte binek hayvanının elini (ayağını) geri çevirmesi. Dedi:
يعدو به نَهِشُ المُشاشِ كأنّه		صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ

Koşuşunda atı **صَدَع**’a benzetti. O, dağ keçilerinden genç olandır.

Ve **رَجْعُ الجوابِ**: onun reddidir. Ve atıştan **الرشق**’ın **رَجْعُ**ı: ona geri dönen şeydir. Ve **المرجوعة**: mektubun cevabıdır. Dedi:
لم تَدْرِ ما مرجوعةُ السائلِ

Evi vasfeder. Sen dersin: bu satışta **مرجوع** yoktur; yani onda geri dönme yoktur. Ve denir ki: kasteder: onda fazlalık da kâr da yoktur. Ve **الارتجاع**: verdikten sonra bir şeyi geri almandır. Ve köpek kusmuğunda **ارتجع** etti. Dedi:
أن الحُبابَ عاد في عطائه		كما يعود الكلب في تقيائه

Ve **الرَّجعة**: boşamadan sonra erkeğin ailesine (eşine) dönmesidir. Ve bir kavim, kıyamet gününden önce dünyaya **الرجعة**’ye iman eder. Ve **الاسترجاع**: “**إنا لله وإنّا إليه راجعون**” demendir. **الضرير** dedi: ben **رَجَعَ** derim, **استرجع** demem.

Ve **كلامٌ رجيعٌ**: sahibine geri döndürülmüş. Denir: bu söz, aramızda **رجيع**’dir.

Ve binek hayvanlarından **الرجيع**: seferden sefere geri döndürdüğündür; dişisi **رجيعة**. **ذو الرّمّة** dedi:
رَجيعَةُ أسفـارٍ كـأنّ زِمـامـهـا		شُجاع لدى يُسْرَى الذِراعَيْن مُطْرِقُ

Ve **الرَّجيع**: tezek. **الأعشي** dedi:
ليس فيها إلا الرَّجيع عَلاقُ

Ve denir ki: **الرجيع**: geviş getirme (geri gelen lokma). **حُمَيْد** dedi:
رَدَدْنَ رجيع الفرثِ حتّى كأنّه		حصي إثّمٍ بين الصَّلاءِ سحيقُ

Gevişini geri çeviren develeri vasfeder. **الضرير** dedi: külü vasfeder; fakat geviş, birinci beyittedir.

Ve **الرَّجْعُ**: yağmurun kendisi. Ve **الرَّجْع**: bahar bitkisi. Dedi:
وجاءت سِلْتِمٌ لا رَجْعَ فيها		ولا صَدْعٌ فتحتلبَ الرِّعاء

**السِلْتِمُ**: şiddetli yıl; ve o, musibet de olur. Ve yerden **الرُّجْعانُ**: selden onda geri dönüp sonra geçip giden şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَجَعَ بنفسه رُجوعاً، ورَجَعَةً غيرهُ رَجْعاً. وهُذَيْلٌ تقول: أَرْجَعَهُ غيرهُ. وقوله تعالى: "يَرْجِعُ بعضهُم إلى بَعْضٍ القَوْلَ"، أي يتلاومون. والرُجعى: الرجوعُ. تقول: أرسلت إليك فما جاءني رُجعى رسالتي، أي مَرْجوعُها. وكذلك المَرْجِعُ. ومنه قوله تعالى: "ثم إلى ربِّكم مَرْجِعُكُمْ". وهو شاذٌّ، لأنَّ المصادر من فَعَلَ يَفْعِلُ، إنما تكون بالفتح. وفلانٌ يؤمن بالرَجْعَةِ، أي بالرجوع إلى الدُنيا بعد الموت. وقولهم: هل جاء رَجْعَةُ كتابك، أي جوابُه. وله على امرأته رَجْعَةٌ ورِجْعَةٌ أيضاً، والفتح أفصح. ويقال: ما كان من مَرْجُوعِ فلانٍ عليك أي من مردودِه وجوابه. والرَجْعَةُ: الناقةُ تباع ويُشْتَرى بثمنها مثلها، فالثانية راجِعَةٌ ورجيعة. وقد ارْتَجَعْتُها، وتَرَجَّعتُها، ورَجَّعْتُها. يقال: باع فلانٌ إبله فارْتَجَعَ منها رِجْعَةً صالحةً بالكسر، إذا صرف أثمانها فيما يعود عليه بالعائدةٍ والصالحةِ. وكذلك الرِجْعَةُ في الصدَقة إذا وجبَتْ على ربِّ المال أسنانٌ فأخذ المصدِّق مكانَها أسناناً فوقَها أو دونها. وأتانٌ راجِعٌ وناقةٌ راجِعٌ، إذا كانت تَشول بذنبها وتجمع قُطْرَيْها وتوزِعُ بِبَولها، فيُظَنُّ أن بها حَمْلاً، ثم تُخْلِفُ. وقد رَجَعَتْ تَرْجِعُ رِجاعاً. ونوقٌ رَواجِعُ. والرِجاعُ أيضاً: رُجوعُ الطير بعد قِطاعِها. والراجِعُ: المرأةُ يموت زوجها فترْجِعُ إلى أهلها. وأمَّا المطلَّقة فهي المردودة. والرَجْعُ: المطر. قال الله تعالى: "والسماءِ ذاتِ الرَجْعِ"، ويقال ذاتُ النفعِ. والرَجْعُ: الغديرُ. قال المتنخِّل الهذَليّ يصف السيف:
أبيض كالرَجْعِ رَسوبٌ إذاما ناخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي
والجمعُ الرُجْعانُ. ورُجْعانُ الكتابِ أيضاً: جوابه. يقال: رَجَعَ إليَّ الجوابُ يَرْجِعُ رَجْعاً ورُجْعاناً. ورَجْعُ الدابةِ يَدَيْها في السير: خَطْوُها. ورَجْعُ الواشِمَةِ: خطها. والرَجيع من الدوابّ: ما رَجَعْتَهُ من سفرٍ إلى سفر، وهو الكالُّ، والأنثى رَجيعَةٌ، والجمعُ الرَجائِعُ. والرَجيعُ: الرَوث والبعرُ وذو البطن. وقد أَرْجَعَ الرجلُ. وهذا رَجيعُ السَبُعِ ورَجْعُهُ أيضاً. وكلُّ شيءٍ يُرَدَّدُ فهو رَجيعٌ؛ لأنَّ معناه مَرْجوعٌ، أي مردودٌ. وربما سَمَّوا الجِرَّةَ رَجيعاً. وأَرْجَعَ الرجُلُ، إذا أهوى بيده إلى خَلْفه ليتناول شيئاً. قال أبو ذؤيب:
فَبَدا له أَقْـرابُ هـذا رائِغـاًعَجِلاً فَعَيَّثَ في الكِنانَةِ يُرْحِعُ
وحكى ابن السكيت: هذا متاعٌ مُرْجِعٌ أي له مَرْجوعٌ. ويقال: أرْجَعَ الله بَيْعَةَ فلانٍ، كما يقال: أربح الله بيعته. الكسائي: أَرْجَعَتِ الإِبْلُ، إذا هزُلَتْ ثم سمنتْ. والمُراجَعَةُ: المعاودةُ. يقال: راجعَهُ الكلامَ، وراجعَ امرأتَه. وتَراجَعَ الشيءُ إلى خلفٍ. واسْتَرْجَعْتُ منه الشيءَ، إذا أخذتَ منه ما دفعتَه إليه. واسْتَرْجَعْتُ عند المصيبة، إذا قلت: إنا لله وإنَّا إليه راجعون، فأنا مُسْتَرْجِعٌ. وكذلك التَرْجيعُ، قال جرير:
ورَجَّعْتُ من عِرْفانِ دارٍ كأنهابقيةُ وشمٍ في متونِ الأشاجِعِ
والترجيعُ في الأذان. وتَرْجيعُ الصوتِ: ترديدُه في الحَلْقِ، كقراءة أصحاب الألحان. وتَرْجيعُ الدابةِ يديْها في السير، وتَرْجيعُ الواشِمةِ وَشْمَها. ورَجْعُ الكتِفِ ومَرْجِعُها: أسفلُها.

##### Türkçe

**رَجَعَ** kendisiyle **رُجوعاً** döndü; başkasını ise **رَجَعَةً** (ile) **رَجْعاً** döndürdü. Huzeyl (kabilesi) der ki: **أَرْجَعَهُ** başkası onu döndürdü. Yüce Allah’ın sözü: “**يَرْجِعُ بعضهُم إلى بَعْضٍ القَوْلَ**”, yani birbirlerini kınarlar. Ve **الرُجعى**: dönüş. Dersin ki: Sana gönderdim de bana mektubumun **رُجعى**’sı gelmedi; yani onun geri dönmüşü. Aynı şekilde **المَرْجِعُ**. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “**ثم إلى ربِّكم مَرْجِعُكُمْ**”. Ve o şâzdır; çünkü **فَعَلَ يَفْعِلُ**’den masdarlar ancak fetha ile olur. Ve falan kimse **الرَجْعَةِ**’ye inanır; yani ölümden sonra dünyaya dönüşe. Ve onların sözü: Senin kitabının **رَجْعَةُ**’si geldi mi; yani onun cevabı. Ve onun karısı üzerinde **رَجْعَةٌ** vardır, **رِجْعَةٌ** da (vardır); ve fetha daha fasîhtir. Ve denir: Falancanın sana karşı **مَرْجُوعِ**’undan; yani onun reddedilmişinden ve cevabından. Ve **الرَجْعَةُ**: bir deve; satılır ve bedeliyle onun gibi bir başkası satın alınır; ikinci **راجِعَةٌ** ve **رجيعة**’dır. Ve onu **ارْتَجَعْتُها** (geri aldım), **تَرَجَّعتُها** (geri aldım), **رَجَّعْتُها** (geri döndürdüm). Denir: Falan kimse develerini sattı da onlardan kesre ile **رِجْعَةً** sâliha geri aldı; yani bedellerini, kendisine kazanç ve sâliha olarak dönecek şeye çevirdiği zaman. Aynı şekilde sadakada **الرِجْعَةُ**: mal sahibine yaşlar (diş yaşları) vacip olup da sadaka toplayan onun yerine ondan daha üstte veya daha altta yaşlar aldığı zaman. Ve **أتانٌ راجِعٌ** ve **ناقةٌ راجِعٌ**: kuyruğuyla sallanır, iki yanını toplar ve idrarıyla dağıtırsa; onda hamilelik var sanılır, sonra boş çıkar. Ve **رَجَعَتْ تَرْجِعُ رِجاعاً**. Ve **نوقٌ رَواجِعُ**. Ve **الرِجاعُ** da: sürülerinden ayrıldıktan sonra kuşun dönüşü. Ve **الراجِعُ**: kocası ölen kadın; ailesine döner. Boşanmış olana gelince, o **المردودة**’dir. Ve **الرَجْعُ**: yağmur. Yüce Allah dedi ki: “**والسماءِ ذاتِ الرَجْعِ**”; ve denir: fayda sahibi. Ve **الرَجْعُ**: gölcük. Mütenahhil el-Huzelî kılıcı vasfederek dedi:
أبيض كالرَجْعِ رَسوبٌ إذاما ناخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي
Ve cem‘i **الرُجْعانُ**’dır. Ve kitabın **رُجْعانُ**’ı da: onun cevabı. Denir: Cevap bana **رَجَعَ**; **يَرْجِعُ** **رَجْعاً** ve **رُجْعاناً**. Ve binek hayvanının yürüyüşte ön ayaklarının **رَجْعُ**’u: adımıdır. Ve dövmecinin **الواشِمَةِ**’nin **رَجْعُ**’u: çizgisidir. Ve binek hayvanlarından **الرَجيع**: bir seferden bir sefere geri çevirdiğin şeydir; o yorgundur; dişisi **رَجيعَةٌ**; cem‘i **الرَجائِعُ**. Ve **الرَجيعُ**: dışkı ve tezek ve karın sahibi (ishal). Ve adam **أَرْجَعَ** etti. Ve bu, yırtıcının **رَجيعُ**’udur; **رَجْعُهُ** da (denir). Ve her şey ki tekrar ettirilir, o **رَجيعٌ**’dir; çünkü manası **مَرْجوعٌ**’dur; yani reddedilmiş. Ve bazen gevişi **رَجيعاً** diye adlandırdılar. Ve adam **أَرْجَعَ** etti; eliyle arkasına doğru uzanıp bir şeyi almak istediği zaman. Ebû Züeyb dedi ki:
فَبَدا له أَقْـرابُ هـذا رائِغـاًعَجِلاً فَعَيَّثَ في الكِنانَةِ يُرْحِعُ
İbnü’s-Sikkît rivayet etti: Bu, **متاعٌ مُرْجِعٌ**’dir; yani onun bir **مَرْجوعٌ**’u vardır. Ve denir: Allah falancanın **بَيْعَةَ**sini **أَرْجَعَ** etsin; nasıl ki “Allah onun satışını kârlı kılsın” denir. Kisâî: **أَرْجَعَتِ الإِبْلُ**; zayıflayıp sonra semirdiği zaman. Ve **المُراجَعَةُ**: yeniden dönmedir. Denir: Ona sözü **راجعَهُ** etti; ve karısına **راجعَ** etti. Ve şey arkaya doğru **تَراجَعَ** etti. Ve ondan şeyi **اسْتَرْجَعْتُ**; ona verdiğini ondan aldığın zaman. Ve musibette **اسْتَرْجَعْتُ**; “İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn” dediğin zaman; ben **مُسْتَرْجِعٌ**’im. Aynı şekilde **التَرْجيعُ**; Cerîr dedi ki:
ورَجَّعْتُ من عِرْفانِ دارٍ كأنهابقيةُ وشمٍ في متونِ الأشاجِعِ
Ve ezanda **الترجيعُ**. Ve sesin **تَرْجيعُ**’u: onu boğazda tekrar ettirmektir; nağme sahiplerinin okuması gibi. Ve binek hayvanının yürüyüşte ön ayaklarının **تَرْجيعُ**’u; ve dövmecinin dövmesini **تَرْجيعُ**’u. Ve kürek kemiğinin **رَجْعُ**’u ve **مَرْجِعُها**: onun alt tarafıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع الراء
عرج ، عجر ، جرع ، جعر ، رجع ، رعج : مستعملات .
عرج : قال الله جلّ وعزّ : ( الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ ) ( المعَارج : 4 ) أي تصعد . يقال : عَرَج يَعرُج عُروجاً . وقوله جلّ وعزّ : ( دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 3 ) قال قتادة : ذي المعارج ذي الفواضل والنِّعَم . وقيل مَعارجُ الملائكة ، وهي مَصاعدُها التي تصعَد فيها وتَعرُج فيها ، ذكر ذلك أبو إسحاق . وقال الفراء : ذي المعارج من نعت الله ، لأنَّ الملائكة تعرُج إلى الله ، فوصَف نفسَه بذلك . والقُرَّاء كلُّهم على التاء في قوله ) الْمَعَارِجِ ) ( المعَارج : 4 ) إلاّ ما ذُكِر عن
عبد الله ، وهو قول الكسائي .
وقال الليث : عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً . قال : والمَعْرج : المصعد . والمَعرَج : الطَّريق الذي تصعَد فيه الملائكة . قال : والمِعراجُ يقال : شبه سُلَّم أو درجة تعْرُج فيه الأرواح إذا قُبِضَتْ . يقال ليس شيء أحسَنُ منه ، إذا رآه الرُّوح لم يتمالك أن يَخرج . قال : ولو جمع على المعاريج لكان صواباً . فأمّا المعارج فجمع المعرَج .
قلت : ويجوز أن يجمع المعراج مَعارج .
الحراني عن ابن السكيت قال : العَرَج : مصدر عرِج الرجلُ يَعرَج ، إذا صار أعرج . قال : وحكى لنا أبو عمرو : العَرَج : غَيبوبة الشمس . وأنشد :
حتى إذا ما الشمسُ همَّتْ بعرَجْ
وقال الأصمعيّ : عرَج يعرُج ، إذا مشَى مِشيةَ العُرجان .
وقال الليث : عرِج يَعرَج ، وقد أعرجَه الله . قال : والتعريج : أن تحبِسَ مطيَّتَك مقيماً على رُفقتك أو لحاجةٍ . ويقال للطَّريق إذا مال : قد انعرَج . وانعرج الوادي ، ومنعرَجهُ : حيث يميل يَمنةً ويَسرة . قال : وانعرج القوم عن الطريق ، إذا مالُوا عنه . قال : وعرَّجنا النهر ، أي أملناه يَمنة ويَسْرة . والعَرْجاء : الضَّبُع ، والجميع عُرْج .
وقال شمر : العرب تجعل عُرْج معرفةً لا تنصرف ، تجعلها يعني الضباعَ بمنزلة قبيلة . وقال أبو مكعِّت الأسدي :
أفكانَ أول ما أُثِبْتَ تهارشت
أبناءُ عُرْجَ عليك عند وِجارِ
قال : أولاد عُرجَ ، لم يُجرِها بمنزلة قبيلة .
أبو عبيد عن أبي زيد : العَرْج : الكثير من الإبل . وقال أبو حاتم : إذا جاوزت الإبل المائتين وقاربت الألف فهي عَرْجٌ وعُروجٌ وأعراج .
وقال ابن السكيت : العَرْج من الإبل نحوٌ من الثمانين . وقال ابن الأعرابي : أعرجَ الرجلُ إذا كان له عَرْجٌ من الإبل . وأمرٌ عَرِيجٌ مَرِيجٌ : ملتبس . قال أبو ذؤيب :
كما نوَّر المِصباحُ للعُجْم ، أمرُهم
بُعَيدَ رقاد النائمين عَريجُ
والعَرْج : منزل بين مكة والمدينة .
وجمع الأعرج عُرج وعُرجان .
والأعَيرج من الحيات ، قال أبو خَيْرة : هي حيّةٌ صَمَّاء لا تَقبل الرُّقية ، وتَطفِر كما يطفر الأفعى ، والجميع الأُعيرجات .
وقال أبو زيد مثلَه .
شمر عن ابن شميل قال : الأعيرج : حيّةٌ عريض له قائمة واحدة ، عريضٌ مثل النَّبْث والترابِ تَنْبِثُه من ركيّة أو ما كانَ ، فهو نَبْثٌ . وهو نحو الأصَلَة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الأعيرج أخبثُ الحيات ، يقفز على الفارس حتَّى يصير معَه في سَرجه . قال : والعارج : الغائب .
وقال الليث : ولا يؤنّث الأعيرج . قال : والعَرَج في الإبل كالحقَب ، وهو ألاّ يستقيم مخرجُ بَوله ، فيقال حَقِبَ البعيرُ وعَرِج ، حَقَباً وعَرَجاً ، ولا يكون ذلك إلاّ
للجمل إذا شُدَّ عليه الحقَب . يقال أخلِفْ عنه لئلاَّ يحقَب .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا وردت الإبلُ يوماً نصفَ النهار ويوماً غُدوة فتلك العُرَيجاء .
وقال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العبّاس وأخبرني به المنذري عنه : العُرَيجاء : أن تردَ غَدوةً وتصدُر عن الماء فتكون سائرَ يومها في الكلأ وليلتَها ويومَها من غدِها ، ثم ترد ليلاً الماء ، ثم تصدر عن الماء ، تكون بقية ليلتها في الكلأ ويومها من الغد وليلتها ثم تصبِّح الماء غدوة ، فهذه العُريجاء . قال : وفي الرِّفْه الظاهرةُ ، والضاحية ، والآيِبة ، والعُريجاء .
وقال الكسائيّ : يقال إن فلاناً ليأكل العُريجاء ، إذا أكلَ كلَّ يومٍ مرةً واحدة .
عجر : روي عن علي ح أنه طاف ليلةَ وقعةِ الجمل على القتلى مع مولاه قَنْبَر ، فوقَف على طلحة بن عبيد الله وهو صريع ، فبكى ثم قال : ( عَزَّ عليَّ ، أبا محمد أن أراك معفَّراً تحت نجوم السَّماء إلى الله أشكو عُجَري وبُجَرِي ) . قال أبو العباس محمد بن يزيد : معناه إلى الله أشكو همومي وأحزاني التي أُسِرُّها .
وأخبرني المنذري عن الكُدَيمي قال : سألت الأصمعيّ قلت : يا أبا سعيد ، ما عُجَري وبُجري ؟ فقال : غمومي وأحزاني .
وقال أبو عبيد : يقال أفضيتُ إليه بعُجَرى وبُجَري ، أي أطلعْتُه من ثقتي به على معايبي . قال : وأصل العُجَر العُروقُ المتعقِّدة في الجسد . والبُجَر العروق المتعقّدة في البطن خاصّة . وقال أبو حاتم : قال الأصمعي في قولهم : حدَّثته بعُجَري وبُجَري ، فالعُجْرَةُ : الشيء يجتمع في الجسد كالسِّلْعة ، والبُجْرةُ نحوها . فيراد أخبرتُه بكلّ شيء عندي لم أستُرْ عنه شيئاً من أمري .
وقال الأصمعي : عَجَر الفرسُ يعجرُ ، إذا مدَّ ذنبَه يعدو .
وقال أبو زُبَيد :
مِن بينِ مُودٍ بالبسيطة يعجُر
أي هالكٍ قد مدَّ ذنبه .
وقال أبو عبيد : فرسٌ عاجر ، وهو الذي يعجُر برجليه كقُماص الحمار . والمصدر العَجَران . وأما قول تميم بن أبيّ بن مقبل :
جُردٌ عواجرُ بالألبادِ واللُّحُمِ
فإنه يقول : عليها ألبادها ولحمها ، يصفها بالسِّمَن ، وهي رافعةٌ أذنابَها من نشاطها .
ورواه شمر :
أما الأداة ففينا ضُمَّر صُنُعٌ
جُردٌ عواجر بالألباد واللجُمِ
بالجيم . قال : ويقال الخيل عواجر بلُجمها وألبادها ، إذا عَدَتْ وعليها سُروجُها وألبادُها وأداتُها .
ورواه أبو الهيثم بالحاء .
قال شمر : ويقال عَجَر الريقُ على أنيابه ، إذا عَصَب به ولزِق ، كما يَعجِر الرجلُ بثوبه على رأسه . وقال مزرِّد بن ضرار أخو الشماخ :
إذ لا يزال نائساً لعابُه
بالطَّلَوَان عاجزاً أنيابُه
قال : وقال الأصمعيّ : عَجَر الفرسُ يَعجِر عجراً ، إذا مرّ مرّاً سريعاً . وعَجَر عجراً ، إذا مدّ ذنبَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العَجَر : القُوّة مع عِظَم الجسَد . قال : والعَجير بالراء غير معجمة ، والقَحول ، والحَرِيك ، والضعيف ، والحصُور : العِنِّين .
سلمة عن الفراء قال : الأعجر : الأحدب ، وهو الأفزر ، والأفرص ، والأفرس ، والأدنُّ ، والأثبج قال : والعجّار الذي يأكل العجاجير ، وهي كُتَل العجين تُلقى على النار ثم تؤكل . والعَجَّار : الصِّرِّيع الذي لا يُطاق جَنْبُهُ في الصِّراع المُشَغزِبُ لصَرِيعه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا قُطع العجيم كُتَلاً على الخوان قبل أن يُبسَط فهو المُشنَّق والعجاجير .
سلمة عن الفراء قال : العَجْر : ليُّكَ عُنقَ الرجل .
وفي ( نوادر الأعراب ) : عجر عنقَه إلى كذا وكذا يَعجِره ، إذا كان على وجهٍ فأرادَ أن يرجعَ عنه إلى شيءٍ خلفَه وهو يُنهى عنه ، أو أمرته بالشيء فعَجر عنقَه ولم يرد أن يذهب إليه لأمرك .
وقال أبو سعيد في قول الشاعر :
فلو كنتَ سيفاً كان أَثْرك عُجرة
وكنَت دَداناً لا يؤيِّسه الصَّقْلُ
يقول : لو كنت سيفاً كنت كَهاماً بمنزلة عُجْرة التِّكَّة لا تقطع شيئاً .
وقال شمر : يقال عَجَرتُ عليه ، وحَظَرت عليه ، وحَجَرتُ عليه ، بمعنًى واحد .
وقال الفراء : جاء فلان بالعُجَر والبُجَر ، أي جاء بالكذب . وقال أبو سعيد : هو الأمر العظيم . وجاء بالعَجَارِيّ والبَجاريّ ، وهي الدَّواهي .
وقال أبو عبيدة : عَجَره بالعصا وبَجره ، إذا ضرَبه بها فانتفخَ موضعُ الضَّرب منه . والعَجاريُّ : رؤوس العِظام . وقال رؤبة :
ومن عَجَاريهنَّ كلَّ جنجنِ
فخفّف ياء العجاريّ وهو مشدّد
وقال أبو عبيد : العَجِير : الذي لا يأتي النساء . وقال شمر : يقال عَجِير وعِجِّير .
وقال غيره : المِعجَر والعِجار : ثوبٌ تلفُّه المرأة على استدارة رأسها ثم تجلبِب فوقه بجلبابها . وجمع المِعجر المعاجر . قال شمر : ومنه أُخِذ الاعتجار ، وهو ليُّ الثوب على الرأس من غير إدارةٍ تحت الحنَك .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( دخل مكةَ يوم الفتح معتجراً بعمامةٍ سوداء ) المعنى أنه لفَّها على رأسه ولم يتَلحَّ بها . وقال الراجز :
جاءت به معتجراً ببُردهِ
سَفْواء تَخدِي بنسيجِ وَحدِهِ
وقال الليث : المعاجر من ثياب اليَمن .
قال : ومِعْجَر المرأة أصغر من الرِّداء وأكبر من المِقْنعة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العجراء : العصا الي فيها أُبَنٌ ؛ يقال ضربَه بعَجْراءَ من سَلَم .
وقال الليث : حافرٌ عَجِرٌ : صُلب شديد . وقال المرَّار :
سَلِطُ السُّنْبُكِ ذو رُسغٍ عَجِرْ
قال : والأعجر : كلُّ شيء ترى فيه عُقداً . قال : وكيسٌ أعجر ، وهو الممتلىء . وبطنٌ أعجرُ : ملآنُ ، وجمعه عُجْر . وقال عنترة :
أبَنِي زَبِيبةَ ما لمُهركمُ
متجرّداً وبطونُكم عُجْرُ
قال : والعُجْرة : كلُّ عقدةٍ في الخشبة . والخَلنْجُ في وشيِه عُجَر . قال : والسيف في فرِندِه عُجَر .
جرع : الحراني عن ابن السكيت قال : الجَرْع مصدر جَرِع الماءَ يَجرَع جَرْعاً . والجَرْع : جمع جَرْعة ، وهي دِعصٌ من الرمل لا تنبت شيئاً .
قلت : الذي سمعته من العرب في الجرع غير ما قاله . والجَرَع عندهم : الرَّملة العَذاة الطيِّبة المَنبِت التي لا وُعوثةَ فيها ، ويقال لها الجَرْعاء والأجرع ، ويجمع أجارع وجَرْعاوات . وتُجمع الجَرَعة جَرَعاً ، غير أنَّ الجرعاء والأجرع أكبر من الجَرَعة . وقال ذو الرمّة في الأجرع فجعله يُنبِت النبات :
بأجرعَ مِرباعٍ مَرَبَ مُحلَّلِ
ولا يكون مَرَبّاً محلَّلاً إلاّ وهو يُنبِت النبات .
وقال غير ابن السكيت في الأجرَعِ والجَرَع نحواً مما قلته .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الجَرِع من الأوتار : أن يكون مستقيماً ويكون في مواضعَ منه نُتوٌّ ، فيمسَح بقطعة كساء حتّى يذهب .
وقال ابن شُميل : من الأوتار المجرَّع ، وهو الذي اختلف فتلُه وفيه عُجَر لم يُجَدْ فتلُه ولا إغارته ، فظهرَ بعضُ قُواه على بعض . يقال وترٌ مجرَّع وجَرِع .
ويقال جَرِع الماء يَجرَعُه جَرْعاً واجترعه ، فإذا تابعَ الجرعَ مرةً بعد أخرى كالمتكاره قِيلَ : تجرَّعه . قال تعالى : ( يَتَجَرَّعُهُ وَلاَ يَكَادُ يُسِيغُهُ ) ( إبراهيم : 17 ) . والجُرعة : ملء الفم يبتلعُه . والجَرعة المرّة الواحدة . وجمع الجُرعة جُرَع .
ويقال ما من جُرعة أحمد عُقباناً من جُرعةِ غيظ تكظمها .
ومن أمثال العرب : ( أفلتَ فلانٌ جُرَيعةَ الذَّقَن ) و ( بجُريعة الذَّقَن ) ، يريدون أن نفسه صارت في فيه فكاد يَهلِك فأفلتَ وتخلَّصَ .
أبو عبيد عن أبي زيد : من أمثالهم في إفلات الجبان : ( أفلَتَني جُريعةَ الذَّقَن ) ، إذا كان منه قريباً كقُرب الجُرعة من الذَّقَن ثم أفلتَه . ورَوَى غيره عن أبي زيد يقال ( أفلتَني فلانٌ جَريضاً ) إذا أفلتَك ولم يكَدْ و ( أفلتَني جُريعةَ الرِّيق ) ، إذا سبقَك فابتلعتَ عليه ريقَك غيظاً .
قلت : وما رواه أبو عبيد عن أبي زيد صحيحٌ لا شكَّ فيه .
جعر : أبو عبيد عن أبي الجراح العقيليّ والأصمعي : الجِعار : الحبل يُشَدُّ به وسطُ الرجُل إذا نزل في البئر وطرفُه في يد
رجل ، فإن سقَطَ مدَّه به .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
ليس الجِعارُ مُنْجياً من القِدرْ
وإنْ تجعَّرتَ بمحبوكٍ مُمَرّ
وفسّر ابن الأعرابي الجِعار كما فسّراه
أبو عبيد عن أبي زيد : من أمثالهم في فِرار الجبان وخضوعه :
روغِي جَعارِ وانظري أين المفَرّ
قال : وجَعَارِ هي الضّبُع : وقال الليث : يقال لها أمُّ جَعَارِ لكثرة جعرها . وأنشد غيره :
عَشْنزَرةٌ جواعرُها ثمانٍ
فُويقَ زَماعِها خَدَم حُجُولُ
تراها الضَّبُع أعظمَهنَّ رأساً
جُراهِمةً لها حِرَةٌ وثِيلُ
قال بعضهم : إنّما قال جواعرُها ثمانٍ لأنّ للضّبُع خروقاً كثيرة . والجُراهمة : المغتلِمة . وجعلها خُنثَى لها حِرَةٌ وثِيلٌ
قلت أنا : والذي عندي في تفسير قوله ( جواعرها ثمان ) أراد كثرة جعرها . والجواعر : جمع الجاعرة ، وهو الجَعْر ، أخرجه على فاعلة وفواعل ومعناها المصدر ، كقول العرب : سمعت رواغي الإبل أي رُغاءَها ، وسمعت ثواغي الشاء أي ثُغاءها . وكذلك العافية مصدر وجمعها عَوافٍ . وقال الله جلّ وعز : ( الاَزِفَةُ لَيْسَ لَهَا ) ( النّجْم : 58 ) ، أي ليس لها دونه جلَّ وعزّ كشْفٌ وظهور . وقال : ( عَالِيَةٍ لاَّ تَسْمَعُ فِيهَا ) ( الغَاشِيَة : 11 ) أي لَغْواً . ومثله كثيرٌ في كلام العرب . ولم يُرد عدداً محصوراً بقوله ( جواعرها ثمان ) ، ولكنه وصفها بكثرة الأكل والجعر وهي آكَلُ الدوابّ .
وأما الجاعرتان اللتان تكتنفان الذَنَب والذنبُ بينهما فليستا من قول الهذلي في شيء .
وقال أبو زيد : والجاعرتان من البعير : العظمان المتكنّفان أصلَ الذنب والذنبُ بينهما . وقال الليث : الجاعرتان حيث يكوى من الحمار في مؤخّره على كاذَتَيه . ويقال للدُّبُر الجاعرة والجعراء .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الجَعْر يُبْس الطبيعة . ورجل مِجعارٌ إذا كان كذلك .
وقال الليث : الْجَعر : ما يَبِس في الدُّبر من العَذِرة ، أو خرجَ يابساً . قال : ولا يقال للكلب إلاّ جَعَر يَجعَر جَعْراً . قال : وبنو الجَعْراء : حيٌّ من العرب يعيَّرون بهذا اللقب .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الْجَعُور : خَبْراءُ لبني نهشَل . والجَعُور الأخرى : خَبْراء لبني عبد الله بن دارِم ، يملأ الغيث الواحد كلتَيهما ، فإذا امتلأتا وثِقوا بكَرع شتائهم . وأنشد :
إذا أردت الجَفْر بالجَعور
فاعمل بكلِّ مارنٍ صَبورِ
وروى مالك بن أنس بإسنادٍ له أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نَهَى عن لونين في الصَّدقة من التَّمر :
الْجُعرور ، ولون الحُبَيْق ) . وقال الأصمعيّ : الْجُعرور : ضربٌ من الدَّقَل يحمل شيئاً صغاراً لا خيرَ فيه . ولون الحُبَيق من أردأ التُّمرانِ أيضاً .
ولصبيان الأعراب لعبةٌ يقال لها الْجِعِرَّى ، الراء شديدة ، وذلك أن يُحمل الصبيُّ بين اثنين على أيديهما . ولُعبةٌ أخرى يقال لها سَفْد اللِّقاح ، وذلك انتظامُ الصِّبيان بعضهم في إثر بعض ، كلُّ ذلك آخِذٌ بحُجزة صاحبِه من خلفه .
رعج : أبو عبيد عن الأصمعي في البرق الارتعاج ، وهو كثرته وتتابُعه .
وقال الليث : الإرعاج : تلألؤ البرق وتفرُّقه في السحاب . وأنشد العجَّاج :
سحّاً أهاضيبَ وبَرْقاً مُرعِجا
وروى ابنُ الفرج عن أبي سعيد أنه قال : الارتعاج والارتعاش والارتعاد واحد .
وقال ابن دريد : رعَجَني هذا الأمر وأرعجَني ، أي أقلقَني .
قلت : هذا منكَر ولا آمَنُ أنْ يكون مصحَّفاً ، فالصواب أزعجني بمعنى أقلقني ، بالزاي . وقد مرَّ في بابه .
رجع : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالتَّرَآئِبِ إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ ) ( الطّارق : 8 ) قال مجاهد : إنه على ردّ الماء إلى الإحليل لقادر . وقال غيره : إنّه على بَعثِهِ يومَ القيامة لقادر ، واعتبار هذا بقوله جلّ وعزّ : ( لَقَادِرٌ يَوْمَ تُبْلَى السَّرَآئِرُ ) ( الطّارق : 9 ) المعنى إنّه على بعثه لقادرٌ يوم القيامة . وقيل على رجعه لقادر ، أي على ردِّه إلى صلب الرجل وتَرِيبةِ المرأة . والله أعلم بما أراد .
وأما قوله تبارك وتعالى : ( نَاصِرٍ وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الرَّجْعِ ) ( الطّارق : 11 ) فإنَّ الفراء قال : تبتدىء بالمطر ثم ترجع به كلَّ عام . وقال غيره : ذات الرَّجع ، أي ذات المطر ؛ لأنه يجيءُ ويرجع ويتكرَّر . وقال أبو عبيدة : الرَّجْع في كلام العرب الماء . وأنشد قولَ الهذلي يصف السيف وجعلَه كالماء :
أبيضُ كالرَّجع رسوبٌ إذا
ما ثاخَ في مُحتَفَل يَختَلي
وقرأت بخط أبي الهيثم لابن بزرج ، حكاه عن الأسدي قال : يقولون للرّعد رَجْع .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( نَهى أن يُستنجَى بَرجيعٍ أو عظْم ) قال أبو عبيد : الرَّجيع يكون الروثَ والعذِرة جميعاً ، وإنّما سمّي رجيعاً لأنَّه رجَع عن حاله الأولى بعد أن كان طعاماً أو علفَاً إلى غير ذلك . وكذلك كلُّ شيء يكون من قولٍ أو فعل تردَّدَ فهو رجيع لأنّ معناه مرجوع مردود . وقال الله جلّ وعزّ ) اسْتَغْنَى إِنَّ إِلَى رَبِّكَ ) ( العَلق : 8 ) أي الرُّجوع والمرجع ، مصدرٌ على فُعلَى .
وقال الأصمعيّ : يقال هذا رجيع السبُع ورَجعهُ . يعني نحوه .
وقال الليث : رَجْع الجواب ، ورجْع الرَّشْق في الرمي : ما يُردُّ عليه . والمرجوعة والمرجوع : جَواب الرِّسالة . قال : ويقال ليس لهذا البيع مرجوع ، أي لا يُرجَع فيه . قال : ورجَع إليَّ فلانٌ من مرجوعِه كذا ، يعني ردَّه الجواب . قال : والرَّجْع : نبات الربيع ، وقيل الرَّجْع : الغدير ، وجمعه رُجْعان والرَّجِيع : العرق ، سمِّي رجيعاً لأنه كان ماءً فعاد عَرَقاً . وقال لبيد :
رجيعاً في المغابن كالعصيم
أراد العرقَ الأصفَر ، شبَّهه بعَصيم الحِنّاء وهو أثَره . ويقال للجِرّة رجيعٌ أيضاً . وكلُّ طعامٍ بَرَد فأُعيد على النار فهو رجيع . ويقال سيفٌ نجيح الرَّجْع ونجيح الرجيع ، إذا كان ماضياً في الضريبة . وقال لبيدٌ يصف السيف :
بأخلقَ محمودٍ نجيحٍ رجيعهُ
وقال الله جلّ وعزّ : ( ء قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَعْمَلُ صَالِحاً فِيمَا تَرَكْتُ كَلاَّ ) ( المؤمنون : 99 100 ) يعني العبدَ إذا بُعِث يومَ القيامة فأبصر وعرفَ ما كان يُنكره في الدنيا يقول لربه ارجعوني ، أي رُدُّوني إلى الدُّنيا ، وقوله ( ارجعوني ) واقعٌ هاهنا ، ويكون لازماً كقوله : ( وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ ) ( الأعرَاف : 150 ) ومصدره لازماً الرُّجوعُ ، ومصدرهُ واقعاً الرَّجْع . يقال رجعتُه رجْعاً فرجَع رجوعاً ، يستوي فيه لفظ اللازم والواقع .
وقال الليث : الرَّجيع من الكلام : المردود إلى صاحبه . والرجيع من الدوابّ والإبل : ما رجَعْتَه من سفر إلى سفَر ، والأنثى رجيعة . وقال ذو الرمّة يصف ناقة :
رجيعةُ أسفارٍ كأن زمامَها
شُجاعٌ لدى يُسرَى الذراعين مطرقُ
قال : والرجْع : الخَطْو ، قال الهذليّ :
نَهْدٌ سليمٌ رجْعُه لا يظلعُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا ضُرِبت الناقةُ مِراراً فلم تَلقَح فهي مُمارِنٌ ، فإنْ ظهر لهم أنّها قد لقِحتْ ثم لم يكن بها حملٌ فهي راجعٌ ومُخْلفة .
وقال أبو زيد : إذا ألقت الناقةُ حملَها قبل أن يستبِين خَلْقُه قيل قد رجَعت تَرجِع رِجاعاً . وأنشد أبو الهيثم للقِطاميّ يصف نجيبة لنجيبين :
ومن عَيرانةٍ عَقدت عليها
لَقاحاً ثمَّ ما كَسَرتْ رِجاعا
قال : أراد أن الناقةَ عقدت عليها لقاحاً ثم ما رمَتْ بماء الفحل وكسرت ذنبها بعدما شالت به .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده للمرَّار يصف إبلاً :
مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئماتٌ رواجعٌ
كما رجَعتُ في ليلها أمُّ حائلِ
قال : بُسْط : مخلاَّةٌ على أولادها بُسِطتْ عليها لا تُقبَض عنها . مُتئمات : معها ابن مَخاضٍ وحُوار . رواجع : رجَعتْ على أولادها . ويقال رواجع : نُزَّع . أمُّ حائل : أمّ ولدها الأنثى .
أبو عبيد عن الأصمعي : أرجعَ الرجلُ يَده ، إذا أهوَى بها إلى كنانته ليأخذ سهماً .
قال : ويقال هذا متاعٌ مُرجِع ، أي له مرجوع .
وروى أبو عبيد في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ( رأى في إبل الصَّدقة ناقةً كَوماء ، فسأل عنها فقال المُصَدِّق : إنّي ارتجعتُها بإبل . فسكَتَ ) . قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الارتجاع : أن يَقدَمَ الرجلُ المصرَ بإبله فيبيعها ثم يشتري بثمها مثلَها أو غيرها ،
فتلك الرِّجْعة . وقال الكميت يصف الأثافيّ :
جُردٌ جلادٌ معطَّفات على ال
أورَقِ لا رِجعةٌ ولا جَلَبُ
قال : فإنْ ردَّ أثمانَها إلى منزله من غير أن يشتري بها شيئاً فليست برِجْعة . قال أبو عبيد : وكذلك هذا في الصَّدقة ، إذا وجَب على ربِّ المال سِنٌّ من الإبل فأخذ المصدِّق مكانها سِنّاً آخرَ فوقَها أو دونَها ، فتلك التي أخذ رِجعةٌ ، لأنه ارتجعها من التي وجبتْ له .
وقال الأصمعيّ : يقال باعَ فلانٌ إبلَه فارتجعَ منها رِجعةً صالحة .
قال : وشكت بنو تَغلِب إلى معاوية السنةَ فقال : كيف تَشْكون الحاجة مع اجتلاب المِهارة وارتجاع البِكارة ؟ أي تجلبون أولاد الخيل فترتجعون بأثمانها البكارة للقِنْية .
وحكى ابنُ الأعرابيّ عن بعض العرب أنه قال : ( أوصانا أبونا بالرِّجَع والنُّجَع ) ، أي أوصانا بأن نبيع النِّيب والأكائل ، ونرتجع بأثمانها القُلُص للقِنية .
وقال ابن السكيت : الرَّجيعة : بعير ارتجعتَه ، أي اشتريتَه من أجلاب الناس ، ليس من البلد الذي هو به . وهي الرجائع . وأنشد قوله :
وبرَّحَ بي إنقاضُهنَّ الرجائعُ
وقال غيره : أرجعَ الله همَّه سُروراً ، أي أبدلَ همَّه سروراً .
وقال الكسائيّ : أرجعَت الناقةُ فهي مُرجِعٌ ، إذا حسُنتْ بعد هُزال . وأرجَعَ من الرَّجيع ، إذا أنجى من النَّجْو . وراجعت الناقةُ رجاعاً ، إذا كانت في ضربٍ من السَّير فرجَعَتْ إلى سيرٍ سواه . وقال البعيث يصف ناقته :
وطول ارتماء البِيد بالبِيدِ تغتلي
بها ناقتي تختبُّ ثم تراجعُ
ويقال : رجَع فلانٌ على أنْف بعيره ، إذا انفسخ خطمُه فردَّه عليه . ثم يسمَّى الخِطام رِجاعاً .
والمُراجع من النساء : التي يموتُ زوجُها أو يطلِّقها فترجع إلى أهلها . ويقال لها أيضاً راجع .
ويقال للمريض إذا ثابت إليه نفسُه بعد تهوُّكٍ من العلّة : راجع . ويقال طَعنه في مَرجِع كتفيه .
ابن شميل : الراجعة : الناشغة من نواشغ الوادي . والرُّجْعان : أعالي التلاع قبل أن يجتمع ماء التلعة . وقال الليث : هي مثل الحُجْران .
ويقال : هذا أرجَعُ في يدي من هذا ، أي أنفع .
وقال ابن الفرج : سمعت بعض بني سُليم يقول : قد رجَع كلامي في الرجُل ونجَع فيه بمعنًى واحد . قال : ورجع في الدّابّةِ العَلَفُ ونَجَع ، إذا تبيَّن أثره . قال : والتَّرجيع في الأذان : أن يكرِّر قوله : أشهد أن لا إلاه إلاّ الله أشهد أن محمداً رسولُ الله . ورجْع الوشم والنُّقوش وترجيعه : أن يُعاد عليه السَّوادُ مرَّةً بعد أخرى .
ويقال : هل جاءتك رِجعةُ كتابك ورُجْعانُه ، أي جوابه . وكذلك الرِّجعة بعد الطلاق بالكسر . وأمّا قولهم : فلانٌ يؤمِن بالرَّجْعة فهو بالفتح . قلت : ويجوز الفتح في رِجعة الكتاب ورِجعة الطَّلاق . يقال طلّق فلانٌ فلانةَ طلاقاً يملك فيه الرَّجعة . وأمّا قول ذي الرمة يصف نساءً تجلَّلْن بجلابيبهنَّ :
كأنَّ الرِّقاقَ المُلحَماتِ ارتجعنَها
على حَنوة القُريان ذات الهمائِم
أراد أنهنَّ رددنَها على وُجوهٍ ناضرة ناعمة كالرياض .
وقال الليث : الترجيع : تقارب ضروب الحركات في الصَّوت . قال : وترجيع وشْي النقش والوشم : خطوطه . وقال زهير :
مراجيع وشم في نَواشر مِعصَمِ
جمع المرجوع ، وهو الذي أعيد عليه سواده .
ويقال : جعلها الله سَفرةً مُرجِعة والمُرجعة : التي لها ثوابٌ وعاقبةٌ حسنة .
ويقال الشيخ يمرض يومينِ فلا يُرجِع شهراً ، أي لا يثوب إليه جسمه وقوّته شهراً . واسترجع فلانٌ عن مصيبةٍ نزلت به ، إذا قال : إنا لله وإنّا إليه راجعون . فهو مسترجِعٌ .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
  (رجح)  الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد:
  * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) *
  (رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
  (رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
  (رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])  (رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
  (رجل)  الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة.
  وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه.
  ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة.
  فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ.
  ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]).
  (رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
  والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
  (رجن)  الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط.
فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره.
  والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض.  (رجي)  الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء.
  فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً.
  وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة.
  قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]).
  (رجب)  الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها.
  ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ.
  ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين.
  (رجد)  الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة.
([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث).
([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476).
([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260).
([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما".
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487).
([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة:
فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق).
([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان.
([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله".
([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره".
([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288).
([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة.
([16]) في الأصل: "وبعد ذاك".
([17]) من شواهده قوله:  خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل.
([19]) انظر اللسان (رجل 287).
([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة.
([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني".
([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت".
([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547.
([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف.
ـ

##### Türkçe

(باء **الراء** ve **الجيم** ve ikisini üçleyenler babı)
  (**رجح**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir ağırlığa ve artışa delâlet eder. Denir: **رَجحَ** şey, ve o **راجِح**tir; ağır olduysa; ve o **الرُّجْحان**dandır. Amma **الأُرْجُوحة** ise yerinde zikredilmiştir([1]). Ve denir: **أرجَحْتُ**, eğer ağır basanı verdiysen. Ve hadiste: "Tart ve ağır bas." Ve dersin: Bir kavme karşı koyduk da onları ağır bastık; yani onlardan daha ağırbaşlı idik. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; teki **مِرجاحٌ**tır. Ve denir: **الأراجِيح** develerdir; yürüdüklerinde **رَتَكانِ**larında sallanmalarından dolayı. Ve o babdandır; çünkü onlar sallanır ve yükleri sallanır. Ve bazısı zikretti ki **الرَّجَاحَ** büyük kalçalı kadındır. Ve inşad etti:
  * Ve benim hevesimden **الرُّجُح** **الأثَائثُ**([2]) *
  (**رجز**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الزاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Ondan **الرَّجَزُ**: develere sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürktüğünde uylukları titrer.
Ve bundan şiirdeki **الرَّجَز**in iştikakı; çünkü o kesik, çalkantılıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; hevdecin iki yanından birine, eğildiğinde [asılır([4])]; ve o çalkalanır. Ve **الرِّجَازة** dahi: hevdece asılan, onunla süslenen yündür. Amma azap olan **الرِّجْز**, ve put olan; O’nun yüce övgüsü sözünde: ﴿**والرِّجْزَ فاهْجُرْ**﴾ [el-Müddessir 5], işte o ibdâl babındandır; çünkü aslı **السّين**dir; ve zikredilmiştir.
  (**رجس**)  **الراء** ve **الجيم** ve **السين** bir asıldır;* bir karışmaya delâlet eder. Denir: Onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir; yani karışıklık. Ve **الرَّجْس**: gök gürültüsünün sesidir; bu, onun dönüp durmasındandır. Ve aynı şekilde devenin böğürtüsü **رَجْسٌ**tur. Ve **سَحابٌ رَجّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجّاس**. İbnü’l-A‘râbî nakletti: Bu, güzel bir **رَاجِسٌ**tir; yani güzel bir gök gürültüsüdür. Ve babdan **الرِّجْس**: pisliktir; çünkü o bir bulaşma ve karışımdır.
  (**رجع**)  **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslı bir asıldır; bir geri çevirme ve tekrara delâlet eder. Dersin: **رَجَع** **يرجع** **رُجوعاً**, eğer döndüyse. Ve adam karısına **رَاجَعَ**; ve o **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dır. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş. Ve **الرَّاجعة**: bir dişi deve; satılır ve bedeliyle onun benzeri satın alınır; ikincisi **الراجعة**dır. Ve **ارتُجِعَتْ**. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde hörgüçlü bir dişi deve gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: Ben onu develer karşılığında **ارتَجعتُها**." Ve bunun adı **الرِّجْعة**dır. Dedi:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  Ve dersin: Ona şunu verdim, sonra onu geri aldım; bu da mânâsıyla sahihdir. Şair dedi([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ehline döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: binek hayvanının yürüyüşte iki elini geri çevirmesi. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şey. Ve **المرجوع**: mektubun cevabı. Humeyd dedi:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  Ve adam elini sadağına **أرْجَعَ**, bir ok almak için. Ve bu, Hüzeli’nin sözüdür([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun sürüsünden sonra dönüşüdür. Ve **الرَّجيع**: geviştir; çünkü çiğnemesi tekrar edilir. A‘şâ dedi:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  Ve bineklerden **الرَّجِيع**: bir seferden sefere geri çevirdiğin şeydir. Ve develer **أَرجَعَتِ**, eğer zayıf idiler de semirdiler ve halleri güzelleştiyse; bu, onların ilk hallerine dönüşüdür. Amma **الرَّجْع** [ise] yağmurdur; O’nun yüce ve aziz sözü: ﴿**وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ**﴾ [et-Târık 11]; bu, onun yağdırıp dökmesi, sonra dönüp yine yağdırmasıdır. Ve dedi:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])  (**رجف**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Denir: Yer ve kalp **رجَفَت**. Ve deniz, çalkantısından dolayı **رَجّافٌ**tır. Ve insanlar şey hakkında **أَرْجَفَ** etti; eğer onda daldılar ve çalkandılarsa.
  (**رجل**)  **الراء** ve **الجيم** ve **اللام**ın babının çoğu, her ayak sahibinin ayağı olan uzva delâlet eder. Sonra bunun ardından ondan ayrılan kelimeler olur. Babın çoğu **الرِّجل**: insanın ve başkasının ayağıdır. Ve **الرَّجْل**: **الرَّجّالة**dır. Onlara **رَجْلاً** denildi; çünkü ayakları üzerinde yürürler; ve **الرُّجَّال** ve **الرَُّجَالَى**: **الرِّجَال**dır. Ve **الرَّجْلانُ**: yaya olan; cemaat ise **رَجْلى**. Dedi:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  **رَجَلْتُ** koyunu: onu ayağından astım. Ve denir: Bu, falanın **رِجْلِ**i üzere idi; yani onun zamanında. Ve hayvanlardan **الأرجَل**: diğer ayaklarının siyahlığıyla birlikte iki ayağından birinin beyazladığıdır; ve o hoş görülmez([13]). Ve **الأرجَلُ**: büyük ayaklıdır. Ve adam **رَجِيلٌ** ve **ذُو رُجْلَةٍ**; yani yürümeye kuvvetlidir. Ve **رَجِلْتُ** **أَرْجَل** **رَجَلاً**. Ve kuyuda **ترَجَّلْتُ**([14]); eğer içine, sarkıtılmadan indiysen. Ve at **ارتَجَلَ** **ارتجالاً**; eğer boynu **الهَمْلَجةِ** ile karıştırdıysa([15]). Ve sütten kesilmemiş yavruyu **أرْجَلْتُ**: onu annesiyle yürür halde bıraktım; dilediği vakit emer. Ve denir: **راجِلٌ** açıkça **بَيِّن الرُّجْلَة**.
  Ve adamı **ارتَجَلْتُ**: ayağından tuttum. Halîl dedi: Yayın **رِجْل**i: onun üst **سِيَة**sidir; ve kuşun **رِجْلُ**ü: damganın bir türüdür. Ve karganın **رِجْلُ**ü: dişi develerin memelerini bağlamanın bir türüdür. Ve **حَرَّةٌ رَجْلاء**: içinde yürümek zorlaşır. Ve bunun hepsi, zikrettiğimiz baba döner.
  Ve bundan ayrılanlardan([16]) **الرّجُل**: erkeklerden bir tek; bazen kadına **الرَّجُلَة** derler([17]). Ve asıldan ayrılanlardan* dahi **الرِّجْلة**: ona **البَقْلة الحَمْقاء** denilen şeydir. Dediler: Ona ahmak denilmesi, ancak su akıntısında bitmesindendir. Ve bir kavim dedi: Bilakis **الرِّجَل**([18]) su akıntılarıdır; teki **رِجْلَة**dir.
  Amma onların: Gün **تَرجّل** etti, eğer yükseldiyse; o birinci babdandır; sanki bir istiâredir; yani ayağı üzerine kalktı. Ve aynı şekilde: Saçı **رَجَّلْت**; bu da bundandır; sanki kuvvetlendirildi. Ve **المِرْجَلُ** da bundan türemiştir; çünkü dikildiğinde sanki bir ayak üzerine dikilmiş gibidir.
  Ve bu asıllardan ayrılanlardan, Ümevî’nin rivayet ettiğidir; dedi: Koyunlar birbiri ardınca doğurduğunda: Onu **الرُّجَيْلاَء** doğurttum derler([19]).
  (**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; o da [taşlarla] atmadır; sonra bu ödünç alınır. Ondan **الرِّجام**: taşlardır. Denir: Falan **رُجم** edildi; eğer taşlarla vurulduysa. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; çamur çalkalanır, ta kabarıncaya kadar; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir([20]). Ve **الرُّجْمَة**: kabirdir; ve denir: kabir üzerine toplanan taşlardır; kabir tümsek olsun diye. Ve hadiste: "Kabrimi **تُرَجِّمُوا** etmeyin"; yani üzerine taşları koymayın; onu düz bırakın. Ve bazısı dedi: **الرّجام** bir taştır; kovanın **عَرْقُوَة**sinin ucuna bağlanır; onun daha hızlı inmesi için.
  Ve bundan ödünç alınan, onların sözüdür: Falanı sözle **رَجَمْتُ**; eğer ona sövdüysem. Ve İbrahim عليه السلام kıssasında عزّ وجلّ’in hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿**لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ**﴾ [Meryem 46] yani sana söveceğim; sanki ona sövdüğünde onu sözle taşlamış olur; yani onunla vurmuş olur; nasıl ki insan taşlarla taşlanır. Ve bir kavim dedi: **لأرجُمَنَّك**: seni öldüreceğim. Mânâ birincisine yakındır.
  (**رجن**)  **الراء** ve **الجيم** ve **النون** iki asıldır: biri ikamet, diğeri karışma.
Birincisi onların sözüdür: Mekânda **رَجَنَ** **رُجُوناً**: ikamet etti. Ve **الرَّاجِن**: kuş ve başkasından ünsiyet eden.
  Ve ikincisi onların sözüdür: İşleri **ارْتَجَنَ** etti: karıştı. Ve o, onların sözündendir: Kaymak **ارْتَجَنَت**; eğer yayıkta bozulduysa.  (**رجي**)  **الراء** ve **الجيم** ve illetli harf iki ayrı asıldır; birisi ümide, diğeri şeyin bir yanına delâlet eder.
  Birincisi **الرَّجاءُ**dur; ve o ümittir. Denir: İşi **رجَوت**; onu **أرجُوه** **رجاءً**. Sonra bunda genişletilir; bazen korku **الرَّجاء** ile ifade edilir. Allah تعالى dedi: ﴿**مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً**﴾ [Nûh 13]; yani O’nun azametinden korkmuyorsunuz. Ve insanlar derler: **ما أرجو**; yani aldırmam. Ve âyeti bunun üzerine tefsir ettiler; ve söyleyenin sözünü zikrettiler:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  Dediler: Mânâsı, aldırmadı. Ve kısrağa, doğumu yaklaştığında denir: **قد أرْجَتْ** **تُرْجِي** **إرجاءً**.
  Amma diğeri **الرَّجَا**dır, maksûr: kuyunun yanı; her yan **رَجاً**dır. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿**وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا**﴾ [el-Hâkka 17]. Tesniyesi **الرَّجَوَانِ**dır. Dedi:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  Amma hemzeli olana gelince, o geciktirmeye delâlet eder. Denir: Şeyi **أرجأْتُ**: onu geciktirdim. Allah جلّ ثناؤُه dedi: ﴿**تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ**﴾ [el-Ahzâb 51]; ve bundan **المُرْجئة** adlandırıldı.
  Şeybânî dedi: **أَرْجَأَتْ**([23]).
  (**رجب**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle desteklemeye ve onu kuvvetlendirmeye delâlet eder. Ondan **الترجِيب**: ağacın yükü çoğaldığında, dalları kırılmasın diye desteklenmesidir. Ondan Ensârî’nin hadisi([24]): "Ben onun kaşındıran küçük kütüğüyüm, ve onun desteklenmiş küçük hurma fidanıyım(**المُحَكَّك**), (**المرجَّب**)([25])" demek ister ki, hurma ağacının kendisiyle dayandığı **الرُّجْبة**ye dayanması gibi, onun görüşüne dayanılır.
  Ve bu babdandır: Şeyi **رجَّبْتُ**; yani onu büyüttüm. Sanki onu işin için dayandığın bir direk yaptın; denir: O, elbette **مُرَجَّب**dir. Şeybânî’nin naklettiği buna yakındır; dedi: **الرَّجْبُ**: heybet. Denir: İşi **رَجَبْتُ**; eğer ondan korktuysan. Bunun aslı, büyütmeden zikrettiğimizdir; ve büyütme, zikrettiğimiz yüceltilmiş efendiye döner*; sanki o, dayanılan ve güvenilendir. Ve söz, açıkladığımız üzere, bir kısmı bir kısmından dallanır. Ve babdandır **رَجَبٌ**; çünkü onlar onu büyütürlerdi; şeriat da onu büyütmüştür. Şa‘bân’ı ona kattıklarında **رجَبانِ** derlerdi.
  Ve babdan ayrılanlardan **الأرْجاب**: bağırsaklardır. Ve denir: Lafzından bir teki yoktur. Amma **الرّواجب** parmak eklemleridir; ve denir: Bilakis **الراجبة** iki **البُرْجُمتين** arasındaki, iki eklem arasındaki **السُّلامَى**dandır.
  (**رجد**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi. Dediler: **الإرجاد**: **الإرعاد**dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرجوع: العود إلى ما كان منه البدء، أو تقدير البدء مكانا كان أو فعلا، أو قولا، وبذاته كان رجوعه، أو بجزء من أجزائه، أو بفعل من أفعاله. فالرجوع: العود، والرجع: الإعادة، والرجعة والرجعة في الطلاق، وفي العود إلى الدنيا بعد الممات، ويقال: فلان يؤمن بالرجعة. والرجاع: مختص برجوع الطير بعد قطاعها (انظر: المجمل 2/422). فمن الرجوع قوله تعالى: ﴿لئن رجعنا إلى المدينة﴾ [المنافقون/8]، ﴿فلما رجعوا إلى أبيهم﴾ [يوسف/63]، ﴿ولما رجع موسى إلى قومه﴾ [الأعراف/150]، ﴿وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا﴾ [النور/28]، ويقال: رجعت عن كذا رجعا، ورجعت الجواب (قال ابن منظور: ورجعان الكتاب: جوابه، يقال: رجع إلي الجواب يرجع رجعا ورجعانا. انظر: اللسان (رجع) ) نحو قوله: ﴿فإن رجعك الله إلى طائفة منهم﴾ [التوبة/83]، وقوله: ﴿إلى الله مرجعكم﴾ [المائدة/48]، وقوله: ﴿إن إلى ربك الرجعى﴾ [العلق/8]، وقوله تعالى: ﴿ثم إليه مرجعكم﴾ [الأنعام/164]، يصح أن يكون من الرجوع، كقوله: ﴿ثم إليه ترجعون﴾ (سورة البقرة: آية 28، وهي قراءة يعقوب، وما جاء منه إذا كان من رجوع الآخرة بفتح حروف المضارعة وكسر الجيم. راجع: إرشاد المبتدي وتذكرة المنتهي ص 215)، ويصح أن يكون من الرجع، كقوله: ﴿ثم إليه ترجعون﴾ (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وعاصم وأبي جعفر. وانظر: الإتحاف ص 131؛ والآية رقمها 281 من سورة البقرة)، وقد قرئ: ﴿واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله﴾ (سورة البقرة: آية 281.
قرأ ﴿ترجعون﴾ يعقوب وأبو عمرو، والباقون ﴿ترجعون﴾ انظر: إرشاد المبتدي ص 215؛ والإتحاف ص 131) بفتح التاء وضمها، وقوله: ﴿لعلهم يرجعون﴾ [الأعراف/168]، أي: يرجعون عن الذنب، وقوله: ﴿وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون﴾ [الأنبياء/95]، أي: حرمنا عليهم أن يتوبوا ويرجعوا عن الذنب، تنبيها أنه لا توبة بعد الموت كما قال: ﴿قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا﴾ [الحديد/13]، وقوله: ﴿بم يرجع المرسلون﴾ [النمل/35]، فمن الرجوع، أو من رجع الجواب، كقوله: ﴿يرجع بعضهم إلى بعض القول﴾ [سبأ/31]، وقوله: ﴿ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون﴾ [النمل/28]، فمن رجع الجواب لا غير، وكذا قوله: ﴿فناظرة بم يرجع المرسلون﴾ [النمل/35]، وقوله: ﴿والسماء ذات الرجع﴾ [الطارق/11]، أي: المطر (قال ابن عباس في الآية: المطر بعد المطر. انظر: الدر المنثور 8/476)، وسمي رجعا لرد الهواء ما تناوله من الماء، وسمي الغدير رجعا إما لتسميته بالمطر الذي فيه، وإما لتراجع أمواجه وتردده في مكانه. ويقال: ليس لكلامه مرجوع، أي: جواب. ودابة لها مرجوع: يمكن بيعها بعد الاستعمال، وناقة راجع: ترد ماء الفحل فلا تقبله، وأرجع يده إلى سيفه ليستله، والارتجاع: الاسترداد، وارتجع إبلا إذا باع الذكور واشترى إناثا، فاعتبر فيه معنى الرجع تقديرا، وإن لم يحصل فيه ذلك عينا، واسترجع فلان إذا قال: إنا لله وإنا إليه راجعون. والترجيع: ترديد الصوت باللحن في القراءة وفي الغناء، وتكرير قول مرتين فصاعدا، ومنه: الترجيع في الأذان (قيل: هو تقارب ضروب الحركات في الصوت، وقد حكى عبد الله بن المغفل ترجيعه بمد الصوت في القراءة، نحو آء آء آء. انظر: اللسان (رجع) ؛ والنهاية 2/202؛ ومعالم السنن 1/153). والرجيع: كناية عن أذى البطن للإنسان والدابة، وهو من الرجوع، ويكون بمعنى الفاعل، أو من الرجع ويكون بمعنى المفعول، وجبة رجيع، أعيدت بعد نقضها، ومن الدابة: ما رجعته من سفر إلى سفر (قال ابن
فارس: والرجيع من الدواب: ما رجعته من سفر إلى سفر. انظر: المجمل 2/422)، والأنثى رجيعة. وقد يقال: دابة رجيع، ورجع سفر: كناية عن النضو (النضو: البعير المهزول)، والرجيع من الكلام: المردود إلى صاحبه أو المكرر.

##### Türkçe

- **الرجوع**: başlangıcın ondan olduğu şeye dönmektir; yahut başlangıcı bir mekân olarak, yahut bir fiil olarak, yahut bir söz olarak takdir etmektir; ve bizzat kendisiyle onun dönüşü olur, yahut parçalarından bir parça ile, yahut fiillerinden bir fiil ile. Şu hâlde **الرجوع**: dönüştür; **الرجع**: iadedir; **الرجعة** ve boşamada **الرجعة**’dir; ve ölümden sonra dünyaya dönüşte (de)dir; ve denilir: filân **الرجعة**’ye iman eder. **الرجاع** ise, kuşun kesilip gitmesinden sonra dönmesine mahsustur (bak: **المجمل** 2/422). **الرجوع**’dan (olan) şudur: Yüce Allah’ın sözü: ﴿لئن رجعنا إلى المدينة﴾ [المنافقون/8]، ﴿فلما رجعوا إلى أبيهم﴾ [يوسف/63]، ﴿ولما رجع موسى إلى قومه﴾ [الأعراف/150]، ﴿وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا﴾ [النور/28]. Ve denilir: “**رجعت** عن كذا **رجعا**”, ve “**رجعت** **الجواب**” (İbn Manzûr dedi: “**ورجعان الكتاب**: onun cevabıdır; denilir: ‘Bana cevap döndü; **يرجع** **رجعا** ve **رجعانا**.’ Bak: **اللسان** (**رجع**)”) şu söz gibi: ﴿فإن رجعك الله إلى طائفة منهم﴾ [التوبة/83]، ve sözü: ﴿إلى الله مرجعكم﴾ [المائدة/48]، ve sözü: ﴿إن إلى ربك الرجعى﴾ [العلق/8]، ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ثم إليه مرجعكم﴾ [الأنعام/164]. **الرجوع**’dan olması sahih olur; şu söz gibi: ﴿ثم إليه ترجعون﴾ (Sûretü’l-Bakara: âyet 28; bu, Ya‘kūb’un kıraatidir; ve ondan gelen, âhiret dönüşünden olduğu vakit muzâri‘ harflerinin fethası ve **الجيم**’in kesri iledir. Müracaat et: **إرشاد المبتدي وتذكرة المنتهي** s. 215). Ve **الرجع**’dan olması da sahih olur; şu söz gibi: ﴿ثم إليه ترجعون﴾ (bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr, ‘Âsım ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. Bak: **الإتحاف** s. 131; âyet numarası Bakara sûresinden 281’dir). Ve şöyle okunmuştur: ﴿واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله﴾ (Sûretü’l-Bakara: âyet 281. ﴿ترجعون﴾’u Ya‘kūb ve Ebû ‘Amr okudu; geri kalanlar ﴿ترجعون﴾. Bak: **إرشاد المبتدي** s. 215; **الإتحاف** s. 131) **التاء**’nın fethası ve zammı ile. Ve sözü: ﴿لعلهم يرجعون﴾ [الأعراف/168] yani: günahtan dönerler. Ve sözü: ﴿وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون﴾ [الأنبياء/95] yani: onlara tevbe etmeyi ve günahtan dönmeyi haram kıldık; ölümden sonra tevbe olmadığına dikkat çekmek için; nitekim dedi: ﴿قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا﴾ [الحديد/13]. Ve sözü: ﴿بم يرجع المرسلون﴾ [النمل/35]; bu, **الرجوع**’dandır; yahut **رجع الجواب**’dandır; şu söz gibi: ﴿يرجع بعضهم إلى بعض القول﴾ [سبأ/31]. Ve sözü: ﴿ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون﴾ [النمل/28]; bu, yalnızca **رجع الجواب**’dandır; yine bunun gibi sözü: ﴿فناظرة بم يرجع المرسلون﴾ [النمل/35]. Ve sözü: ﴿والسماء ذات الرجع﴾ [الطارق/11] yani: yağmur (İbn Abbâs âyette dedi: “yağmurdan sonra yağmur.” Bak: **الدر المنثور** 8/476). Ve **رجعا** diye adlandırıldı; çünkü hava, sudan aldığı şeyi geri çevirir. Ve gölcük de **رجعا** diye adlandırıldı: ya içindeki yağmurla adlandırılmasından dolayı, yahut dalgalarının geri dönüp yerinde gidip gelmesinden dolayı. Ve denilir: “Onun sözü için **مرجوع** yoktur”, yani: cevap. Ve “**مرجوع**’u olan bir binek”: kullanımdan sonra satılması mümkün olan (binek). Ve “**ناقة راجع**”: erkeğin suyunu geri çevirir, onu kabul etmez. Ve “**أرجع** elini kılıcına, onu çekip çıkarmak için.” Ve **الارتجاع**: geri alma (istirdâd)dır. Ve “**ارتجع** develer” (yani) erkekleri satıp dişileri satın aldığı vakit; onda **الرجع** mânasını takdir yoluyla itibara aldı; her ne kadar onda bu, aynen gerçekleşmemiş olsa da. Ve “Filân **استرجع** etti” (yani) “إنا لله وإنا إليه راجعون” dediği vakit. Ve **الترجيع**: kıraatte ve şarkıda nağme ile sesi tekrar tekrar döndürmektir; ve bir sözü iki defa ve daha fazla tekrar etmektir; bundan: ezandaki **الترجيع** (denildi: o, seste hareket çeşitlerinin birbirine yaklaşmasıdır; ve Abdullah b. el-Mugaffal, kıraatte sesi uzatarak onun **ترجيع**’ini rivayet etti; şu şekilde: آء آء آء. Bak: **اللسان** (**رجع**)؛ **النهاية** 2/202؛ **معالم السنن** 1/153). Ve **الرجيع**: insana ve bineğe karın eziyetinin kinayesidir; o, **الرجوع**’dandır; ve fâil mânasında olur; yahut **الرجع**’dandır ve mef‘ûl mânasında olur. “**وجبة رجيع**”: söküldükten sonra iade edilmiştir. Ve binekten: “seferden sefere geri döndürdüğün şey” (İbn Fâris dedi: “Bineklerden **الرجيع**: seferden sefere geri döndürdüğün şeydir.” Bak: **المجمل** 2/422). Dişisi: **رجيعة**. Ve bazen denilir: “**دابة رجيع**”. Ve “**رجع سفر**”: **النضو**’ya kinayedir (**النضو**: zayıflamış deve). Ve sözden **الرجيع**: sahibine geri çevrilen yahut tekrar edilen (söz)dür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ج ع
رجع إليَّ رجوعاً ورُجْعى ومَرْجَعاً‏.‏
ورجعته أنـا رجعـاً‏.‏
ورجعـت الطيـر القواطـع رجاعـاً ولها قطاع ورجاع‏.‏
وتفرقوا في أوّل النهار ثم تراجعوا مع الليل أي رجع كل واحد إلى مكانه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ خالفنـي ثـم رجـع إلـى قولـي‏.‏
وصرمنـي ثـم رجـع يكلمنـي‏.‏
ومـا رجـع إليـه فـي خطـب إلاّ كفيَ وليس لهذا البيع مرجوع اي لا يرجع فيه‏.‏
وهذا رجع رسالتك ومرجوعها ومرجوعتها أي جوابها‏.‏
قال‏:‏ سايلتها عن ذاك فاستعجمت لـم تـدر مـا مرجوعـة السائل وما كان من مرجوع فلان عليك‏.‏
ورجع الحوض إلى إزائه إذا كثر ماؤه‏.‏
قال‏:‏ قـد رجـع الحوض إلى إزائه كأنه مخايل بمائه كرجعة الشيخ إلى نسائـه كأنه يختال بمائه من كثرته والشيخ إلى ترضّى نسائه أحوج فهو أملأ لغرائـره وأكثـر ميـرة مـن الشـاب‏.‏
ورجـع العلـف فـي الدابـة ونجـع‏:‏ تبيـن أثـره فيهـا‏.‏
ورجـع كلامـي فـي فلـان ونجع‏.‏
وليس لي من فلان رجع أي منفعة وفائدة‏.‏
وتقول‏:‏ ما هو إلا سجع ليس تحته رجع‏.‏
ورزقنا الله رجع كأن كحيلاً معقداً أو عنيّةً على رجع ذفراها من الليت واكف ودسع البعير رجيعه أي جرّته‏.‏
قال الأعشى‏:‏ وفلاة كأنها ظهر ترس ليس إلا الرجيع فيها علاق وامتلأت الطرق من رجيع الدواب وهو روثها‏.‏
وإياك والرجيع من القول وهو المعـاد‏.‏
ودابـة رجيع أسفار‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ رجيعـة أسفـار كأن زمامها شجاع لدى يسرى الذراعين مطرق واسترجع المصاب ورجّع‏.‏
وارتجع المحبة واسترجعها‏:‏ ارتدّها‏.‏
وارتج بإبله إبـلاً‏:‏ استبدلهـا يبيعها ويشتري بثمنها غيرها وتسمى الرجعة‏.‏
وقيل لحيّ من العرب‏:‏ بم كثرت أموالكم فقالوا‏:‏ أوصانا أبونا بالنجع والرجع‏.‏
وتراجعت أحوال فلان‏.‏
وراجعه فـي مهماتـه‏.‏
وراجعـه الكلـام ورادّه‏.‏
وراجع امرأته رجعة ورِجعة وهو يملك رجعة ارمأته‏.‏
ورجع في صوته وفي أذانه ترجيعـاً‏.‏
وفـي يدهترجيـع وشـم وهـو ترديد خطوطه‏.‏
ورجّعت الدابة يديها في السير‏.‏
وانتفض الفرس ثم تراجع‏.‏
وترجّع في صدري كذا‏.‏

##### Türkçe

ر ج ع
**رجع** bana **رجوعاً** ve **رُجْعى** ve **مَرْجَعاً** olarak döndü.
Ben onu **رجعـاً** olarak döndürdüm.
Ve kesici kuşlar **رجاعـاً** olarak döndü; ve onun için **قطاع** ve **رجاع** vardır.
Günün başında dağıldılar, sonra gece ile birlikte **تراجعوا**; yani her biri kendi yerine döndü.
Mecazdan: Bana muhalefet etti, sonra benim sözüme döndü.
Beni terk etti, sonra dönüp benimle konuştu.
Ona bir işte dönmedi (başvurmadı) ki ancak yeterli kılındı; ve bu satış için **مرجوع** yoktur; yani onda geri dönülmez.
Bu, senin mektubunun **رجع**’ıdır ve onun **مرجوعها**’sı ve **مرجوعتها**’sıdır; yani onun cevabıdır.
Dedi ki: Onu bundan sordum da, anlaşılmaz konuştu; soranın **مرجوعـة**’sinin ne olduğunu bilmedi ve falanın sana karşı olan **مرجوع**’undan ne olduğunu (bilmedi).
Havuz, suyu çoğaldığında karşısına doğru **رجع** etti.
Dedi ki: Havuz karşısına doğru **رجع** etti; sanki suyu ile salınan bir kimse gibi; yaşlının kadınlarına dönüşü gibi; sanki suyu ile, çokluğundan dolayı, salınır; yaşlı ise kadınlarının hoşnut edilmesine daha muhtaçtır; bu yüzden o, heybesi için daha dolu ve gençten daha çok azık sahibidir.
Yem, binek hayvanda **رجـع** etti ve **نجـع** etti: onun izi onda belirginleşti.
Sözüm falanda **رجـع** etti ve **نجع** etti.
Benim falandan **رجع**’ım yoktur; yani menfaat ve fayda.
Ve dersin ki: O, ancak bir **سجع**’dır; altında **رجع** yoktur.
Allah bize **رجع** rızık verdi; sanki bağlanmış bir sürme gibi, yahut **عنيّةً** olarak, onun **رجع**’ı üzerine; onun iki burun deliğinin kokusu, **الليت**’ten akan ve devenin **رجيعه**’i, yani onun geviş getirmesidir.
A‘şâ dedi ki:
Ve bir çöl ki sanki bir kalkanın sırtı; içinde ancak **الرجيع** vardır, o da yapışkan bir şeydir.
Ve yollar, binek hayvanların **رجيع**’i ile doldu; o da onların dışkısıdır.
Ve sözün **الرجيع**’inden sakın; o, iade edilendir.
Ve seferlerin **رجيع**’i olan bir binek hayvan.
Zû’r-Rumme dedi ki:
**رجيعـة** seferler; sanki onun yuları, iki kolun sol yanında, başını eğmiş bir yılandır.
Musibete uğrayan **استرجع** etti ve **رجّع** etti.
Sevgiyi **ارتجع** etti ve onu **استرجع** etti: onu geri çevirdi.
Develeriyle, develer olarak **ارتج** etti: onları değiştirdi; onları satar ve bedeliyle başkasını satın alır; buna **الرجعة** denir.
Araplardan bir kabileye denildi ki: Mallarınız ne ile çoğaldı? Dediler ki: Babamız bize **النجع** ve **الرجع**’ı vasiyet etti.
Falanın halleri **تراجعت**.
Onunla önemli işlerinde **راجعه** etti.
Onunla sözü **راجع** etti ve onu geri çevirdi.
Karısına **رجعة** ve **رِجعة** olarak **راجع** etti; ve o, karısının **رجعة**’sına malik olur.
Sesinin içinde ve ezanının içinde **ترجيعـاً** olarak **رجع** etti.
Ve elinde bir döndürme **ترجيـع** dövmesi vardır; o, onun çizgilerini tekrarlamaktır.
Binek hayvanı, yürüyüşte iki elini **رجّعت** ettim.
At silkindi, sonra **تراجع** etti.
Göğsümde şu, **ترجّع** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً ومَرْجِعةً: انصرف. وفي التنزيل: إِن إِلى ربك الرُّجْعى، أَي الرُّجوعَ والمَرجِعَ، مصدر على فُعْلى؛ وفيه: إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً، أَي رُجُوعكم؛ حكاه سيبويه فيما جاء من المصادر التي من فَعَلَ يَفْعِل على مَفْعِل، بالكسر، ولا يجوز أَن يكون ههنا اسمَ المكان لأَنه قد تعدَّى بإِلى، وانتصبت عنه الحالُ، واسم المكان لا يتعدَّى بحرف ولا تنتصب عنه الحال إِلا أَنّ جُملة الباب في فَعَلَ يَفْعِل أَن يكون المصدر على مَفْعَل، بفتح العين. وراجَع الشيءَ ورَجع إِليه؛ عن ابن جني، ورَجَعْته أَرْجِعه رَجْعاً ومَرْجِعاً ومَرْجَعاً وأَرْجَعْتُه، في لغة هذيل، قال: وحكى أَبو زيد عن الضََّّبِّيين أَنهم قرؤُوا: أَفلا يرون أَن لا يُرْجِع إِليهم قولاً، وقوله عز وجل: قال رب ارْجِعُونِ لعلّي أَعمل صالحاً؛ يعني العبد إِذا بعث يوم القيامة وأَبصر وعرف ما كان ينكره في الدنيا يقول لربه: ارْجِعونِ أَي رُدُّوني إِلى الدنيا، وقوله ارجعون واقع ههنا ويكون لازماً كقوله تعالى: ولما رَجَع موسى إِلى قومه؛ ومصدره لازماً الرُّجُوعُ، ومصدره واقعاً الرَّجْع. يقال: رَجَعْته رَجْعاً فرجَع رُجُوعاً يستوي فيه لفظ اللازم والواقع.
وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: من كان له مال يُبَلِّغه حَجَّ بيتِ الله أَو تَجِب عليه فيه زكاة فلم يفعل سأَل الرَّجعةَ عند الموت أَي سأَل أَن يُرَدّ إِلى الدنيا ليُحْسن العمل ويَسْتَدْرِك ما فات. والرَّجْعةُ: مذهب قوم من العرب في الجاهلية معروف عندهم، ومذهب طائفة من فِرَق المسلمين من أَُولي البِدَع والأَهْواء، يقولون: إِن الميت يَرْجِعُ إِلى الدنيا ويكون فيها حيّاً كما كان، ومن جملتهم طائفة من الرَّافضة يقولون: إِنَّ عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه، مُسْتتِر في السحاب فلا يخرج مع من خرج من ولده حتى ينادِيَ مُنادٍ من السماء: اخرج مع فلان، قال: ويشهد لهذا المذهب السوء قوله تعالى: حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت؛ يريد الكفار. وقوله تعالى: لعلّهم يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون، قال: لعلهم يرجعون أَي يَرُدُّون البِضاعةَ لأَنها ثمن ما اكتالوا وأَنهم لا يأْخذون شيئاً إِلا بثمنه، وقيل: يرجعون إِلينا إِذا عَلِموا أَنّ ما كِيلَ لهم من الطعام ثمنه يعني رُدّ إِليهم ثمنه، ويدل على هذا القول قوله: ولما رجعوا إِلى أَبيهم قالوا يا أَبانا ما نَبْغي هذه بِضاعتنا. وفي الحديث: أَنه نَفَّل في البَدْأَة الرُّبع وفي الرَّجْعة الثلث؛ أَراد بالرَّجعة عَوْدَ طائفةٍ من الغُزاة إِلى الغَزْو بعد قُفُولهم فَيُنَفِّلهم الثلث من الغنيمة لأَنّ نهوضهم بعد القفول أَشق والخطر فيه أَعظم. والرَّجْعة: المرة من الرجوع. وفي حديث السّحُور: فإِنه يُؤذِّن بليل ليَرْجِعَ قائمَكم ويُوقِظَ نائمكم؛ القائم: هو الذي يصلي صلاة الليل. ورُجُوعُه عَوْدُه إِلى نومه أَو قُعُوده عن صلاته إِذا سمع الأَذان، ورَجع فعل قاصر ومتَعَد، تقول: رَجَعَ زيد ورَجَعْته أَنا، وهو ههنا متعد ليُزاوج يُوقِظ، وقوله تعالى: إِنه على رَجْعه لقادر؛ قيل: إِنه على رَجْع الماء إِلى الإِحْليل، وقيل إِلى الصُّلْب، وقيل إِلى صلب الرجل وتَرِيبةِ المرأَة، وقيل على إِعادته حيّاً بعد موته وبلاه لأَنه المبدئ المُعيد سبحانه وتعالى، وقيل على بَعْث الإِنسان يوم القيامة، وهذا يُقوّيه: يوم تُبْلى السّرائر؛ أَي قادر على بعثه يوم القيامة، والله سبحانه أَعلم بما أَراد.
ويقال: أَرجع اللهُ همَّه سُروراً أَي أَبدل همه سروراً. وحكى سيبويه: رَجَّعه وأَرْجَعه ناقته باعها منه ثم أَعطاه إِياها ليرجع عليها؛ هذه عن اللحياني. وتَراجَع القومُ: رَجعُوا إِلى مَحَلِّهم.
ورجّع الرجلُ وتَرجَّع: رَدَّدَ صوته في قراءة أَو أَذان أَو غِناء أَو زَمْر أَو غير ذلك مما يترنم به. والترْجيع في الأَذان: أَن يكرر قوله أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله. وتَرْجيعُ الصوت: تَرْدِيده في الحَلق كقراءة أَصحاب الأَلحان. وفي صفة قراءته، صلى الله عليه وسلم، يوم الفتح: أَنه كان يُرَجِّع؛ الترجِيعُ: ترديد القراءة، ومنه ترجيع الأَذان، وقيل: هو تَقارُب ضُروب الحركات في الصوت، وقد حكى عبد الله بن مُغَفَّل ترجيعه بمد الصوت في القراءة نحو آء آء آء. قال ابن الأَثير: وهذا إِنما حصل منه، والله أَعلم، يوم الفتح لأَنه كان راكباً فجعلت الناقة تُحرِّكه وتُنَزِّيه فحدَثَ الترجِيعُ في صوته. وفي حديث آخر: غير أَنه كان لا يُرَجِّع، ووجهه أَنه لم يكن حينئذ راكباً فلم يَحْدُث في قراءته الترجيع. ورجَّع البعيرُ في شِقْشِقَته: هَدَر. ورجَّعت الناقةُ في حَنِينِها: قَطَّعَته، ورجَّع الحمَام في غِنائه واسترجع كذلك. ورجّعت القَوْسُ: صوَّتت؛ عن أَبي حنيفة. ورجَّع النقْشَ والوَشْم والكتابة: ردَّد خُطُوطها، وترْجيعها أَن يُعاد عليها السواد مرة بعد أُخرى. يقال: رجَّع النقْشَ والوَشْم ردَّد خُطوطَهما. ورَجْعُ الواشِمة: خَطُّها؛ ومنه قول لبيد:
أَو رَجْع واشِمةٍ أُسِفَّ نَؤُورها
كِفَفاً، تعرَّضَ فَوْقهُنَّ وِشامُها
وقال الشاعر:
كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيّةٍ،
يَمانِية الأَسْدافِ، باقٍ نَؤُورُها
وقول زهير:
مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ
هو جمع المَرْجُوع وهو الذي أُعِيد سواده. ورَجَع إِليه: كَرَّ. ورَجَعَ عليه وارْتَجَع: كرَجَعَ. وارْتَجَع على الغَرِيم والمُتَّهم: طالبه. وارتجع إِلي الأَمرَ: رَدَّه إِليّ؛ أَنشد ثعلب:
أَمُرْتَجِعٌ لي مِثْلَ أَيامِ حَمّةٍ،
وأَيامِ ذي قارٍ عَليَّ الرَّواجِعُ؟
وارْتَجَعَ المرأَةَ وراجَعها مُراجعة ورِجاعاً: رَجَعها إِلى نفسه بعد الطلاق، والاسم الرِّجْعة والرَّجْعةُ. يقال: طلَّق فلان فلانة طلاقاً يملك فيه الرَّجْعة والرِّجْعةَ، والفتح أَفصح؛ وأَما قول ذي الرمة يصف نساء تَجَلَّلْنَ بجَلابيبهن:
كأَنَّ الرِّقاقَ المُلْحَماتِ ارْتَجَعْنَها
على حَنْوَةِ القُرْيانِ ذاتِ الهَمَائِم
أَراد أَنهن ردَدْنها على وجُوه ناضِرة ناعِمة كالرِّياض. والرُّجْعَى والرَّجِيعُ من الدوابّ، وقيل من الدواب ومن الإِبل: ما رَجَعْتَه من سفر إِلى سفر وهو الكالُّ، والأُنثى رَجِيعٌ ورَجِيعة؛ قال جرير:
إِذا بَلَّغَت رَحْلي رَجِيعٌ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالموماةِ، ثم ارْتِحالِيا
وقال ذو الرمة يصف ناقة:
رجِيعة أَسْفارٍ، كأَنَّ زِمامَها
شُجاعٌ لدى يُسْرَى الذِّراعَينِ مُطْرِق
وجمعُهما معاً رَجائع؛ قال معن بن أَوْس المُزَني:
على حينَ ما بي مِنْ رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنْقاضُهُن الرَّجائعُ
كنَى بذلك عن النساء أَي أَنهن لا يُواصِلْنه لِكِبَره، واستشهد الأَزهري بعجز هذا البيت وقال: قال ابن السكيت: الرَّجِيعةُ بعير ارْتَجعْتَه أَي اشترَيْتَه من أَجْلاب الناس ليس من البلد الذي هو به، وهي الرَّجائع؛ وأَنشد:
وبَرَّحَ بي أَنقاضُهن الرَّجائع
وراجَعت الناقة رِجاعاً إِذا كانت في ضرب من السير فرَجعت إِلى سَير سِواه؛ قال البَعِيث يصف ناقته:
وطُول ارْتِماء البِيدِ بالبِيدِ تَعْتَلي
بها ناقتي، تَخْتَبُّ ثُمَّ تُراجِعُ
وسَفَر رَجيعٌ: مَرْجُوع فيه مراراً؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال للإِياب من السفَر: سفَر رَجِيع؛ قال القُحَيْف:
وأَسْقِي فِتْيةً ومُنَفَّهاتٍ،
أَضَرَّ بِنِقْيِها سَفَرٌ رَجِيعُ
وفلان رِجْعُ سفَر ورَجِيعُ سفَر. ويقال: جعلها الله سَفْرة مُرْجِعةً. والمُرْجِعةُ: التي لها ثَوابٌ وعاقبة حَسَنة.
والرَّجْع: الغِرْس يكون في بطن المرأَة يخرج على رأْس الصبي. والرِّجاع: ما وقع على أَنف البعير من خِطامه. ويقال: رَجَعَ فلان على أَنف بعيره إِذا انفسخ خَطْمُه فرَدَّه عليه، ثم يسمى الخِطامُ رِجاعاً. وراجَعه الكلامَ مُراجَعةً ورِجاعاً: حاوَرَه إِيَّاه. وما أَرْجَعَ إِليه كلاماً أَي ما أَجابَه. وقوله تعالى: يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول؛ أَي يَتَلاوَمُونَ. والمُراجَعَة: المُعاوَدَةُ. والرَّجِيعُ من الكلام: المَرْدُودُ إِلى صاحبه.
والرَّجْعُ والرَّجِيعُ: النَّجْوُ والرَّوْثُ وذو البَطن لأَنه رَجَع عن حاله التي كان عليها. وقد أَرْجَعَ الرجلُ. وهذا رَجِيعُ السَّبُع ورَجْعُه أَيضاً يعني نَجْوَه. وفي الحديث: أَنه نهى أَن يُسْتَنْجَى بِرَجِيعٍ أَو عَظْم؛ الرَّجِيعُ يكون الرَّوْثَ والعَذِرةَ جَميعاً، وإِنما سمي رَجِيعاً لأَنه رَجَع عن حاله الأُولى بعد أَن كان طعاماً أَو علَفاً أَو غير ذلك. وأَرْجَع من الرَّجِيع إِذا أَنْجَى. والرَّجِيعُ: الجِرَّةُ لِرَجْعِه لها إِلى الأَكل؛ قال حميد بن ثَوْر الهِلالي يَصِف إِبلاً تُرَدِّد جِرَّتها:
رَدَدْنَ رَجِيعَ الفَرْثِ حتى كأَنه
حَصى إِثْمِدٍ، بين الصَّلاءِ، سَحِيقُ
وبه فسر ابن الأَعرابي قول الراجز:
بَمْشِينَ بالأَحْمال مَشْيَ الغِيلانْ،
فاسْتَقْبَلَتْ ليلةَ خِمْسٍ حَنّانْ،
تَعْتَلُّ فيه بِرَجِيعِ العِيدانْ
وكلُّ شيءٍ مُرَدَّدٍ من قول أَو فعل، فهو رَجِيع؛ لأَن معناه مَرْجُوع أَي مردود، ومنها سموا الجِرَّة رَجِيعاً؛ قال الأَعشى:
وفَلاةٍ كأَنَّها ظَهْر تُرْسٍ،
ليس إِلاّ الرَّجِيعَ فيها عَلاقُ
يقول لا تَجِد الإِبل فيها عُلَقاً إِلاَّ ما تُرَدِّدُه من جِرَّتها. الكسائي: أَرْجَعَتِ الإِبلُ إِذا هُزِلَت ثم سَمِنت. وفي التهذيب: قال الكسائي إِذا هُزِلَت الناقة قيل أَرْجَعت. وأَرجَعَت الناقة، فهي مُرْجِع: حَسُنت بعد الهُزال. وتقول: أَرْجَعْتُك ناقة إِرْجاعاً أَي أَعطيْتُكَها لتَرْجِع عليها كما تقول أَسْقَيْتُك إِهاباً. والرَّجيعُ: الشِّواء يُسَخَّن ثانية؛ عن الأَصمعي، وقيل: كلُّ ما رُدِّد فهو رَجِيع، وكلُّ طعام بَرَد فأُعِيد إِلى النار فهو رَجِيع. وحبْل رَجِيع: نُقض ثم أُعِيد فَتْلُه، وقيل: كلُّ ما ثَنَيْتَه فهو رَجِيع. ورَجِيعُ القول: المكروه. وتَرَجَّع الرجل عند المُصِيبة واسْتَرْجَع: قال إِنّا لله وإِنا إِليه راجعون. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: أَنه حين نُعي له قُثَم استرجع أَي قال إِنا لله وإِنا إِليه راجعون، وكذلك الترجيع؛ قال جرير: ورَجَّعْت من عِرْفانِ دار، كأَنَّها
بَقِيّةُ وَشْمٍ في مُتُون الأَشاجِعِ
(* في ديوان جرير: من عِرفانِ رَبْع كأنّه، مكانَ: من عِرفانِ دارٍ كأنّها.)
واسْتَرْجَعْت منه الشيءَ إِذا أَخذْت منه ما دَفَعْته إِليه، والرَّجْع: رَدّ الدابة يديها في السير ونَحْوُه خطوها. والرَّجْع: الخطو. وتَرْجِيعُ الدابة يدَيْها في السير: رَجْعُها؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي: يَعْدُو به نَهْشُ المُشاشِ، كأَنّه
صَدَعٌ سَلِيمٌ رَجْعُه لا يَظْلَعُ
(* قوله «نهش المشاش» تقدم ضبطه في مادتي مشش ونهش: نهش ككتف.) نَهْشُ المُشاشِ: خَفيفُ القوائم، وصفَه بالمصدر، وأَراد نَهِش القوائم أَو مَنْهُوش القوائم. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: أَنه قال للجَلاَّد: اضْرِب وارجِعْ يدك؛ قيل: معناه أَن لا يرفع يده إِذا أَراد الضرب كأَنه كان قد رفَع يده عند الضرب فقال: ارْجِعْها إِلى موضعها. ورَجْعُ الجَوابِ ورَجْع الرَّشْقِ في الرَّمْي: ما يَرُدُّ عليه. والرَّواجِعُ: الرِّياح المُخْتلِفَةُ لمَجِيئها وذَهابها. والرَّجْعُ والرُّجْعَى والرُّجْعان والمَرْجُوعَةُ والمَرْجُوعُ: جواب الرسالة؛ قال يصف الدار:
سأَلْتُها عن ذاك فاسْتَعْجَمَتْ،
لم تَدْرِ ما مَرْجُوعةُ السَّائلِ
ورُجْعان الكتاب: جَوابه. يقال: رجَع إِليَّ الجوابُ يَرْجِعُ رَجْعاً ورُجْعاناً. وتقول: أَرسلت إِليك فما جاءني رُجْعَى رِسالتي أَي مَرْجُوعها، وقولهم: هل جاء رُجْعةُ كتابك ورُجْعانُه أَي جوابه، ويجوز رَجْعة، بالفتح. ويقال: ما كان من مَرْجُوعِ أَمر فلان عليك أَي من مَردُوده وجَوابه. ورجَع إِلى فلان من مَرْجوعِه كذا: يعني رَدّه الجواب. وليس لهذا البيع مَرْجُوع أَي لا يُرْجَع فيه. ومتاع مُرْجِعٌ: له مَرْجُوع. ويقال: أَرْجَع الله بَيْعة فلان كما يقال أَرْبَح الله بَيْعَته. ويقال: هذا أَرْجَعُ في يَدِي من هذا أَي أَنْفَع، قال ابن الفرج: سمعت بعض بني سليم يقول: قد رجَع كلامي في الرجل ونَجَع فيه بمعنى واحد. قال: ورَجَع في الدابّة العَلَفُ ونَجَع إِذا تَبيّن أَثَرُه. ويقال: الشيخ يَمْرض يومين فلا يَرْجِع شَهراً أَي لا يَثُوب إِليه جسمه وقوّته شهراً. وفي النوادر: يقال طَعام يُسْتَرْجَعُ عنه، وتَفْسِير هذا في رِعْي المال وطَعام الناس ما نَفَع منه واسْتُمْرِئَ فسَمِنُوا عنه.
وقال اللحياني: ارْتَجَع فلان مالاً وهو أَن يبيع إِبله المُسِنة والصغار ثم يشتري الفَتِيّة والبِكار، وقيل: هو أَن يبيع الذكور ويشتري الإِناث؛ وعمَّ مرة به فقال: هو أَن يبيع الشيء ثم يشتري مكانه ما يُخَيَّل إِليه أَنه أَفْتى وأَصلح.
وجاء فلان بِرِجْعةٍ حَسَنةٍ أَي بشيء صالح اشتراه مكان شيء طالح، أَو مَكان شيء قد كان دونه، وباع إِبله فارْتَجع منها رِجْعة صالحة ورَجْعةً: رَدّها. والرِّجْعةُ والرَّجْعة: إِبل تشتريها الأَعراب ليست من نتاجهم وليست عليها سِماتُهم. وارْتَجَعها: اشتراها؛ أَنشد ثعلب: لا تَرْتَجِعْ شارفاً تَبْغِي فَواضِلَها،
بدَفِّها من عُرى الأَنْساعِ تَنْدِيبُ
وقد يجوز أَن يكون هذا من قولهم: باع إِبله فارتجع منها رِجْعة صالحة، بالكسر، إِذا صرف أَثْمانها فيما تَعود عليه بالعائدة الصالحة، وكذلك الرِّجْعة في الصدقة، وفي الحديث: أَنه رأَى في إِبل الصدقة ناقة كَوْماء فسأَل عنها المُصَدِّق فقال: إِني ارْتَجَعْتها بإِبل، فسكت؛ الارْتِجاعُ: أَن يَقدُم الرجل المصر بإِبله فيبيعها ثم يشتري بثمنها مثلها أَو غيرها، فتلك الرِّجعة، بالكسر؛ قال أَبو عبيد: وكذلك هو في الصدقة إِذا وجب على رَبّ المال سِنّ من الإِبل فأَخذ المُصَدِّقُ مكانها سنّاً أُخرى فوقها أَو دونها، فتلك التي أَخَذ رِجْعةٌ لأَنه ارتجعها من التي وجبت له؛ ومنه حديث معاوية: شكت بنو تَغْلِبَ إِليه السنة فقال: كيف تَشْكُون الحاجةَ مع اجْتِلاب المِهارة وارْتجاعِ البِكارة؟ أَي تَجْلُبون أَولاد الخيل فتَبِيعُونها وترجعون بأَثمانها؛ البكارة للقِنْية يعني الإِبل؛ قال الكميت يصف الأَثافي:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على الـ
أَوْرَقِ، لا رِجْعةٌ ولا جَلَبُ
قال: وإِن ردَّ أَثمانها إِلى منزله من غير أَن يشتري بها شيئاً فليست برِجْعة. وفي حديث الزكاة: فإِنهما يَتراجَعانِ بينهما بالسَّويّة؛ التَّراجُع بين الخليطين أَن يكون لأَحَدهما مثلاً أَربعون بقرة وللآخر ثلاثون، ومالُهما مُشتَرَك، فيأْخذ العامل عن الأَربعين مُسنة، وعن الثلاثين تَبيعاً، فيرجع باذِلُ المسنة بثلاثة أَسْباعها على خَليطه، وباذلُ التَّبِيع بأَربعة أَسْباعِه على خَلِيطه، لأَن كل واحد من السنَّين واجب على الشُّيوعِ كأَن المال ملك واحد، وفي قوله بالسوية دليل على أَن الساعي إِذا ظلم أَحدهما فأَخذ منه زيادة على فرْضه فإِنه لا يرجع بها على شريكه، وإِنما يَغْرم له قيمة ما يخصه من الواجب عليه دون الزيادة؛ ومن أَنواع التراجع أَن يكون بين رجلين أَربعون شاة لكل واحد عشرون، ثم كل واحد منهما يعرف عين ماله فيأْخذ العاملُ من غنم أَحدهما شاة فيرجع على شريكه بقيمة نصف شاة، وفيه دليل على أَن الخُلْطة تصح مع تمييز أَعيان الأَموال عند من يقول به. والرِّجَع أَيضاً: أَن يبيع الذكور ويشتري الإِناث كأَنه مصدر وإِن لم يصح تَغْييرُه، وقيل: هو أَن يبيع الهَرْمى ويشتري البِكارة؛ قال ابن بري: وجمع رِجْعةٍ رِجَعٌ، وقيل لحَيّ من العرب: بمَ كثرت أَموالكم؟ فقالوا: أَوصانا أَبونا بالنُّجَع والرُّجَع، وقال ثعلب: بالرِّجَع والنِّجَع، وفسره بأَنه بَيْع الهَرْمى وشراء البِكارة الفَتِيَّة، وقد فسر بأَنه بيع الذكور وشراء الإِناث، وكلاهما مما يَنْمي عليه المال. وأَرجع إِبلاً: شَراها وباعَها على هذه الحالة.
والرّاجعةُ: الناقة تباع ويشترى بثمنها مثلها، فالثانية راجعة ورَجِيعة، قال علي بن حمزة: الرَّجيعة أَن يباع الذكور ويشترى بثمنه الأُنثى، فالأُنثى هي الرَّجيعة، وقد ارتجعتها وترَجَّعْتها ورَجَعْتها. وحكى اللحياني:جاءت رِجْعةُ الضِّياع، ولم يفسره، وعندي أَنه ما تَعُود به على صاحبها من غلَّة.
وأَرْجَع يده إِلى سيفه ليستَلّه أَو إِلى كِنانته ليأْخذَ سهماً: أَهْوى بها إِليها؛ قال أَبو ذؤيب:
فبَدا له أَقْرابُ هذا رائغاً
عنه، فعَيَّثَ في الكِنانةِ يُرْجِعُ
وقال اللحياني: أَرْجَع الرجلُ يديه إِذا رَدّهما إِلى خلفه ليتناوَل شيئاً، فعمّ به. ويقال: سيف نَجِيحُ الرَّجْعِ إِذا كان ماضِياً في الضَّريبة؛ قال لبيد يصف السيف:
بأَخْلَقَ مَحْمودٍ نَجِيحٍ رَجِيعُه
وفي الحديث: رَجْعةُ الطلاق في غير موضع، تفتح راؤه وتكسر، على المرة والحالة، وهو ارْتِجاع الزوجة المطلَّقة غير البائنة إِلى النكاح من غير استئناف عقد.
والرَّاجِعُ من النساء: التي مات عنها زوجها ورجعت إِلى أَهلها، وأَمّا المطلقة فهي المردودة. قال الأَزهري: والمُراجِعُ من النساء التي يموت زوجها أَو يطلقها فتَرجِع إِلى أَهلها، ويقال لها أَيضاً راجع. ويقال للمريض إِذا ثابَتْ إِليه نفْسه بعد نُهوك من العِلَّة: راجع. ورجل راجع إِذا رجعت إِليه نفسه بعد شدَّة ضَنىً.
ومَرْجِعُ الكتف ورَجْعها: أَسْفَلُها، وهو ما يلي الإِبط منها من جهة مَنْبِضِ القلب؛ قال رؤبة:
ونَطْعَن الأَعْناق والمَراجِعا
يقال: طعَنه في مَرْجِع كتفيه. ورَجَع الكلب في قَيْئه: عاد فيه. وهو يُؤمِن بالرِّجْعة، وقالها الأَزهري بالفتح، أَي بأَنّ الميت يَرْجع إِلى الدنيا بعد الموت قبل يوم القيامة. وراجَع الرجلُ: رجَع إِلى خير أَو شر. وتَراجعَ الشيء إِلى خلف.
والرِّجاعُ: رُجوع الطير بعد قِطاعها. ورَجَعَت الطير رُجوعاً ورِجاعاً: قَطعت من المواضع الحارَّة إِلى البارِدة. وأَتانٌ راجِعٌ وناقة راجِع إِذا كانت تَشُول بذنبها وتجمع قُطْرَيْها وتُوَزِّع ببولها فتظن أَنّ بها حَمْلاً ثم تُخْلِف. ورجَعت الناقةُ تَرْجع رِجاعاً ورُجوعاً، وهي راجِع: لَقِحت ثم أَخْلَفت لأَنها رجَعت عما رُجِيَ منها، ونوق رَواجِعُ، وقيل: إِذا ضربها الفَحل ولم تَلْقَح، وقيل: هي إِذا أَلقت ولدها لغير تمام، وقيل: إِذا نالت ماء الفحل، وقيل: هو أَن تطرحه ماء. الأَصمعي: إِذا ضُربت الناقة مراراً فلم تَلْقَح فهي مُمارِنٌ، فإِن ظهر لهم أَنها قد لَقِحت ثم لم يكن بها حَمل فهي راجِع ومُخْلِفة. وقال أَبو زيد: إِذا أَلقت الناقة حملها قبل أَن يَستبِين خلقه قيل رَجَعَت تَرْجِعُ رِجاعاً؛ وأَنشد أَبو الهيثم للقُطامي يصف نجِيبة لنَجِيبَتَين
(* قوله: نجيبة لنجيبتين،
هكذا في الأصل.):
ومن عيْرانةٍ عَقَدَتْ عليها
لَقاحاً ثم ما كَسَرَتْ رِجاعا
قال: أَراد أَن الناقة عقدَت عليها لَقاحاً ثم رمت بماء الفحل وكسرت ذنبها بعدما شالَت به؛ وقول المرّار يَصِف إِبلاً:
مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،
كما رَجَعَتْ في لَيْلها أُمّ حائلِ
بُسْطٌ: مُخَلاَّةٌ على أَولادها بُسِطَت عليها لا تُقْبَض عنها. مُتْئمات: معها ابن مَخاض. وحُوار رَواجِعُ: رجعت على أَولادها. ويقال: رواجِعُ نُزَّعٌ. أُم حائل: أُمُّ ولدِها الأُنثى.
والرَّجِيعُ: نباتُ الربيع. والرَّجْعُ والرجيعُ والراجعةُ: الغدير يتردَّد فيه الماء؛ قال المتنخل الهُذلي يصف السيف:
أَبيض كالرَّجْع رَسوبٌ، إِذا
ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي
وقال أَبو حنيفة: هي ما ارْتَدّ فيه السَّيْل ثم نَفَذَ، والجمع رُجْعان ورِجاع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وعارَضَ أَطْرافَ الصَّبا وكأَنه
رِجاعُ غَدِيرٍ، هَزَّه الريحُ، رائِعُ
وقال غيره: الرِّجاع جمع ولكنه نعته بالواحد الذي هو رائع لأَنه على لفظ الواحد كما قال الفرزدق:
إِذا القُنْبُضاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى،
رَقَدْنَ عليهِن السِّجالُ المُسَدَّفُ
(* قوله «السجال المسدف» كذا بالأصل هنا، والذي في غير موضع وكذا الصحاح: الحجال المسجف.)
وإِنما قال رِجاعُ غدير ليَفْصِله من الرِّجاع الذي هو غير الغدير، إِذ الرجاع من الأَسماء المشتركة؛ قال الآخر:
ولو أَنّي أَشاء، لكُنْتُ منها
مَكانَ الفَرْقَدَيْن من النُّجومِ
فقال من النجوم ليُخَلِّص معنى الفَرقدين لأَن الفرقدين من الأَسماء المشتركة؛ أَلا ترى أَنَّ ابن أَحمر لما قال:
يُهِلُّ بالفَرقدِ رُكْبانُها،
كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ
ولم يُخَلِّص الفَرْقَد ههنا اختلفوا فيه فقال قوم: إِنه الفَرْقَد الفَلَكي، وقال آخرون: إِنما هو فرقد البقرة وهو ولدها. وقد يكون الرِّجاعُ الغَدير الواحد كما قالوا فيه الإِخاذ، وأَضافه إِلى نفسه ليُبَيِّنه أَيضاً بذلك لأَن الرِّجاع كان واحداً أَو جمعاً، فهو من الأَسماء المشتركة، وقيل: الرَّجْع مَحْبِس الماء وأَما الغدير فليس بمحبس للماء إِنما هو القِطعة من الماء يُغادِرها السَّيْلُ أَي يتركها. والرَّجْع: المطر لأَنه يرجع مرة بعد مرة. وفي التنزيل: والسماء ذاتِ الرَّجْع، ويقال: ذات النفْع، والأَرض ذات الصَّدْع؛ قال ثعلب: تَرْجع بالمطر سنة بعد سنة، وقال اللحياني: لأَنها ترجع بالغيث فلم يذكر سنة بعد سنة، وقال الفراء: تبتدئ بالمطر ثم ترجع به كل عام، وقال غيره: ذاتِ الرجع ذات المطر لأَنه يجيء ويرجع ويتكرّر.
والراجِعةُ: الناشِغةُ من نَواشِغ الوادي. والرُّجْعان: أَعالي التِّلاع قبل أَن يجتمع ماء التَّلْعة، وقيل: هي مثل الحُجْرانِ، والرَّجْع عامة الماء، وقيل: ماء لهذيل غلب عليه. وفي الحديث ذكر غَزوة الرَّجيعِ؛ هو ماء لهُذَيْل. قال أَبو عبيدة: الرَّجْع في كلام العرب الماء، وأَنشد قول المُتَنَخِّل: أَبيض كالرَّجْع، وقد تقدم: الأَزهري: قرأْت بخط أَبي الهيثم حكاه عن الأَسدي قال: يقولون للرعد رَجْع. والرَّجِيعُ: العَرَق، سمي رَجيعاً لأَنه كان ماء فعاد عرَقاً؛ وقال لبيد:
كَساهُنَّ الهَواجِرُ كلَّ يَوْمٍ
رَجِيعاً، في المَغَابنِ، كالعَصِيمِ
أَراد العَرَقَ الأَصفر شبَّهه بعصيم الحِنَّاء وهو أَثره. ورَجِيعُ: اسم ناقة جرير؛ قال:
إِذا بلَّغتْ رَحْلي رَجِيعُ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالمَوْماةِ ثم ارْتحاليا
(* ورد هذا البيت سابقاً في هذه المادة، وقد صُرفت فيه رجيع فنُوّنت، أما هنا فقد منعت من الصرف.)
ورَجْعٌ ومَرْجَعةُ: اسمان.

##### Türkçe

**رَجَع** **يَرْجِع** **رَجْعاً** ve **رُجُوعاً** ve **رُجْعَى** ve **رُجْعاناً** ve **مَرْجِعاً**
ve **مَرْجِعةً**: döndü. Tenزيل’de: **إِن إِلى ربك الرُّجْعى**; yani **الرُّجوعَ**
ve **المَرجِعَ**; **فُعْلى** üzere bir mastar; ve onda: **إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً**; yani
sizin **رُجُوع**unuz; bunu Sîbeveyh, **فَعَلَ يَفْعِل**’den olan mastarlardan **مَفْعِل** üzere,
kesre ile, gelen şeyler içinde nakletti; ve burada mekân ismi olması câiz değildir; çünkü **إِلى** ile ta‘addî etmiştir,
ve ondan hâl mansûb olmuştur; mekân ismi ise bir harfle ta‘addî etmez ve ondan hâl mansûb olmaz;
ancak babın bütünü **فَعَلَ يَفْعِل**’de mastarın **مَفْعَل** üzere olmasıdır,
aynın fethasıyla. Ve **راجَع** şeyi ve ona **رَجع** etti; İbn Cinnî’den. Ve ben onu **رَجَعْته**: onu **أَرْجِعه**
**رَجْعاً** ve **مَرْجِعاً** ve **مَرْجَعاً** (diye); ve onu **أَرْجَعْتُه**; Hüzeyl’in dilinde. Dedi ki: Ebû
Zeyd, **الضََّّبِّيين**’den onların şöyle okuduklarını nakletti: **أَفلا يرون أَن لا يُرْجِع إِليهم
قولاً**; ve Aziz ve Celil olanın sözü: **قال رب ارْجِعُونِ لعلّي أَعمل صالحاً**; yani kul,
kıyamet günü diriltildiğinde ve gördüğünde ve dünyada inkâr ettiği şeyi bildiğinde Rabbine der ki:
**ارْجِعونِ**; yani beni dünyaya geri çevirin. Ve **ارجعون** sözü burada vâki‘dir ve lâzım olur;
Yüce Allah’ın sözü gibi: **ولما رَجَع موسى إِلى قومه**; ve onun lâzım mastarı **الرُّجُوعُ**dur, ve onun vâki‘ mastarı
**الرَّجْع**dır. Denir ki: Ben onu **رَجَعْته** **رَجْعاً**; derken o **رُجُوعاً** döndü; bunda lâzımın ve vâki‘in lafzı eşit olur.

İbn Abbâs hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: “Kimin, Allah’ın Beyt’ini haccetmeye kendisini ulaştıracak malı olur
yahut onda zekât kendisine vâcip olur da yapmazsa, ölüm anında **الرَّجعةَ** ister”; yani
dünyaya geri çevrilmeyi ister ki ameli güzel yapsın ve kaçırdığı şeyi telâfi etsin.

Ve **الرَّجْعةُ**: câhiliyede Araplardan bir kavmin, yanlarında bilinen mezhebidir; ve Müslüman fırkalarından
bid‘at ve hevâ ehli olanların bir tâifesinin mezhebidir; derler ki: ölü dünyaya **يَرْجِعُ** eder ve orada,
olduğu gibi diri olur. Ve onların cümlesinden Râfıza’dan bir tâife der ki: Ali b. Ebî Tâlib, Allah yüzünü keremli kılsın,
bulut içinde gizlenmiştir; soyundan çıkan kimseyle birlikte çıkmaz; ta ki gökten bir münâdî sesleninceye kadar:
“Falanca ile çık.” Dedi ki: Bu kötü mezhebe, Yüce Allah’ın sözü şahitlik eder: **حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب
ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت**; kâfirleri kasteder. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لعلّهم
يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون**; dedi ki: **لعلهم يرجعون** yani
metâyı geri verirler; çünkü o, ölçtüklerinin bedelidir ve onların, bedeli olmaksızın hiçbir şey almadıkları (için).
Ve denildi ki: Kendilerine ölçülen yiyeceğin bedelinin, yani bedelinin kendilerine geri verildiğini bildiklerinde bize dönerler.
Buna delâlet eden, onun sözü: **ولما رجعوا إِلى أَبيهم قالوا يا أَبانا ما نَبْغي هذه بِضاعتنا**. Ve hadîste:
“**البَدْأَة**’de dörtte bir, **الرَّجْعة**’de üçte bir nefelleme yaptı”; **الرَّجعة** ile, gazâcıların bir tâifesinin
dönüşlerinden sonra tekrar gazâya dönmesini kastetti; böylece ganimetten onlara üçte bir nefelleme yapar; çünkü dönüşten sonra
kalkışları daha meşakkatli ve tehlike onda daha büyüktür. Ve **الرَّجْعة**: رجوع’dan bir keredir. Ve **السّحُور** hadîsinde:
“Çünkü o, geceleyin ezan okur ki sizin ayakta olanınız **ليَرْجِعَ** etsin ve sizin uyuyanınızı uyandırsın”; ayakta olan:
gece namazını kılan kimsedir. Onun **رُجُوعُه**u, ezanı işittiğinde uykusuna dönmesi yahut namazından oturup kalmasıdır.
Ve **رَجع** fiili hem kâsır hem müteaddîdir; dersin: Zeyd **رَجَعَ** etti ve ben onu **رَجَعْته** ettim; ve burada,
**يُوقِظ** ile eşleştirmek için müteaddîdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إِنه على رَجْعه لقادر**; denildi ki:
suyu **الإِحْليل**’e geri çevirmeye; ve denildi ki **الصُّلْب**’e; ve denildi ki erkeğin sulbüne ve kadının **تَرِيبة**sine;
ve denildi ki onu, ölümünden ve çürümesinden sonra diri olarak iade etmeye; çünkü O, başlatan ve iade edendir, سبحانه وتعالى;
ve denildi ki insanın kıyamet günü diriltilmesine; bunu kuvvetlendiren: **يوم تُبْلى السّرائر**; yani onu kıyamet günü
diriltmeye kâdirdir; Allah سبحانه, ne murad ettiyse daha iyi bilendir.

Ve denir ki: Allah onun kederini **سُروراً** olarak **أَرجع** etti; yani kederini sevince çevirdi. Ve Sîbeveyh nakletti:
Onu **رَجَّعه** etti ve onu **أَرْجَعه** etti: devesini ona sattı, sonra onu ona verdi ki onun üzerinde geri dönsün;
bu, Lihyânî’dendir. Ve kavim **تَراجَع** etti: yerlerine geri döndüler.

Ve adam **رجّع** etti ve **تَرجَّع** etti: kıraat yahut ezan yahut şarkı yahut zurna yahut onunla terennüm edilen başka şeyde
sesini tekrar tekrar döndürdü. Ve ezanda **الترْجيع**: “**أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله**”
sözünü tekrar etmesidir. Ve sesin **تَرْجيعُ**i: boğazda onu tekrar tekrar döndürmektir; nağme ehlinin kıraati gibi.
Ve onun kıraatinin sıfatında, صلى الله عليه وسلم, fetih günü: onun **يُرَجِّع** olduğu; **الترجِيعُ**: kıraati tekrar etmektir;
ve ondan ezanın ترجيع’i. Ve denildi ki: o, seste hareket darbelerinin birbirine yaklaşmasıdır. Ve Abdullah b. Muğaffel,
kıraatte sesi uzatarak onun ترجيع’ini nakletti; نحو **آء آء آء**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, ancak ondan meydana geldi,
Allah daha iyi bilir, fetih günü; çünkü o binekli idi; deve onu hareket ettiriyor ve zıplatıyordu; böylece sesinde ترجيع meydana geldi.
Ve başka bir hadîste: “Ancak o, **لا يُرَجِّع** idi”; bunun vechi: o vakit binekli değildi; bu yüzden kıraatinde ترجيع meydana gelmedi.
Ve deve, **شِقْشِقَته**sinde **رجَّع** etti: böğürdü. Ve dişi deve, **حَنِينِها**sında **رجَّعت**: onu parça parça etti.
Ve güvercin, şarkısında **رجَّع** etti; ve **استرجع** de böyledir. Ve yay **رجّعت**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe’den.
Ve nakşı, dövmeyi ve yazıyı **رجَّع** etti: çizgilerini tekrar etti; ve onun **ترْجيع**i, üzerine siyahın bir defadan sonra bir defa daha
iade edilmesidir. Denir ki: nakşı ve dövmeyi **رجَّع** etti: ikisinin çizgilerini tekrar etti. Ve dövmecinin **رَجْعُ**u: onun çizgisidir;
bundan Lebîd’in sözü:
أَو رَجْع واشِمةٍ أُسِفَّ نَؤُورها
كِفَفاً، تعرَّضَ فَوْقهُنَّ وِشامُها
Ve şairin sözü:
كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيّةٍ،
يَمانِية الأَسْدافِ، باقٍ نَؤُورُها
Ve Züheyr’in sözü:
مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ
Bu, **المَرْجُوع**’un cem‘idir; o da siyahı iade edilmiş olandır. Ve ona **رَجَع** etti: geri döndü. Ve ona karşı **رَجَعَ**
etti ve **ارْتَجَع** etti: **رَجَع** gibi. Ve borçluya ve suçlanana karşı **ارْتَجَع** etti: onu talep etti.
Ve işi bana **ارتجع** etti: onu bana geri çevirdi; Sa‘leb inşâd etti:
أَمُرْتَجِعٌ لي مِثْلَ أَيامِ حَمّةٍ،
وأَيامِ ذي قارٍ عَليَّ الرَّواجِعُ؟
Ve kadını **ارْتَجَعَ** etti ve onu **راجَعها** etti, **مُراجعة** ve **رِجاعاً** olarak: onu, boşamadan sonra kendisine geri döndürdü;
isim **الرِّجْعة** ve **الرَّجْعةُ**dır. Denir ki: falan, falancayı, içinde **الرَّجْعة** ve **الرِّجْعة**ya mâlik olduğu bir talâkla boşadı;
fetha daha fasîhtir. Ve ذي الرمة’nin, cilbaplarına bürünen kadınları vasfederken sözüne gelince:
كأَنَّ الرِّقاقَ المُلْحَماتِ ارْتَجَعْنَها
على حَنْوَةِ القُرْيانِ ذاتِ الهَمَائِم
Muradı: onların, onu, bahçeler gibi parlak yumuşak yüzler üzerine geri çevirmiş olmalarıdır.

Ve **الرُّجْعَى** ve **الرَّجِيعُ** hayvanlardan; ve denildi ki hayvanlardan ve develerden: onu, bir seferden bir sefere geri çevirdiğin şeydir;
o da yorgun olandır; dişisi **رَجِيعٌ** ve **رَجِيعة**dir. Cerîr dedi ki:
إِذا بَلَّغَت رَحْلي رَجِيعٌ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالموماةِ، ثم ارْتِحالِيا
Ve ذو الرمة, bir dişi deveyi vasfederken:
رجِيعة أَسْفارٍ، كأَنَّ زِمامَها
شُجاعٌ لدى يُسْرَى الذِّراعَينِ مُطْرِق
Ve ikisinin birlikte cem‘i **رَجائع**dir. Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi ki:
على حينَ ما بي مِنْ رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنْقاضُهُن الرَّجائعُ

Bununla kadınlardan kinaye yaptı; yani onların, yaşlılığından dolayı onu sürdürmedikleri. Ezherî bu beytin ikinci mısraıyla delil getirdi ve dedi ki: İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجِيعةُ** geri aldığın bir devedir; yani onu, bulunduğu beldeden değil, insanların getirdikleri sürülerden satın aldın; bunlar **الرَّجائع**dır; ve inşad etti:

Ve beni onların **الرَّجائع** olan enkazları yordu.

Ve dişi deve **رِجاعاً** **راجَعت** eder; yani yürüyüşün bir türünde iken başka bir yürüyüşe geri dönerse; **البَعِيث** dişi devesini vasfederek dedi:

Ve çöllerin çöllere doğru uzun uzanışı (yol alışı) üzerine yükselir
onunla dişi devem; hızlı yürür, sonra geri döner.

Ve **سَفَر رَجيعٌ**: içinde defalarca geri dönülen (sefer); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve seferden dönüşe şöyle denir: **سفَر رَجِيع**; **القُحَيْف** dedi:

Ve delikanlılara ve uyarılmışlara içiririm,
onların safına zarar verdi **سَفَرٌ رَجِيعُ**.

Ve falan, seferin **رِجْعُ**’ıdır ve seferin **رَجِيعُ**’ıdır. Ve denir: Allah onu **سَفْرة مُرْجِعةً** kılsın.
Ve **المُرْجِعةُ**: sevabı ve güzel bir akıbeti olan.

Ve **الرَّجْع**: kadının karnında olup çocuğun başında çıkan dikim (fidan).

Ve **الرِّجاع**: devenin burnu üzerine yularından düşen şey. Ve denir: falan, devesinin burnu üzerine **رَجَعَ** etti; yani yuları çözülüp ayrılınca onu ona geri çevirdi; sonra yulara **رِجاعاً** denir.

Ve **مُراجَعةً** ve **رِجاعاً** olarak sözü ona **راجَعه** etti: onunla onu konuşturdu. Ve ona bir söz **أَرْجَعَ** etmedi; yani ona cevap vermedi. Yüce Allah’ın sözü: “**يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول**”; yani birbirlerini kınarlar. Ve **المُراجَعَة**: yeniden dönüp yapma. Ve sözden **الرَّجِيعُ**: sahibine geri çevrilmiş olan.

Ve **الرَّجْع** ve **الرَّجِيعُ**: dışkı ve tezek; ve karın sahibi (ishalli) çünkü üzerinde bulunduğu hâlinden geri döndü. Adam **أَرْجَعَ** etti. Ve bu, yırtıcının **رَجِيعُ**’idir ve onun **رَجْعُ**’ı da; yani onun dışkısıdır. Hadiste: onun, **بِرَجِيعٍ** yahut kemikle istinca edilmesini yasakladığı (gelmiştir); **الرَّجِيعُ** hem tezek hem de insan dışkısı olur; ancak ona **رَجِيعاً** denildi, çünkü ilkinin hâlinden geri döndü; yemek yahut yem yahut başka bir şey iken. Ve istinca edince **الرَّجِيع**den **أَرْجَعَ** eder. Ve **الرَّجِيعُ**: geviş; onu yemeğe geri çevirmesinden dolayı; Humeyd b. Sevr el-Hilâlî, gevişini tekrar tekrar getiren develeri vasfederek dedi:

**رَدَدْنَ رَجِيعَ الفَرْثِ**’i geri çevirdiler; ta ki sanki o,
sırtların arasında, sürülmüş, **إِثْمِد** çakılı gibi oldu.

Ve bununla İbnü’l-A‘râbî, râcizin şu sözünü tefsir etti:

Yüklerle yürüdüler, gulyabanilerin yürüyüşü gibi,
beşinci gecede **حَنّان**’ı karşıladı,
orada **بِرَجِيعِ العِيدان** ile oyalanır.

Ve söz yahut fiilden her geri çevrilmiş şey, **رَجِيع**dir; çünkü manası **مَرْجُوع**dur; yani geri çevrilmiş. Bundan dolayı gevişe **رَجِيعاً** adını verdiler; **الأَعشى** dedi:

Ve bir çöl ki sanki bir kalkanın sırtı gibidir,
orada bağlanacak şey, ancak **الرَّجِيعَ**dır.

Yani develer orada, gevişlerinden tekrar tekrar çevirdikleri şeyden başka bir ot bulamaz.

**الكسائي**: Develer zayıflayıp sonra semirince **أَرْجَعَتِ الإِبلُ** denir. Ve **التهذيب**’de: **الكسائي** dedi: Dişi deve zayıflayınca **أَرْجَعت** denir. Ve dişi deve **أَرْجَعَت** eder; o hâlde o **مُرْجِع**dir: zayıflıktan sonra güzelleşti. Ve dersin: Sana bir dişi deve **إِرْجاعاً** olarak **أَرْجَعْتُك**; yani ona tekrar dönebilmen için onu sana verdim; tıpkı “Sana bir deri **أَسْقَيْتُك**” dediğin gibi. Ve **الرَّجيعُ**: ikinci defa ısıtılan kızartma; Asma‘î’den. Ve denildi: Her tekrar edilen şey **رَجِيع**dir; ve soğuyup ateşe geri konulan her yemek **رَجِيع**dir. Ve **حبْل رَجِيع**: sökülüp sonra bükümü iade edilen ip; ve denildi: İki kat yaptığın her şey **رَجِيع**dir. Ve **رَجِيعُ القول**: hoş olmayan (söz).

Ve adam musibet anında **تَرَجَّع** eder ve **اسْتَرْجَع** eder: “**إِنّا لله وإِنا إِليه راجعون**” der. İbn Abbas’ın hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun: ona Kusam’ın ölümü haber verilince **استرجع** etti; yani “**إِنا لله وإِنا إِليه راجعون**” dedi; **الترجيع** de böyledir; Cerîr dedi:

Ve bir yurdun tanınmasından geri döndüm; sanki o,
yiğitlerin sırtlarında bir dövmenin kalıntısıdır.

(* Cerîr divanında: “**من عِرفانِ رَبْع كأنّه**”, “**من عِرفانِ دارٍ كأنّها**” yerine.)

Ve ondan bir şeyi **اسْتَرْجَعْت**; yani ona verdiğini ondan aldın.

Ve **الرَّجْع**: yürüyüşte ve benzerinde binek hayvanının iki elini (ön ayaklarını) geri çevirmesi, adımı. Ve **الرَّجْع**: adım. Ve yürüyüşte binek hayvanının iki elini **تَرْجِيعُ** etmesi: onun **رَجْعُ**ıdır; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:

Onunla koşar, eklemlerin ısırması; sanki o,
sağlam bir yarıktır; onun **رَجْعُ**ı topallamaz.

(* “**نهش المشاش**” sözü, “مشش” ve “نهش” maddelerinde ضبطı geçti: **نهش** “كتف” gibi.)

**نَهْشُ المُشاشِ**: bacakları hafif (olan); onu masdar ile vasfetti; ve “bacakları ısırılmış” yahut “bacakları ısırık”ı murad etti. İbn Mes‘ûd’un hadîsinde, Allah ondan razı olsun: cellâda “Vur ve elini geri çevir” dediği (gelmiştir); denildi: manası, vurmak istediğinde elini kaldırmamasıdır; sanki vururken elini kaldırmıştı da “Onu yerine geri çevir” dedi. Ve cevabın **رَجْعُ**ı ve atışta okun **رَجْعُ**ı: ona geri çevirdiği şeydir.

Ve **الرَّواجِعُ**: gelişleri ve gidişleri sebebiyle farklı rüzgârlar.

Ve **الرَّجْعُ** ve **الرُّجْعَى** ve **الرُّجْعان** ve **المَرْجُوعَةُ** ve **المَرْجُوعُ**: mektubun cevabı; evi vasfederek dedi:

Ona bunu sordum da anlaşılmazlaştı,
soranın **مَرْجُوعةُ**sının ne olduğunu bilmedi.

Ve kitabın **رُجْعان**ı: onun cevabı. Denir: Cevap bana **رَجْعاً** ve **رُجْعاناً** olarak **رجَع** etti. Ve dersin: Sana gönderdim de bana mektubumun **رُجْعَى**sı gelmedi; yani onun **مَرْجُوع**u. Ve onların sözü: “Kitabının **رُجْعةُ**sı ve **رُجْعانُه** geldi mi?”; yani onun cevabı; ve **رَجْعة** (fetha ile) caizdir. Ve denir: Falanın senin üzerindeki işinin **مَرْجُوعِ**undan ne oldu; yani onun geri çevirdiğinden ve cevabından. Ve falana, onun **مَرْجوعِ**undan şu döndü; yani cevap ona geri çevrildi. Ve bu satışın **مَرْجُوع**u yoktur; yani onda geri dönülmez. Ve **متاع مُرْجِعٌ**: onun **مَرْجُوع**u vardır. Ve denir: Allah falanın alışverişini **أَرْجَع** etsin; tıpkı “Allah onun alışverişini **أَرْبَح** etsin” denildiği gibi. Ve denir: Bu, elimde bundan daha **أَرْجَعُ**dır; yani daha faydalıdır. İbnü’l-Ferec dedi: Ben Süleym oğullarından bazısını şöyle derken işittim: “Sözüm adam hakkında **رجَع** etti ve onda **نَجَع** etti” bir tek mana ile. Dedi: Ve binek hayvanda yem **رَجَع** etti ve **نَجَع** etti; yani onun etkisi belirginleşti. Ve denir: İhtiyar iki gün hastalanır da bir ay **يَرْجِع** etmez; yani bedeni ve gücü ona bir ay dönmez. Ve **النوادر**’de: “Hakkında **يُسْتَرْجَعُ** olunan yemek” denir; bunun tefsiri, malın otlatılmasında ve insanların yemeğinde, ondan fayda veren ve hazmedilen şeydir; böylece ondan semirdiler.

Ve **اللحياني** dedi: Falan malı **ارْتَجَع** etti; o da, yaşlı ve küçük develerini satıp sonra gençleri ve bakire (ilk doğurmamış) dişileri satın almasıdır; ve denildi: Erkekleri satıp dişileri satın almasıdır. Ve ‘Amme Mürre onunla genelleştirdi de dedi: O, bir şeyi satıp sonra yerine, kendisine daha genç ve daha elverişli olduğu hayal edilen şeyi satın almasıdır.

Ve falan **بِرِجْعةٍ حَسَنةٍ** ile geldi; yani kötü bir şeyin yerine, yahut ondan aşağı olmuş bir şeyin yerine satın aldığı salih bir şeyle. Ve develerini sattı da onlardan salih bir **رِجْعة** ve **رَجْعةً** olarak **فارْتَجع** etti: onları geri çevirdi. Ve **الرِّجْعةُ** ve **الرَّجْعة**: bedevîlerin satın aldığı develerdir; onların neslinden değildir ve onların damgaları üzerinde değildir. Ve onu **ارْتَجَعها** etti: onu satın aldı; Sa‘leb inşad etti:

Bir yaşlı dişi deveyi **تَرْتَجِعْ** etme; fazlalarını ararsın,
onun göğsünde, bağların halkalarından bir ayıplama vardır.

Ve caizdir ki bu, onların “Develerini sattı da onlardan salih bir **رِجْعة** ile **فارتجع** etti” sözündendir; kesra ile; yani bedellerini, ona salih bir dönüşle geri dönecek şeye sarf ettiğinde; sadakada **الرِّجْعة** da böyledir. Ve hadiste: onun, sadaka develeri içinde **ناقة كَوْماء** gördüğü (gelmiştir).

Bunun hakkında مُصَدِّق’a sordu; o da dedi ki: “Ben onu develerle **ارْتَجَعْتُها**”; bunun üzerine sustu; **الارْتِجاعُ**: erkeğin develeriyle şehre gelmesi, onları satması, sonra bedeliyle onların benzerini yahut başkasını satın almasıdır; işte bu **الرِّجعة**’dır, kesre ile; Ebû Ubeyd dedi ki: Sadakada da böyledir: mal sahibine develerden bir yaş (sınıf) vacip olunca, مُصَدِّق onun yerine ondan daha üstte yahut daha altta başka bir yaş alırsa, işte aldığı şey **رِجْعة**’dır; çünkü onu, kendisine vacip olandan **ارتجع** etmiştir; bundan da Muâviye hadisi: Benû Tağlib ona yılı şikâyet etti; o dedi ki: “**اجْتِلاب** **المِهارة** ve **ارْتجاعِ** **البِكارة** ile birlikte nasıl ihtiyaç şikâyet ediyorsunuz?” yani at yavrularını getiriyorsunuz da onları satıyorsunuz ve bedelleriyle geri dönüyorsunuz; **البكارة** edinim içindir, yani develer; Kümeyt **الأَثافي**’yi vasfederken dedi ki:

جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على الـ
أَوْرَقِ، لا رِجْعةٌ ولا جَلَبُ

Dedi ki: Eğer bedellerini, onlarla bir şey satın almaksızın evine geri çevirirse, o **رِجْعة** değildir. Zekât hadisinde: “Şüphesiz ikisi aralarında eşitlikle **يَتراجَعانِ**”; iki karışık ortağın arasındaki **التَّراجُع**: meselâ birinin kırk sığırı, ötekinin otuz sığırı olur ve malları ortak olur; âmîl kırktan bir **مُسنة** ve otuzdan bir **تَبيع** alır; böylece **المسنة**’yi veren, onun üç yedisiyle ortağına döner; **التَّبِيع**’i veren de onun dört yedisiyle ortağına döner; çünkü iki yaştan her biri, şüyû‘ üzere vaciptir; sanki mal tek bir mülktür; “eşitlikle” sözünde, sâî birini zulmedip ondan farzının üstünde bir fazlalık alırsa, onunla ortağına dönmeyeceğine delil vardır; ancak, vacip olanın kendisine düşen kısmının değerini, fazlalık olmaksızın, ona tazmin eder; **التراجع** çeşitlerinden: iki adam arasında kırk koyun olur, her birine yirmişer; sonra her biri malının aynını bilir; âmîl ikisinden birinin koyunundan bir koyun alır; böylece ortağına yarım koyunun değeriyle döner; bunda, malların aynları ayırt edilmişken de **الخُلْطة**’nın sahih olduğuna, bunu söyleyen kimse katında delil vardır. **الرِّجَع** ayrıca: erkekleri satıp dişileri satın almaktır; sanki bir mastardır, her ne kadar onun değiştirilmesi sahih olmasa da; ve denildi ki: o, yaşlanmışı satıp **البِكارة**’yı satın almaktır; İbn Berrî dedi ki: **رِجْعة**’nın çoğulu **رِجَع**’dır; Araplardan bir kabileye denildi ki: “Mallarınız ne ile çoğaldı?” Dediler ki: “Babamız bize **النُّجَع** ve **الرُّجَع**’ı vasiyet etti”; Sa‘leb dedi ki: **بالرِّجَع** ve **النِّجَع**; onu, yaşlanmışı satmak ve genç **البِكارة**’yı satın almak diye açıkladı; erkekleri satmak ve dişileri satın almak diye de açıklanmıştır; ikisi de malın onunla arttığı şeylerdendir. **أَرجع** develer: bu hâl üzere onları satın aldı ve sattı.

**والرّاجعةُ**: bedeliyle benzeri satın alınmak üzere satılan dişi deve; böylece ikincisi **راجعة** ve **رَجِيعة**’dır; Ali b. Hamza dedi ki: **الرَّجيعة** erkeklerin satılması ve bedeliyle dişinin satın alınmasıdır; böylece dişi, **الرَّجيعة**’dır; onu **ارتجعتها** ve **ترَجَّعْتها** ve **رَجَعْتها**. Lihyânî nakletti: “**جاءت رِجْعةُ الضِّياع**”; onu açıklamadı; bence o, sahibine gelirden geri dönen şeydir.

Ve elini kılıcına onu çekmek için yahut sadakına bir ok almak için **أَرْجَع**: onunla ona doğru eğildi; Ebû Züeyb dedi ki:

فبَدا له أَقْرابُ هذا رائغاً
عنه، فعَيَّثَ في الكِنانةِ يُرْجِعُ

Lihyânî dedi ki: Adam iki elini, arkasına bir şey almak için geri çevirirse **أَرْجَع**; bununla genelledi. Ve denilir: **سيف نَجِيحُ الرَّجْعِ**; eğer darbede keskin ise; Lebîd kılıcı vasfederken dedi ki:

بأَخْلَقَ مَحْمودٍ نَجِيحٍ رَجِيعُه

Hadiste: **رَجْعةُ الطلاق** birçok yerde; râ’sı fetha ile de kesre ile de okunur; bir defa ve hâl üzere; o, bâin olmayan boşanmış eşin, yeni bir akit başlatmaksızın nikâha **ارْتِجاع** edilmesidir.

Kadınlardan **الرَّاجِعُ**: kocası ölen ve ailesine dönen kadındır; boşanmış olana gelince, o **المردودة**’dur. Ezherî dedi ki: Kadınlardan **المُراجِعُ**, kocası ölen yahut onu boşayan ve ailesine dönen kadındır; ona ayrıca **راجع** da denilir. Hastaya, hastalıktan aşırı yıpranmadan sonra nefsi kendisine dönerse: **راجع**. Ve adam **راجع**: şiddetli zayıflıktan sonra nefsi kendisine dönerse.

**ومَرْجِعُ الكتف** ve onun **رَجْع**’ı: onun alt tarafıdır; ondan koltuk altına bitişik olan, kalbin atım yeri tarafındandır; Ru’be dedi ki:

ونَطْعَن الأَعْناق والمَراجِعا

Denilir: onu iki kürek kemiğinin **مَرْجِع**’inde bıçakladı. Ve köpek kusmuğuna **رَجَع**: ona geri döndü.

Ve o, **بالرِّجْعة**’ye iman eder; Ezherî onu fetha ile söyledi; yani ölünün, kıyamet gününden önce ölümden sonra dünyaya dönmesiyle. Ve adam **راجَع**: hayra yahut şerre döndü. Ve şey **تَراجعَ** geriye doğru.

**والرِّجاعُ**: kuşların, ayrılışlarından sonra dönüşüdür. Ve kuşlar **رُجوعاً** ve **رِجاعاً** **رَجَعَت**: sıcak yerlerden soğuk yerlere geçti. Ve dişi eşek **راجِع** ve dişi deve **راجِع**: kuyruğunu kaldırıp iki yanını toplar ve idrarını dağıtır da onda gebelik var sanılır, sonra boşa çıkar. Ve dişi deve **رَجَعَت** **تَرْجع** **رِجاعاً** ve **رُجوعاً**, o **راجِع**’dır: gebe kaldı sonra boşa çıktı; çünkü ondan umulan şeyden geri döndü; ve **نوق رَواجِعُ**; denildi ki: erkek deve onu aştı da gebe kalmadıysa; denildi ki: yavrusunu tam olmadan düşürürse; denildi ki: erkeğin suyuna erişirse; denildi ki: onun suyu atmasıdır. Asma‘î: dişi deve defalarca aşılıp gebe kalmazsa o **مُمارِنٌ**’dir; eğer onlara onun gebe kaldığı sonra onda حمل olmadığı görünürse o **راجِع** ve **مُخْلِفة**’dir. Ebû Zeyd dedi ki: dişi deve, yaratılışı belirginleşmeden önce حملını atarsa “**رَجَعَت تَرْجِعُ رِجاعاً**” denir; Ebû’l-Heysem Kutâmî’den, iki **نَجِيبَة** için bir **نجِيبة**’yi vasfederken rivayet etti:

ومن عيْرانةٍ عَقَدَتْ عليها
لَقاحاً ثم ما كَسَرَتْ رِجاعا

Dedi ki: dişi deve onun üzerine gebelik bağladı, sonra erkeğin suyunu attı ve kuyruğunu onunla kaldırdıktan sonra kırdı demek istedi; Merrâr’ın develeri vasfeden sözü:

مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،
كما رَجَعَتْ في لَيْلها أُمّ حائلِ

**بُسْطٌ**: yavrularına salıverilmiş; onların üzerine salınmış, onlardan geri çekilmez. **مُتْئمات**: yanında **ابن مَخاض** vardır. Ve **حُوار رَواجِعُ**: yavrularına geri döndü. Ve denilir: **رواجِعُ نُزَّعٌ**. **أُم حائل**: dişi olan yavrusunun annesi.

**والرَّجِيعُ**: bahar bitkisi. Ve **الرَّجْع** ve **الرجيع** ve **الراجعةُ**: içinde suyun gidip geldiği küçük gölcük; Mütenahhil Hüzlî kılıcı vasfederken dedi ki:

أَبيض كالرَّجْع رَسوبٌ، إِذا
ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي

Ebû Hanîfe dedi ki: o, selin içinde geri döndüğü sonra geçtiği şeydir; çoğulu **رُجْعان** ve **رِجاع**; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

وعارَضَ أَطْرافَ الصَّبا وكأَنه
رِجاعُ غَدِيرٍ، هَزَّه الريحُ، رائِعُ

Başkası dedi ki: **الرِّجاع** bir çoğuldur; fakat onu, tekil olan **رائع** ile niteledi; çünkü tekil lafzı üzeredir; Ferazdak’ın dediği gibi:

إِذا القُنْبُضاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى،
رَقَدْنَ عليهِن السِّجالُ المُسَدَّفُ

Ve ancak “**رِجاعُ غدير**” dedi ki onu, gölcük olmayan **الرِّجاع**’dan ayırsın; zira **الرجاع** ortak isimlerdendir; başkası dedi ki:

ولو أَنّي أَشاء، لكُنْتُ منها
مَكانَ الفَرْقَدَيْن من النُّجومِ

Böylece “**من النُّجومِ**” dedi ki **الفَرقدين**’in mânâsını ayırsın; çünkü **الفرقدين** ortak isimlerdendir.

müşterek olan(lar); görmüyor musun ki **ابن أَحمر** şu sözü söylediğinde:
يُهِلُّ بالفَرقدِ رُكْبانُها،
كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ
ve burada **الفَرْقَد**’i tahsis etmedi; onun hakkında ihtilaf ettiler de bir kavim dedi ki: o, felekî **الفَرْقَد**’dir; başkaları da dedi ki: ancak o, sığırın **فرقد**’idir ve o onun yavrusudur. Ve **الرِّجاعُ** tek bir **الغَدير** olabilir; nitekim onda **الإِخاذ** dediler; ve onu kendisine izafe etti ki onu bununla da açıklasın; çünkü **الرِّجاع** tek de olur, cem‘ de olur; o hâlde o, müşterek isimlerdendir. Ve denildi ki: **الرَّجْع** suyun hapsidir; **الغدير** ise su için bir hapis değildir; ancak o, selin bıraktığı (yani terk ettiği) sudan bir parçadır. Ve **الرَّجْع**: yağmurdur; çünkü o, defa defa geri döner. Ve tenzilde: “**والسماء ذاتِ الرَّجْع**”; ve denilir: “ذات **النفْع**” ve “**الأَرض ذات الصَّدْع**”; **ثعلب** dedi ki: yağmurla yıldan yıla geri döner; **اللحياني** dedi ki: çünkü o, yağmurla geri döner; “yıldan yıla”yı zikretmedi; **الفراء** dedi ki: yağmurla başlar, sonra her yıl onunla geri döner; başkası dedi ki: “ذاتِ **الرَّجْع**” yağmur sahibi demektir; çünkü o gelir ve geri döner ve tekrarlanır.

**والراجِعةُ**: vadinin **نَواشِغ**’inden olan **الناشِغة**. **والرُّجْعان**: **التِّلاع**’ın üst taraflarıdır; **التَّلْعة**’nın suyu toplanmadan önce; ve denildi ki: o, **الحُجْرانِ** gibidir. Ve **الرَّجْع** suyun umumudur; ve denildi ki: **هذيل**’e ait bir sudur, ona galebe çalmıştır. Hadiste **غَزوة الرَّجيعِ** zikredildi; o, **هُذَيْل**’e ait bir sudur. **أَبو عبيدة** dedi ki: Arapların كلامında **الرَّجْع** sudur; ve **المُتَنَخِّل**’in sözünü inşad etti: “**أَبيض كالرَّجْع**”; ve daha önce geçti: **الأَزهري**: **أَبي الهيثم**’in hattıyla okudum; onu **الأَسدي**’den hikâye etti; dedi ki: gök gürültüsüne **رَجْع** derler. Ve **الرَّجِيعُ**: terdir; **رَجيعاً** diye isimlendirildi; çünkü o su idi de tekrar ter olarak döndü; ve **لبيد** dedi:
كَساهُنَّ الهَواجِرُ كلَّ يَوْمٍ
رَجِيعاً، في المَغَابنِ، كالعَصِيمِ
sarı teri kastetti; onu, kınanın **عصيم**’ine—ki o onun izidir—benzetti. Ve **رَجِيعُ**: **جرير**’in devesinin adıdır; dedi ki:
إِذا بلَّغتْ رَحْلي رَجِيعُ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالمَوْماةِ ثم ارْتحاليا
(* Bu beyit bu maddede daha önce geçti; onda **رجيع** sarf edilmişti de tenvinlenmişti; fakat burada sarftan men edilmiştir.)

Ve **رَجْعٌ** ve **مَرْجَعةُ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ج ع * * رَجَعَ * الشيء بنفسه من باب جلس و * رَجَعَهُ * غيره من باب قطع وهُذيل تقول * أرْجَعَهُ * غيره بالألف وقوله تعالى ﴿يرجع بعضهم إلى بعض القول﴾ أي يتلاومون و * الرُّجْعَى * الرجوع وكذا * المَرْجِعُ * ومنه قوله تعالى ﴿إلى ربكم مرجعكم﴾ وهو شاذ لأن المصادر من فعل يفعل إنما تكون بالفتح وفلان يُؤمن * بالَّجْعَةِ * أي بالرجوع إلى الدنيا بعد الموت وله على امرأته * رَجْعةٌ * بفتح الراء وكسرها والفتح أفصح و * الرَّاجعُ * المرأة يموت زوجها فترجع إلى أهلها وأما المطلقة فهي المردودة و * الرَّجْعُ * المطر قال الله تعالى ﴿والسماء ذات الرجع﴾ وقيل معناه ذات النفع و * الرَّجِيعُ * الروث وذو البطن وقد * أرْجَعَ * الرجل وهذا * رَجِيعُ * السبع و * رَجْعهُ * أيضا وكل شيء يُردد فهو * رَجِيعٌ * لأن معناه مرجوع أي مردود و * المُرَاجَعةُ * المعاودة يقال * رَاجَعَهُ * الكلام و * تَرَاجَعَ * الشيء إلى خلف و * اسْتَرْجَعَ * منه الشيء أي أخذ منه ما كان دفعه إليه واسترجع عند المصيبة أي قال إنا لله وإنا إليه راجعون وكذا * رَجَّعَ تَرْجِيعاً * و * التَّرْجيعُ * في الأذان معروف وترجيع الصوت ترديده في الحلق كقراءة أصحاب الألحان

##### Türkçe

* ر ج ع * **رَجَعَ** şey, kendisiyle (kendiliğinden) “جلس” babındandır; **رَجَعَهُ** ise başkası, “قطع” babındandır. Hüzeyl, başkasının onu (geri) döndürmesine ألف ile **أرْجَعَهُ** der. Yüce Allah’ın sözü: ﴿يرجع بعضهم إلى بعض القول﴾ yani birbirlerini kınarlar. **الرُّجْعَى**: الرجوع; bunun gibi **المَرْجِعُ**. Ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿إلى ربكم مرجعكم﴾; o şâzdır, çünkü “فعل يفعل”den masdarlar ancak فتح ile olur. Falan **بالَّجْعَةِ** iman eder; yani ölümden sonra dünyaya dönüşe. Onun, karısı üzerinde **رَجْعةٌ** vardır; راء’nın فتح’ı ile ve kesr’i ile; فتح daha fasîhtir. **الرَّاجعُ**: kocası ölen kadın; böylece ailesine döner. أما boşanmış kadın ise o, geri çevrilmiş olandır. **الرَّجْعُ**: yağmur. Allah تعالى dedi: ﴿والسماء ذات الرجع﴾; ve “ذات النفع” mânâsınadır denildi. **الرَّجِيعُ**: dışkı ve karın sahibi; adam **أرْجَعَ** etmiştir. Ve bu, yırtıcının **رَجِيعُ**’udur; ve onun **رَجْعهُ** da (böyledir). Ve her şey ki tekrar ettirilir, o **رَجِيعٌ**’dir; çünkü mânâsı “مرجوع” yani “مردود”dur. **المُرَاجَعةُ**: yeniden dönme; denir ki: **رَاجَعَهُ** الكلام. Ve **تَرَاجَعَ** şey, arkaya doğru. Ve **اسْتَرْجَعَ** ondan şeyi; yani ona verdiği şeyi ondan aldı. Ve musibet anında “استرجع” eder; yani “إنا لله وإنا إليه راجعون” dedi. Bunun gibi **رَجَّعَ تَرْجِيعاً**. Ve ezandaki **التَّرْجيعُ** mâlûmdur. Ve sesin ترجيع’i, onu boğazda tekrar ettirmektir; nağme sahiplerinin kıraati gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رجع بنفسه يرجع رجوعا ومرجعا، كمنزل، ومرجعة، كمنزلة. ومنه قوله تعالى:  ثم إلى ربكم مرجعكم  شاذان؛ لأن المصادر من فعل يفعل، أي بفتح العين في الماضي وكسرهما في المضارع إنما تكون بالفتح، كما في الصحاح، وفي اللسان: قوله تعالى:  إلى الله مرجعكم جميعا  أي رجوعكم، حكاه سيبويه فيما جاء من المصادر التي من فعل يفعل على مفعل بالكسر، ولا يجوز أن يكون هنا اسم المكان؛ لأنه قد تعدى بإلى، وانتصب عنه الحال، واسم المكان لا يتعدى بحرف، ولا ينتصب عنه الحال. إلا أن جملة الباب في فعل يفعل أن يكون المصدر على مفعل، بفتح العين، ورجعى ورجعانا، بضمهما: انصرف، وفي التنزيل:  إن إلى ربك الرجعى  أي الرجوع. رجع الشيء عن الشيء، ورجع إليه، وهذه عن ابن جني رجعا ومرجعا، كمقعد ومنزل: صرفه ورده، كأرجعه وهذه لغة هذيل، كما نقله الجوهري، قال شيخنا: وهي ضعيفة رديئة، كما صرح به غير واحد، فلا اعتداد بإطلاق المصنف إياها، كالمشهور. قلت: أما كونها لغة هذيل فقد صرح به غير واحد، وأما كونها ضعيفة رديئة فلم أر أحدا من الأئمة صرح بذلك، كيف وقد حكى أبو زيد عن الضبيين أنهم قرأوا  أفلا يرون أن لا يرجع إليهم قولا  وقوله عز وجل:  قال رب أرجعون  . وقال الراغب في المفردات: الرجوع: العود إلى ما كان منه البدء، أو تقدير البدء مكانا أو فعلا أو قولا، وبذاته كان رجوعه أو بجزء من أجزائه، أو بفعل من أفعاله، فالرجوع: العود، والرجع: الإعادة. قلت: أي رجع كان: لازما، أو واقعا، فمصدره لازما الرجوع، ومصدره واقعا الرجع، يقال: رجعته رجعا، فرجع رجوعا. قال شيخنا: هذا هو المشهور المعروف سماعا وقياسا، وزعم بعض أن الرجع يكون مصدرا للازم أيضا. قلت: كما هو صنيع صاحب المحكم، فإنه سرده في جملة مصادر اللازم. قال الراغب: فمن الرجوع قوله تعالى:  لئن رجعنا إلى المدينة  ،  فلما رجعوا إلى أبيهم  ،  ولما رجع موسى إلى قومه   وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا  ومن الرجع قوله تعالى:  فإن رجعك الله إلى طائفة  ، وقوله تعالى:  ثم إليه مرجعكم  يصح أن يكون من الرجوع، ويصح أن يكون من الرجع. وقرئ  واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله  بفتح التاء وضمها، وقوله:  لعلهم يرجعون  أي عن الذنب، وقوله تعالى:  وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون  أي حرمنا عليهم أن يتوبوا ويرجعوا عن الذنب تنبيها على أنه لا توبة بعد الموت، كما قيل:  ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا  وقوله تعالى:  بم يرجع المرسلون  فمن الرجوع، أو من رجع الجواب، وقوله تعالى:  ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون  فمن رجع الجواب لا غير، وكذا قوله:  فناظرة بم يرجع المرسلون  . قلت: ومن المتعدي حديث السحور:  فإنه يؤذن بليل ليرجع قائمكم ويوقظ نائمكم  والقائم: هو الذي يصلي صلاة الليل، ورجوعه: عوده إلى نومه، أو قعوده عن صلاته إذا سمع الأذان. قال ابن الفرج: سمعت بعض بني سليم يقول: قد رجع كلامي فيه ونجع، بمعنى أفاد، وهو مجاز. رجع العلف في الدابة ونجع: إذا تبين أثره فيها، وهو مجاز. يقال: أرسلت إليك فما جاءني رجعى رسالتي، كبشرى، أي مرجوعها، وهو مجاز. فلان يؤمن بالرجعة، بالفتح: أي بالرجوع إلى الدنيا بعد الموت، كما في الصحاح، قال صاحب اللسان: وهو مذهب قوم من العرب في الجاهلية معروف عندهم، ومذهب طائفة من المسلمين من أولي البدع والأهواء، يقولون: إن الميت يرجع إلى الدنيا ويكون حيا كما كان ، ومن جملتهم

  طائفة من الرافضة يقولون: إن علي بن أبي طالب، كرم الله وجهه، مستتر في السحاب، فلا يخرج مع من خرج من ولده، حتى ينادي مناد من السماء اخرج مع فلان. وفي حديث ابن عباس:  من كان له مال يبلغه حج بيت الله، أو تجب عليه فيه زكاة، فلم يفعل سأل الرجعة عند الموت  أي سأل أن يرد إلى الدنيا، ليحسن العمل. يقال: له على امرأته رجعة ورجعة، بالكسر والفتح، وهو عود المطلق إلى مطلقته، ويقال أيضا طلق فلان فلانة طلاقا يملك فيه الرجعة والرجعة. قال الجوهري: والفتح أفصح. وقول شيخنا: خلافا للأزهري في دعوى أكثرية الكسر، وكأن المصنف تبعه، فقدم الكسر، محل تأمل، فإني تصفحت التهذيب فما رأيته ادعى أن الكسر أكثر، ثم قال: وخلافا لمكي تبعا لابن دريد في إنكار الكسر على الفقهاء. قلت: وفي النهاية: رجعة الطلاق تفتح راؤه وتكسر على المرة والحالة، وهو ارتجاع الزوجة المطلقة غير البائن إلى النكاح من غير استئناف عقد، وذكر الزمخشري أيضا فيه الكسر والفتح، وهو مجاز. الرجعة، بالكسر: حواشي الإبل ترتجع من السوق، وقال خالد: الرجعة: أن تدخل رذال الإبل السوق وترجع خيارا. وقال بعضهم: أن تدخل ذكورا وترجع إناثا، وكذلك الرجعة في الصدقة، إذا وجب على رب المال سن من الإبل فأخذ المصدق مكانها سنا أخرى فوقها أو دونها، فتلك التي أخذها رجعة، لأنه ارتجعها من التي وجبت له، قاله أبو عبيد. يقال: ناقة رجع سفر، بكسر الراء، ورجيع سفر: قد رجع فيه مرارا. وقال الراغب: هو كناية عن النضو، وكذا رجل رجع سفر، ورجيع سفر. وباع فلان إبله فارتجع منها رجعة صالحة، بالكسر، إذا صرف أثمانها فيما يعود عليه بالعائدة الصالحة، قال الكميت يصف الأثافي: من الرافضة يقولون: إن علي بن أبي طالب، كرم الله وجهه، مستتر في السحاب، فلا يخرج مع من خرج من ولده، حتى ينادي مناد من السماء اخرج مع فلان. وفي حديث ابن عباس:  من كان له مال يبلغه حج بيت الله، أو تجب عليه فيه زكاة، فلم يفعل سأل الرجعة عند الموت  أي سأل أن يرد إلى الدنيا، ليحسن العمل. يقال: له على امرأته رجعة ورجعة، بالكسر والفتح، وهو عود المطلق إلى مطلقته، ويقال أيضا طلق فلان فلانة طلاقا يملك فيه الرجعة والرجعة. قال الجوهري: والفتح أفصح. وقول شيخنا: خلافا للأزهري في دعوى أكثرية الكسر، وكأن المصنف تبعه، فقدم الكسر، محل تأمل، فإني تصفحت التهذيب فما رأيته ادعى أن الكسر أكثر، ثم قال: وخلافا لمكي تبعا لابن دريد في إنكار الكسر على الفقهاء. قلت: وفي النهاية: رجعة الطلاق تفتح راؤه وتكسر على المرة والحالة، وهو ارتجاع الزوجة المطلقة غير البائن إلى النكاح من غير استئناف عقد، وذكر الزمخشري أيضا فيه الكسر والفتح، وهو مجاز. الرجعة، بالكسر: حواشي الإبل ترتجع من السوق، وقال خالد: الرجعة: أن تدخل رذال الإبل السوق وترجع خيارا. وقال بعضهم: أن تدخل ذكورا وترجع إناثا، وكذلك الرجعة في الصدقة، إذا وجب على رب المال سن من الإبل فأخذ المصدق مكانها سنا أخرى فوقها أو دونها، فتلك التي أخذها رجعة، لأنه ارتجعها من التي وجبت له، قاله أبو عبيد. يقال: ناقة رجع سفر، بكسر الراء، ورجيع سفر: قد رجع فيه مرارا. وقال الراغب: هو كناية عن النضو، وكذا رجل رجع سفر، ورجيع سفر. وباع فلان إبله فارتجع منها رجعة صالحة، بالكسر، إذا صرف أثمانها فيما يعود عليه بالعائدة الصالحة، قال الكميت يصف الأثافي:

  جرد جلاد معطفات على ال                      أورق لا رجعة ولا جلـب قال: وإن رد أثمانها إلى منزله من غير أن يشتري بها سنا، فليست برجعة. وقال اللحياني: ارتجع فلان مالا، وهو أن يبيع إبله المسنة والصغار، ثم يشتري الفتية والبكار، وقيل: هو أن يبيع الذكور ويشتري الإناث، وعم مرة به، فقال: هو أن يبيع الشيء ثم يشتري مكانه ما يخيل إليه أنه أفتى وأصلح. قال الراغب: واعتبر فيه معنى الرجع تقديرا، وإن لم يحصل فيه ذلك عينا. وجاء فلان برجعة حسنة، أي بشيء صالح اشتراه مكان شيء طالح، أو مكان شيء قد كان دونه. والمرجوع، والمرجوعة، بهاء، والرجع، والرجوعة، بفتحهما، والرجعة، والرجعان، والرجعى، بضمهن: جواب الرسالة، يقال: ما كان من مرجوعة فلان ومرجوع فلان عليك، أي من مردوده وجوابه. قال حسان رضي الله عنه يذكر رسوم الديار:
  سألتها عن ذاك فاستعجمت                      لم تدر ما مرجوعة السائل ويقال: رجع إلى الجواب يرجع رجعا ورجعان، ويقولون: هل جاء رجعة كتابك، ورجعانه، أي جوابه، ويجوز رجعه، بالفتح، وكل ذلك مجاز. والراجع: المرأة يموت زوجها وترجع إلى أهلها، وأما المطلقة فهي المردودة، كما في الصحاح والعباب، كالمراجع. قال الأزهري: المراجع من النساء: التي يموت زوجها، أو يطلقها فترجع إلى أهلها، ويقال لها أيضا راجع. الرواجع من النوق والأتن، يقال: ناقة راجع، وأتان راجع، وهي التي تشول بذنبها، وتجمع قطريها وتوزع بولها، وفي الصحاح ببولها، فيظن أن بها حملا، ثم تخلف، وقد رجعت ترجع رجاعا، بالكسر، وجد في بعض نسخ الصحاح. رجوعا، وهي راجع: لقحت، ثم أخلفت، لأنها رجعت عما رجي منها، ونوق رواجع. وقال الأصمعي: إذا ضربت الناقة مرارا فلم تلقح، فهي ممارن، فإن ظهر لهم أنها قد لقحت، ثم لم يكن بها حمل، فهي راجع ومخلفة، وقال القطامي يصف نجيبة:
  ومن عيرانة عقدت عليهـا                      لقاحا ثم ما كسرت رجاعـا
  لأول قرعة سبقت إلـيهـا                      من الذود المرابيع الضباعى

  أراد أن الناقة عقدت عليها لقاحا، ثم رمت بماء الفحل، وكسرت ذنبها بعد ما شالت به. الرجاع ككتاب: الخطام، أو ما وقع منه على أنف البعير. يقال: رجع فلان على أنف بعيره، إذا انفسخ خطمه، فرده عليه، ثم يسمى الخطام رجاعا، قاله ابن دريد، ج: أرجعة ورجع، كجراب وأجربة، وكتاب وكتب. الرجاع: رجوع الطير بعد قطاعها، كما في الصحاح، زاد الراغب: يختص به. وفي اللسان رجعت الطير القواطع رجعا ورجاعا، ولها قطاع ورجاع. من المجاز قوله تعالى:  والسماء ذات الرجع  ، أي ذات المطر بعد المطر، سمي به لأنه يرجع مرة بعد مرة، وقيل: لأنه يتكرر كل سنة ويرجع، قال ثعلب: ترجع بالمطر سنة بعد سنة، وقال اللحياني: لأنها ترجع بالغيث، فلم يذكر سنة بعد سنة. وقال الفراء: تبتدئ بالمطر، ثم ترجع به كل عام. قيل: ذات الرجع، أي ذات النفع، يقال: ليس لي من فلان رجع، أي نفع وفائدة، وتقول: ما هو إلا سجع، ليس تحته رجع. الرجع: نبات الربيع، كالرجيع. رجع: اسم. قال الكسائي في قوله تعالى:  والسماء ذات الرجع  أراد بالرجع ممسك الماء ومحبسه، والجمع رجعان، قال غيره: الرجع: الغدير. قال الراغب: إما تسمية بالمطر الذي فيه، وإما لتراجع أمواجه وتردده في مكانه كالرجيع والراجعة، قال المتنخل الهذلي يصف السيف:
  أبيض كالرجع رسوب إذا                      ما ثاخ في محتفل يختلي قال الليث: الرجع: ما امتد فيه السيل كذا نص العباب. وقال أبو حنيفة: الرجع: ما ارتد فيه السيل ثم نفذ، ج: رجاع، بالكسر، ورجعان، بالضم، ورجعان، بالكسر، وأنشد ابن الأعرابي:
  وعارض أطراف الصبا وكأنه                      رجاع غدير هزه الريح رائع وقال غيره: الرجاع: جمع، ولكنه نعته بالواحد الذي هو رائع لأنه على لفظ الواحد، وإنما قال: رجاع غدير ليفصله من الرجاع الذي هو غير الغدير، إذ الرجاع من الأسماء المشتركة، وقد يكون الرجاع الغدير الواحد، كما قالوا فيه: إخاذ، وأضافه إلى نفسه ليبينه أيضا بذلك: لأن الرجاع، واحدا كان أو جمعا، من الأسماء المشتركة. الرجع: الماء عامة، وقال أبو عبيدة: الرجع في كلام العرب الماء، وأنشد قول المتنخل:
  أبيض كالرجع رسوب إذا                      ما ثاخ في محتفل يختلي الرجع: الروث والنجو لأنه رجع عن حاله التي كان عليها، وهذا رجع السبع، أي نجوه، وهو مجاز. قال الليث: الرجع من الأرض ما امتد فيه السيل بمنزلة الحجر، قال غيره: الرجع: فوق التلعة وأعلاها قبل أن يجتمع ماء التلعة وأعلاها قبل أن يجتمع ماء التلعة، ج: رجعان، بالضم، بمنزلة الحجران، وقد كرر المصنف هنا قول الليث مرتين، وهما واحد، فليتنبه لذلك. الرجع من الكتف: أسفلها، كالمرجع، كمنزل، وهو ما يلي الإبط منها من جهة منبض القلب، قال رؤبة:
  ونطعن الأعناق والمراجعا ويقال: طعنه في مرجع كتفيه، وكواه عند رجع كتفه، ومرجع مرفقه، وهو مجاز. الرجع: خطو الدابة، أو ردها يديها في السير، وهو مجاز، قال أبو ذؤيب يصف رجلا جريئا:
  يعدو به نهش المشاش كأنه                      صدع سليم رجعه لا يظلع الرجع: خط الواشمة، قال لبيد، رضي الله عنه:
  أو رجع واشمة أسف نؤورها                      كففا تعرض فوقهن وشامها

  كالترجيع، فيهما. يقال: رجعت الدابة يديها في السير. ورجع النقش والوشم: ردد خطوطهما، وترجيعها: أن يعاد عليها السواد مرة بعد أخرى، قال الشاعر:
  كترجيع وشم في يدي حارثية                      يمانية الأصداف باق نؤورها قال الليث: الرجيع من الكلام: المردود إلى صاحبه، زاد الراغب: أو المكرر. وفي الأساس: إياك والرجيع من القول. وهو المعاد، وهو مجاز. وقال غيره: رجيع القول: المكرر. من المجاز: الرجيع: الروث، وذو البطن، والنجو، لأنه رجع عن حالته التي كان عليها، وقد أرجع الرجل، وهذا رجيع السبع ورجعه، أي نجوه. وفي الحديث:  نهي أن يستنجى بعظم أو رجيع  ، الرجيع: يكون الروث والعذرة جميعا، وإنما سمي رجيعا لأنه رجع عن حاله الأول بعد أن كان طعاما أو علفا أو غير ذلك. وأرجع من الرجيع، إذا أنجى. وقال الراغب: الرجيع: كناية عن ذي البطن للإنسان وللدابة، وهو من الرجوع، ويكون بمعنى الفاعل، أو من الرجع، ويكون بمعنى المفعول. الرجيع: الجرة تجترها الإبل ونحوها، لرجعه لها إلى الأكل، وهو مجاز، قال الأعشى:
  وفلاة كأنها ظهـر تـرس                      ليس إلا الرجيع فيها علاق يقول: لا تجد الإبل فيها علقا إلا ما تردده من جرتها. وكل شيء مردد من قول أو فعل فهو رجيع، لأن معناه مرجوع، أي مردود، ومنه قيل للدابة التي ترددها في السفر البعير وغيره: هو رجيع سفر، وهو الكال من السفر. وهي رجيعة، بهاء، قال ذو الرمة يصف ناقة:
  رجيعة أسفـار كـأن زمـامـهـا                      شجاع لدى يسرى الذراعين مطرق الرجيع من الدواب: المهزول، وقال الراغب: هو كناية عن النضو. الرجيع من الدواب: ما رجعته من سفر إلى سفر، وهو الكال، كما في الصحاح، وهو بعينه القول الأول ج: رجع، بضمتين، والذي في الصحاح: جمع الرجيع والرجيعة: الرجائع. قال ابن دريد: الرجيع: الثوب الخلق المطرى. قال أيضا: الرجيع: ماء لهذيل، قاله أبو سعيد: على سبعة أميال من الهدة، والهدة على سبعة أميال من عسفان، وبه غدر بمرثد بن أبي مرثد، كناز بن الحصين بن يربوع الغنوي، رضي الله عنه، شهد هو وأبوه بدرا، وكان أبوه حليف حمزة، وسريته لما بعثها رسول الله صلى الله عليه وسلم مع رهط عضل والقارة، وكانت هذه السرية في السنة الخامسة من الهجرة في صفر في عشرة أو ستة، على الخلاف، لما سأله عضل والقارة أن يرسل معهم من يعلمهم شرائع الإسلام، فأرسل مرثدا، وعاصم بن ثابت، وخبيب بن عدي، وزيد بن الدثنة، وخالد بن البكير، وعبد الله بن طارق، وأخاه لأمه معتب بن عبيد فغدروا بهم فقتلوهم، إلا خبيب بن عدي، وزيد بن الدثنة فأسروهما، وباعوهما في مكة فقتلوهما، وصلى خبيب قبل أن يقتلوه ركعتين، فهو أول من سن ذلك، كذا في مختصر السيرة للشمس البرماوي، قال البريق الهذلي:
  وإن أمس شيخا بالرجيع وولـدة                      ويصبح قومي دون دارهم مصر وقال حسان رضي الله عنه يرثيهم:
  صلى الإله على الذين تتابعوا                      يوم الرجيع فأكرموا وأثيبوا وقال أبو ذؤيب:
  رأيت وأهلي بوادي الرجـي                      ع في أرض قيلة برقا مليحا الرجيع: العرق، لأنه كان ماء فرجع عرقا، قال لبيد، رضي الله عنه، يصف الإبل:

  كساهن الهواجـر كـل يوم                      رجيعا في المغابن كالعصيم شبه العرق الأصفر بعصيم الحناء. الرجيع: الحبل الذي نقض ثم فتل ثانية، وفي المفردات: حبل رجيع: أعيد بعد نقضه، زاد في اللسان: وقيل: كل ما ثنيته فهو رجيع. وكل طعام برد، ثم أعيد إلى النار، فهو رجيع. الرجيع: فأس اللجام. الرجيع: البخيل، كلاهما عن ابن عباد. الرجيعة: ماء لبني أسد، كما في العباب. ومرجعة، كمرحلة: علم من الأعلام. وأرجع الرجل، إذا أهوى بيده إلى خلفه ليتناول شيئا، نقله الجوهري، وأنشد لأبي ذؤيب يصف صائدا:
  فبدا له أقـراب هـذا رائغـا                      عجلا فعيث في الكنانة يرجع أي أقراب الفحل. وقال اللحياني: أرجع الرجل يديه، إذا ردهما إلى خلفه ليتناول شيئا، وخصه بعضهم فقال: أرجع يده إلى سيفه ليستله، أو إلى كنانته ليأخذ سهما أهوى بها إليه. أرجع فلان: رمى بالرجيع، كأنجى من النجو. من المجاز: أرجع في المصيبة: قال:  إنا لله وإنا إليه راجعون  قال جرير:
  وأرجعت من عرفان دار كأنها                      بقية وشم في متون الأشاجـع كرجع ترجيعا واسترجع، نقلهما الزمخشري، واقتصر الجوهري على الأخير. ويروى قول جرير: ورجعت. وفي حديث ابن عباس أنه حين نعي له قثم استرجع. يقال: أرجع الله تعالى بيعته، كما يقال: أربحها. نقله الجوهري. قال الكسائي: أرجعت الإبل، إذا هزلت ثم سمنت، كذا نص الصحاح والعباب، وفي التهذيب: قال الكسائي: إذا هزلت الناقة قيل: أرجعت. وأرجعت الناقة فهي مرجع: حسنت بعد الهزال. يقال: جعلها الله سفرة مرجعة، كمحسنة، إذا كان لها ثواب وعاقبة حسنة. وهو مجاز. يقال: الشيخ يمرض يومين فلا يرجع شهرا، أي لا يثوب إليه جسمه وقوته شهرا. من المجاز: الترجيع في الأذان: هو تكرير الشهادتين جهرا بعد إخفائهما. هكذا فسره الصاغاني. الترجيع أيضا: ترديد الصوت في الحلق في قراءة أو غناء أو زمر، أو غير ذلك مما يترنم به، وقيل: الترجيع: هو تقارب ضروب الحركات في الصوت. وقد حكى عبد الله بن مغفل ترجيعه بمد الصوت في القراءة نحو: آ آ آ. من المجاز: استرجع منه الشيء، إذا أخذ منه ما دفعه إليه، ويقال: استرجع الهبة، وارتجعها، إذا ارتدها. وراجعه الكلام مراجعة ورجاعا: حاوره إياه. وقيل: عاوده. راجعت الناقة رجاعا، إذا كانت في ضرب من السير. فرجعت من سير إلى سير، سواه، قال البعيث يصف ناقته:
  وطول ارتماء البيد بالبيد تعتلي                      بها ناقتي تختب ثم تـراجـع

  ومما يستدرك عليه: الرجعة: المرة من الرجوع. والرجعة: عود طائفة من الغزاة إلى الغزو بعد قفولهم. وقوله تعالى:  إنه على رجعه لقادر  قيل: على رجع الماء إلى الإحليل، وقيل: إلى الصلب، وقيل: إلى صلب الرجل وتريبة المرأة. وقيل: على إعادته حيا بعد موته وبلاه، وقيل: على بعث الإنسان يوم القيامة. والله سبحانه وتعالى أعلم بما أراد. ويقال: أرجع الله همه سرورا، أي أبدل همه سرورا. وحكى سيبويه: رجعه وأرجعه ناقته: باعها منه ثم أعطاه إياها ليرجع عليها. وهذه عن اللحياني وهذا كما تقول أسقيتك إهابا. وتفرقوا في أول النهار، ثم تراجعوا مع الليل، أي رجع كل إلى محله. وترجع في صدري كذا: أي تردد، وهو مجاز. ورجع البعير في شقشقته: هدر. ورجعت الناقة في حنينها: قطعته. ورجع الحمام في غنائه، واسترجع كذلك. ورجعت القوس: صوتت، عن أبي حنيفة. ورجع الكتابة: أعاد عليها مرة أخرى. والمرجوع : الذي أعيد سواده، والجمع المراجيع، قال زهير:
  مراجيع وشم في نواشر معصم ورجع إليه: كر، ورجع عليه. ويقال: خالفني ثم رجع إلى قولي، وصرمني ثم رجع يكلمني. وما رجع إليه في خطب إلا كفى. وكل من الثلاثة مجاز. وارتجع كرجع. وارتجع على الغريم والمتهم: طالبه. وارتجع إلي الأمر: رده إلي. أنشد ثعلب:
  أمرتجع لي مثـل أيام حـمة                      وأيام ذي قار علي الرواجع? وارتجع المرأة: راجعها. وارتجعت المرأة جلبابها: إذا ردته على وجهها، وتجللت به. والرجعى، والمرجعاني من الدواب: نضو سفر، الأخيرة عامية. وقال ابن السكيت: الرجيعة: بعير ارتجعته، أي اشتريته من أجلاب الناس، ليس من البلد الذي هو به، وهي الرجائع، قال معن بن أوس المزني:
  على حين ما بي من رياض لصعبة                      وبرح بي أنقاضهـن الـرجـائع وسفر رجيع: مرجوع فيه مرارا، عن ابن الأعرابي. ويقال للإياب من السفر: سفر رجيع، قال القحيف:
  وأسقي فتية ومنفهـات                      أضر بنقيها سفر رجيع

  والرجع: الغرس يكون في بطن المرأة، يخرج على رأس الصبي. وقوله تعالى:  يرجع بعضهم إلى بعض القول  أي يتلاومون. والرجيع: الشواء يسخن ثانية، عن الأصمعي. ورجع الرشق في الرمي: ما يرد عليه. والرواجع: الرياح المختلفة لمجيئها وذهابها. وكذا رواجع الأبواب. وليس لهذا البيع مرجوع، أي لا يرجع فيه، وهو مجاز. ويقال: هذا متاع مرجع، أي له مرجوع. حكاه الجوهري عن ابن السكيت. وقال الأصبهاني في المفردات: دابة لها مرجوع: يمكن بيعها بعد الاستعمال. ويقال: هذا أرجع في يدي من هذا، أي أنفع، وهو مجاز. وفي النوادر: يقال: طعام يسترجع عنه وتفسير هذا في رعي المال، وطعام الناس: ما نفع منه واستمرئ فسمنوا عنه. والرجعة، بالكسر والفتح: إبل تشتريها الأعراب ليست من نتاجهم، وليست عليها سماتهم. وارتجعها: اشتراها. والتراجع بين الخليطين: أن يكون لأحدهما - مثلا - أربعون بقرة، وللآخر ثلاثون، ومالهما مشترك، فيأخذ العامل عن الأربعين مسنة، وعن الثلاثين تبيعا، فيرجع باذل المسنة بثلاثة أسباعها على خليطه، وباذل التبيع بأربعة أسباعه على خليطه؛ لأن لكل واحد من السنين واجب على الشيوع، كأن المال ملك واحد. والرجع، كعنب: أن يبيع الذكور ويشتري الإناث، كأنه مصدر، وقال ابن بري: وجمع رجعة رجع، وقيل لحي من العرب: بم كثرت أموالكم? فقالوا: أوصانا أبونا بالنجع والرجع، وقال ثعلب: بالنجع والرجع، وفسره بأنه: بيع الهرمى، وشراء البكارة الفتية، وقد فسر بأنه بيع الذكور وشراء الإناث، وكلاهما مما ينمي عليه المال، وأرجع إبلا: شراها وباعها على هذه الحالة. والراجعة: الناقة تباع ويشترى بثمنها مثلها، فالثانية راجعة ورجيعة، قال علي بن حمزة: الرجيعة: أن يباع الذكر ويشترى بثمنه الأنثى، فالأنثى هي الرجيعة، وقد ارتجعتها وترجعتها ورجعتها. وحكى اللحياني: جاءت رجعة الضياع، أي ما تعود به على صاحبها من غلة، ويقال: سيف نجيع الرجع والرجيع، إذا كان ماضيا في الضريبة، قال لبيد يصف السيف:
  بأخلق محمود نجيح رجـيعـه                      وأخشن مرهوب كريم المآزق ويقال للمريض إذا ثابت إليه نفسه بعد نهوك من العلة: راجع، ورجل راجع: إذا رجعت إليه نفسه بعد شدة ضنى. ورجع الكلب في قيئه: عاد فيه. وراجع الرجل: رجع إلى خير أو شر. وتراجع الشيء إلى خلف، نقله الجوهري. ورجعت الناقة ترجع رجاعا، إذا ألقت ولدها لغير تمام، عن أبي زيد. وقيل: هو أن تطرحه ماء. والراجعة: الناشغة من نواشغ الوادي، قاله ابن شميل، أي المجرى من مجاريه. والرجع: ماء لهذيل غلب عليه. وقال الأزهري: قرأت بخط أبي الهيثم - حكاه عن الأسدي - قال: يقولون للرعد: رجع. ورجيع: اسم ناقة قال جرير:
  إذا بلغت رحلي رجيع أملها                      نزولي بالموماة ثم ارتحاليا والرجاع: الكثير الرجوع إلى الله تعالى. ورجع الحوض إلى إزائه: كثر ماؤه. وتراجعت أحوال فلان. وهو مجاز. وراجعه في مهماته: حاوره. وانتقص القر، ثم تراجع. وسمي البرد رجعا؛ لرد ما تناوله من الماء. والرجعة، بالكسر: الحجة، عن ابن عباد.

##### Türkçe

**رجع** kendi kendine **يرجع** **رجوعا** ve **مرجعا** ( **منزل** gibi) ve **مرجعة** ( **منزلة** gibi). Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **ثم إلى ربكم مرجعكم**; ikisi de şâzdır; çünkü **فعل يفعل**’den (yani mâzîde ayn’ın fethası ve muzârîde ikisinin kesri) masdarlar ancak fetha ile olur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: Yüce Allah’ın sözü: **إلى الله مرجعكم جميعا** yani **رجوعكم**; bunu Sîbeveyh, **فعل يفعل**’den olan masdarlardan **مفعل** üzere kesre ile gelenler içinde nakletti; ve burada mekân ismi olması câiz değildir; çünkü **إلى** ile müteaddî olmuştur ve ondan hâl mansûb olmuştur; mekân ismi harf ile müteaddî olmaz ve ondan hâl mansûb olmaz. Ancak bâbın cümlesi, **فعل يفعل**’de masdarın **مفعل** üzere, ayn’ın fethasıyla olmasıdır; ve **رجعى** ve **رجعانا**, ikisinin zammıyla: döndü/ayrıldı. Tenzîlde: **إن إلى ربك الرجعى** yani **الرجوع**.

**رجع** şey’i şey’den geri döndü; ve ona döndü. Bu, İbn Cinnî’den: **رجعا** ve **مرجعا** ( **مقعد** ve **منزل** gibi): onu çevirdi ve geri çevirdi; **كأرجعه** gibi. Bu, Hüzeyl’in bir dilidir; Cevherî’nin naklettiği üzere. Şeyhimiz dedi: O zayıf, kötü bir dildir; nitekim birden çok kimse bunu açıkça söylemiştir; bu yüzden musannifin onu, meşhur gibi, mutlak bırakmasına itibar yoktur. Dedim: Hüzeyl dili oluşuna birden çok kimse açıkça söylemiştir; zayıf kötü oluşuna gelince, imamların hiçbirinden bunu açıkça söyleyeni görmedim; nasıl olur ki Ebû Zeyd, Dabîlilerden onların **أفلا يرون أن لا يرجع إليهم قولا** okuduklarını nakletmiştir; ve Aziz ve Celîl’in sözü: **قال رب أرجعون**. Râgıb **المفردات**’ta dedi: **الرجوع**: başlangıcın ondan olduğu şeye dönmektir; yahut başlangıcı mekân, fiil veya söz olarak takdir etmektir; ve zatıyla onun dönüşü olur, yahut parçalarından bir parça ile, yahut fiillerinden bir fiil ile. O hâlde **الرجوع**: dönüş; **الرجع**: iâdedir.

Dedim: **رجع** her ne olursa olsun: lâzım veya vâki‘; masdarı lâzım olarak **الرجوع**’dur; masdarı vâki‘ olarak **الرجع**’dır. Denir: **رجعته** **رجعا**; o da **رجوعا** döndü. Şeyhimiz dedi: Bu, semâ‘ ve kıyasça meşhur, bilinen olandır; bazıları da **الرجع**’ın lâzım için de masdar olacağını iddia etti. Dedim: **المحكم** sahibinin yaptığı gibi; çünkü onu lâzım masdarları cümlesinde sıralamıştır.

Râgıb dedi: **الرجوع**’dan, Yüce Allah’ın sözü: **لئن رجعنا إلى المدينة**; **فلما رجعوا إلى أبيهم**; **ولما رجع موسى إلى قومه**; **وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا**. **الرجع**’dan, Yüce Allah’ın sözü: **فإن رجعك الله إلى طائفة**; ve Yüce Allah’ın sözü: **ثم إليه مرجعكم**; **الرجوع**’dan olması da sahih olur, **الرجع**’dan olması da sahih olur. Ve **واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله** diye, tâ’nın fethası ve zammıyla kıraat edilmiştir. Ve sözü: **لعلهم يرجعون** yani günahtan. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون** yani onlara, ölümlerden sonra tevbe olmadığına tenbih olarak, tevbe etmelerini ve günahtan dönmelerini haram kıldık; nitekim denildi: **ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **بم يرجع المرسلون**; **الرجوع**’dandır, yahut cevabın **رجع**’ındandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون**; cevabın **رجع**’ındandır, başkası değil; yine bunun gibi sözü: **فناظرة بم يرجع المرسلون**.

Dedim: Müteaddîden, sahur hadisi: **فإنه يؤذن بليل ليرجع قائمكم ويوقظ نائمكم**. **القائم**: gece namazını kılan kimsedir; onun **رجوعه**’u: uykusuna dönmesidir; yahut ezanı işittiğinde namazından oturup bırakmasıdır. İbnü’l-Ferec dedi: Ben Benî Süleym’den bazısını şöyle derken işittim: **قد رجع كلامي فيه ونجع**; “fayda verdi” mânâsında; bu mecazdır. **رجع** yem, hayvanda ve **نجع**: onda eseri belirginleştiğinde; bu mecazdır. Denir: Sana gönderdim de bana mektubumun **رجعى**’sı gelmedi; **كبشرى**; yani onun **مرجوعها**’sı; bu mecazdır.

Falan **بالرجعة** (fetha ile) iman eder: yani ölümden sonra dünyaya dönüşe; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان** sahibi dedi: Bu, câhiliyede Araplardan bir kavmin mezhebidir; onlarda bilinen bir şeydir; ve Müslümanlardan bid‘at ve hevâ ehli bir tâifenin mezhebidir; derler ki: ölü dünyaya döner ve olduğu gibi diri olur. Onlardan:

Râfızalardan bir tâife der ki: Ali b. Ebî Tâlib—Allah yüzünü keremli kılsın—bulut içinde gizlidir; evlâdından çıkanlarla beraber çıkmaz; ta ki gökten bir münâdî “falân ile beraber çık” diye sesleninceye kadar. İbn Abbâs hadîsinde: **من كان له مال يبلغه حج بيت الله، أو تجب عليه فيه زكاة، فلم يفعل سأل الرجعة عند الموت**; yani dünyaya geri döndürülmeyi istedi ki ameli güzel yapsın.

Denir: Onun karısı üzerinde **رجعة** ve **رجعة** vardır; kesre ve fetha ile; bu, boşayanın boşadığına dönmesidir. Ve ayrıca denir: Falan, falaneyi, içinde **الرجعة** ve **الرجعة**’ya mâlik olduğu bir talâk ile boşadı. Cevherî dedi: Fetha daha fasîhtir. Şeyhimizin sözü: Ezherî’ye muhalefetle, kesrenin çokluğu iddiasında; sanki musannif ona tâbi oldu da kesreyi öne aldı; bu, düşünmeye mahaldir; çünkü ben **التهذيب**’i gözden geçirdim de onun kesrenin daha çok olduğunu iddia ettiğini görmedim. Sonra dedi: Mekkî’ye muhalefetle; İbn Düreyd’e tâbi olarak fukahâ üzerinde kesreyi inkâr etmesinde. Dedim: **النهاية**’de: talâkın **رجعة**’sında râ’sı fetha da edilir, kesre de edilir; bir kere ve hâl üzere; bu, bâin olmayan boşanmış kadını, yeni bir akit başlatmaksızın nikâha geri almaktır. Zemahşerî de onda kesre ve fethayı zikretti; bu mecazdır.

**الرجعة** (kesre ile): develerin kenarları pazardan geri döner. Hâlid dedi: **الرجعة**: develerin düşüklerini pazara sokup iyilerini geri döndürmendir. Bazıları dedi: Erkekleri sokup dişileri geri döndürmendir. Sadakada da **الرجعة** böyledir: mal sahibine develerden bir yaş (sen) vacip olduğunda, zekât memuru onun yerine ondan daha üstte veya daha altta başka bir yaş alırsa; aldığı o şey **رجعة**’dır; çünkü vacip olan şeyden onu geri almıştır; Ebû Ubeyd söyledi.

Denir: **ناقة رجع سفر** (râ’nın kesriyle) ve **رجيع سفر**: onda defalarca dönmüş olandır. Râgıb dedi: Bu, **النضو**’dan kinâyedir; yine **رجل رجع سفر** ve **رجيع سفر** böyledir. Falan develerini sattı da onlardan **رجعة صالحة** (kesre ile) geri aldı: bedellerini, kendisine iyi bir dönüşle dönecek şeye sarf ettiğinde. Kümeyt, **الأثافي**’yi vasfederek dedi:

جرد جلاد معطفات على ال
أورق لا رجعة ولا جلـب

Dedi: Eğer bedellerini, onunla bir yaş satın almaksızın evine geri çevirirse, o **برجعة** değildir. Lihyânî dedi: Falan malı **ارتجع** etti; bu, yaşlı ve küçük develerini satıp sonra gençleri ve bakireleri satın almasıdır. Ve denildi: Erkekleri satıp dişileri satın almasıdır. Ve Amr, onunla geçti de dedi: O, bir şeyi satıp sonra yerine, kendisine daha genç ve daha ıslah edici göründüğü şeyi satın almasıdır. Râgıb dedi: Onda **الرجع** mânâsını takdiren itibara aldı; her ne kadar aynen o gerçekleşmemiş olsa da. Ve falan **برجعة حسنة** ile geldi: yani kötü bir şeyin yerine, yahut ondan daha aşağı olmuş bir şeyin yerine satın aldığı iyi bir şeyle.

**المرجوع** ve **المرجوعة** (hâ ile), ve **الرجع** ve **الرجوعة** (ikisinin fethasıyla), ve **الرجعة** ve **الرجعان** ve **الرجعى** (onların zammıyla): mektubun cevabıdır. Denir: Falanın sana karşı **مرجوعة**’sından ve **مرجوع**’undan ne vardı? yani onun reddinden ve cevabından. Hassân—Allah ondan razı olsun—diyarın izlerini anarak dedi:

سألتها عن ذاك فاستعجمت
لم تدر ما مرجوعة السائل

Ve denir: Cevaba döndü; **يرجع** **رجعا** ve **رجعان**. Ve derler: Senin mektubunun **رجعة**’sı geldi mi, ve onun **رجعانه**’ı? yani cevabı. Ve **رجعه** (fetha ile) de câizdir; bunların hepsi mecazdır.

**الراجع**: kocası ölen ve ailesine dönen kadındır. Boşanmış olana gelince, o **المردودة**’dur; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi; **كالمراجع**. Ezherî dedi: Kadınlardan **المراجع**: kocası ölen yahut onu boşayan ve ailesine dönen kadındır; ona ayrıca **راجع** da denir.

Develerden ve dişi eşeklerden **الرواجع**: denir: **ناقة راجع** ve **أتان راجع**; o, kuyruğuyla işaret eden, iki yanını toplayan ve idrarını dağıtan olandır; **الصحاح**’ta “**ببولها**” ile; böylece onda gebelik var sanılır, sonra düşürür. Ve **رجعت** **ترجع** **رجاعا** (kesre ile); **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **رجوعا**. Ve o **راجع**’dır: gebe kaldı, sonra düşürdü; çünkü ondan umulan şeyden geri döndü. Ve **نوق رواجع**.

Asmaî dedi: Deve defalarca aşılandığında gebe kalmazsa o **ممارن**’dir; eğer onlara onun gebe kaldığı görünür de sonra onda gebelik olmazsa, o **راجع** ve **مخلفة**’dir. Katamî, bir **نجيبة**’yi vasfederek dedi:

ومن عيرانة عقدت عليهـا
لقاحا ثم ما كسرت رجاعـا
لأول قرعة سبقت إلـيهـا
من الذود المرابيع الضباعى

İstedi ki: dişi deve üzerine bir **لقاحا** bağladı; sonra erkek devenin suyunu attı ve onunla kaldırdıktan sonra kuyruğunu kırdı. **الرجاع** (kitap gibi): yular; yahut ondan devenin burnu üzerine düşen şey. Denir ki: “Falanca, devesinin burnu üzerine **رجع** etti”, yani yuları çözüldü de onu ona geri çevirdi; sonra yulara **رجاعا** adı verilir; bunu İbn Düreyd söylemiştir. Çoğulu: **أرجعة** ve **رجع**, **جراب** ve **أجربة**, **كتاب** ve **كتب** gibi.

**الرجاع**: kuşun, **قطاعها**’sından sonra dönüşü; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Râgıb ekledi: ona mahsustur. **اللسان**’da: **رجعت الطير القواطع** **رجعا** ve **رجاعا**; onun için **قطاع** ve **رجاع** vardır.

Mecazdan: Yüce Allah’ın sözü: **والسماء ذات الرجع**; yani yağmurdan sonra yağmur sahibi; ona bu ad verildi, çünkü bir defa sonra bir defa geri döner. Ve denildi ki: çünkü her sene tekrarlanır ve geri döner. Sa‘leb dedi: yağmurla sene sonra sene geri döner. Lihyânî dedi: çünkü sağanakla geri döner; “sene sonra sene”yi zikretmedi. Ferrâ dedi: yağmurla başlar, sonra her yıl onunla geri döner. Denildi ki: **ذات الرجع**; yani fayda sahibi. Denir ki: “Falancadan benim için **رجع** yoktur”; yani menfaat ve fayda. Ve dersin: “O ancak **سجع**’dır; altında **رجع** yoktur.”

**الرجع**: bahar bitkisi; **الرجيع** gibi.

**رجع**: isim. Kisâî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **والسماء ذات الرجع**: **الرجع** ile suyu tutan ve onu hapseden şeyi kastetti; çoğulu **رجعان**. Başkası dedi: **الرجع**: gölcük. Râgıb dedi: ya içindeki yağmurla adlandırmadır, ya da dalgalarının geri dönmesi ve yerinde gidip gelmesi sebebiyledir; **الرجيع** ve **الراجعة** gibi. Mütenahhil el-Hüzelî kılıcı vasfederek dedi:

  Beyazdır, **الرجع** gibi; çöken bir (şey)dir;
  Ne zaman bir toplanma yerinde saplansa, çekip çıkarır.

Leys dedi: **الرجع**: selin uzayıp gittiği yer; **العباب**’ın nassı böyledir. Ebû Hanîfe dedi: **الرجع**: selin içinde geri döndüğü, sonra geçtiği yer. Çoğulu: **رجاع** (kesre ile), ve **رجعان** (damme ile), ve **رجعان** (kesre ile). İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

  Sabah rüzgârının uçlarını karşılayan bir bulut; sanki o,
  Rüzgârın salladığı, güzel bir **رجاع غدير**.

Başkası dedi: **الرجاع**: bir çoğuldur; fakat onu, lafızca tekil üzere olduğu için, tekil olan **رائع** ile niteledi. Ancak “**رجاع غدير**” dedi ki, onu, gölcük olmayan **الرجاع**’dan ayırsın; zira **الرجاع** müşterek isimlerdendir. Ve **الرجاع** tek bir gölcük de olabilir; nitekim onda “**إخاذ**” dediler. Onu kendisine izafe etti ki, bununla da onu açıklasın: çünkü **الرجاع**, tekil de olsa çoğul da olsa, müşterek isimlerdendir.

**الرجع**: su, genel olarak. Ebû Ubeyde dedi: Arapların كلامında **الرجع** sudur. Mütenahhil’in sözünü okudu:

  Beyazdır, **الرجع** gibi; çöken bir (şey)dir;
  Ne zaman bir toplanma yerinde saplansa, çekip çıkarır.

**الرجع**: dışkı ve pislik; çünkü üzerinde bulunduğu hâlden geri döndü. Bu, **رجع السبع**’dır; yani onun pisliği; bu mecazdır. Leys dedi: yerden **الرجع**, selin taş gibi uzayıp gittiği yerdir. Başkası dedi: **الرجع**: dere yatağının üstü ve en üst kısmıdır; dere yatağının suyunun toplanmasından önce onun üstü ve en üst kısmıdır. Çoğulu: **رجعان** (damme ile), **الحجران** menzilesinde. Musannif burada Leys’in sözünü iki defa tekrar etmiştir; ikisi birdir; buna dikkat edilsin.

Omuzdan **الرجع**: onun alt kısmı; **المرجع** gibi; **منزل** gibi. O, ondan koltuk altına bitişik olan kısımdır; kalbin atış yerinin tarafından. Ru’be dedi:

  Boyunlara ve **المراجعا**’lara mızrak vururuz.

Ve denir ki: “Onu iki omzunun **مرجع**’ında yaraladı”; ve “Onu omzunun **رجع**’ı yanında dağladı”; ve “Dirseğinin **مرجع**’ı”; bu mecazdır.

**الرجع**: binek hayvanının adımı; yahut yürüyüşte ön ayaklarını geri çevirmesi; bu mecazdır. Ebû Züeyb, cesur bir adamı vasfederek dedi:

  Eklem kemiklerinin ısırmasıyla koşar; sanki o,
  Isırılmış bir yarıktır; onun **رجعه**’si topallamaz.

**الرجع**: dövmecinin çizgisi. Lebîd, Allah ondan razı olsun, dedi:

  Yahut bir dövmecinin **رجع**’ı; onun çiçekleri aşağıda;
  Üstlerinde dövmesi görünen avuçlar.

  İkisinde de, **كالترجيع** gibi.

Denir ki: **رجعت** binek hayvanı yürüyüşte ön ayaklarını. Ve **رجع** nakış ve dövme: ikisinin çizgilerini geri çevirdi. Ve onların **ترجيعها**’sı: üzerine siyahın bir defa sonra bir defa daha iade edilmesidir. Şair dedi:

  Hârisiyye’nin elinde bir dövmenin **كترجيع**’i gibi;
  Sedefleri Yemenî; çiçekleri kalıcı.

Leys dedi: الكلامdan **الرجيع**: sahibine geri döndürülen. Râgıb ekledi: yahut tekrarlanan. **الأساس**’ta: “Sözün **الرجيع**’inden sakın.” O, iade edilendir; bu mecazdır. Başkası dedi: **رجيع القول**: tekrarlanan.

Mecazdan: **الرجيع**: dışkı; ve karın sahibi; ve pislik; çünkü üzerinde bulunduğu hâlinden geri döndü. Adam **أرجع** etti; ve bu, **رجيع السبع** ve **رجعه**’dir; yani onun pisliği. Hadiste: **نهي أن يستنجى بعظم أو رجيع**; **الرجيع**: hem dışkı hem de pislik olur. Ona ancak **رجيعا** adı verildi; çünkü ilk hâlinden geri döndü; daha önce yiyecek yahut yem yahut başka bir şey iken. Ve **أرجع** etti, **الرجيع**’den; yani pisledi. Râgıb dedi: **الرجيع**: insan ve binek için karın sahibine kinayedir; o, **الرجوع**’dandır ve fâil mânasında olur; yahut **الرجع**’dandır ve mef‘ûl mânasında olur.

**الرجيع**: develerin ve benzerlerinin geviş getirip geri çıkardığı lokma; onu yemeye geri dönmesi sebebiyle; bu mecazdır. A‘şâ dedi:

  Bir çöl; sanki o, bir kalkanın sırtıdır;
  İçinde, **الرجيع**’den başka bir asılı (şey) yoktur.

Yani: develer orada, gevişlerinden geri çevirdikleri şeyden başka bir ot bulmaz.

Sözden yahut fiilden her geri çevrilen şey **رجيع**’dir; çünkü mânası **مرجوع**’dur; yani geri döndürülmüş. Ondan: yolculukta onu tekrar tekrar götüren deveye ve başkasına “o, **رجيع سفر**’dir” denildi; o, yolculuktan bitkindir. Dişisi: **رجيعة** (هاء ile). Zü’r-Rumme bir dişi deveyi vasfederek dedi:

  Yolculukların **رجيعة**’si; sanki onun yuları,
  İki kolun sol yanında, başını eğmiş bir yılandır.

Bineklerden **الرجيع**: zayıf olan. Râgıb dedi: o, **النضو** için kinayedir.

Bineklerden **الرجيع**: onu bir yolculuktan bir yolculuğa geri döndürdüğün şeydir; o, bitkindir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Bu, birinci sözün aynıdır. Çoğulu: **رجع** (iki damme ile). **الصحاح**’ta olan: **الرجيع** ve **الرجيعة**’nin çoğulu: **الرجائع**.

İbn Düreyd dedi: **الرجيع**: eski, yamalı elbise. Yine dedi: **الرجيع**: Hüzeyl’e ait bir sudur. Ebû Sa‘îd söyledi: **الهدة**’den yedi mil üzeredir; **الهدة** de **عسفان**’dan yedi mil üzeredir. Orada, Mürsed b. Ebî Mürsed el-Ganavî, Kunâz b. el-Husayn b. Yerbû‘a’ya hıyanet edildi; Allah ondan razı olsun. O ve babası Bedir’e katıldı; babası Hamza’nın müttefikiydi. Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in, **عضل** ve **القارة** topluluğuyla birlikte gönderdiği seriyyesi; bu seriyye hicretin beşinci yılında, Safer’de, on yahut altı (gününde), ihtilafa göre; **عضل** ve **القارة** kendisine İslâm’ın şeriatlarını öğretecek kimse göndermesini isteyince; Mürsed’i, Âsım b. Sâbit’i, Hubeyb b. Adî’yi, Zeyd b. ed-Desinne’yi, Hâlid b. el-Bekîr’i, Abdullah b. Târık’ı ve anne bir kardeşi Mu‘teb b. Ubeyd’i gönderdi; onlara hıyanet ettiler de onları öldürdüler; yalnız Hubeyb b. Adî ve Zeyd b. ed-Desinne hariç; ikisini esir aldılar ve Mekke’de sattılar; sonra ikisini öldürdüler. Hubeyb, onu öldürmeden önce iki rek‘at namaz kıldı; o, bunu sünnet kılan ilk kimsedir. Şems el-Bermâvî’nin **مختصر السيرة**’sinde böyledir. Berîk el-Hüzelî dedi:

  Eğer akşamlarım **بالرجيع**’de bir ihtiyar ve bir çocukla olursa;
  Kavmim sabahlar, yurtlarının dışında, Mısır’da.

Hassân, Allah ondan razı olsun, onları mersiye ederek dedi:

  İlah, **يوم الرجيع**’de peş peşe gelenlere salât etsin;
  İkram olundular ve mükâfatlandırıldılar.

Ebû Züeyb dedi:

  Gördüm; ben ve ehlim **بوادي الرجـي**
  **ع**’de, **قيلة** toprağında, güzel bir şimşek.

**الرجيع**: ter; çünkü o su idi de ter olarak geri döndü. Lebîd, Allah ondan razı olsun, develeri vasfederek dedi:

  Öğle sıcakları onlara her gün giydirdi,
  Koltuk altlarında, **كالعصيم** gibi, bir **رجيعا**.

Sarı teri, kına **عصيم**’ine benzetti.

**الرجيع**: çözülüp sonra ikinci defa bükülen ip. **المفردات**’ta: **حبل رجيع**: çözülmesinden sonra iade edildi. **اللسان**’da artırdı: ve denildi ki: her neyi iki kat edersen o **رجيع**’dir. Ve her yiyecek soğur, sonra ateşe iade edilirse, o **رجيع**’dir.

**الرجيع**: gemin **فأس**’ı.

**الرجيع**: cimri; ikisi de İbn Abbâd’dan.

**الرجيعة**: Benî Esed’e ait bir su; **العباب**’ta olduğu gibi. Ve **مرجعة**, **مرحلة** gibi: alametlerden bir alamettir.

Ve adam **أرجع** etti; yani elini arkasına doğru indirdi ki bir şey alsın; Cevherî nakletti. Ebû Züeyb’den, bir avcıyı vasfederek, şu beyit okundu:

  Ona, bu (şey)in **أقـراب**’ı kaçıcı olarak göründü;
  Acele etti; sonra sadağın içinde karıştırdı; **يرجع**.

Yani: erkeğin **أقـراب**’ı. Lihyânî dedi: Adam **أرجع** etti iki elini; yani ikisini arkasına geri çevirdi ki bir şey alsın. Bazıları onu tahsis etti de dedi ki: elini kılıcına geri çevirdi ki onu çeksin; yahut sadağına ki bir ok alsın; onu ona doğru indirdi.

Falanca **أرجع** etti: **بالرجيع** attı; **أنجى**’nin **النجو**’dan (olması) gibi.

Mecazdan: musibette **أرجع** etti: “**إنا لله وإنا إليه راجعون**” dedi. Cerîr dedi:

  Bir yurdun tanınmasından **وأرجعت** ettim; sanki o,
  Cesur atların sırtlarında bir dövmenin kalıntısıdır.

**كرجع**: **ترجيعا** ve **استرجع**; ikisini Zemahşerî nakletti; Cevherî yalnız sonuncusuyla yetindi. Cerîr’in sözü “**ورجعت**” diye de rivayet edilir. İbn Abbâs’ın hadîsinde: kendisine Kusam’ın ölümü haber verilince **استرجع** etti.

Denir ki: Yüce Allah onun satışını **أرجع** etsin; “onu kârlı kıldı” denildiği gibi. Cevherî nakletti.

Kisâî dedi: develer **أرجعت** etti; yani zayıfladı sonra semirdi; **الصحاح** ve **العباب**’ın nassı böyledir. **التهذيب**’de: Kisâî dedi: dişi deve zayıflayınca “**أرجعت**” denilir. Dişi deve **أرجعت** etti; o, **مرجع**’dır: zayıflıktan sonra güzelleşti.

Denir ki: Allah onu **سفرة مرجعة** kılsın; **محسنة** gibi; yani onun için sevap ve güzel bir âkıbet olursa; bu mecazdır.

Denir ki: ihtiyar iki gün hastalanır da bir ay **يرجع** etmez; yani bir ay bedenine ve kuvvetine dönmez.

Mecazdan: ezanda **الترجيع**: iki şehadeti gizledikten sonra açıktan tekrar etmektir. Sâgânî onu böyle tefsir etti.

**الترجيع** ayrıca: okumada yahut şarkıda yahut zurna çalmada yahut onunla terennüm edilen başka şeylerde, sesi boğazda tekrar tekrar döndürmektir. Ve denildi ki: **الترجيع**: seste hareket türlerinin birbirine yaklaşmasıdır. Abdullah b. Muğaffel, okumada sesi uzatarak **ترجيعه**’ni hikâye etti; “**آ آ آ**” gibi.

Mecazdan: ondan bir şeyi **استرجع** etti; yani ona verdiğini ondan aldı. Ve denir ki: hibeyi **استرجع** etti ve onu **ارتجعها**; yani onu geri aldı.

Ve sözle onu **راجعه**: **مراجعة** ve **رجاعا**; onunla karşılıklı konuştu. Ve denildi ki: ona geri döndü.

Dişi deve **راجعت** etti: **رجاعا**; yani bir yürüyüş türünde oldu; sonra bir yürüyüşten başka bir yürüyüşe geri döndü. Bunu, Bu‘ays, dişi devesini vasfederek söyledi:

  Çölün çölle uzun uzadıya atılışı; yükselir,
  Onunla dişi devem; hızlı yürür, sonra **تـراجـع** eder.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **الرجعة**: dönüşten bir kere. Ve **الرجعة**: gazâcıların bir taifesinin, dönüşlerinden sonra gazâya dönmesi. Ve O’nun (yüce) sözü: **إنه على رجعه لقادر**; denildi ki: suyun **الإحليل**’e geri döndürülmesine; ve denildi ki: **الصلب**’e; ve denildi ki: erkeğin **صلب**’ine ve kadının **تريبة**’sine. Ve denildi ki: onu, ölümünden ve çürüyüp yok oluşundan sonra diri olarak iade etmeye; ve denildi ki: kıyamet gününde insanın diriltilmesine. Ve Allah, sübhânehu ve teâlâ, ne murad ettiğini daha iyi bilendir. Ve denilir: **أرجع الله همه سرورا**; yani kederini sevinçle değiştirdi. Ve Sîbeveyh nakletti: **رجعه وأرجعه ناقته**: onu kendisinden sattı, sonra ona onu verdi ki onun üzerine geri dönsün. Ve bu, Lihyânî’dendir; ve bu, senin “**أسقيتك إهابا**” demen gibidir. Ve günün evvelinde ayrıldılar, sonra gece ile birlikte **تراجعوا** ettiler; yani her biri yerine döndü. Ve “**ترجع في صدري كذا**”: yani tereddüt eder; ve o mecazdır. Ve **رجع البعير في شقشقته**: böğürdü. Ve **رجعت الناقة في حنينها**: onu kesti. Ve **رجع الحمام في غنائه**, ve **استرجع** da böyledir. Ve **رجعت القوس**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe’den. Ve **رجع الكتابة**: onun üzerine bir kere daha iade etti. Ve **المرجوع**: karası iade edilmiş olan; çoğulu **المراجيع**. Züheyr dedi ki:
  **مراجيع وشم في نواشر معصم**

Ve **رجع إليه**: tekrar hücum etti; ve **رجع عليه**. Ve denilir: bana muhalefet etti, sonra sözüme döndü; ve benden ilişiğini kesti, sonra dönüp benimle konuştu. Ve hutbelerde ona dönmedi ki yetmesin. Ve üçünün her biri mecazdır. Ve **ارتجع** tıpkı **رجع** gibidir. Ve **ارتجع على الغريم والمتهم**: onu talep etti. Ve **ارتجع إلي الأمر**: onu ona geri çevirdi. Sa‘leb inşâd etti:
  **أمرتجع لي مثـل أيام حـمة                      وأيام ذي قار علي الرواجع?**

Ve **ارتجع المرأة**: onu geri aldı. Ve **ارتجعت المرأة جلبابها**: onu yüzünün üzerine geri çevirdiği ve onunla örtündüğü zaman. Ve **الرجعى** ve **المرجعاني** hayvanlardan: yolculuk biniti; sonuncusu âmiyedir. İbnü’s-Sikkît dedi: **الرجيعة**: geri aldığın bir deve; yani onu, insanların getirdikleri sürülerden satın aldın; bulunduğu beldeden değildir; ve bunlar **الرجائع**’dır. Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi:
  **على حين ما بي من رياض لصعبة                      وبرح بي أنقاضهـن الـرجـائع**

Ve **سفر رجيع**: içinde defalarca geri dönülen yolculuk; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve yolculuktan dönüşe denilir: **سفر رجيع**. el-Kuhayf dedi:
  **وأسقي فتية ومنفهـات                      أضر بنقيها سفر رجيع**

Ve **الرجع**: kadının karnında olan ekim; çocuğun başında çıkar. Ve O’nun (yüce) sözü: **يرجع بعضهم إلى بعض القول**; yani birbirlerini kınarlar. Ve **الرجيع**: kebabın ikinci defa ısıtılması; Asma‘î’den. Ve **رجع الرشق في الرمي**: ona geri dönen şey. Ve **الرواجع**: gelişleri ve gidişleri sebebiyle muhtelif rüzgârlar. Ve kapıların **رواجع**’ı da böyledir. Ve “bu satışın **مرجوع**’u yoktur”: yani onda geri dönüş yoktur; ve o mecazdır. Ve denilir: “bu, **متاع مرجع**’dır”; yani onun bir **مرجوع**’u vardır. Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. Ve Asbahânî **المفردات**’te dedi: “**دابة لها مرجوع**”: kullanımdan sonra satılması mümkün olan hayvan. Ve denilir: “bu, elimde bundan daha **أرجع**’dır”; yani daha faydalıdır; ve o mecazdır. Ve **النوادر**’de: denilir: “**طعام يسترجع عنه**”; ve bunun tefsiri malın otlatılmasındadır; ve insanların yiyeceği: ondan fayda görülen ve hazmedilip semiren şeydir. Ve **الرجعة**, kesre ile ve fetha ile: bedevîlerin satın aldığı develer; kendi yavrularından değildir ve üzerlerinde onların nişanları yoktur. Ve **ارتجعها**: onu satın aldı. Ve iki ortak arasında **التراجع**: ikisinden birinin—mesela—kırk sığırı, ötekinin otuz sığırı olması ve mallarının ortak olmasıdır; böylece işçi kırk için bir **مسنة**, otuz için bir **تبيع** alır; sonra **المسنة**’yi veren, onun üç yedisiyle ortağına döner; ve **التبيع**’i veren, onun dört yedisiyle ortağına döner; çünkü her bir yaşın (cinsin) her biri için, şüyû‘ üzere vacip vardır; sanki mal tek bir mülktür. Ve **الرجع**, “**عنب**” gibi: erkekleri satıp dişileri satın almaktır; sanki masdardır. İbn Berrî dedi: **رجعة**’nın çoğulu **رجع**’dır. Ve Araplardan bir kabileye denildi: “mallarınız ne ile çoğaldı?” Dediler ki: “babamız bize **النجع** ve **الرجع**’ı vasiyet etti.” Sa‘leb dedi: “**بالنجع والرجع**”; ve onu şöyle tefsir etti: yaşlanmışı satmak ve genç bakireleri satın almak. Ve şu şekilde de tefsir edilmiştir: erkekleri satmak ve dişileri satın almak; ve ikisi de malın onunla arttığı şeylerdendir. Ve **أرجع إبلا**: bu hâl üzere onları satın aldı ve sattı. Ve **الراجعة**: bir deve satılır ve bedeliyle onun gibisi satın alınır; ikincisi **راجعة** ve **رجيعة**’dır. Ali b. Hamza dedi: **الرجيعة**: erkeğin satılıp bedeliyle dişinin satın alınmasıdır; dişi, **الرجيعة**’dır; ve onu **ارتجعتها** ve **ترجعتها** ve **رجعتها**. Lihyânî nakletti: “**جاءت رجعة الضياع**”; yani sahibine gelir olarak dönen şey. Ve denilir: “**سيف نجيع الرجع والرجيع**”; eğer darbede keskin ise. Lebîd kılıcı vasfederek dedi:
  **بأخلق محمود نجيح رجـيعـه                      وأخشن مرهوب كريم المآزق**

Ve hastaya, hastalıktan bitkin düşmeden sonra nefsi ona geri döndüğünde: **راجع** denilir. Ve **رجل راجع**: nefsi ona şiddetli zayıflıktan sonra geri döndüğünde. Ve **رجع الكلب في قيئه**: ona geri döndü. Ve **راجع الرجل**: hayra yahut şerre döndü. Ve **تراجع الشيء إلى خلف**: arkaya doğru geri çekildi; Cevherî nakletti. Ve **رجعت الناقة ترجع رجاعا**: tam olmadan yavrusunu attığında; Ebû Zeyd’den. Ve denildi ki: o, onu su (döl/sıvı) olarak atmasıdır. Ve **الراجعة**: vadinin **نواشغ**’ından olan **الناشغة**; İbn Şümeyl söyledi; yani onun akış yollarından bir akış yolu. Ve **الرجع**: Hüzeyl’e ait bir sudur; onunla galip gelmiştir (adı baskın olmuştur). Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum—Esedî’den nakletti—dedi ki: gök gürültüsüne **رجع** derler. Ve **رجيع**: bir devenin adıdır. Cerîr dedi:
  **إذا بلغت رحلي رجيع أملها                      نزولي بالموماة ثم ارتحاليا**

Ve **الرجاع**: Allah teâlâya çokça dönüş yapan. Ve **رجع الحوض إلى إزائه**: suyu çoğaldı. Ve falanın hâlleri **تراجعت**. Ve o mecazdır. Ve **راجعه في مهماته**: onunla konuştu. Ve soğuk azaldı, sonra **تراجع** etti. Ve soğuğa **رجعا** adı verildi; çünkü aldığı sudan geri çevirir. Ve **الرجعة**, kesre ile: hüccet; İbn Abbâd’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَجَعَ
1 رَجَعَ ذ , aor. رَجِعَ , inf. n. رُجُوعٌ (S, Msb, K, &c.) and رَجْعٌ, (M, Msb,) but the former is that which commonly obtains and is agreeable with analogy as inf. n. of the intrans. v., and the latter as inf. n. of the trans. v., (MF, TA,) and مَرْجَعٌ, (S, Msb, K, &c.,) which is anomalous, because inf. ns. [of this kind] of verbs of the measure فَعَلَ having the aor. of the measure يَفْعِلُ are [by rule] only with fet-h [to the medial radical], (S, K,) and مَرْجِعَةٌ, which is in like manner anomalous, (K,) and رُجْعَى, (S, Msb, K,) [not رُجْعًى as in the Lexicons of Golius and Freytag,] and رُجْعَانٌ, (K,) He returned; he went, or came, back [to the same place, or person, or (assumed tropical:) state, or (assumed tropical:) occupation, or (assumed tropical:) action, or (assumed tropical:) saying, &c.]; he reverted; contr. of ذَهَبَ; (ISk, Msb;) i. q. انْصَرَفَ: (K:) رُجُوعٌ signifies the returning to a former place, or (assumed tropical:) quality, or (assumed tropical:) state; (Kull p. 196;) the returning to that from which was the commencement, or from which the commencement is supposed to have been, whether it be a place, or (assumed tropical:) an action, or (assumed tropical:) a saying, and whether the returning be by the [whole] person or thing, or by a part thereof, or by an action thereof. (Er-Rلghib.) Hence the saying in the Kur [lxiii. 8], لَئِنْ رَجَعْنَا اـِلَى المَدِينَةِ [Verily if we return to the city]. (Er-Rلghib.) And [in the same, xii. 63,] فَلَمَّا رَجَعُوا اـِلَى أَبِيهِمْ [And when they returned to their father]. (Idem.) And in the same, [vi. 164, and xxxix. 9,] ثُمَّ اـِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ [Then unto your Lord shall be your return]: (S:) the like of which occurs in the same, vi. 60: but it may be either from [the intrans. inf. n.] رُجُوعٌ or from [the trans.] رَجْعٌ: (Er-Rلghib:) it cannot be a n. of place, because it is made trans. by means of اـِلَى, and also because it occurs in the Kur [v. 53, &c.], followed by جَمِيعًا, as a denotative of state: (L:) in like manner الرُّجْعَى also occurs in the Kur xcvi. 8. (TA.) You say also, رَجَعَتِ المَرْأَةُ اـِلَى أَهْلِهَا The woman returned to her family by reason of the death of her husband or by reason of divorcement. (Msb.) ― -b2- رَجَعَ اـِلَى الصِّحَّةِ (assumed tropical:) [He returned to soundness, or health], or المَرَضِ [disease, or sickness]; and اـِلَى حَالَةِ الفَقْرِ (assumed tropical:) [to the state of poverty], or الغِنَى (assumed tropical:) [wealth, or competence, or sufficiency]. (Kull p. 196.) ― -b3- رَجَعَ عَوْدَهُ عَلَى بَدْئِهِ He returned in the way by which he had come. (Kull ibid.) ― -b4- رَجَعَ مِنْ سَفَرِهِ He returned from his journey. (Msb.) ― -b5- رَجَعَ عَنِ الأِمْرِ (assumed tropical:) He returned [or reverted] from the affair. (Msb.) ― -b6- رَجَعَ عَنِ الشَّىْءِ (assumed tropical:) He left, or relinquished, the thing. (Kull p. 197.) ― -b7- رَجَعَ عَنِ الذَّنْبِ (assumed tropical:) [He relinquished sin; i. e.] he repented; and so رَجَعَ alone, agreeably with the usage in the Kur iii. 65, &c. (Er-Rلghib.) ― -b8- [Several other phrases, in which this verb occurs, will be found in other arts.: as رَجَعَ عَلَى ظَهْرِهِ in art. ظهر: رَجَعْتُ القَهْقَرَى in art. قهقر: رَجَعَ دَرَجَهُ, and variations thereof, in art. درج: &c.] ― -b9- رَجَعَ اـِلَيْهِ [sometimes signifies the same as رَجَعَ عَلَيْهِ] He returned against him; he returned to attack him. (TA.) ― -b10- صَرَمّنِى ثُمَّ رَجَعَ يَكَلِّمُنِى (tropical:) [He cut me, or ceased to speak to me; then he returned to speaking to me]. (TA.) ― -b11- خَالَفَنِى ثُمَّ رَجَعَ اـِلَى قَوْلِى (tropical:) [He opposed me, or disagreed with me; then he returned, or had regard, to my saying]. (TA.) ― -b12- مَا رُجِعَ اـِلَيْهِ فِى خَطْبٍ اـِلَّا كَفَى (tropical:) [Re course was not had to him in an affair, or an affliction, but he sufficed.] (TA.) [رَجَعَ اـِلَيْهِ often means He had recourse, or he recurred, to him, or it.] ― -b13- رَجَعَ بِهِ عَلَى شَرِيكِهِ (assumed tropical:) He made a claim for restitution of it upon his co-partner. (IAth, TA in art. خلط.) And [in like manner you say,] عَلَى الغَرِيمِ ↓ اِرْتَجَعَ, and المُتَّهَمِ, (assumed tropical:) He sued, prosecuted, or made a demand upon, the debtor, and the suspected, for his right, or due. (TA: [in which it is said, immediately before this, that ارتجع is like رَجَعَ.]) ― -b14- رَجَعَ الكَلْبُ فِى قَيْئِهِ The dog returned to his vomit, (Msb, TA,) and ate it. (Msb.) ― -b15- Hence, رَجَعَ فِى هِبَتِهِ (tropical:) He took back his gift; repossessed himself of it; restored it to his possession; (Msb;) as also ↓ ارتجعها, (Mgh, Msb, TA,) and ↓ استرجعها. (Msb, TA.) And مِنْهُ الشَّىْء ↓ استرجع (assumed tropical:) He took back from him the thing which he had given to him. (S, K.) ― -b16- [Hence also, رَجَعَ فِى قَوْلِهِ, and فِى حُكْمِهِ (assumed tropical:) He retracted, or revoked, his saying, and his judgment, or sentence.] ― -b17- هُوَ يَرْجِعُ اـِلَى مَنْصِبِ صِدْقٍ (assumed tropical:) He traces back his lineage to an excellent origin. (TA in art. نصب.) ― -b18- [يَرْجِعُ اـِلَى مَعْنَى كَذَا (assumed tropical:) It (a word used in a certain sense) is referrible, or reducible, to such a meaning. And يُرْجِعُ اـِلَى كَذَا, said of a word, also means (assumed tropical:) It relates to such a thing; i. e., to such another word, in grammatical construction.] ― -b19- رَجَعَ اـِلَى قَدْرِ كَذَا (assumed tropical:) It (wine when cooked) became reduced to such a quantity; syn. آلَ. (S in art. اول.) ― -b20- رَجَعَ الحَوْضُ اـِلَى اـِزَائِهِ The water of the trough, or tank, became much in quantity [so that it returned to the height of the place whence it poured in]. (TA.) ― -b21- ↓ رِجَاعٌ, also, is an inf. n. of this verb, (L,) and is used as signifying The returning of birds after their migrating to a hot country. (S, L, K.) You say, رَجَعَتِ الطَّيْرُ القَوَاطِعُ, inf. n. رِجَاعٌ and رَجْعٌ, The migratory birds returned. (L.) ― -b22- Also inf. n. of رَجَعَتْ said of a-she camel, and of a she-ass, signifying (assumed tropical:) She raised her tail, and compressed her two sides (قُطْرَيْهَا), and cast forth her urine in repeated discharges, so that she was imagined to be pregnant, (S, K,) and then failed of fulfilling her [apparent] promise: (S: [in some copies of which, as is said in the TA, the inf. n. of the verb in this sense is written رُجُوع:]) or she conceived, and then failed of fulfilling her promise; because she who does so goes back from what is hoped of her: (TA:) or, said of a she-camel, she cast forth her fœtus in an imperfect state: (AZ, TA,) or, as some say, her embryo in a fluid state: (TA:) or in an unformed state; inf. n. رِجَاعٌ. (Msb in art. خدج.) [See also رَاجِعٌ, below.] -A2- , (S, Mgh, Msb, K,) aor. رَجَعَهُ, (Mgh,) inf. n. رَجْعٌ and مَرْجَعٌ and مَرْجِعٌ, (K,) He made, or caused, him, or it, to return, go back, come back, or revert; sent back, turned back, or returned, him, or it; syn. رَدَّهُ; (Mgh, Msb, K;) and صَرَفَهُ; (K;) عَنِ الشَّىْءِ from the thing; and اـِلَيْهِ to it; (Msb, K;) as also ↓ ارجعهُ; (S, Msb, K;) but the former is the more chaste word, and is that which is used in the Kur-لn, in ix. 84 [and other places]: (Msb:) the latter is of the dial. of Hudheyl; (S, Msb;) and is said by MF to be of weak authority, and bad; but [SM says,] I do not find this asserted by any of the leading authorities: (TA:) ↓ ارتجعهُ, also, signifies [the same, i. e.] the same as رَدَّهُ in like manner followed by اـِلَى. (TA.) Thus in the Kur ix. 84, referred to above, فَاـِنْ رَجَعَكَ اللّٰهُ [And if God make thee to return, or restore thee]. (Msb.) ― -b2- رَجَعَ فُلَانٌ عَلِى أَنْفِ بَعِيِرهِ Such a one put back, or restored, the nose-rein [الخِطَامَ being understood] upon the nose of his camel; it having become displaced. (TA.) ― -b3- رَجَعَ اـِلَىَّ الجَوَابَ, aor. رَجِعَ , inf. n. رَجْعٌ and رُجْعَانٌ, He returned to me the answer. (S, TA: [in the latter of which, this is said to be tropical; but when a written answer is meant, it is evidently not so.]) ― -b4- رَجَعْتُ الكَلَامَ (assumed tropical:) I returned the speech; or I repeated it; or I rebutted, or rejected, or repudiated, it, in reply, or replication; syn. رَدَدْتُهُ. (Msb.) [In like manner,] يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ اـِلَى بَعْضٍ القَوْلَ, in the Kur [xxxiv. 30], means (assumed tropical:) Holding a colloquy, or a disputation, or debate, one with another: (Bd:) [or it means (assumed tropical:) rebutting one another's sayings:] or (assumed tropical:) blaming one another. (S.) ― -b5- الرَّجْعُ, (K,) or رَجْعُ الدَّابَّةِ يَدَيْهَا فِى السَّيْرِ, (S,) (tropical:) The stepping of the beast, (S, K,) or her returning her fore legs, [drawing the fore feet backwards towards the body, by lifting them high,] in going; (K;) and ↓ التَّرْجِيعُ, (K,) or تَرْجِيعُ الدَّابّةِ يَدَيْهَا فِى السَّيْرِ, (S,) signifies the same: (S, K:) or رَجْعٌ signifies a beast's elevating, or lifting high, the fore foot and hind foot, in going. (KL.) You say, الدَّابَّةُ يَدَيْهَا فِى ↓ رَجَّعَتِ السَّيْرِ (tropical:) [The beast stepped, &c.; like as you say, رَجَعَت]. (TA.) ― -b6- رَجْعُ الوَاشمَةِ, and ↓ تَرْجَيعُهَا, (assumed tropical:) The female tattooer's making marks or lines [upon the skin]: (S, K: *) [or rather, as the former phrase is explained in the EM p. 143, “ her retracing ” those marks or lines, and renewing their blackness; for] you say also, النَقْشَ ↓ رَجَّعَ, and الوَشْمَ, [and رَجَعَهُ,] (assumed tropical:) He retraced the marks, or lines, of the variegated work, and of the tattooing, and renewed their blackness, one time after another. (TA.) And الكِتَابَةَ ↓ رَجَّعَ, [and رَجَعَهَا,] (assumed tropical:) He retraced, or renewed, the writing. (TA.) ― -b7- رَجَعَ نَاقَةً, and ↓ ارتجعها, and ↓ ترجّعها, He purchased a she-camel with the price of another that he sold: (S, TA:) or he purchased a she-camel with the price of a he-camel that he sold; and ↓ رِجَعٌ, which is app. an inf. n., signifies the selling males and purchasing females: (TA:) or مَالًا ↓ ارتجع signifies he sold the aged and the younglings of his came's, and purchased such as were in a state of youthful vigour: or, as some say, he sold the males, and purchased females: (Lh:) or ↓ اِرْتِجَاعٌ signifies the selling a thing, and purchasing in its place what one imagines to be more youthful, and better: (Lh in another place:) regard is bad, therein, to the meaning of a return, virtual, or understood, though not real: (Er-Rلghib:) also اـِبِلًا ↓ ارجع he sold old and weak camels, and purchased such as were in a state of youthful vigour: or he sold male camels, and purchased females: (TA:) and اـِبِلًا ↓ ارتجع بِاـِبِلِهِ he took camels in exchange for his camels: or, as some say, ↓ اِرْتِجَاعٌ signifies the taking one in the place, and with the price, of two. (Mgh.) ― -b8- رَجَعَ العَلَفُ فِى الدَّابَّةِ (tropical:) The fodder, or food, produced an effect, or showed its effect, upon the beast. (K, * TA.) And رَجَعَ كَلَامِى فِيهِ (tropical:) My speech produced a beneficial effect upon him. (K, * TA.)

رجّعهُ
2 رجّعهُ ذ , inf. n. تَرْجِيعٌ, He, or it, made, or caused, him, or it, to return, go back, come back, or revert, again and again, or time after time; sent back, turned back, or returned, him, or it, again and again, or time after time; made, or caused, him, or it, to go, or move, repeatedly to and fro; so to go and come; to reciprocate: he repeated it; iterated it; or rather reiterated it: he reproduced it: he renewed it: syn. رَدَّدَهُ. (Mgh.) [All these significations are well known, as pertaining to the two verbs here mentioned, and of frequent occurrence in classical and postclassical writings: and hence several phrases here following.] ― -b2- See 1, last quarter of the paragraph, in five places. ― -b3- Hence, (Mgh,) التَّرْجِيعُ فِى الأَذَانِ, (S, Mgh, K,) because the two professions of the faith [for which see the word أَذَانٌ] are uttered in the اذان [or call to prayer] in a low voice [and then repeated in a high voice]; (Mgh;) [for] this phrase means (tropical:) The repeating the two professions of the faith in a raised, or loud, voice, after uttering them in a low, or faint, voice; (Sgh, K, TA;) or the lowering of the voice in the اذان in uttering the two professions of the faith, and then raising it in uttering them: (KT:) or رجّع فِى أَذَانِهِ signifies he uttered the two professions of the faith in his اذان once to repeat them. (Msb: [but this is a strange explanation; and probably corrupted by a copyist: it seems that, instead of “ to repeat them, ” we should read “ and repeated them. ”]) ― -b4- [Hence also,] التَّرْجِيعُ, (K, TA,) or تَرْجِيعُ الصَّوْتِ, (S,) (assumed tropical:) [The act of quavering, or trilling; rapidly repeating many times one very short note, or each note of a piece; a general characteristic of Arabian chanting and singing and piping, and often continued throughout the whole performance;] the reiterating (تَرْدِيد) of the voice in the throat, or fauces, (S, K, TA,) like [as is done in] chanting, (S,) or which is practised in reading or reciting, or singing, or piping, or other performances, of such as are accompanied with quavering, or trilling: (TA:) or, as some say, the mutual approximation of the various kinds of movements in the voice: 'Abd-Allah Ibn-Mughaffal, in his ترجيع, by the prolonging of the voice, in reading, or reciting, imitated the like of آا آا آا. (TA.) You say also, رجّع الحَمَامُ فِى غِنَائِهِ (assumed tropical:) [The pigeons quavered in their singing, or cooing]; as also ↓ استرجع. (TA.) And رجّع البَعِيرُ فِى شِقْشِقَتِهِ (assumed tropical:) The camel brayed, or reiterated his voice, in his شقشقة [or bursa faucium]. (TA.) And رجّعت النَّاقَةُ فِى حَنِينِهَا (assumed tropical:) The she-camel interrupted her yearning cry to, or for, her young one [and then, app., quickly repeated it, and did so again and again]. (TA.) And رجّعت القَوْسُ (assumed tropical:) The bow made a sound [by the vibration of its string; because the sound so made is a repeated sound]. (AHn.) ― -b5- See also 4. ― -b6- And see 10.

راجع
3 راجع ذ He (a man) returned to good or to evil. (TA.) [See also 6.] ― -b2- راجعت النَّاقَةُ, (K,) inf. n. رِجَاعٌ, (TA,) The she-camel returned, or reverted, from one kind of pace, which she had been going, to another pace. (K, * TA.) ― -b3- راجعهُ (assumed tropical:) It returned to him: said of pain [&c.]. (TA in art. عد.) ― -b4- راجع امْرَأَتَهُ (tropical:) [He returned to his wife, or restored her to himself, or took her back by marriage or to the marriage-state, after having divorced her; (see also 6;)]; (S;) and ↓ ارتجعها signifies the same. (TA.) ― -b5- [See also a verse cited voce رَدَادٌ; whence it seems that راجع also signifies He restored, or brought back, anything.] ― -b6- راجعهُ signifies also He endeavoured to turn him [from, or to, a thing]; syn. رَاوَدَهُ, and رَادَّهُ. (L in art. رود.) ― -b7- راجعهُ الكَلَامَ, (S and K in this art., and A and Mgh and Msb in art. حور,) and فِى الكَلَامِ, (Bd in xviii. 32,) and simply رَاجعهُ, (Msb in this art., and Jel. in lviii. l,) inf. n. مُرَاجَعَةٌ (S, TA) and رِجَاعٌ, (TA,) (assumed tropical:) He returned him answer for answer, or answers for answers; held a dialogue, or colloquy, or conference, or a disputation, or debate, with him; bandied words with him; syn. حَاوَرَهُ, (A and Mgh and Msb in art. حور, and Bd in xviii. 32,) [i. e.] حَاوَرَهُ الكَلَامَ; (TA;) or عَاوَدَهُ; (S and Msb and K in this art.;) or جَادَلَهُ. (Jel in lviii. 1.) And راجعهُ, or راجعهُ القَوْلَ, (assumed tropical:) He disputed with him, rebutting, or rejecting, or repudiating, in reply to him, what he said; he bandied words with him; syn. رَادَّهُ القَوْلَ. (A in art. رد.) You say, راجعهُ فِى مُهِمَّاتِهِ He held a colloquy, or conference, or a disputation, or debate, with him respecting his affairs of difficulty; syn. حَاوَرَهُ. (TA.) [And راجعهُ فِى كَذَا He addressed him repeatedly, or time after time, respecting such a thing.] And رَاجَعُوا عُقُولَهُمْ [They consulted their understandings, or minds; as though they held a colloquy, or conference, or a disputation, or debate, therewith]. (Bd in xxi. 65.) [راجع often signifies He consulted, or referred to, a person, a book, a passage in a book, &c.]

ارجعت النَّاقَةُ
4 ارجعت النَّاقَةُ ذ (assumed tropical:) [The she-camel returned to her former condition, either of leanness or fatness:] (assumed tropical:) the she-camel became lean [after having been fat]: and (assumed tropical:) became in good condition after leanness: (Ks, T, TA:) or ارجعت الاـِبِلُ (assumed tropical:) the camels became lean and then became fat; (S, O, K;) so says Ks. (S.) You say also, الشَّيْخُ يَمْرَضُ يُوْمَيْنِ فَلَا يُرْجِعُ شَهْرًا (assumed tropical:) i. e. [The old man is sick two days, and] does not return to a healthy state of body, and to strength, in a month. (K, TA: [in the CK, erroneously, فلا يُرْجَعُ.]) And [in like manner] اِنْتَقَصَ الفَرَسُ ثُمَّ ↓ تَرَاجَعَ (assumed tropical:) [The horse wasted, and then gradually returned to his former condition]. (TA.) -A2- ارجعهُ: see رَجَعَهُ, first signification. ― -b2- ارجعهُ نَاقَتَهُ He gave him [back] his she-camel in order that he might return upon her, he [the latter] having sold her to him. (Lh.) ― -b3- ارجع اـِبِلًا: see 1, near the end of the paragraph. ― -b4- ارجع اللّٰهُ بَيْعَتَهُ (tropical:) God made his sale to be productive of gain, or profit. (S, K.) ― -b5- ارجع اللّٰهُ هَمَّهُ سُرُورًا (assumed tropical:) God converted his grief, or disquietude of mind, into happiness or joy; and Sb mentions ↓ رَجَّعَهُ [in this sense]. (TA.) ― -b6- ارجع also signifies He extended, or stretched out, his arm, or hand, backwards, to reach, or take hold of, a thing. (S, K.) [In this case, يَدَهُ seems to be understood: for] you say [also], ارجع الرَّجُلُ يَدَيْهِ The man put his arms, or hands, backwards in order to reach, or take hold of, a thing. (Lh.) And ارجع يَدَهُ اـِلَى سَيْفِهِ لِيَسْتَلَّهُ He extended, or stretched out, his arm, or hand, to his sword, to draw it: or اـِلَى كِنَانَتِهِ لِيَأْخُذَ سَهْمًا to his quiver, to take an arrow. (TA.) ― -b7- Also (tropical:) He ejected excrement, or ordure; said of a man. (S, K.) [See رَجِيعٌ.] -A3- See also 10.

ترجّع فِى صَدْرِى كَذَا
5 ترجّع فِى صَدْرِى كَذَا ذ (tropical:) Such a thing became agitated to and fro in my mind, or bosom; syn. تَرَدَّدَ. (TA.) -A2- ترجّع نَاقَةً: see 1; in the last quarter of the paragraph.

تَرَاجَعَا
6 تَرَاجَعَا ذ (tropical:) They two (a man and his divorced wife) returned to each other by marriage; (Bd in ii. 230;) or returned together to the marriagestate. (Jel ibid.) ― -b2- تراجع الشَّىْءُ اـِلَى خَلْفٍ [The thing went backward or back, receded, retrograded, retired, retreated, or reverted, by degrees, gradually, by little and little, or part after part: and تراجع alone, He, or it, returned by degrees: the form of the verb denoting a gradual continuation, as in تَسَاقَطَ, and تَزَايَدَ, and تَنَاقَصَ, &c.]. (S.) تراجع and تَرَادَّ and تَرَدَّدَ are syn. (M and L in art. رد.) You say, تراجعوا فِى مَسِيرٍ They returned, retired, or retreated, by degrees, or by little and little, in a journey, or march; syn. تَرَادُّوا. (TA in art. ثبجر.) And تَفَرَّقُوا فِى أَوَّلِ النَّهَارِ ثُمَّ تَرَاجَعُوا مَعَ اللَّيْلِ i. e. [They separated, or dispersed themselves, in the first part of day; then] they returned, [one after an every one to his place of abode. (TA.) ― -b3- تَرَاجَعَتْ أَحْوَالُ فُلَانٍ (tropical:) [The circumstances of such a one gradually reverted to their former condition; meaning either a better condition, agreeably with an ex. mentioned above, see 4; or, as is most commonly the case, a worse condition; i. e. retrograded; or gradually went back to a worse state; contr. of advanced, or improved]: (TA:) [whence the saying,] زَالَتْ دَوْلَتُهُمْ وَأَخَذَ أَمْرُهُمْ يَتَرَاجَعُ (assumed tropical:) [Their good fortune ceased, and their affairs began to retrograde, or gradually go back to a worse state]. (A in art. ركد.) And تَرَاجَعَ الجُرْحُ اـِلّى البُرْءِ (assumed tropical:) [The wound gradually recovered]. (Msb in art. دمل.) -A2- تَرَاجَعَا بَيْنَهُمَا They two (copartners) made claims for restitution, each upon the other. (IAth, TA in art. خلط.) [See this more fully explained, and illustrated, voce خَلِيطٌ.] ― -b2- تراجعوا الكَلَامَ, (Msb and K in art. حور,) and فِى الكَلَامِ, (Bd in lviii. 1,) and simply تراجعوا, (Jel in lviii. 1,) (assumed tropical:) They returned one another answer for answer, or answers for answers; held a dialogue, or colloquy, or conference, or a disputation, or debate, one with another; bandied words, one with another; syn. تَحَاوَرُوا. (Bd, Jel, Msb, K, in the places mentioned above.)

ارتجع عَلَى الغَرِيمِ
8 ارتجع عَلَى الغَرِيمِ ذ , and المُتَّهَمِ: see رَجَعَ, with which it is syn. (TA.) -A2- ارتجعهُ i. q. رَدَّهُ, like رَجَعَهُ, q. v. (TA.) So in the phrase, ارتجعت المَرْأَةُ جِلْبَابَهَا The woman put back her جلباب [q. v.] upon her face, and covered herself with it. (TA.) ― -b2- ارتجع الهِبَةَ: see رَجَعَ فِى هِبَتِهِ. ― -b3- ارتجع امْرَأَتَهُ: see 3. ― -b4- ↓ بَاغَ اـِبِلَهُ فَارْتَجَعَ مِنْهَا رِجْعَةً صَالِحَةً He sold his camels, and obtained by the expenditure of their price a good return, or profit. (S, K.) ― -b5- ارتجع نَاقَةً, and the like: see 1, near the end of the paragraph, in five places. ― -b6- ارتجع اـِبِلًا also signifies He (and Arab of the desert) purchased camels [app. in exchange for others] not of his own people's breeding nor bearing their marks. (TA.)

استرجع الهِبَةَ
10 استرجع الهِبَةَ ذ , and استرجع مِنْهُ الشَّىْءَ: see رَجَعَ فِى هِبَتِهِ, and the sentence next following it. ― -b2- طَعَامٌ يُسْتَرْجَعُ عَنْهُ (assumed tropical:) Food, both of beasts and of men, from which profit, or advantage, [or a good return (رِجْعَة),] is obtained; which is found to be wholesome, or approved in its result; and from eating which one becomes fat. (TA.) -A2- استرجع الحَمَامُ: see 2, near the end of the paragraph. ― -b2- استرجع also signifies (tropical:) He said, on the occasion of an affliction, or a misfortune, [using the words of the Kur ii. 151,] اـِنَّا لِلّٰهِ وَاـِنَّا اـِلَيْهِ رَاجِعُونَ, (S, K,) meaning Verily to God we belong as his property and his servants, so that He may do with us what He pleaseth, and verily unto Him we return in the ultimate state of existence, and He will recompense us; (Jel;) as also ↓ رجّع, (S, * K,) inf. n. تَرْجِيعٌ; (S; [accord. to the TA, only the former verb is mentioned in this sense by J; but I find the latter also in two copies of the S;]) and ↓ ارجع. (K.)

رَجْعٌ
رَجْعٌ ذ ; originally an inf. n.: [see رَجَعَ and رَجَعَهُ:] ― -b2- and see رَجْعَةٌ, in two places. ― -b3- (tropical:) Rain: so in the Kur [lxxxvi. 11], وَالسَّمَآءِ ذَاتِ الرَّجْعِ [by the heaven that hath rain]: (S, Bd:) because God returns it time after time: or because the clouds raise the water from the seas and then return it to the earth; and if so, by اسماء may be meant the clouds: (Bd:) or rain after rain; (K;) because it returns time after time; or because it is repeated, and returns, every year: (TA:) or the said words of the Kur mean by the heaven that returns in every revolution to the place whence it moved. (Bd.) ― -b4- (assumed tropical:) Hail; because it gives back the water that it takes. (TA.) ― -b5- Accord. to El-Asadee, as recorded by AHeyth, (assumed tropical:) Thunder. (Az.) ― -b6- Accord. to some, in the passage of the Kur cited above, (S, TA,) (assumed tropical:) Profit, benefit, advantage, or good return. (S, K, TA.) You say, لَيْسَ لِى مِنْ فُلَانٍ رَجْعٌ (assumed tropical:) There is no profit to me from such a one. (TA.) And مَا هُوَ اـِلَّا سَجْعٌ لَيْسَ تَحْتَهُ رَجْعٌ (assumed tropical:) [It is nothing but rhyming prose, beneath which is to be found no profit]. (TA.) [See also رِجْعَةٌ.] ― -b7- Accord. to Ks, in the ex. cited above from the Kur, (TA,) (assumed tropical:) The place that retains water: (K, TA:) pl. رُجْعَانٌ. (TA.) ― -b8- (assumed tropical:) A pool of water left by a torrent; (S, K;) because of the rain that is in it; or because of its fluctuating to and fro in its place; (Er-Rلghib;) as also ↓ رَجِيعٌ, and ↓ رَاجِعَةٌ: (K:) pl. as above: (S:) or (assumed tropical:) a place in which the torrent has extended itself, (اِمْتَدَّ, accord. to Lth and the O and K,) or in which it has returned, or reverted, (اِرْتَدَّ, accord. to AHn,) and then passed through: (Lth, AHn, O, K:) pl. رُجْعَانٌ and رِجْعَانٌ and رِجَاعٌ; (K;) or this last, accord. to some, is a sing., having the signification next preceding the last here mentioned, and is found prefixed to its syn., namely غَدِير, to show that it is used in this sense, and is qualified by a sing. epithet, namely رَائِع; but some say that it is thus qualified becanse it has a form which is that of a sing. noun: (TA:) or رَجْعٌ signifies (assumed tropical:) water, (AO, K,) in general; (K;) and a sword is likened to it, to denote its whiteness: (AO, S: [but accord. to the latter, in this case it signifies “ a pool of water left by a torrent ”:]) and also (assumed tropical:) a tract of ground, or land, in which the torrent has extended itself: (K:) but this, it should be observed, is a repetition of the saying of Lth mentioned above: (TA:) and (assumed tropical:) the part that is above a تَلْعَة [q. v.]; (K, TA;) the upper, or highest, part thereof, before its water collects together: (TA:) pl. رُجْعَانٌ. (K.) ― -b9- (assumed tropical:) The herbage of the [season, or rain, called] رَبِيع; (K;) [because it returns year after year;] as also ↓ رَجِيعٌ. (TA.) ― -b10- (assumed tropical:) The [membrane called] غِرةس which is in the belly of the woman, and which comes forth upon, or over, the head of the child. (TA.) ― -b11- See also رَجِيعٌ, in three places, in the latter part of the paragraph. ― -b12- سَيْفٌ نَجِيحُ الرَّجْعِ, and ↓ الرَّجِيعِ, A sword which penetrates into the thing that is struck with it [so that it is quickly drawn back]. (TA.) ― -b13- رَجْعُ الكَتِفِ: see مَرْجِعٌ.

رِجْعُ سَفَرٍ
رِجْعُ سَفَرٍ ذ : see رَجِيعُ سَفَرٍ.

رُجَعٌ
رُجَعٌ ذ : see رِجْعَةٌ.

رِجَعٌ
رِجَعٌ ذ : see رَجَعَ نَاقَةً: and see رِجْعَةٌ.

رَجْعَةٌ
رَجْعَةٌ ذ inf. n. of un. of 1; A return; a single act of returning, of going back, coming back, or reverting: (TA:) [and] i. q. رُجُوعٌ, i. e. the act of returning, &c. (Msb.) ― -b2- The returning to the present state of existence (S, Msb, K) after death. (S, K.) So in the phrase, فُلَانٌ يُؤْمِنُ بِالرَّجْعَةِ [Such a one believes in the returning to the present state of existence after death]. (S, Msb, K. *) This was a tenet of some of the Arabs in the Time of Ignorance, and of a sect of Muslim innovators, and of a sect of the رَافِضَة, who say that 'Alee the son of Aboo-Tلlib is concealing himself in the clouds, to come forth when he shall be summoned to do so. (L.) ― -b3- The returning, or homeward course, of a military expedition; opposed to بَدْأَةٌ, q. v. (T and Mgh in art. بدأ.) ― -b4- The return of a party of warriors to war after their having come back from an expedition. (TA.) ― -b5- Also, and ↓ رِجْعَةٌ, (S, A, Nh, Mgh, Msb, K,) but the former is the more chaste, (S, Msb, TA,) though the latter is mentioned before the former in the K, (TA,) (tropical:) A man's returning to his wife, or restoring her to himself, or taking her back by marriage or to the marriage-state, after having divorced her; (IF, Msb;) the returning of the divorcer to the divorced woman: (K:) or the taking back to marriage a woman who has been divorced, but not by an absolutely-separating sentence, without a new contract. (Nh.) You say, لَهُ عَلَى امْرَأَتِهِ رَجْعَةٌ and ↓ رِجْعَةٌ (tropical:) [He has a right of returning to, or taking back, his wife after having divorced her]: (S, Mgh:) and يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ عَلَى زَوْجَتِهِ (tropical:) [He possesses the right of returning &c.]: (Msb:) and طَلَّقَ فُلَانٌ فُلَانَةَ طَلَاقًا يَمْلِكُ فِيهِ الرَّجْعَةَ (tropical:) [Such a man divorced such a woman by a divorce in which he possessed the right of returning &c.]. (TA.) ― -b6- Also the former, (S, Msb, TA,) and ↓ رِجْعَةٌ likewise, (Msb,) and ↓ رُجْعَةٌ (K) and ↓ رُجْعَى [which is originally an inf. n.] and ↓ رُجْعَانٌ [which is also originally an inf. n.] and ↓ مَرْجُوعٌ (S, K) and ↓ مَرْجُوعَةٌ and ↓ رَجُوعَةٌ and ↓ رَجْعٌ, (K,) the last of these is allowable, (TA,) [being an inf. n. used in the sense of a pass. part. n.,] (tropical:) The reply, or answer, of an epistle. (S, Msb, * K, TA.) You say, هَلْ جَآءَ رَجْعَةُ كِتَابِكَ (S, TA) and ↓ رُجْعَانُهُ (TA) (tropical:) Hath the reply, or answer, of thine epistle come:? (S, TA:) and ↓ أَرْسَلتُ اـِلَيْكَ فَمَا جَآءَنِى رُجْعَى رِسَالَتِى (tropical:) I sent to thee, and the reply, or answer, of my epistle came not to me; i. e. ↓ مَرْجُوعُهَا: (S, K, * TA:) and فُلَانٍ عَلَيْكَ ↓ مَا كَانَ مِنْ مَرْجُوعِ (tropical:) What was [the purport] of the reply, or answer, of such a one to thee? (S, TA.) And [in like manner] الرِّشْق ↓ رَجْعُ signifies (assumed tropical:) What is returned against, or in opposition to, [or in reply to,] the simultaneous discharge of a number of arrows in a particular direction. (TA.) ― -b7- See also رِجْعَةٌ.

رُجْعَةٌ
رُجْعَةٌ ذ : see رَجْعَةٌ, in the latter half of the paragraph.

رِجْعَةٌ
رِجْعَةٌ ذ : see رَجْعَةٌ, in three places. ― -b2- A return, or profit, obtained by the expenditure of the price of camels sold: see an ex. above, voce اِرْتَجَعَ: (S, K:) or camels taken in exchange for other camels: or one that is taken in the place, and with the price, of two: (Mgh:) also the young, or younglings, of camels, which are purchased from the market with the price of others, or taken from the market in exchange for others: (K:) or, as Khلlid says, the [return obtained by] bringing bad camels into the market and taking back good ones: or, as some say, the [return obtained by] bringing in males and taking back females: (TA:) [the words which I have here twice inserted in brackets are perhaps not necessary to complete the sense intended, as will be seen at the close of this sentence; but they seem to be required in the opinion of SM, for he has immediately added the further explanation which here next follows, and which is also, but less fully, given by J, immediately after the first explanation in this paragraph:] and رِجْعَةٌ has a similar meaning in relation to the poor-rates; being applied to camels taken by the collector of the poor-rates older or younger than those which their owner is bound to give: (S, * TA:) and camels which are purchased by the Arabs of the desert, [app. in exchange-for others,] not of their own breeding nor bearing their marks; as also ↓ رَجْعَةٌ: (TA, [see 8:]) IB says that the pl. of رِجْعَةٌ is ↓ رُجَعٌ; and that it was said to a tribe of the Arabs, “ By what means have your beasts become many? ” and they answered, أَوْصَانَا أَبُونَا بِالنُّجَعِ وَالرُّجَعِ: but Th says, ↓ بالنِّجَعِ والرِّجَعِ: [both are probably correct; for it seems that the original forms are النُّجَع and الرِّجَع; and that, in one case, the latter is assimilated to the former; in the other, accord. to a usage less common, the former to the latter:] accord. to Th, the meaning is, [Our father charged us with the seekings after herbage in the places thereof, and] the selling the old and weak beasts and purchasing others in a state of youthful vigour: or, accord. to another explanation, the meaning is, the selling males and purchasing females: thus explained, رِجَعٌ seems to be an inf. n. (TA. [See رَجَعَ نَاقَةً.]) [See also رَجِيعَ.] ― -b3- [(assumed tropical:) Any return, profit, or gain, accruing from a thing, or obtained by the sale or exchange thereof; as also ↓ مَرْجُوعٌ; and رَجْعٌ, q. v.] You say, جَآءَتْ رِجْعَةُ الضِّيَاعِ (assumed tropical:) The return, or increase, accruing to the owner of the lands came, or arrived. (Lh.) And جَآءَ فُلَانٌ بِرِجْعَةٍ حَسَنَةٍ (assumed tropical:) Such a one brought a good thing which he had purchased in the place of a bad thing; or in the place of a thing that was inferior to it. (TA.) And ↓ هٰذَا مَتَاعٌ لَهُ مَرْجُوعٌ (assumed tropical:) This is a commodity for which there will be a return, or profit, or gain. (S, * TA) And ↓ دَابَّةٌ لَهَا مَرْجُوعٌ (assumed tropical:) A beast that may be sold after having been used. (El-Isbahلnee.) And ↓ لَيْسَ لِهٰذَا البَيْعِ مَرْجُوعٌ (tropical:) There is not, or will not be, any return, or profit, or gain, for this sale. (TA.) ― -b4- (assumed tropical:) An argument, or allegation, by which one rebuts in a litigation, or dispute; a proof; an evidence. (Ibn-'Abbلd.)

رُجْعَى
رُجْعَى ذ : see رَجْعَةٌ, in the latter half of the paragraph, in two places.

طَلَاقٌ رَجْعِىٌّ
طَلَاقٌ رَجْعِىٌّ ذ , and رِجْعِىٌّ, (assumed tropical:) A divorce in which one reserves to himself the right of returning to his wife, or restoring her to himself, or taking her back to the marriage-state. (Mgh, * Msb.) ― -b2- رَجْعِىٌّ applied to a beast: see رَجِيعُ سَفَرٍ.

رَجْعِيَّةٌ
رَجْعِيَّةٌ ذ : see رَجِيعَةٌ.

رُجْعَانٌ
رُجْعَانٌ ذ : see رَجْعَةٌ, in the latter half of the paragraph, in two places.

رِجَاعٌ
رِجَاعٌ ذ The nose-rein of a camel: (IDrd, K:) or the part thereof which falls upon the nose of the camel: pl. [of pauc.] أَرْجِعَةٌ and [of mult.] رُجُعٌ: (K:) from رَجَعَ in the phrase رَجَعَ فُلَانٌ عَلَى أَنْفِ بَعِيرِهِ [q. v.]. (IDrd.) ― -b2- It is also an inf. n.: see 1, in the middle of the paragraph.

رَجِيعٌ
رَجِيعٌ ذ . [Made, or caused, to return, go back, come back, or revert; sent back, turned back, or returned: repeated: rebutted, rejected, or repudiated, in reply, or replication: like ↓ مَرْجُوعٌ: and used in all these senses; as will be seen from what follows: and also, like ↓ مُرَجَّعٌ,] made, or caused, to return, go back, come back, or revert, again and again, or time after time; sent back, turned back, or returned, again and again, or time after time; made, or caused, to go, or move, repeatedly to and fro; so to go and come; to reciprocate: reiterated: reproduced: renewed: syn. مُرَدَّدٌ: [in the CK مَرْدُودٌ:] applied to anything: (S, K:) or to anything that is said or done: (Msb, TA:) because meaning ↓ مَرْجُوعٌ, i. e. مَرْدُودٌ: (S, Msb, TA:) or, applied to speech, (assumed tropical:) returned to its author; or repeated to him; or rebutted, rejected, or repudiated, in reply to him; syn. مَرْدُودٌ اـِلَى صَاحِبِهِ: (Lth, K:) or, so applied, (tropical:) repeated: (A, TA:) or, so applied, (assumed tropical:) reiterated: (Er-Rلghib, TA:) or, so applied, (assumed tropical:) disapproved, or disliked. (TA.) You say, اـِيَّاكَ وَالرَّجِيعَ مِنَ القَوْلِ (tropical:) Avoid thou the saying that is repeated; (A, TA;) [or rebutted, &c.;] or disapproved. (TA.) ― -b2- Applied to a beast, (S, TA,) and [particularly] to a camel, (K,) it signifies Made to return from journey to journey: (S, TA:) and also means (assumed tropical:) fatigued, or jaded, (S, K,) by journeying: (K:) fem. with رُجُعٌ (S, K:) or (tropical:) lean, or emaciated: (Er-Rلghib, K:) in the K is here added, or which thou hast made to return from a journey, meaning from journey to journey; but this is identical with the first explanation of the word applied to a beast: (TA:) pl. رُجُعٌ; (K;) or [app. of the fem., agreeably with analogy, and as seems to be indicated by J,] رَجَائِعُ. (S.) رَجِيعُ سَفَرٍ and سَفَرٍ ↓ رِجْعُ [in like manner] signify Made to return repeatedly, or several times, in journeying; applied to a she-camel: (K:) and the former signifies, applied to a beast, and [particularly] to a camel, a he-camel, (بَعِير,) which one makes to return again and again, or time after time, or to come and go repeatedly, in journeying, and drags along: (TA:) both also mean (tropical:) lean, or emaciated: and are in like manner applied to a man: (Er-Rلghib, TA:) and ↓ رَجْعِىٌّ and ↓ مَرْجَعَانِىٌّ, also, but the latter is vulgar, (assumed tropical:) lean, or emaciated, by journeying; applied to a beast. (TA.) You say also سَفْرٌ رَجِيعٌ Travellers returning from a journey. (TA.) And سَفَرٌ رَجِيعٌ A journey in which are repeated returnings. (IAar.) ― -b3- Any food returned to the fire [to be heated again], having became cold: (K:) [and particularly] roasted meat heated a second time. (As.) ― -b4- A rope, or cord, undone, and then twisted a second time: (L, K:) and, as some say, anything done a second time. (L.) ― -b5- (assumed tropical:) Writing retraced with the pen, in order that it may became more plain: (KL:) and ↓ مَرْجُوعٌ [signifies the same: and also] (assumed tropical:) tattooing repeated and renewed; (EM p. 108;) tattooing of which the blackness has been restored: (TA:) pl. of the latter مَرَاجِيعُ. (TA, and EM ubi suprà.) ― -b6- (tropical:) Dung, ordure, or excrement, of a solid-hoofed animal; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ رَجْعٌ; (K;) and of a man; (S, Mgh, Msb, K;) as also ↓ the latter word; (TA;) and of a beast of prey; as also ↓ the latter: (S, TA:) because it returns from its first state, (Mgh, Msb, TA,) after having been food or fodder &c.; (TA;) having the meaning of an act. part. n., (Er-Rلghib, Msb,) or, it may be, of a pass. part. n. (Er-Rلghib.) ― -b7- (tropical:) The cud which is ruminated by camels and the like: (S, * K:) because it returns to be eaten. (TA.) So in the saying of El-Aashà,
وَفَلَاةٍ كَأَنَّهَا ظَهْرُ تُرْسٍ
لَيْسَ اـِلَّا الرَّجِيعَ فِيهَا عَلَاقُ
i. e. [Many a desert, or waterless desert, as though it were the back of a shield,] in which there is not found by the camels anything to serve for the support of life except the cud. (S.) ― -b8- (assumed tropical:) Sweat: (K:) because, having been water, it returns as sweat. (TA.) ― -b9- See also رَجْعٌ, in three places. ― -b10- Also (assumed tropical:) The [part called] فَأْس of a bit: (Ibn-' Abbلd, K:) [because of its returning motion.] ― -b11- And (assumed tropical:) Niggardly, tenacious, or avaricious; syn. بَخِيلٌ [in the CK and a MS. copy of the K, نَخِيل]. (Ibn-' Abbلd, K, TA.)

رَجُوعَةٌ
رَجُوعَةٌ ذ : see رَجْعَةٌ, in the latter half of the paragraph.

رَجِيعَةٌ
رَجِيعَةٌ ذ A she-camel that is purchased with the price of another she-camel; as also ↓ رَاجِعَةٌ: (S:) or a female that is purchased with the price of a male. (' Alee Ibn-Hamzeh.) [See also رِجْعَةٌ: and see رَجِيعٌ, of which it is originally the fem.] Accord. to ISk, ↓ رَجْعِيَّةٌ signifies A camel which one has purchased from men who have brought him from another place for sale; which is not of the district in which he is: [but this appears to be a mistranscription, for رَجِيعَةٌ; for he adds,] the pl. is رَجَائِعُ. (TA.)

رَجَّاعٌ
رَجَّاعٌ ذ (assumed tropical:) One who returns much, or often, unto God. (TA.)

رَاجِعٌ
رَاجِعٌ ذ [act. part. n. of 1. Hence the saying, اـِنَّا لِلّٰهِ وَاـِنَّا اـِلَيْهِ رَاجِعُونَ, explained above: see 10. ― -b2- Also, without ة,] (assumed tropical:) A woman who returns to her family in consequence of the death of her husband (Az, S, Msb, K) or in consequence of divorcement; (Az, Msb;) as also ↓ مُرَاجِعٌ: (Az, K:) or, accord. to some, (Msb,) she who is divorced [and sent back to her family] is termed مَرْدُودَةٌ. (S, Msb.) ― -b3- [In like manner without ة,] applied to a she-camel, and to a she-ass, it signifies (assumed tropical:) That raises her tail, and compresses her two sides (قُطْرَيْهَا), and casts forth her urine in repeated discharges, so that she is imagined to be pregnant, (S, K,) and then fails of fulfilling her [apparent] promise: (S:) or (assumed tropical:) that conceives, and then fails of fulfilling her promise; because she goes back from what is hoped of her: (TA:) or, applied to a she-camel, (assumed tropical:) that has appeared to have conceived, and is then found to be not pregnant: (As:) pl. رَوَاجِعُ. (S, TA.) [See also رَجَعَتْ.] ― -b4- (assumed tropical:) A sick man whose soul [or health] has returned to him after his being debilitated by disease: and (assumed tropical:) a man whose soul [or health] has returned to him after severe and constant illness. (TA.)

رَاجِعَةٌ
رَاجِعَةٌ ذ [originally fem. of رَاجِعٌ, q. v.]: see رَجِيعَةٌ: ― -b2- and see رَجْعٌ. ― -b3- Also, [app. from the returning of its water time after time,] (assumed tropical:) A water-course of a valley. (ISh, TA.) ― -b4- رَوَاجِعُ [is its pl., and] signifies Varying winds; because of their coming and going. (TA.) ― -b5- Hence also, رَوَاجِعُ الأَبْوَابِ [The leaves of doors]. (TA.)

أَرْجَعُ
أَرْجَعُ ذ (tropical:) More [and most] productive of return, or profitable. (TA.) You say, هٰذَا أَرْجَعُ فِى يَدى مِنْ هٰذَا (tropical:) This is more productive of return, or profitable, in my hand than this. (TA.)

مَرْجِعٌ
مَرْجِعٌ ذ an inf. n. of the intrans. verb رَجَعَ [q. v.]. (S, Msb, K, &c.) ― -b2- [Hence it signifies sometimes (assumed tropical:) Recourse. See مَنَابٌ, in art. نوب.] -A2- [A place to which a person, or thing, returns after going or moving therefrom; agreeably with analogy. See an ex. voce مَحْضَرٌ.] ― -b2- [Hence,] مَرْجِعُ الكَتِفِ (tropical:) The lower part of the shoulderblade, (S, K, TA,) next the arm-pit, [that on the left side being] in the region where the heart beats; (TA;) as also الكَتِفِ ↓ رَجْعُ: (S, K:) and مَرْجِعُ المِرْفَقِ (tropical:) [the place to which the elbow returns when, after it has been removed from its usual place, it is brought back thereto; which place in a beast is next the arm-pit: see فَرِيصٌ, in three places]: (TA:) pl. مَرَاجِعُ. (TA.) ― -b3- [مَرْجِعٌ also signifies (assumed tropical:) The place, or thing, to which a person, or thing, is referred, as his, or its, source: see مَنْصِبٌ. ― -b4- Also, (assumed tropical:) A state, or condition, to which a person, or thing, returns. ― -b5- And (assumed tropical:) The place, and the state, or condition, or result, to which a person, or thing, ultimately, or eventually, comes. A goal.] -A3- It is also an inf. n. of رَجَعَهُ. (K.)

مُرْجِعٌ
مُرْجِعٌ ذ , [without ة,] applied to a she-camel, (assumed tropical:) Becoming in good condition after leanness. (Ks, TA.) [See 4, of which it is the act. part. n.] ― -b2- هٰذَا مَتَاعٌ مُرْجِعٌ (assumed tropical:) This is a commodity for which there will be a return, or profit, or gain. (S, * TA.) ― -b3- سَفْرَةٌ مُرْجِعَةٌ (tropical:) A journey having a recompense, or reward, and a good issue or result. (K, TA.)

مُرَجَّعٌ
مُرَجَّعٌ ذ : see رَجِيعٌ; first sentence.

مَرْجَعَانِىٌّ
مَرْجَعَانِىٌّ ذ : see رَجِيعٌ, in the latter half of the paragraph.

مَرْجُوعٌ
مَرْجُوعٌ ذ [pass. part. n. of رَجَعَهُ]: see رَجِيعٌ, in three places: ― -b2- and رَجْعَةٌ, in the latter half of the paragraph, in three places: ― -b3- and رِجْعَةٌ, near the end of the paragraph, in four places.

مَرْجُوعَةٌ
مَرْجُوعَةٌ ذ : see رَجْعَةٌ, in the latter half of the paragraph.

مُرَاجِعٌ
مُرَاجِعٌ ذ : see رَاجِعٌ.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَجَعَ
رَجَعَ I ( n. ac. رُجْعَى 3ya ,  مَرْجِع 18 ,  مَرْجِعَة 18t ,  رُجُوْع 27 ,  رُجْعَاْن 35 ),
a.  Returned, went or came back.

b.  [ 'An ], Desisted from, left off.

c.  [ Fī ], Took back; retracted, revoked.

d.  [ Ila ], Had recourse to; traced or referred back to; had reference to; was reduced to.

e.  [ 'Ala ], Turned round upon.

f.  [ Bi &  'Ala ], Claimed the restitution of.

g.  see II (b) .

رَجَّعَ
رَجَّعَ II ,
a.  Made to return; returned, sent back; brought, fetched back.

b.  Returned, reverted to; repeated, reiterated.

c.  Restored, gave back.

d.  Reproduced, renewed; retraced.

e.  Bent, doubled up ( its legs ), stepped high ( horse ).

رَاْجَعَ
رَاْجَعَ III ,
a.  Returned to.

b.  Answered back, bandied words with; replied to.

c.  Revised, went over again; recapitulated.

d.  Referred to, consulted.

أَرْجَعَ
أَرْجَعَ IV ,
a.  Made to return; sent or brought back; gave back, restored to.

b.  Recovered, returned to his former state.

c.  Made to prosper.

d.  Stretched out behind ( hand ).

تَرَجَّعَ
تَرَجَّعَ V ,
a.  Bought with the price of another ( camel ).

b.  [ Fī ], Was pondered over in ( the mind ).

تَرَاْجَعَ
تَرَاْجَعَ VI ,
a.  Returned, came back; went back, receded, retired.

b.  Answered each other; disputed, bandied words together.

اِرْتَجَعَ
اِرْتَجَعَ VIII ,
a.  see V (a) .

b.  Turned, led, brought, took back.

c.  [ Fī ], Restored,   gave back to.

اِسْتَرْجَعَ
اِسْتَرْجَعَ X ,
a.  Reclaimed; took back again.

رَجْع
رَجْع 1 , ( pl. رِجَاْع 23 ,  رِجْعَاْن 34 ,  رُجْعَاْن 35 ),
a.  Answer, reply; echo.

b.  Channel, bed ( of a torrent ).

c.  Profit, good return.

d.  Continual rain; hail; thunder.

رَجْعَة
رَجْعَة 1t ,
a.  Return.

b.  Metempsychosis.

c.  Resurrection.

d.  Jubilee.

رِجْعَة
رِجْعَة 2t ,
a.  Profit, return.

b.  Allegation; argument.

رُجْعَة
رُجْعَة 3t ,
a.  see 1 (a) .

رُجْعَى
رُجْعَى 3ya ,
a.  Reply, answer.

مَرْجِع
مَرْجِع 18 , ( pl. مَرَاْجِعُ 44 ),
a.  Return.

b.  Place to which one returns: goal.

c.  Lower part of the shoulder-blade.

d.  Resource.

رِجَاْع
رِجَاْع 23 , ( pl. رُجُع 10 ,  أَرْجِعَة 15t ),
a.  Nose-rein.

رَجِيْع
رَجِيْع 25 , ( pl. رُجُع 10 ,  رَجَاْئِعُ 46 ),
a.  Returned; brought back.

b.  Renovated, restored.

c.  Warmed up ( food ).

d.  Camel wearied by journeying.

e.  Dung.

رَجُوْعَة
رَجُوْعَة 26t ,
a.  see 3ya .

رُجُوْع
رُجُوْع 27 ,
a.  Return.

رُجْعَاْن
رُجْعَاْن 35 ,
a.  see 3ya .

رَجڤعَ
N. P. رَجڤعَ I ,
a.  see 3ya .

أَرْجَعَ
N. Ag. أَرْجَعَ IV ,
a.  Profitable, useful, advantageous.

اِرْتَجَعَ
N. Ac. اِرْتَجَعَ VIII ,
a.  Return, conversion; repentance.

مُرَاجَعَة
مُرَاجَعَة
a.  Repetition, recapitulation.

##### Türkçe

**رَجَعَ**
**رَجَعَ** I (m. is. **رُجْعَى** 3ya, **مَرْجِع** 18, **مَرْجِعَة** 18t, **رُجُوْع** 27, **رُجْعَاْن** 35),
a. Döndü; geri gitti veya geri geldi.

b. [ **'An** ], Vazgeçti; bıraktı.

c. [ **Fī** ], Geri aldı; geri çekti, iptal etti.

d. [ **Ila** ], Başvurdu; geriye izini sürdü veya geriye atıfta bulundu; atfı oldu; indirgenmiş oldu.

e. [ **'Ala** ], Üzerine dönüp saldırdı.

f. [ **Bi** & **'Ala** ], İadesini talep etti.

g. II (b)’ye bak.

**رَجَّعَ**
**رَجَّعَ** II,
a. Döndürdü; geri döndürdü, geri gönderdi; geri getirdi, geri getirip aldı.

b. Döndü, geri döndü; tekrarladı, yineledi.

c. İade etti, geri verdi.

d. Yeniden üretti, yeniledi; yeniden izini sürdü.

e. Büktü, ikiye katladı (bacaklarını); yüksek adım attı (at).

**رَاْجَعَ**
**رَاْجَعَ** III,
a. -e döndü.

b. Karşılık verdi, söz atıştı; cevap verdi.

c. Gözden geçirdi, yeniden üzerinden geçti; özetledi.

d. Başvurdu, danıştı.

**أَرْجَعَ**
**أَرْجَعَ** IV,
a. Döndürdü; geri gönderdi veya geri getirdi; geri verdi, iade etti.

b. İyileşti, önceki hâline döndü.

c. Refaha erdirdi.

d. Arkaya doğru uzattı (eli).

**تَرَجَّعَ**
**تَرَجَّعَ** V,
a. Başkasının bedeliyle satın aldı (deve).

b. [ **Fī** ], (zihinde) üzerinde düşünüldü.

**تَرَاْجَعَ**
**تَرَاْجَعَ** VI,
a. Döndü, geri geldi; geri gitti, geriledi, çekildi.

b. Birbirlerine karşılık verdiler; tartıştılar, birlikte söz atıştılar.

**اِرْتَجَعَ**
**اِرْتَجَعَ** VIII,
a. V (a)’ya bak.

b. Döndürdü, sevk etti, geri getirdi, geri aldı.

c. [ **Fī** ], İade etti, geri verdi -e.

**اِسْتَرْجَعَ**
**اِسْتَرْجَعَ** X,
a. Geri istedi; yeniden geri aldı.

**رَجْع**
**رَجْع** 1, (ç. **رِجَاْع** 23, **رِجْعَاْن** 34, **رُجْعَاْن** 35),
a. Cevap, karşılık; yankı.

b. Kanal, yatak (selin).

c. Kâr, iyi getiri.

d. Sürekli yağmur; dolu; gök gürültüsü.

**رَجْعَة**
**رَجْعَة** 1t,
a. Dönüş.

b. Ruh göçü.

c. Diriliş.

d. Jübile.

**رِجْعَة**
**رِجْعَة** 2t,
a. Kâr, getiri.

b. İddia; delil.

**رُجْعَة**
**رُجْعَة** 3t,
a. 1 (a)’ya bak.

**رُجْعَى**
**رُجْعَى** 3ya,
a. Karşılık, cevap.

**مَرْجِع**
**مَرْجِع** 18, (ç. **مَرَاْجِعُ** 44),
a. Dönüş.

b. Dönülen yer: hedef.

c. Kürek kemiğinin alt kısmı.

d. Başvuru kaynağı.

**رِجَاْع**
**رِجَاْع** 23, (ç. **رُجُع** 10, **أَرْجِعَة** 15t),
a. Burun yuları.

**رَجِيْع**
**رَجِيْع** 25, (ç. **رُجُع** 10, **رَجَاْئِعُ** 46),
a. Döndürülmüş; geri getirilmiş.

b. Yenilenmiş, restore edilmiş.

c. Isıtılmış (yemek).

d. Yolculukla yorulmuş deve.

e. Dışkı.

**رَجُوْعَة**
**رَجُوْعَة** 26t,
a. 3ya’ya bak.

**رُجُوْع**
**رُجُوْع** 27,
a. Dönüş.

**رُجْعَاْن**
**رُجْعَاْن** 35,
a. 3ya’ya bak.

**رَجڤعَ**
Özel ad **رَجڤعَ** I,
a. 3ya’ya bak.

**أَرْجَعَ**
Etken isim **أَرْجَعَ** IV,
a. Kârlı, faydalı, avantajlı.

**اِرْتَجَعَ**
Mastar **اِرْتَجَعَ** VIII,
a. Dönüş, dönüşüm; tövbe.

**مُرَاجَعَة**
**مُرَاجَعَة**
a. Tekrar, özetleme.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رجع
رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم) - رَجْع - مَرْجِع - رُجْعَى - رَاجِع - رَاجِعُوْن - أَرْجَعَ - يُرْجِعُ، أُرْجِعَ - يُرْجَعُ - تَرَاجَعَ - يَتَرَاجَعُ
رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم) + كائن + إلى كائن أو مكان أو أمر: يعود إلى نقطة البدء: يحدد موقعاً أو موضعاً يعتبره الأصل أو حال الاستقرار، ثم يحدد موقعه الحالي، والذي يفترض أنه بعيد عن ذاك الموقع، ثم يتحرك متجهاً إلى الموقع الأصل أو المرجع
رَجَعَ - يَرْجِعُ + كائن + عن كائن أو مكان أو أمر: يعود إلى نقطة البدء قبل وصوله إلى الكائن أو الأمر: يرجع عن الموقع الجديد إلى الموقع السابق الأصلي: تبدأ حركة الرجع نحو الموقع الأصلي، قبل الدخول في الموقع الجديد الذي وصلت إليه الحركة، فهي " عنه " وليست منه
رَجَعَ - يَرْجِعُ + كائن + بـ شيء: يحمل أو يصحب معه أثناء رجعه شيئاَ، وهذا الشيء يبينه الاسم المجرور الذي يأتي بعد " حرف بـ
رَجْع - الرجع: على وزن " فـَعـْل " اسم فعل " رَجَعَ - يَرْجِعُ "ومن " رَجَعَ - يَرْجَعُ ": عملية " الرجوع " والإرجاع
مَرْجِع - مرجعكم: على وزن " مَفْعِل" مصدر ميمي من " رَجَعَ - يَرْجِعُ ": الرجوع المتكرر: وهو كذلك اسم مكان منه: المكان أو الموقع الذي " يُرجَع " أو " تُرْجَعُ " إليه الأمور أو الأشياء أو الكائنات: الأصل الذي تعود وترجع إليه، سواء كان ذلك بالمعنى المكاني للحركة، أو بالمعنى الفكري المعنوي: الرجوع إلى قاعدة أو أساس منطقي أو علمي
رُجْعَى - الرجعى: على وزن " فـُعـْلى: اسم فعل مبالغة من " رَجَعَ - يَرْجِعُ ": عملية " الرجوع الكبرى "
رَاجِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " رَجَعَ - يَرْجِعُ "
رَاجِعُون: جمع " راجِع "
أَرْجَعَ - يُرْجِعُ: على وزن " أفْعَل " من " رَجَعَ - يَرْجِعُ ": جعله " يَرْجِعُ "  وذلك بقوة أو تأثير من خارجه
أُرْجِعَ - يُرْجَعُ - يُرْجَعون: مبني للمجهول من " أرْجَعَ - يُرْجِعُ "
تَرَاجَعَ - يَتَرَاجَعُ - يتراجعا: على وزن " تفاعل " من " رَجَعَ - يَرْجِعُ ": يتبادل فعل " رَجَعَ - يَرْجِعُ " مع آخر بإرادة ذاتية: يقوم كائنان أو أكثر بالرجع (الرجوع) عن موقع أو موقف أو نية، بشكل متزامن مع الآخرين، بحيث يبدو الأمر كما لو كان كل منهم " يُرْجِع " الآخر عن موقعه أو موقفه
﴿فإن طلقها فلا جناح عليهما أن يتراجعا إن ظنا أن يقيما حدود الله﴾: يرجع كل منهما للآخر عما آل إليه وضعه، ليعودا كما كانا قبل ذلك
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العودة والرجوع إلى موقع الراحة والإقامة والأصل  بعد تركه مدة قصيرة، وهي:
آبَ - يَؤُوبُ (أَوَبَ - يَؤُوبُ)، عَادَ - يَعُوْدُ، ثَابَ - يَثِيْبُ (ثَابَتْ - تَثِيْبُ)، رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم)، فَاءَ - يَفِيءُ (اللازم)، رَاحَ - يَروْحُ
يفرق لفظاً
رَجَعَ - يَرْجِعُ (اللازم) + كائن + إلى كائن أو مكان أو أمر: يعود إلى نقطة البدء
رَجَعَ - يَرْجِعُ (المتعدي) + كائن + شيئاً أو كائناً + إلى كائن أو مكان: يؤثر على شيء أو كائن فيجعله " يرجع" ويعود من حيث أتى
رَجَعَ - يَرْجِعُ
يرجع عن : لعلهم يرجعون
بالعذاب	﴿ولنذيقنهم من العذاب الأدنى دون العذاب الأكبر لعلهم يرجِعون (21)﴾ السجدة ﴿وما نريهم من آية إلا هي أكبر من أختها وأخذناهم بالعذاب لعلهم يرجعون(48)﴾ الزخرف
بالحسنات والسيئات	﴿ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت أيدي الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون(41)﴾ الروم ﴿وقطعناهم في الأرض أمما منهم الصالحون ومنهم دون ذلك وبلوناهم بالحسنات والسيئات لعلهم يرجعون (168)﴾ الأعراف
بالكلمة	﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ الزخرف
بالآيات	﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون (27)﴾ الأحقاف ﴿وكذلك نفصل الآيات ولعلهم يرجعون (174)﴾ الأعراف
 	﴿وقالت طائفة من أهل الكتاب آمنوا بالذي أنزل على الذين آمنوا وجه النهار واكفروا آخره لعلهم يرجعون (72)﴾ آل عمران
الدخول البيت	﴿فإن لم تجدوا فيها أحدا فلا تدخلوها حتى يؤذن لكم وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا هو أزكى لكم والله بما تعملون عليم(28)﴾ النور
عن الذهاب إلى الحرب	﴿وإذ قالت طائفة منهم ياأهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا ويستأذن فريق منهم النبي يقولون إن بيوتنا عورة وما هي بعورة إن يريدون إلا فرارا(13)﴾ الأحزاب
يرجع إلى - يرجعون إلى
 ﴿وقال لفتيانه اجعلوا بضاعتهم في رحالهم لعلهم يعرفونها إذا انقلبوا إلى أهلهم لعلهم يرجعون (62)﴾ يوسف
 	﴿فجعلهم جذاذا إلا كبيرا لهم لعلهم إليه يرجعون (58)﴾ الأنبياء
 	﴿فلا يستطيعون توصية ولا إلى أهلهم يرجعون (50)﴾ يس ﴿ولو نشاء لمسخناهم على مكانتهم فما استطاعوا مضيا ولا يرجعون (67)﴾ يس
 	﴿وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون (95)﴾ الأنبياء ﴿ألم يروا كم أهلكنا قبلهم من القرون أنهم إليهم لا يرجعون (31)﴾ يس
أنفسهم	﴿فرجعوا إلى أنفسهم فقالوا إنكم أنتم الظالمون (64)﴾ الأنبياء ﴿فجعلهم جذاذا إلا كبيرا لهم لعلهم إليه يرجعون (58)﴾ الأنبياء
ربك	﴿ارجعي إلى ربك راضية مرضية (28)﴾ الفجر
ربك	﴿وقال الملك ائتوني به فلما جاءه الرسول قال ارجع إلى ربك فاسأله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن إن ربي بكيدهن عليم(50)﴾ يوسف
أبيهم	﴿فلما رجعوا إلى أبيهم قالوا ياأبانا منع منا الكيل فأرسل معنا أخانا نكتل وإنا له لحافظون(63)﴾ يوسف ﴿ارجعوا إلى أبيكم فقولوا ياأبانا إن ابنك سرق وما شهدنا إلا بما علمنا وما كنا للغيب حافظين(81)﴾ يوسف
القوم	﴿فرَجَعَ موسى إلى قومه غضبان أسفا قال ياقوم ألم يعدكم ربكم وعدا حسنا أفطال عليكم العهد أم أردتم أن يحل عليكم غضب من ربكم فأخلفتم موعدي(86)﴾ طه ﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين  (150)﴾ الأعراف
 	﴿قالوا لن نبرح عليه عاكفين حتى يرجع إلينا موسى (91)﴾ طه
 	﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا لن نؤمن لكم قد نبأنا الله من أخباركم وسيرى الله عملكم ورسوله ثم تردون إلى عالم الغيب والشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون(94)﴾ التوبة ﴿وما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلهم يحذرون (122)﴾ التوبة ﴿ارجع إليهم فلنأتينهم بجنود لا قبل لهم بها ولنخرجنهم منها أذلة وهم صاغرون (37)﴾ النمل
الناس	﴿يوسف أيها الصديق أفتنا في سبع بقرات سمان يأكلهن سبع عجاف وسبع سنبلات خضر وأخر يابسات لعلي أرجع إلى الناس لعلهم يعلمون(46)﴾ يوسف
مساكن	﴿لا تركضوا وارجعوا إلى ما أترفتم فيه ومساكنكم لعلكم تسألون (13)﴾ الأنبياء
المدينة	﴿يقولون لئن رجعنا إلى المدينة ليخرجن الأعز منها الأذل ولله العزة ولرسوله وللمؤمنين ولكن المنافقين لا يعلمون(8)﴾ المنافقون ﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتمتلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة
يرجع بـ
جواب الرسالة﴿اذهب بكتابي هذا فألقه إليهم ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون (28)﴾ النمل ﴿وإني مرسلة إليهم بهدية فناظرة بم يرجع المرسلون (35)﴾ النمل
راجع - راجعون
 ﴿الذين يظنون أنهم ملاقو ربهم وأنهم إليه راجعون (46)﴾ البقرة ﴿الذين إذا أصابتهم مصيبة قالوا إنا لله وإنا إليه راجعون (156)﴾ البقرة
 	﴿وتقطعوا أمرهم بينهم كل إلينا راجعون (93)﴾ الأنبياء
 	﴿والذين يؤتون ما آتوا وقلوبهم وجلة أنهم إلى ربهم راجعون (60)﴾ المؤمنون
رجع - شيئاً إلى - رجعك - رجعناك
 ﴿فإن رجعك الله إلى طائفة منهم فاستأذنوك للخروج فقل لن تخرجوا معي أبدا ولن تقاتلوا معي عدوا إنكم رضيتم بالقعود أول مرة فاقعدوا مع الخالفين(83)﴾ التوبة ﴿إذ تمشي أختك فتقول هل أدلكم على من يكفله فرجعناك إلى أمك كي تقر عينها ولا تحزن وقتلت نفسا فنجيناك من الغم وفتناك فتونا فلبثت سنين في أهل مدين ثم جئت على قدر ياموسى(40)﴾ طه
رجع - الرجع
 ﴿أئذا متنا وكنا ترابا ذلك رجع بعيد (3)﴾ ق ﴿إنه على رجعه لقادر (8)﴾ الطارق
 	﴿والسماء ذات الرجع (11)﴾ الطارق
مَرْجِع - مرجعكم
إلى الله مرجعكم - مرجعهم
 ﴿إلى الله مرجعكم وهو على كل شيء قدير (4)﴾ هود
 	﴿وإما نرينك بعض الذي نعدهم أو نتوفينك فإلينا مرجعهم ثم الله شهيد على ما يفعلون (46)﴾ يونس ﴿فاصبر إن وعد الله حق فإما نرينك بعض الذي نعدهم أو نتوفينك فإلينا يرجعون (77)﴾ غافر
1 - فينبئكم بما كنتم تعملون
الهدى﴿ياأيها الذين آمنوا عليكم أنفسكم لا يضركم من ضل إذا اهتديتم إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم تعملون(105)﴾ المائدة ﴿ولا تسبوا الذين يدعون من دون الله فيسبوا الله عدوا بغير علم كذلك زينا لكل أمة عملهم ثم إلى ربهم مرجعهم فينبئهم بما كانوا يعملون (108)﴾ الأنعام
الكفر	﴿ومن كفر فلا يحزنك كفره إلينا مرجعهم فننبئهم بما عملوا إن الله عليم بذات الصدور (23)﴾ لقمان ﴿إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضه لكم ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملون إنه عليم بذات الصدور(7)﴾ الزمر
وإن جاهداك لتشرك	﴿ووصينا الإنسان بوالديه حسنا وإن جاهداك لتشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون (8)﴾ العنكبوت ﴿وإن جاهداك على أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما وصاحبهما في الدنيا معروفا واتبع سبيل من أناب إلي ثم إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون (15)﴾ لقمان
متاع الحياة الدنيا	﴿وهو الذي يتوفاكم بالليل ويعلم ما جرحتم بالنهار ثم يبعثكم فيه ليقضى أجل مسمى ثم إليه مرجعكم ثم ينبئكم بما كنتم تعملون (60)﴾ الأنعام ﴿فلما أنجاهم إذا هم يبغون في الأرض بغير الحق ياأيها الناس إنما بغيكم على أنفسكم متاع الحياة الدنيا ثم إلينا مرجعكم فننبئكم بما كنتم تعملون(23)﴾ يونس
	﴿ألا إن لله ما في السماوات والأرض قد يعلم ما أنتم عليه ويوم يرجعون إليه فينبئهم بما عملوا والله بكل شيء عليم(64)﴾ النور
2 - فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون
قضايا الكتاب       الإيمان﴿وأنزلنا إليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الكتاب ومهيمنا عليه فاحكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم عما جاءك من الحق لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن ليبلوكم في ما آتاكم فاستبقوا الخيرات إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون (48)﴾ المائدة ﴿قل أغير الله أبغي ربا وهو رب كل شيء ولا تكسب كل نفس إلا عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون(164)﴾ الأنعام
 	﴿إذ قال الله ياعيسى إني متوفيك ورافعك إلي ومطهرك من الذين كفروا وجاعل الذين اتبعوك فوق الذين كفروا إلى يوم القيامة ثم إلي مرجعكم فأحكم بينكم فيما كنتم فيه تختلفون(55)﴾ آل عمران
3 - نذيقهم العذاب بما كانوا يكفرون
 ﴿متاع في الدنيا ثم إلينا مرجعهم ثم نذيقهم العذاب الشديد بما كانوا يكفرون(70)﴾ يونس ﴿إليه مرجعكم جميعا وعد الله حقا إنه يبدأ الخلق ثم يعيده ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط والذين كفروا لهم شراب من حميم وعذاب أليم بما كانوا يكفرون (4)﴾ يونس
 	﴿ثم إن مرجعهم لإلى الجحيم (68)﴾ الصافات
الرجعى
 وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(123) } هود ﴿إن إلى ربك الرجعى (8)﴾ العلق
أرجع - يُرْجِعُ - اْرْجِعْ  - يُرْجَع - يُرْجَعون
يُرْجَع - يُرْجَعون - ترجعون
 ﴿كيف تكفرون بالله وكنتم أمواتا فأحياكم ثم يميتكم ثم يحييكم ثم إليه ترجعون (28)﴾ البقرة ﴿هو يحي ويميت وإليه ترجعون (56)﴾ يونس
 	﴿وهو الله لا إله إلا هو له الحمد في الأولى والآخرة وله الحكم وإليه ترجعون (70)﴾ القصص ﴿ولا تدع مع الله إلها آخر لا إله إلا هو كل شيء هالك إلا وجهه له الحكم وإليه ترجعون (88)﴾ القصص
 	﴿فسبحان الذي بيده ملكوت كل شيء وإليه ترجعون (83)﴾ يس ﴿قل لله الشفاعة جميعا له ملك السماوات والأرض ثم إليه ترجعون (44)﴾ الزمر
 	﴿كل نفس ذائقة الموت ثم إلينا ترجعون (57)﴾ العنكبوت ﴿كل نفس ذائقة الموت ونبلوكم بالشر والخير فتنة وإلينا ترجعون (35)﴾ الأنبياء
 	﴿أفحسبتم أنما خلقناكم عبثا وأنكم إلينا لا ترجعون (115)﴾ المؤمنون ﴿واستكبر هو وجنوده في الأرض بغير الحق وظنوا أنهم إلينا لا يرجعون(39)﴾ القصص
 	﴿قل يتوفاكم ملك الموت الذي وكل بكم ثم إلى ربكم ترجعون (11)﴾ السجدة ﴿من عمل صالحا فلنفسه ومن أساء فعليها ثم إلى ربكم ترجعون (15)﴾ الجاثية
 	﴿ولا ينفعكم نصحي إن أردت أن أنصح لكم إن كان الله يريد أن يغويكم هو ربكم وإليه ترجعون (34)﴾ هود
 	﴿فاصبر إن وعد الله حق فإما نرينك بعض الذي نعدهم أو نتوفينك فإلينا يرجعون (77)﴾ غافر ﴿وإما نرينك بعض الذي نعدهم أو نتوفينك فإلينا مرجعهم ثم الله شهيد على ما يفعلون (46)﴾ يونس
 	﴿واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون (281)﴾ البقرة ﴿ألا إن لله ما في السماوات والأرض قد يعلم ما أنتم عليه ويوم يرجعون إليه فينبئهم بما عملوا والله بكل شيء عليم(64)﴾ النور
 	﴿ولئن أذقناه رحمة منا من بعد ضراء مسته ليقولن هذا لي وما أظن الساعة قائمة ولئن رجعت إلى ربي إن لي عنده للحسنى فلننبئن الذين كفروا بما عملوا ولنذيقنهم من عذاب غليظ(50)﴾ فصلت
 	﴿إنا نحن نرث الأرض ومن عليها وإلينا يرجعون (40)﴾ مريم ﴿إنما يستجيب الذين يسمعون والموتى يبعثهم الله ثم إليه يرجعون (36)﴾ الأنعام ﴿وتبارك الذي له ملك السماوات والأرض وما بينهما وعنده علم الساعة وإليه ترجعون (85)﴾ الزخرف ﴿أفغير دين الله يبغون وله أسلم من في السماوات والأرض طوعا وكرها وإليه يرجعون (83)﴾ آل عمران ﴿إنما تعبدون من دون الله أوثانا وتخلقون إفكا إن الذين تعبدون من دون الله لا يملكون لكم رزقا فابتغوا عند الله الرزق واعبدوه واشكروا له إليه ترجعون (17)﴾ العنكبوت ﴿الله يبدأ الخلق ثم يعيده ثم إليه ترجعون (11)﴾ الروم ﴿وما لي لا أعبد الذي فطرني وإليه ترجعون (22)﴾ يس ﴿وقالوا لجلودهم لم شهدتم علينا قالوا أنطقنا الله الذي أنطق كل شيء وهو خلقكم أول مرة وإليه ترجعون (21)﴾ فصلت ﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا فيضاعفه له أضعافا كثيرة والله يقبض ويبسط وإليه ترجعون (245)﴾ البقرة

 وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(123) } هود ﴿إن إلى ربك الرجعى (8)﴾ العلق
 	﴿ولله ما في السماوات وما في الأرض وإلى الله ترجع الأمور(109)﴾ آل عمران ﴿له ملك السماوات والأرض وإلى الله ترجع الأمور (5)﴾ الحديد
 	﴿هل ينظرون إلا أن يأتيهم الله في ظلل من الغمام والملائكة وقضي الأمر وإلى الله ترجع الأمور(210)﴾ البقرة ﴿وإذ يريكموهم إذ التقيتم في أعينكم قليلا ويقللكم في أعينهم ليقضي الله أمرا كان مفعولا وإلى الله ترجع الأمور (44)﴾ الأنفال ﴿يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم وإلى الله ترجع الأمور (76)﴾ الحج ﴿وإن يكذبوك فقد كذبت رسل من قبلك وإلى الله ترجع الأمور(4)﴾ فاطر
تراجع - يتراجع - يتراجعا
 ﴿فإن طلقها فلا تحل له من بعد حتى تنكح زوجا غيره فإن طلقها فلا جناح عليهما أن يتراجعا إن ظنا أن يقيما حدود الله وتلك حدود الله يبينها لقوم يعلمون (230)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [رجع] ر ج ع: رَجَعَ الشيء بنفسه من باب جلس و رَجَعَهُ غيره من باب قطع وهُذيل تقول أرْجَعَهُ غيره بالألف وقوله تعالى ﴿يرجع بعضهم إلى بعض القول﴾ أي يتلاومون و الرُّجْعَى الرجوع وكذا المَرْجِعُ ومنه قوله تعالى ﴿إلى ربكم مرجعكم﴾ وهو شاذ لأن المصادر من فعل يفعل إنما تكون بالفتح وفلان يُؤمن بالَّرجْعَةِ أي بالرجوع إلى الدنيا بعد الموت وله على امرأته رَجْعةٌ بفتح الراء وكسرها والفتح أفصح و الرَّاجعُ المرأة يموت زوجها فترجع إلى أهلها وأما المطلقة فهي المردودة و الرَّجْعُ المطر قال الله تعالى ﴿والسماء ذات الرجع﴾ وقيل معناه ذات النفع و الرَّجِيعُ الروث وذو البطن وقد أرْجَعَ الرجل وهذا رَجِيعُ السبع و رَجْعهُ أيضا وكل شيء يُردد فهو رَجِيعٌ لأن معناه مرجوع أي مردود و المُرَاجَعةُ المعاودة يقال رَاجَعَهُ الكلام و تَرَاجَعَ الشيء إلى خلف و اسْتَرْجَعَ منه الشيء أي أخذ منه ما كان دفعه إليه واسترجع عند المصيبة أي قال إنا لله وإنا إليه راجعون وكذا رَجَّعَ تَرْجِيعاً و التَّرْجيعُ في الأذان معروف وترجيع الصوت ترديده في الحلق كقراءة أصحاب الألحان
الراغب
رجع
- الرجوع: العود إلى ما كان منه البدء، أو تقدير البدء مكانا كان أو فعلا، أو قولا، وبذاته كان رجوعه، أو بجزء من أجزائه، أو بفعل من أفعاله. فالرجوع: العود، والرجع: الإعادة، والرجعة والرجعة في الطلاق، وفي العود إلى الدنيا بعد الممات، ويقال: فلان يؤمن بالرجعة. والرجاع: مختص برجوع الطير بعد قطاعها (انظر: المجمل 2/422). فمن الرجوع قوله تعالى: }لئن رجعنا إلى المدينة﴿[المنافقون/8]،﴾فلما رجعوا إلى أبيهم﴿[يوسف/63]،﴾ولما رجع موسى إلى قومه﴿[الأعراف/150]،﴾وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا﴿[النور/28]، ويقال: رجعت عن كذا رجعا، ورجعت الجواب (قال ابن منظور: ورجعان الكتاب: جوابه، يقال: رجع إلي الجواب يرجع رجعا ورجعانا. انظر: اللسان (رجع) ) نحو قوله:﴾فإن رجعك الله إلى طائفة منهم﴿[التوبة/83]، وقوله:﴾إلى الله مرجعكم﴿[المائدة/48]، وقوله:﴾إن إلى ربك الرجعى﴿[العلق/8]، وقوله تعالى:﴾ثم إليه مرجعكم﴿[الأنعام/164]، يصح أن يكون من الرجوع، كقوله:﴾ثم إليه ترجعون﴿(سورة البقرة: آية 28، وهي قراءة يعقوب، وما جاء منه إذا كان من رجوع الآخرة بفتح حروف المضارعة وكسر الجيم. راجع: إرشاد المبتدي وتذكرة المنتهي ص 215)، ويصح أن يكون من الرجع، كقوله:﴾ثم إليه ترجعون﴿(وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وعاصم وأبي جعفر. وانظر: الإتحاف ص 131؛ والآية رقمها 281 من سورة البقرة)، وقد قرئ:﴾واتقوا يوما ترجعون فيه إلى الله{ (سورة البقرة: آية 281.
قرأ }ترجعون﴿يعقوب وأبو عمرو، والباقون﴾ترجعون﴿انظر: إرشاد المبتدي ص 215؛ والإتحاف ص 131) بفتح التاء وضمها، وقوله:﴾لعلهم يرجعون﴿[الأعراف/168]، أي: يرجعون عن الذنب، وقوله:﴾وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون﴿[الأنبياء/95]، أي: حرمنا عليهم أن يتوبوا ويرجعوا عن الذنب، تنبيها أنه لا توبة بعد الموت كما قال:﴾قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا﴿[الحديد/13]، وقوله:﴾بم يرجع المرسلون﴿[النمل/35]، فمن الرجوع، أو من رجع الجواب، كقوله:﴾يرجع بعضهم إلى بعض القول﴿[سبأ/31]، وقوله:﴾ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون﴿[النمل/28]، فمن رجع الجواب لا غير، وكذا قوله:﴾فناظرة بم يرجع المرسلون﴿[النمل/35]، وقوله:﴾والسماء ذات الرجع{ [الطارق/11]، أي: المطر (قال ابن عباس في الآية: المطر بعد المطر. انظر: الدر المنثور 8/476)، وسمي رجعا لرد الهواء ما تناوله من الماء، وسمي الغدير رجعا إما لتسميته بالمطر الذي فيه، وإما لتراجع أمواجه وتردده في مكانه. ويقال: ليس لكلامه مرجوع، أي: جواب. ودابة لها مرجوع: يمكن بيعها بعد الاستعمال، وناقة راجع: ترد ماء الفحل فلا تقبله، وأرجع يده إلى سيفه ليستله، والارتجاع: الاسترداد، وارتجع إبلا إذا باع الذكور واشترى إناثا، فاعتبر فيه معنى الرجع تقديرا، وإن لم يحصل فيه ذلك عينا، واسترجع فلان إذا قال: إنا لله وإنا إليه راجعون. والترجيع: ترديد الصوت باللحن في القراءة وفي الغناء، وتكرير قول مرتين فصاعدا، ومنه: الترجيع في الأذان (قيل: هو تقارب ضروب الحركات في الصوت، وقد حكى عبد الله بن المغفل ترجيعه بمد الصوت في القراءة، نحو آء آء آء. انظر: اللسان (رجع) ؛ والنهاية 2/202؛ ومعالم السنن 1/153). والرجيع: كناية عن أذى البطن للإنسان والدابة، وهو من الرجوع، ويكون بمعنى الفاعل، أو من الرجع ويكون بمعنى المفعول، وجبة رجيع، أعيدت بعد نقضها، ومن الدابة: ما رجعته من سفر إلى سفر (قال ابن فارس: والرجيع من الدواب: ما رجعته من سفر إلى سفر. انظر: المجمل 2/422)، والأنثى رجيعة. وقد يقال: دابة رجيع، ورجع سفر: كناية عن النضو (النضو: البعير المهزول)، والرجيع من الكلام: المردود إلى صاحبه أو المكرر.
ملخص اللسان
1.    رَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً  ومَرْجِعةً: انصرف.
2.    الرُّجْعى، أَي الرُّجوعَ  والمَرجِعَ، مصدر على فُعْلى؛ وفيه: إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً، أَي  رُجُوعكم؛
3.     راجَع الشيءَ ورَجع إِليه؛ عن ابن جني، ورَجَعْته أَرْجِعه  رَجْعاً ومَرْجِعاً ومَرْجَعاً وأَرْجَعْتُه،
4.     ارْجِعونِ أَي رُدُّوني إِلى الدنيا،
5.     رَجَعْته رَجْعاً فرجَع رُجُوعاً يستوي فيه لفظ  اللازم والواقع.
6.     والرَّجْعةُ: مذهب قوم من العرب في الجاهلية معروف عندهم، ومذهب طائفة من فِرَق  المسلمين من أَُولي البِدَع والأَهْواء، يقولون: إِن الميت يَرْجِعُ إِلى  الدنيا ويكون فيها حيّاً كما كان، ومن جملتهم طائفة من الرَّافضة يقولون:  إِنَّ عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه، مُسْتتِر في السحاب فلا يخرج مع  من خرج من ولده حتى ينادِيَ مُنادٍ من السماء: اخرج مع فلان، قال: ويشهد  لهذا المذهب السوء قوله تعالى: حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب  ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت؛ يريد الكفار. وقوله تعالى: لعلّهم  يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون، قال: لعلهم يرجعون أَي  يَرُدُّون البِضاعةَ لأَنها ثمن ما اكتالوا وأَنهم لا يأْخذون شيئاً إِلا  بثمنه،
7. والرَّجْعة: المرة من  الرجوع.
8.     وتَراجَع القومُ: رَجعُوا إِلى مَحَلِّهم.
9.     ورجّع الرجلُ وتَرجَّع: رَدَّدَ صوته في قراءة أَو أَذان أَو غِناء أَو  زَمْر أَو غير ذلك مما يترنم به. والترْجيع في الأَذان: أَن يكرر قوله  أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله. وتَرْجيعُ  الصوت: تَرْدِيده في الحَلق كقراءة أَصحاب الأَلحان.
10. ورجّعت القَوْسُ: صوَّتت
11.                        ورَجَع إِليه: كَرَّ.
12.                        ورَجَعَ  عليه وارْتَجَع: كرَجَعَ. وارْتَجَع على الغَرِيم والمُتَّهم: طالبه.
13.                        وارتجع إِلي الأَمرَ: رَدَّه إِليّ؛
14.                        يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول؛  أَي يَتَلاوَمُونَ.
15.                        والمُراجَعَة: المُعاوَدَةُ.
16.                        والرَّجِيعُ من الكلام:  المَرْدُودُ إِلى صاحبه.
17.                        والرَّجْعُ والرَّجِيعُ: النَّجْوُ والرَّوْثُ وذو البَطن لأَنه رَجَع  عن حاله التي كان عليها. وقد أَرْجَعَ الرجلُ. وهذا رَجِيعُ السَّبُع  ورَجْعُه أَيضاً يعني نَجْوَه. وفي الحديث: أَنه نهى أَن يُسْتَنْجَى  بِرَجِيعٍ أَو عَظْم؛ الرَّجِيعُ يكون الرَّوْثَ والعَذِرةَ جَميعاً،
18.                        واسْتَرْجَعْت منه الشيءَ إِذا أَخذْت منه ما دَفَعْته إِليه،
19.  والمَرْجُوعُ: جواب  الرسالة؛
20.                        رَجْعةُ الطلاق في غير موضع، تفتح راؤه وتكسر، على المرة  والحالة، وهو ارْتِجاع الزوجة المطلَّقة غير البائنة إِلى النكاح من غير  استئناف عقد.  والرَّاجِعُ من النساء: التي مات عنها زوجها ورجعت إِلى أَهلها، وأَمّا  المطلقة فهي المردودة.
21.                       والرَّجْع: المطر لأَنه  يرجع مرة بعد مرة. وفي التنزيل: والسماء ذاتِ الرَّجْع، ويقال: ذات  النفْع، والأَرض ذات الصَّدْع؛ قال ثعلب: تَرْجع بالمطر سنة بعد سنة
لسان العرب
● - رجع: رَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً  ومَرْجِعةً: انصرف. وفي التنزيل: إِن إِلى ربك الرُّجْعى، أَي الرُّجوعَ  والمَرجِعَ، مصدر على فُعْلى؛ وفيه: إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً، أَي  رُجُوعكم؛ حكاه سيبويه فيما جاء من المصادر التي من فَعَلَ يَفْعِل على  مَفْعِل، بالكسر، ولا يجوز أَن يكون ههنا اسمَ المكان لأَنه قد تعدَّى بإِلى،  وانتصبت عنه الحالُ، واسم المكان لا يتعدَّى بحرف ولا تنتصب عنه الحال  إِلا أَنّ جُملة الباب في فَعَلَ يَفْعِل أَن يكون المصدر على مَفْعَل،  بفتح العين. وراجَع الشيءَ ورَجع إِليه؛ عن ابن جني، ورَجَعْته أَرْجِعه  رَجْعاً ومَرْجِعاً ومَرْجَعاً وأَرْجَعْتُه، في لغة هذيل، قال: وحكى أَبو  زيد عن الضََّّبِّيين أَنهم قرؤُوا: أَفلا يرون أَن لا يُرْجِع إِليهم  قولاً، وقوله عز وجل: قال رب ارْجِعُونِ لعلّي أَعمل صالحاً؛ يعني العبد  إِذا بعث يوم القيامة وأَبصر وعرف ما كان ينكره في الدنيا يقول لربه:  ارْجِعونِ أَي رُدُّوني إِلى الدنيا، وقوله ارجعون واقع ههنا ويكون لازماً  كقوله تعالى: ولما رَجَع موسى إِلى قومه؛ ومصدره لازماً الرُّجُوعُ، ومصدره  واقعاً الرَّجْع. يقال: رَجَعْته رَجْعاً فرجَع رُجُوعاً يستوي فيه لفظ  اللازم والواقع.  وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: من كان له مال يُبَلِّغه حَجَّ بيتِ  الله أَو تَجِب عليه فيه زكاة فلم يفعل سأَل الرَّجعةَ عند الموت أَي  سأَل أَن يُرَدّ إِلى الدنيا ليُحْسن العمل ويَسْتَدْرِك ما فات.  والرَّجْعةُ: مذهب قوم من العرب في الجاهلية معروف عندهم، ومذهب طائفة من فِرَق  المسلمين من أَُولي البِدَع والأَهْواء، يقولون: إِن الميت يَرْجِعُ إِلى  الدنيا ويكون فيها حيّاً كما كان، ومن جملتهم طائفة من الرَّافضة يقولون:  إِنَّ عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه، مُسْتتِر في السحاب فلا يخرج مع  من خرج من ولده حتى ينادِيَ مُنادٍ من السماء: اخرج مع فلان، قال: ويشهد  لهذا المذهب السوء قوله تعالى: حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب  ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت؛ يريد الكفار. وقوله تعالى: لعلّهم  يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون، قال: لعلهم يرجعون أَي  يَرُدُّون البِضاعةَ لأَنها ثمن ما اكتالوا وأَنهم لا يأْخذون شيئاً إِلا  بثمنه، وقيل: يرجعون إِلينا إِذا عَلِموا أَنّ ما كِيلَ لهم من الطعام  ثمنه يعني رُدّ إِليهم ثمنه، ويدل على هذا القول قوله: ولما رجعوا إِلى  أَبيهم قالوا يا أَبانا ما نَبْغي هذه بِضاعتنا. وفي الحديث: أَنه نَفَّل في  البَدْأَة الرُّبع وفي الرَّجْعة الثلث؛ أَراد بالرَّجعة عَوْدَ طائفةٍ  من الغُزاة إِلى الغَزْو بعد قُفُولهم فَيُنَفِّلهم الثلث من الغنيمة  لأَنّ نهوضهم بعد القفول أَشق والخطر فيه أَعظم. والرَّجْعة: المرة من  الرجوع. وفي حديث السّحُور: فإِنه يُؤذِّن بليل ليَرْجِعَ قائمَكم ويُوقِظَ  نائمكم؛ القائم: هو الذي يصلي صلاة الليل. ورُجُوعُه عَوْدُه إِلى نومه أَو  قُعُوده عن صلاته إِذا سمع الأَذان، ورَجع فعل قاصر ومتَعَد، تقول:  رَجَعَ زيد ورَجَعْته أَنا، وهو ههنا متعد ليُزاوج يُوقِظ، وقوله تعالى: إِنه  على رَجْعه لقادر؛ قيل: إِنه على رَجْع الماء إِلى الإِحْليل، وقيل إِلى  الصُّلْب، وقيل إِلى صلب الرجل وتَرِيبةِ المرأَة، وقيل على إِعادته  حيّاً بعد موته وبلاه لأَنه المبدئ المُعيد سبحانه وتعالى، وقيل على بَعْث  الإِنسان يوم القيامة، وهذا يُقوّيه: يوم تُبْلى السّرائر؛ أَي قادر على  بعثه يوم القيامة، والله سبحانه أَعلم بما أَراد.  ويقال: أَرجع اللهُ همَّه سُروراً أَي أَبدل همه سروراً. وحكى سيبويه:  رَجَّعه وأَرْجَعه ناقته باعها منه ثم أَعطاه إِياها ليرجع عليها؛ هذه عن  اللحياني. وتَراجَع القومُ: رَجعُوا إِلى مَحَلِّهم.  ورجّع الرجلُ وتَرجَّع: رَدَّدَ صوته في قراءة أَو أَذان أَو غِناء أَو  زَمْر أَو غير ذلك مما يترنم به. والترْجيع في الأَذان: أَن يكرر قوله  أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله. وتَرْجيعُ  الصوت: تَرْدِيده في الحَلق كقراءة أَصحاب الأَلحان. وفي صفة قراءته، صلى  الله عليه وسلم، يوم الفتح: أَنه كان يُرَجِّع؛ الترجِيعُ: ترديد القراءة،  ومنه ترجيع الأَذان، وقيل: هو تَقارُب ضُروب الحركات في الصوت، وقد حكى  عبد الله بن مُغَفَّل ترجيعه بمد الصوت في القراءة نحو آء آء آء. قال ابن  الأَثير: وهذا إِنما حصل منه، والله أَعلم، يوم الفتح لأَنه كان راكباً  فجعلت الناقة تُحرِّكه وتُنَزِّيه فحدَثَ الترجِيعُ في صوته. وفي حديث  آخر: غير أَنه كان لا يُرَجِّع، ووجهه أَنه لم يكن حينئذ راكباً فلم يَحْدُث  في قراءته الترجيع. ورجَّع البعيرُ في شِقْشِقَته: هَدَر. ورجَّعت  الناقةُ في حَنِينِها: قَطَّعَته، ورجَّع الحمَام في غِنائه واسترجع كذلك.  ورجّعت القَوْسُ: صوَّتت؛ عن أَبي حنيفة. ورجَّع النقْشَ والوَشْم والكتابة:  ردَّد خُطُوطها، وترْجيعها أَن يُعاد عليها السواد مرة بعد أُخرى. يقال:  رجَّع النقْشَ والوَشْم ردَّد خُطوطَهما. ورَجْعُ الواشِمة: خَطُّها؛  ومنه قول لبيد:  أَو رَجْع واشِمةٍ أُسِفَّ نَؤُورها  كِفَفاً، تعرَّضَ فَوْقهُنَّ وِشامُها  وقال الشاعر:  كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيّةٍ،  يَمانِية الأَسْدافِ، باقٍ نَؤُورُها  وقول زهير:  مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ  هو جمع المَرْجُوع وهو الذي أُعِيد سواده. ورَجَع إِليه: كَرَّ. ورَجَعَ  عليه وارْتَجَع: كرَجَعَ. وارْتَجَع على الغَرِيم والمُتَّهم: طالبه.  وارتجع إِلي الأَمرَ: رَدَّه إِليّ؛ أَنشد ثعلب:  أَمُرْتَجِعٌ لي مِثْلَ أَيامِ حَمّةٍ،  وأَيامِ ذي قارٍ عَليَّ الرَّواجِعُ؟  وارْتَجَعَ المرأَةَ وراجَعها مُراجعة ورِجاعاً: رَجَعها إِلى نفسه بعد  الطلاق، والاسم الرِّجْعة والرَّجْعةُ. يقال: طلَّق فلان فلانة طلاقاً  يملك فيه الرَّجْعة والرِّجْعةَ، والفتح أَفصح؛ وأَما قول ذي الرمة يصف  نساء تَجَلَّلْنَ بجَلابيبهن:  كأَنَّ الرِّقاقَ المُلْحَماتِ ارْتَجَعْنَها  على حَنْوَةِ القُرْيانِ ذاتِ الهَمَائِم  أَراد أَنهن ردَدْنها على وجُوه ناضِرة ناعِمة كالرِّياض.  والرُّجْعَى والرَّجِيعُ من الدوابّ، وقيل من الدواب ومن الإِبل: ما  رَجَعْتَه من سفر إِلى سفر وهو الكالُّ، والأُنثى رَجِيعٌ ورَجِيعة؛ قال  جرير:  إِذا بَلَّغَت رَحْلي رَجِيعٌ، أَمَلَّها  نُزُوليَ بالموماةِ، ثم ارْتِحالِيا  وقال ذو الرمة يصف ناقة:  رجِيعة أَسْفارٍ، كأَنَّ زِمامَها  شُجاعٌ لدى يُسْرَى الذِّراعَينِ مُطْرِق  وجمعُهما معاً رَجائع؛ قال معن بن أَوْس المُزَني:  على حينَ ما بي مِنْ رِياضٍ لصَعْبةٍ،  وبَرَّحَ بي أَنْقاضُهُن الرَّجائعُ  كنَى بذلك عن النساء أَي أَنهن لا يُواصِلْنه لِكِبَره، واستشهد  الأَزهري بعجز هذا البيت وقال: قال ابن السكيت: الرَّجِيعةُ بعير ارْتَجعْتَه  أَي اشترَيْتَه من أَجْلاب الناس ليس من البلد الذي هو به، وهي الرَّجائع؛  وأَنشد:  وبَرَّحَ بي أَنقاضُهن الرَّجائع  وراجَعت الناقة رِجاعاً إِذا كانت في ضرب من السير فرَجعت إِلى سَير  سِواه؛ قال البَعِيث يصف ناقته:  وطُول ارْتِماء البِيدِ بالبِيدِ تَعْتَلي  بها ناقتي، تَخْتَبُّ ثُمَّ تُراجِعُ  وسَفَر رَجيعٌ: مَرْجُوع فيه مراراً؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال للإِياب  من السفَر: سفَر رَجِيع؛ قال القُحَيْف:  وأَسْقِي فِتْيةً ومُنَفَّهاتٍ،  أَضَرَّ بِنِقْيِها سَفَرٌ رَجِيعُ  وفلان رِجْعُ سفَر ورَجِيعُ سفَر. ويقال: جعلها الله سَفْرة مُرْجِعةً.  والمُرْجِعةُ: التي لها ثَوابٌ وعاقبة حَسَنة.  والرَّجْع: الغِرْس يكون في بطن المرأَة يخرج على رأْس الصبي.  والرِّجاع: ما وقع على أَنف البعير من خِطامه. ويقال: رَجَعَ فلان على  أَنف بعيره إِذا انفسخ خَطْمُه فرَدَّه عليه، ثم يسمى الخِطامُ رِجاعاً.  وراجَعه الكلامَ مُراجَعةً ورِجاعاً: حاوَرَه إِيَّاه. وما أَرْجَعَ  إِليه كلاماً أَي ما أَجابَه. وقوله تعالى: يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول؛  أَي يَتَلاوَمُونَ. والمُراجَعَة: المُعاوَدَةُ. والرَّجِيعُ من الكلام:  المَرْدُودُ إِلى صاحبه.  والرَّجْعُ والرَّجِيعُ: النَّجْوُ والرَّوْثُ وذو البَطن لأَنه رَجَع  عن حاله التي كان عليها. وقد أَرْجَعَ الرجلُ. وهذا رَجِيعُ السَّبُع  ورَجْعُه أَيضاً يعني نَجْوَه. وفي الحديث: أَنه نهى أَن يُسْتَنْجَى  بِرَجِيعٍ أَو عَظْم؛ الرَّجِيعُ يكون الرَّوْثَ والعَذِرةَ جَميعاً، وإِنما سمي  رَجِيعاً لأَنه رَجَع عن حاله الأُولى بعد أَن كان طعاماً أَو علَفاً  أَو غير ذلك. وأَرْجَع من الرَّجِيع إِذا أَنْجَى. والرَّجِيعُ: الجِرَّةُ  لِرَجْعِه لها إِلى الأَكل؛ قال حميد بن ثَوْر الهِلالي يَصِف إِبلاً  تُرَدِّد جِرَّتها:  رَدَدْنَ رَجِيعَ الفَرْثِ حتى كأَنه  حَصى إِثْمِدٍ، بين الصَّلاءِ، سَحِيقُ  وبه فسر ابن الأَعرابي قول الراجز:  بَمْشِينَ بالأَحْمال مَشْيَ الغِيلانْ،  فاسْتَقْبَلَتْ ليلةَ خِمْسٍ حَنّانْ،  تَعْتَلُّ فيه بِرَجِيعِ العِيدانْ  وكلُّ شيءٍ مُرَدَّدٍ من قول أَو فعل، فهو رَجِيع؛ لأَن معناه مَرْجُوع  أَي مردود، ومنها سموا الجِرَّة رَجِيعاً؛ قال الأَعشى:  وفَلاةٍ كأَنَّها ظَهْر تُرْسٍ،  ليس إِلاّ الرَّجِيعَ فيها عَلاقُ  يقول لا تَجِد الإِبل فيها عُلَقاً إِلاَّ ما تُرَدِّدُه من جِرَّتها.  الكسائي: أَرْجَعَتِ الإِبلُ إِذا هُزِلَت ثم سَمِنت. وفي التهذيب: قال  الكسائي إِذا هُزِلَت الناقة قيل أَرْجَعت. وأَرجَعَت الناقة، فهي مُرْجِع:  حَسُنت بعد الهُزال. وتقول: أَرْجَعْتُك ناقة إِرْجاعاً أَي  أَعطيْتُكَها لتَرْجِع عليها كما تقول أَسْقَيْتُك إِهاباً. والرَّجيعُ: الشِّواء  يُسَخَّن ثانية؛ عن الأَصمعي، وقيل: كلُّ ما رُدِّد فهو رَجِيع، وكلُّ طعام  بَرَد فأُعِيد إِلى النار فهو رَجِيع. وحبْل رَجِيع: نُقض ثم أُعِيد  فَتْلُه، وقيل: كلُّ ما ثَنَيْتَه فهو رَجِيع. ورَجِيعُ القول: المكروه.  وتَرَجَّع الرجل عند المُصِيبة واسْتَرْجَع: قال إِنّا لله وإِنا إِليه  راجعون. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: أَنه حين نُعي له قُثَم  استرجع أَي قال إِنا لله وإِنا إِليه راجعون، وكذلك الترجيع؛ قال جرير:  ورَجَّعْت من عِرْفانِ دار، كأَنَّها  بَقِيّةُ وَشْمٍ في مُتُون الأَشاجِعِ  (* في ديوان جرير: من عِرفانِ رَبْع كأنّه، مكانَ: من عِرفانِ دارٍ  كأنّها.)  واسْتَرْجَعْت منه الشيءَ إِذا أَخذْت منه ما دَفَعْته إِليه،  والرَّجْع: رَدّ الدابة يديها في السير ونَحْوُه خطوها. والرَّجْع: الخطو.  وتَرْجِيعُ الدابة يدَيْها في السير: رَجْعُها؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي:  يَعْدُو به نَهْشُ المُشاشِ، كأَنّه  صَدَعٌ سَلِيمٌ رَجْعُه لا يَظْلَعُ  (* قوله «نهش المشاش» تقدم ضبطه في مادتي مشش ونهش: نهش ككتف.)  نَهْشُ المُشاشِ: خَفيفُ القوائم، وصفَه بالمصدر، وأَراد نَهِش القوائم  أَو مَنْهُوش القوائم. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: أَنه قال  للجَلاَّد: اضْرِب وارجِعْ يدك؛ قيل: معناه أَن لا يرفع يده إِذا أَراد الضرب  كأَنه كان قد رفَع يده عند الضرب فقال: ارْجِعْها إِلى موضعها. ورَجْعُ  الجَوابِ ورَجْع الرَّشْقِ في الرَّمْي: ما يَرُدُّ عليه.  والرَّواجِعُ: الرِّياح المُخْتلِفَةُ لمَجِيئها وذَهابها.  والرَّجْعُ والرُّجْعَى والرُّجْعان والمَرْجُوعَةُ والمَرْجُوعُ: جواب  الرسالة؛ قال يصف الدار:  سأَلْتُها عن ذاك فاسْتَعْجَمَتْ،  لم تَدْرِ ما مَرْجُوعةُ السَّائلِ  ورُجْعان الكتاب: جَوابه. يقال: رجَع إِليَّ الجوابُ يَرْجِعُ رَجْعاً  ورُجْعاناً. وتقول: أَرسلت إِليك فما جاءني رُجْعَى رِسالتي أَي  مَرْجُوعها، وقولهم: هل جاء رُجْعةُ كتابك ورُجْعانُه أَي جوابه، ويجوز رَجْعة،  بالفتح. ويقال: ما كان من مَرْجُوعِ أَمر فلان عليك أَي من مَردُوده  وجَوابه. ورجَع إِلى فلان من مَرْجوعِه كذا: يعني رَدّه الجواب. وليس لهذا  البيع مَرْجُوع أَي لا يُرْجَع فيه. ومتاع مُرْجِعٌ: له مَرْجُوع. ويقال:  أَرْجَع الله بَيْعة فلان كما يقال أَرْبَح الله بَيْعَته. ويقال: هذا  أَرْجَعُ في يَدِي من هذا أَي أَنْفَع، قال ابن الفرج: سمعت بعض بني سليم  يقول: قد رجَع كلامي في الرجل ونَجَع فيه بمعنى واحد. قال: ورَجَع في الدابّة  العَلَفُ ونَجَع إِذا تَبيّن أَثَرُه. ويقال: الشيخ يَمْرض يومين فلا  يَرْجِع شَهراً أَي لا يَثُوب إِليه جسمه وقوّته شهراً. وفي النوادر: يقال  طَعام يُسْتَرْجَعُ عنه، وتَفْسِير هذا في رِعْي المال وطَعام الناس ما  نَفَع منه واسْتُمْرِئَ فسَمِنُوا عنه.  وقال اللحياني: ارْتَجَع فلان مالاً وهو أَن يبيع إِبله المُسِنة  والصغار ثم يشتري الفَتِيّة والبِكار، وقيل: هو أَن يبيع الذكور ويشتري  الإِناث؛ وعمَّ مرة به فقال: هو أَن يبيع الشيء ثم يشتري مكانه ما يُخَيَّل  إِليه أَنه أَفْتى وأَصلح.  وجاء فلان بِرِجْعةٍ حَسَنةٍ أَي بشيء صالح اشتراه مكان شيء طالح، أَو  مَكان شيء قد كان دونه، وباع إِبله فارْتَجع منها رِجْعة صالحة ورَجْعةً:  رَدّها. والرِّجْعةُ والرَّجْعة: إِبل تشتريها الأَعراب ليست من نتاجهم  وليست عليها سِماتُهم. وارْتَجَعها: اشتراها؛ أَنشد ثعلب:  لا تَرْتَجِعْ شارفاً تَبْغِي فَواضِلَها،  بدَفِّها من عُرى الأَنْساعِ تَنْدِيبُ  وقد يجوز أَن يكون هذا من قولهم: باع إِبله فارتجع منها رِجْعة صالحة،  بالكسر، إِذا صرف أَثْمانها فيما تَعود عليه بالعائدة الصالحة، وكذلك  الرِّجْعة في الصدقة، وفي الحديث: أَنه رأَى في إِبل الصدقة ناقة كَوْماء  فسأَل عنها المُصَدِّق فقال: إِني ارْتَجَعْتها بإِبل، فسكت؛ الارْتِجاعُ:  أَن يَقدُم الرجل المصر بإِبله فيبيعها ثم يشتري بثمنها مثلها أَو غيرها،  فتلك الرِّجعة، بالكسر؛ قال أَبو عبيد: وكذلك هو في الصدقة إِذا وجب على  رَبّ المال سِنّ من الإِبل فأَخذ المُصَدِّقُ مكانها سنّاً أُخرى فوقها  أَو دونها، فتلك التي أَخَذ رِجْعةٌ لأَنه ارتجعها من التي وجبت له؛ ومنه  حديث معاوية: شكت بنو تَغْلِبَ إِليه السنة فقال: كيف تَشْكُون الحاجةَ  مع اجْتِلاب المِهارة وارْتجاعِ البِكارة؟ أَي تَجْلُبون أَولاد الخيل  فتَبِيعُونها وترجعون بأَثمانها؛ البكارة للقِنْية يعني الإِبل؛ قال الكميت  يصف الأَثافي:  جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على الـ  أَوْرَقِ، لا رِجْعةٌ ولا جَلَبُ  قال: وإِن ردَّ أَثمانها إِلى منزله من غير أَن يشتري بها شيئاً فليست  برِجْعة. وفي حديث الزكاة: فإِنهما يَتراجَعانِ بينهما بالسَّويّة؛  التَّراجُع بين الخليطين أَن يكون لأَحَدهما مثلاً أَربعون بقرة وللآخر ثلاثون،  ومالُهما مُشتَرَك، فيأْخذ العامل عن الأَربعين مُسنة، وعن الثلاثين  تَبيعاً، فيرجع باذِلُ المسنة بثلاثة أَسْباعها على خَليطه، وباذلُ  التَّبِيع بأَربعة أَسْباعِه على خَلِيطه، لأَن كل واحد من السنَّين واجب على  الشُّيوعِ كأَن المال ملك واحد، وفي قوله بالسوية دليل على أَن الساعي إِذا  ظلم أَحدهما فأَخذ منه زيادة على فرْضه فإِنه لا يرجع بها على شريكه،  وإِنما يَغْرم له قيمة ما يخصه من الواجب عليه دون الزيادة؛ ومن أَنواع  التراجع أَن يكون بين رجلين أَربعون شاة لكل واحد عشرون، ثم كل واحد منهما  يعرف عين ماله فيأْخذ العاملُ من غنم أَحدهما شاة فيرجع على شريكه بقيمة  نصف شاة، وفيه دليل على أَن الخُلْطة تصح مع تمييز أَعيان الأَموال عند من  يقول به. والرِّجَع أَيضاً: أَن يبيع الذكور ويشتري الإِناث كأَنه مصدر  وإِن لم يصح تَغْييرُه، وقيل: هو أَن يبيع الهَرْمى ويشتري البِكارة؛ قال  ابن بري: وجمع رِجْعةٍ رِجَعٌ، وقيل لحَيّ من العرب: بمَ كثرت أَموالكم؟  فقالوا: أَوصانا أَبونا بالنُّجَع والرُّجَع، وقال ثعلب: بالرِّجَع  والنِّجَع، وفسره بأَنه بَيْع الهَرْمى وشراء البِكارة الفَتِيَّة، وقد فسر  بأَنه بيع الذكور وشراء الإِناث، وكلاهما مما يَنْمي عليه المال. وأَرجع  إِبلاً: شَراها وباعَها على هذه الحالة.  والرّاجعةُ: الناقة تباع ويشترى بثمنها مثلها، فالثانية راجعة ورَجِيعة،  قال علي بن حمزة: الرَّجيعة أَن يباع الذكور ويشترى بثمنه الأُنثى،  فالأُنثى هي الرَّجيعة، وقد ارتجعتها وترَجَّعْتها ورَجَعْتها. وحكى  اللحياني:جاءت رِجْعةُ الضِّياع، ولم يفسره، وعندي أَنه ما تَعُود به على صاحبها  من غلَّة.  وأَرْجَع يده إِلى سيفه ليستَلّه أَو إِلى كِنانته ليأْخذَ سهماً:  أَهْوى بها إِليها؛ قال أَبو ذؤيب:  فبَدا له أَقْرابُ هذا رائغاً  عنه، فعَيَّثَ في الكِنانةِ يُرْجِعُ  وقال اللحياني: أَرْجَع الرجلُ يديه إِذا رَدّهما إِلى خلفه ليتناوَل  شيئاً، فعمّ به. ويقال: سيف نَجِيحُ الرَّجْعِ إِذا كان ماضِياً في  الضَّريبة؛ قال لبيد يصف السيف:  بأَخْلَقَ مَحْمودٍ نَجِيحٍ رَجِيعُه  وفي الحديث: رَجْعةُ الطلاق في غير موضع، تفتح راؤه وتكسر، على المرة  والحالة، وهو ارْتِجاع الزوجة المطلَّقة غير البائنة إِلى النكاح من غير  استئناف عقد.  والرَّاجِعُ من النساء: التي مات عنها زوجها ورجعت إِلى أَهلها، وأَمّا  المطلقة فهي المردودة. قال الأَزهري: والمُراجِعُ من النساء التي يموت  زوجها أَو يطلقها فتَرجِع إِلى أَهلها، ويقال لها أَيضاً راجع. ويقال  للمريض إِذا ثابَتْ إِليه نفْسه بعد نُهوك من العِلَّة: راجع. ورجل راجع إِذا  رجعت إِليه نفسه بعد شدَّة ضَنىً.  ومَرْجِعُ الكتف ورَجْعها: أَسْفَلُها، وهو ما يلي الإِبط منها من جهة  مَنْبِضِ القلب؛ قال رؤبة:  ونَطْعَن الأَعْناق والمَراجِعا  يقال: طعَنه في مَرْجِع كتفيه. ورَجَع الكلب في قَيْئه: عاد فيه.  وهو يُؤمِن بالرِّجْعة، وقالها الأَزهري بالفتح، أَي بأَنّ الميت يَرْجع  إِلى الدنيا بعد الموت قبل يوم القيامة. وراجَع الرجلُ: رجَع إِلى خير  أَو شر. وتَراجعَ الشيء إِلى خلف.  والرِّجاعُ: رُجوع الطير بعد قِطاعها. ورَجَعَت الطير رُجوعاً ورِجاعاً:  قَطعت من المواضع الحارَّة إِلى البارِدة. وأَتانٌ راجِعٌ وناقة راجِع  إِذا كانت تَشُول بذنبها وتجمع قُطْرَيْها وتُوَزِّع ببولها فتظن أَنّ بها  حَمْلاً ثم تُخْلِف. ورجَعت الناقةُ تَرْجع رِجاعاً ورُجوعاً، وهي  راجِع: لَقِحت ثم أَخْلَفت لأَنها رجَعت عما رُجِيَ منها، ونوق رَواجِعُ،  وقيل: إِذا ضربها الفَحل ولم تَلْقَح، وقيل: هي إِذا أَلقت ولدها لغير تمام،  وقيل: إِذا نالت ماء الفحل، وقيل: هو أَن تطرحه ماء. الأَصمعي: إِذا  ضُربت الناقة مراراً فلم تَلْقَح فهي مُمارِنٌ، فإِن ظهر لهم أَنها قد لَقِحت  ثم لم يكن بها حَمل فهي راجِع ومُخْلِفة. وقال أَبو زيد: إِذا أَلقت  الناقة حملها قبل أَن يَستبِين خلقه قيل رَجَعَت تَرْجِعُ رِجاعاً؛ وأَنشد  أَبو الهيثم للقُطامي يصف نجِيبة لنَجِيبَتَين  (* قوله: نجيبة لنجيبتين،  هكذا في الأصل.):  ومن عيْرانةٍ عَقَدَتْ عليها  لَقاحاً ثم ما كَسَرَتْ رِجاعا  قال: أَراد أَن الناقة عقدَت عليها لَقاحاً ثم رمت بماء الفحل وكسرت  ذنبها بعدما شالَت به؛ وقول المرّار يَصِف إِبلاً:  مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،  كما رَجَعَتْ في لَيْلها أُمّ حائلِ  بُسْطٌ: مُخَلاَّةٌ على أَولادها بُسِطَت عليها لا تُقْبَض عنها.  مُتْئمات: معها ابن مَخاض. وحُوار رَواجِعُ: رجعت على أَولادها. ويقال: رواجِعُ  نُزَّعٌ. أُم حائل: أُمُّ ولدِها الأُنثى.  والرَّجِيعُ: نباتُ الربيع. والرَّجْعُ والرجيعُ والراجعةُ: الغدير  يتردَّد فيه الماء؛ قال المتنخل الهُذلي يصف السيف:  أَبيض كالرَّجْع رَسوبٌ، إِذا  ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي  وقال أَبو حنيفة: هي ما ارْتَدّ فيه السَّيْل ثم نَفَذَ، والجمع رُجْعان  ورِجاع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وعارَضَ أَطْرافَ الصَّبا وكأَنه  رِجاعُ غَدِيرٍ، هَزَّه الريحُ، رائِعُ  وقال غيره: الرِّجاع جمع ولكنه نعته بالواحد الذي هو رائع لأَنه على لفظ  الواحد كما قال الفرزدق:  إِذا القُنْبُضاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى،  رَقَدْنَ عليهِن السِّجالُ المُسَدَّفُ  (* قوله «السجال المسدف» كذا بالأصل هنا، والذي في غير موضع وكذا  الصحاح: الحجال المسجف.)  وإِنما قال رِجاعُ غدير ليَفْصِله من الرِّجاع الذي هو غير الغدير، إِذ  الرجاع من الأَسماء المشتركة؛ قال الآخر:  ولو أَنّي أَشاء، لكُنْتُ منها  مَكانَ الفَرْقَدَيْن من النُّجومِ  فقال من النجوم ليُخَلِّص معنى الفَرقدين لأَن الفرقدين من الأَسماء  المشتركة؛ أَلا ترى أَنَّ ابن أَحمر لما قال:  يُهِلُّ بالفَرقدِ رُكْبانُها،  كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ  ولم يُخَلِّص الفَرْقَد ههنا اختلفوا فيه فقال قوم: إِنه الفَرْقَد  الفَلَكي، وقال آخرون: إِنما هو فرقد البقرة وهو ولدها. وقد يكون الرِّجاعُ  الغَدير الواحد كما قالوا فيه الإِخاذ، وأَضافه إِلى نفسه ليُبَيِّنه  أَيضاً بذلك لأَن الرِّجاع كان واحداً أَو جمعاً، فهو من الأَسماء المشتركة،  وقيل: الرَّجْع مَحْبِس الماء وأَما الغدير فليس بمحبس للماء إِنما هو  القِطعة من الماء يُغادِرها السَّيْلُ أَي يتركها. والرَّجْع: المطر لأَنه  يرجع مرة بعد مرة. وفي التنزيل: والسماء ذاتِ الرَّجْع، ويقال: ذات  النفْع، والأَرض ذات الصَّدْع؛ قال ثعلب: تَرْجع بالمطر سنة بعد سنة، وقال  اللحياني: لأَنها ترجع بالغيث فلم يذكر سنة بعد سنة، وقال الفراء: تبتدئ  بالمطر ثم ترجع به كل عام، وقال غيره: ذاتِ الرجع ذات المطر لأَنه يجيء  ويرجع ويتكرّر.  والراجِعةُ: الناشِغةُ من نَواشِغ الوادي. والرُّجْعان: أَعالي التِّلاع  قبل أَن يجتمع ماء التَّلْعة، وقيل: هي مثل الحُجْرانِ، والرَّجْع عامة  الماء، وقيل: ماء لهذيل غلب عليه. وفي الحديث ذكر غَزوة الرَّجيعِ؛ هو  ماء لهُذَيْل. قال أَبو عبيدة: الرَّجْع في كلام العرب الماء، وأَنشد قول  المُتَنَخِّل: أَبيض كالرَّجْع، وقد تقدم: الأَزهري: قرأْت بخط أَبي  الهيثم حكاه عن الأَسدي قال: يقولون للرعد رَجْع. والرَّجِيعُ: العَرَق، سمي  رَجيعاً لأَنه كان ماء فعاد عرَقاً؛ وقال لبيد:  كَساهُنَّ الهَواجِرُ كلَّ يَوْمٍ  رَجِيعاً، في المَغَابنِ، كالعَصِيمِ  أَراد العَرَقَ الأَصفر شبَّهه بعصيم الحِنَّاء وهو أَثره. ورَجِيعُ:  اسم ناقة جرير؛ قال:  إِذا بلَّغتْ رَحْلي رَجِيعُ، أَمَلَّها  نُزُوليَ بالمَوْماةِ ثم ارْتحاليا  (* ورد هذا البيت سابقاً في هذه المادة، وقد صُرفت فيه رجيع فنُوّنت،  أما هنا فقد منعت من الصرف.)  ورَجْعٌ ومَرْجَعةُ: اسمان.
مقاييس اللغة:
(رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])
وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ
وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])
وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
* فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])
والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])
القاموس المحيط:
رَجَعَ يَرْجِعُ رُجوعاً ومَرْجِعاً، كمَنْزِلٍ، ومَرْجِعَةً، شاذَّانِ، لأنّ المَصادِرَ من فَعَلَ يَفْعِلُ إنما تكونُ بالفتح، ورُجْعَى ورُجْعاناً، بضمهما انْصَرَفَ، و الشيءَ عن الشيءِ، وإليه رَجْعاً ومَرْجَعاً، كمَقْعَدٍ ومَنْزِلٍ صَرَفَه ورَدَّه، كأرْجَعَه، و كلامي فيه أفادَ، و العَلَفُ في الدابةِ نَجَعَ. وجاءني رُجْعَى رِسالَتِي، كبُشْرَى، أي مَرْجوعُها. ويؤمِنُ بالرَّجْعَةِ، أي بالرُّجوعِ إلى الدُّنْيا بعدَ الموتِ، وبالكسرِ والفتح عَوْدُ المُطَلِّقِ إلى مُطَلَّقَتِهِ، وبالكسر حَواشي الإِبِلِ تُرْتَجَعُ من السوقِ. وناقةٌ رِجْعُ سَفَرٍ، ورَجيعُ سَفَرٍ قد رَجَعَ فيه مِراراً. وباعَ إبِلَهُ فارْتَجَعَ منها رِجْعَةً صالِحَةً، بالكسرِ إذا صَرَفَ أثْمانَها فيما يَعودُ عليه بالعائِدَةِ الصالِحَةِ. والمَرْجُوعُ، وبهاءٍ،
والرَّجْعُ والرَّجُوعَةُ، بفَتْحِهِما، والرُّجْعَةُ والرُّجْعانُ والرُّجْعَى بِضَمِّهِنَّ: جَوابُ الرِسالَةِ.
والراجِعُ: المَرْأةُ يموتُ زَوْجُها وتَرْجِعُ إلى أهْلِها، كالمُراجِعِ، و من النُّوقِ والْأُتُنِ: التي تَشُولُ بذَنَبِها وتَجْمَعُ قُطْرَيْها وتُوزغُ بَوْلَها، فَيُظَنُّ أنّ بها حَمْلاً، وقد رَجَعَتْ تَرْجعُ رِجاعاً، بالكسر. وككِتابٍ: الخِطامُ، أو ما وقَعَ منه على أنْفِ البَعِيرِ، ج: أرْجِعَةٌ ورُجْعٌ، ورُجوعُ الطَّيْرِ بعدَ قِطاعِها. والرَّجْعُ: المَطَرُ بعدَ المَطَرِ، والنَّفْعُ، ونَباتُ الرَّبِيعِ، واسمٌ، ومَمْسَكُ الماءِ، والغَديرُ، كالرَّجيعِ والراجِعَةِ، أو ما امْتَدَّ فيه السَّيْلُ ثم نَفَذَ، ج: رِجاعٌ ورِجْعانٌ ورُجْعانٌ، أو الماءُ عامَّةً، والرَّوْثُ، و من الأرضِ: ما امْتَدَّ فيه السَّيْلُ، و : فَوْقَ التَّلْعَة، ج: رُجْعانٌ، بالضم
و من الكَتِفِ: أسْفَلُها، كالمَرْجِعِ، كمَنْزِلٍ، وخَطْوُ الدابَّةِ، أو رَدُّها يَدَيْها في السَّيْرِ، وخَطُّ الواشِمَةِ، كالتَّرْجيعِ فيهما. والرَّجيعُ من الكلامِ: المَرْدُودُ إلى صاحِبِه، والرَّوْثُ، وذُو البَطْنِ، والجِرَّةُ تَجْتَرُّها الإِبِلُ ونحوُها، وكلُّ مُرَدَّدٍ، والبَعيرُ الكالُّ من السَّفَرِ، وهي: بهاءٍ، أو المَهْزولُ، أو ما رَجَعْتَه من سَفَرٍ، ج: رُجُعٌ، بضمتينِ، والثوبُ الخَلَقُ المُطَرَّى، وماءٌ لهُذَيْلٍ على سَبْعَةِ أمْيالٍ من الهَدَّةِ، وبه غُدِرَ بِمَرْثَدِ ابنِ أبي مَرْثَدٍ وسَرِيَّتِهِ لَمَّا بَعَثَها صلى الله عليه وسلم مع رَهْطِ عَضَلٍ والقارَةِ فَغَدَروا بهم، و : العَرَقُ، والحَبْلُ نُقِضَ ثم فُتِلَ ثانِيَةً، وكلُّ طَعامٍ بَرَدَ ثم أُعِيدَ إلى النارِ، وفأسُ اللِّجامِ، والنَّخيلُ، وبهاءٍ: ماءٌ لِبَنِي أسَدٍ. ومَرْجَعَةٌ، كمَرْحَلَةٍ: عَلَمٌ. وأرجَعَ: أهْوَى بيَدِه إلى خَلْفِهِ ليَتَنَاوَلَ شيئاً، و فلانٌ: رَمَى بالرَّجِيعِ، و في المُصيبَةِ: قال: إنَّا لله وإنا إليه راجعونَ، كرَجَّعَ واسْتَرْجَعَ، و اللّهُ تعالى بَيْعَتَه: أرْبَحَها، و الإِبِلُ: هُزِلَتْ ثم سَمِنَتْ.
وسَفْرَةٌ مُرْجِعَةٌ، كمُحْسِنَةٍ: لها ثَوابٌ وعاقِبَةٌ حَسَنَةٌ، والشيخُ يَمْرَضُ يومَيْنِ فلا يَرْجِعُ شَهْراً: لا يَثوبُ إليه جِسْمُه وقُوَّتُهُ. والتَّرْجيعُ في الأذانِ: تَكريرُ الشَّهادَتَيْنِ جَهْراً بعدَ إخْفائِهما، وتَرْديدُ الصوتِ في الحَلْقِ. واسْتَرْجَعَ منه الشيءَ: أخَذَ منه ما دَفَعَه إليه. وراجَعَه الكلامَ: عاوَدَه، و الناقةُ: رَجَعَتْ من سَيْرٍ إلى سَيْرٍ.
تاج العروس:
رجع
رَجَعَ بنَفْسِه يَرْجِعُ رُجوعاً ومَرْجِعاً كمَنزِلٍ ومَرْجِعَةً كمَنزِلَة . ومنه قَوْله تَعالى : " ثمّ إلى ربِّكُم مَرْجِعُكُم " شاذَّان ؛ لأنّ المصادرَ من فَعَلَ يَفْعِلُ أي بفتحِ العَينِ في الماضي وكَسرِهما في المضارعِ إنّما تكونُ بالفَتْح كما في الصحاح وفي اللِّسان : قَوْله تَعالى : " إلى الله مَرْجِعُكُم جَميعاً " أي رُجوعُكم حكاه سيبويه فيما جاءَ من المصادرِ التي من فَعَلَ يَفْعِلُ على مَفْعِل بالكَسْر ولا يجوزُ أن يكون هنا اسمُ المكان ؛ لأنّه قد تعَدَّى بإلى وانتصبَ عنه الحالُ واسمُ المكانِ لا يَتَعَدَّى بحرفٍ ولا يَنْتَصِبُ عنه الحال . إلاّ أنّ جُملةَ البابِ في فَعَلَ يَفْعِلُ أن يكونَ المصدرُ على مَفْعَل بفتحِ العَين ورُجْعى ورُجْعاناً بضمِّهِما : انْصرفَ وفي التنزيل : " إنَّ إلى رَبِّكَ الرُّجْعى " أي الرُّجوع . رَجَعَ الشيءَ عن الشيءِ ورَجَعَ إليه وهذه عن ابنِ جِنِّي رَجْعَاً ومَرْجِعاً كَمَقْعَدٍ ومَنزِلٍ : صَرَفَه ورَدَّه كَأَرْجعَه وهذه لغةُ هُذَيْلٍ كما نَقَلَه الجَوْهَرِيّ قال شَيْخُنا : وهي ضعيفةٌ رديئةٌ كما صرَّحَ به غيرُ واحدٍ فلا اعتِدادَ بإطلاقِ المُصَنِّف إيّاها كالمَشهور . قلت : أمّا كَوْنُها لغةَ هُذَيْل فقد صرَّحَ به غيرُ واحدٍ وأمّا كَوْنُها ضعيفةً رديئةً فلم أرَ أحداً من الأئمَّةِ صرَّحَ بذلك كيف وقد حكى أبو زَيْدٍ عن الضَّبِّيِّينَ أنهم قرأوا " أَفَلا يَرَوْنَ أنْ لا يُرْجِعُ إليهم قَوْلاً " وقولُه عزَّ وجَلَّ : " قالَ رَبِّ أَرْجِعون " . وقال الراغبُ في المفردات : الرُّجوع : العَودُ إلى ما كان منه البَدءُ أو تقديرُ البَدءِ مكاناً أو فِعلاً أو قَولاً وبذاتِه كان رُجوعُه أو بجُزءٍ من أجزائِه أو بفِعلٍ من أَفْعَاله فالرُّجوع : العَود والرَّجْع : الإعادة . قلتُ : أيّ رَجَعَ كان : لازِماً أو واقِعاً فمصدرُه لازِماً الرُّجوع ومصدرُه واقِعاً الرَّجْع يقال : رَجَعْتُه رَجْعَاً فَرَجَع رُجوعاً . قال شَيْخُنا : هذا هو المشهورُ المعروف سَماعاً وقياساً وزعمَ بعض أنّ الرَجْعَ يكونُ مَصْدَراً للاّزِمِ أيضاً . قلتُ : كما هو صَنيعُ صاحبِ المُحكَم فإنّه سَرَدَه في جُملة مصادرِ اللاّزم . قال الراغب : فمِنَ الرُّجوعِ قَوْله تَعالى : " لَئِنْ رَجَعْنا إلى المدينةِ " " فلمّا رَجَعوا إلى أبيهِم " " ولمّا رَجَعَ موسى إلى قَوْمِه " " وإنْ قيل لكم ارْجِعوا فارْجِعوا " ومن الرَّجْع قَوْله تَعالى : " فإنْ رَجَعَكَ اللهُ إلى طائفةٍ " وقَوْله تَعالى : " ثمَّ إليه مَرْجِعُكُم " يَصِحُّ أن يكونَ من الرُّجوع ويصحُّ أن يكون من الرِّجْع . وقُرِئَ " واتَّقُوا يَوْمَاً ترْجعون فيه إلى الله " بفتحِ التاءِ وضمِّها وقولُه : " لعلَّهُم يَرْجِعون " أي عن الذَّنْب وقَوْله تَعالى : " وحَرامٌ على قَرْيَةٍ أَهْلَكناها أنّهم لا يَرْجِعون " أي حرَّمْنا عليهم أن يَتوبوا ويَرجِعوا عن الذَّنْب تَنْبِيهاً على أنّه لا تَوْبَةَ بعدَ المَوت كما قيل : " ارْجِعوا وراءَكُم فالْتَمِسوا نُوراً " وقَوْله تَعالى : " بمَ يَرْجِعُ المُرسَلون " فمن الرُّجوع أو من رَجْعِ الجَواب وقَوْله تَعالى : " ثمّ توَلَّ عنهم فانْظُرْ ماذا يَرْجِعون " فمن رَجْعِ الجوابِ لا غير وكذا قولُه : " فناظِرَةٌ بمَ يَرْجِعُ المُرسَلون " . قلتُ : ومن المُتَعَدِّي حديثُ السَّحُور : " فإنّه يُؤَذَّنُ بلَيلٍ ليَرْجِعَ قائِمُكُم ويوقِظَ نائِمَكم " والقائمُ : هو الذي يُصلّي صَلاةَ الليل ورُجوعُه : عَوْدُه إلى نَوْمِه أو قُعودُه عن صَلاتِه إذا سَمِعَ الأذان . قال ابنُ الفرَج : سَمعتُ بعضَ بني سُلَيم يقول : قد رجَعَ كلامي فيه ونَجَع بمعنى أَفادَ وهو مَجاز . رَجَعَ العَلَفُ في الدَّابَّةِ ونَجَعَ : إذا تبيَّنَ أَثرُه فيها وهو مَجاز . يُقال : أَرسَلْتُ إليكَ فما جاءَني رُجْعَى رِسالَتي كبُشْرَى أَي مَرجوعُها وهو مَجاز . فُلانٌ يؤْمِنُ بالرَّجْعَةِ بالفتح : أَي بالرُّجوع إلى الدُّنيا بعدَ المَوتِ كما في الصِّحاح قال صاحبُ اللسانِ : وهو مَذْهب قومٍ من العَرَبِ في الجاهِليَّةِ مَعروفٌ عندَهُم ومَذْهب طائفَةٍ من المُسلِمينَ من أُولي البِدَعِ والأَهواءِ يقولون : إنَّ المَيِّتَ يرجعُ إلى الدُّنيا ويكونُ حَيَّاً كما كان ومن جُملتِهم
طائفةٌ من الرَّافضَةِ يقولون : إنَّ عليَّ بنَ أَبي طالبٍ كرَّم الله وجهَه مَسْتَتِرٌ في السَّحابِ فلا يَخرُجُ مع من خرَجَ من ولَدِه حتّى يُنادي مُنادٍ من السَّماءِ اخْرُجْ مع فُلانٍ . وفي حديث ابن عَبّاسٍ : " مَنْ كان له مالٌ يُبَلِّغُهُ حَجَّ بيتِ الله أَو تُجِبُ عليه فيه زَكاةٌ فلم يَفعل سأَل الرَّجْعَةَ عندَ المَوتِ " أَي سألَ أَنْ يُرَدَّ إلى الدُّنيا ليُحْسِنَ العملَ . يُقال : له على امْرأَتِه رِجْعَةٌ ورَجْعَةٌ بالكسْر والفتح وهو عَوْدُ المُطلِّق إلى مُطَلَّقَتِه ويقال أَيضاً طَلَّقَ فُلانٌ فلانَةَ طَلاقاً يَملِكُ فيه الرِّجْعَةَ والرَّجْعَةَ . قال الجَوْهَرِيُّ : والفتحُ أَفصَحُ . وقولُ شيخِنا : خِلافاً للأَزهريِّ في دَعوَى أَكْثَرِيَّة الكَسْر وكأَنَّ المُصَنِّفَ تبعَه فقدَّمَ الكَسْرَ مَحَلُّ تأَمُّلٍ فإنِّي تَصَفَّحْتُ التَّهذيبَ فما رأَيتُه ادَّعى أَنَّ الكسرَ أَكثَرُ ثمَّ قال : وخِلافاً لِمَكِّيٍّ تَبَعاً لابنِ دُريدٍ في إنكار الكَسرِ على الفُقهاءِ . قلتُ : وفي النِّهايَة : رَجْعَةُ الطَّلاقِ تُفْتَحُ راؤُهُ وتُكْسَرُ على المَرَّةِ والحالَةِ وهو ارتِجاعُ الزَّوْجَةِ المُطَلَّقَةِ غيرِ البائنِ إلى النِّكاحِ من غيرِ اسْتِئْنافِ عَقْدٍ وذكَرَ الزّمخشريُّ أَيضاً فيه الكَسْرَ والفتحَ وهو مَجاز . الرِّجْعَةُ بالكَسر : حَواشِي الإبِلِ تُرْتَجَعُ من السُّوقِ وقال خالدٌ : الرِّجْعَةُ : أَنْ تُدْخِلَ رُذالَ الإبلِ السُّوقَ وتَرجِعَ خِياراً . وقال بعضُهم : أَنْ تُدخِلَ ذُكوراً وتَرْجِعَ إناثاً وكذلكَ الرِّجْعَةُ في الصَّدَقَة إذا وجَبَ على رَبِّ المالِ سِنٌّ من الإبلِ فأَخذَ المُصَدِّقُ مكانَها سِنّاً أُخْرَى فوقَها أَو دونَها فتلكَ التي أَخذَها رِجْعَةٌ لأَنَّه ارتجَعَها من التي وجَبَتْ له قاله أَبو عُبَيدٍ . يُقال : ناقَةٌ رِجْعُ سَفَرٍ بكسر الرَّاءِ ورَجِيعُ سَفَرٍ : قد رَجَعَ فيه مِراراً . وقال الرَّاغِبُ : هو كِنايَةٌ عن النَّضْوِ وكّذا رَجُلٌ رِجْعُ سَفَرٍ ورَجِيعُ سَفَرٍ . وباعَ فُلانٌ إبِلَهُ فارْتَجَعَ منها رِجْعَةً صالحةً بالكسر إذا صرَفَ أَثمانَها فيما يَعودُ عليه بالعائدَةِ الصَّالِحَةِ قال الكُمَيْتُ يصفُ الأَثافِيّ : ٌ من الرَّافضَةِ يقولون : إنَّ عليَّ بنَ أَبي طالبٍ كرَّم الله وجهَه مَسْتَتِرٌ في السَّحابِ فلا يَخرُجُ مع من خرَجَ من ولَدِه حتّى يُنادي مُنادٍ من السَّماءِ اخْرُجْ مع فُلانٍ . وفي حديث ابن عَبّاسٍ : " مَنْ كان له مالٌ يُبَلِّغُهُ حَجَّ بيتِ الله أَو تُجِبُ عليه فيه زَكاةٌ فلم يَفعل سأَل الرَّجْعَةَ عندَ المَوتِ " أَي سألَ أَنْ يُرَدَّ إلى الدُّنيا ليُحْسِنَ العملَ . يُقال : له على امْرأَتِه رِجْعَةٌ ورَجْعَةٌ بالكسْر والفتح وهو عَوْدُ المُطلِّق إلى مُطَلَّقَتِه ويقال أَيضاً طَلَّقَ فُلانٌ فلانَةَ طَلاقاً يَملِكُ فيه الرِّجْعَةَ والرَّجْعَةَ . قال الجَوْهَرِيُّ : والفتحُ أَفصَحُ . وقولُ شيخِنا : خِلافاً للأَزهريِّ في دَعوَى أَكْثَرِيَّة الكَسْر وكأَنَّ المُصَنِّفَ تبعَه فقدَّمَ الكَسْرَ مَحَلُّ تأَمُّلٍ فإنِّي تَصَفَّحْتُ التَّهذيبَ فما رأَيتُه ادَّعى أَنَّ الكسرَ أَكثَرُ ثمَّ قال : وخِلافاً لِمَكِّيٍّ تَبَعاً لابنِ دُريدٍ في إنكار الكَسرِ على الفُقهاءِ . قلتُ : وفي النِّهايَة : رَجْعَةُ الطَّلاقِ تُفْتَحُ راؤُهُ وتُكْسَرُ على المَرَّةِ والحالَةِ وهو ارتِجاعُ الزَّوْجَةِ المُطَلَّقَةِ غيرِ البائنِ إلى النِّكاحِ من غيرِ اسْتِئْنافِ عَقْدٍ وذكَرَ الزّمخشريُّ أَيضاً فيه الكَسْرَ والفتحَ وهو مَجاز . الرِّجْعَةُ بالكَسر : حَواشِي الإبِلِ تُرْتَجَعُ من السُّوقِ وقال خالدٌ : الرِّجْعَةُ : أَنْ تُدْخِلَ رُذالَ الإبلِ السُّوقَ وتَرجِعَ خِياراً . وقال بعضُهم : أَنْ تُدخِلَ ذُكوراً وتَرْجِعَ إناثاً وكذلكَ الرِّجْعَةُ في الصَّدَقَة إذا وجَبَ على رَبِّ المالِ سِنٌّ من الإبلِ فأَخذَ المُصَدِّقُ مكانَها سِنّاً أُخْرَى فوقَها أَو دونَها فتلكَ التي أَخذَها رِجْعَةٌ لأَنَّه ارتجَعَها من التي وجَبَتْ له قاله أَبو عُبَيدٍ . يُقال : ناقَةٌ رِجْعُ سَفَرٍ بكسر الرَّاءِ ورَجِيعُ سَفَرٍ : قد رَجَعَ فيه مِراراً . وقال الرَّاغِبُ : هو كِنايَةٌ عن النَّضْوِ وكّذا رَجُلٌ رِجْعُ سَفَرٍ ورَجِيعُ سَفَرٍ . وباعَ فُلانٌ إبِلَهُ فارْتَجَعَ منها رِجْعَةً صالحةً بالكسر إذا صرَفَ أَثمانَها فيما يَعودُ عليه بالعائدَةِ الصَّالِحَةِ قال الكُمَيْتُ يصفُ الأَثافِيّ :
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على ال ... أَوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ قال : وإن رَدَّ أَثمانَها إلى منزِلِه من غيرِ أَنْ يَشتَرِيَ بها سِنّاً فليستْ برِجْعَةٍ . وقال اللِّحيانيُّ : ارْتَجَعَ فلانٌ مالاً وهو أَن يبيعَ إبلَهُ المُسِنَّةَ والصِّغارَ ثمَّ يشترِيَ الفَتِيَّةَ والبِكارَ وقيل : هو أَن يبيعَ الذُّكورَ ويشتريَ الإناثَ وعَمَّ مَرَّةً به فقال : هو أَن يبيعَ الشيءَ ثمَّ يشترِيَ مكانَه ما يُخَيَّلُ إليه أَنَّه أَفتى وأَصْلَحَ . قال الرَّاغِبُ : واعْتُبِرَ فيه معنى الرَّجْعِ تَقديراً وإنْ لم يَحصُلْ فيه ذلكَ عَيناً . وجاءَ فلانٌ برِجْعَةٍ حَسَنَةٍ أَي بشيءٍ صالحٍ اشتراهُ مكانَ شيءٍ طالِح أَو مكان شيءٍ قد كانَ دُونَه . والمَرْجُوعُ والمَرْجُوعَةُ بهاءٍ والرَّجْعُ والرَّجُوعَةُ بفتحِهما والرُّجْعَةُ والرُّجْعانُ والرُّجْعَى بضمهنَّ : جَوابُ الرِّسالَةِ يُقال : ما كانَ من مَرْجُوعَةِ فُلانٍ ومَرْجوعِ فلانٍ عليك أَي من مَردودِه وجَوابِه . قال حسَّان رضي الله عنه يَذْكُرُ رُسومَ الدِّيارِ :
سأَلْتُها عن ذاكَ فاسْتَعْجَمَتْ ... لمْ تَدْرِ ما مَرْجُوعَةُ السّائلِ ويُقال : رَجَعَ إلىَّ الجَوابُ يَرْجِعُ رَجْعاً ورُجْعانً ويقولونَ : هل جاءَ رُجْعَةُ كِتابِك ورُجعانُه أَي جَوابُهُ ويجوزُ رَجْعُه بالفتح وكُلُّ ذلكَ مَجازٌ . والرَّاجِعُ : المَرْأَةُ يَموتُ زَوجُها وتَرْجِعُ إلى أَهلِها وأَمّا المُطَلَّقَةُ فهي المَرْدودَة كما في الصِّحاح والعُباب كالمُراجِعِ . قال الأَزْهَرِيّ : المُراجِعُ من النِّساءِ : التي يَموتُ زَوجُها أَو يُطَلِّقُها فتَرْجِعُ إلى أَهلِها ويقال لها أَيضاً راجِعٌ . الرَّواجِعُ من النُّوقِ والأُتُنِ يُقال : ناقَةٌ راجِعٌ وأَتانٌ راجعٌ وهي التي تَشولُ بذَنبِها وتَجمَعُ قُطْرَيْها وتُوزِعُ بَوْلَها وفي الصِّحاحِ بِبَوْلِها فيُظَنُّ أَنَّ بها حَمْلاً ثُمَّ تُخلِفُ وقد رجعَتْ تَرجِعُ رِجاعاً بالكسر وُجِدَ في بعض نُسَخِ الصِّحاح . رُجوعاً وهي راجِعٌ : لَقِحَتْ ثمَّ أَخلَفَتْ لأَنَّها رجعَتْ عَمَّا رُجِيَ منها ونُوقٌ رَواجِعُ . وقال الأَصمعيُّ : إذا ضُرِبَتِ النَّاقَةُ مِراراً فلم تَلْقَحْ فهيَ مُمارِنٌ فإنْ ظَهَرَ لهم أَنَّها قد لَقِحَتْ ثمَّ لمْ يكن بها حَمْلٌ فهي راجِعٌ ومُخْلِفَةٌ وقال القُطامِيُّ يصفُ نَجيبَةً :
ومِنْ عَيرانَةٍ عَقَدَتْ عليها ... لَقاحاً ثُمَّ ما كَسَرَتْ رِجاعا
لأوّلِ قَرْعَةٍ سَبَقَتْ إليها ... من الذَّوْدِ المَرابيعِ الضِّباعَى
أَرادَ أَنَّ النّاقةَ عقدَتْ عليها لَقاحاً ثمَّ رَمَتْ بماءِ الفَحْلِ وكسرَتْ ذَنبَها بعدَ ما شالَتْ به . الرِّجاعُ ككِتابٍ : الخِطامُ أَو ما وقعَ منهُ على أَنْفِ البَعيرِ . يُقال : رجَعَ فلانٌ على أَنْفِ بَعيرِه إذا انْفَسَخَ خَطْمُه فرَدَّه عليه ثمَّ يُسَمَّى الخِطامُ رِجاعاً قاله ابنُ دُريد ج : أَرْجِعَةٌ ورُجْعٌ كجِرابٍ وأَجْرِبَةٍ وكِتابٍ وكُتْبٍ . الرِّجاعُ : رُجوعُ الطَّيْرِ بعدَ قِطاعِها كما في الصِّحاحِ زادَ الرَّاغِبُ : يَختَصُّ به . وفي اللسان رَجَعَت الطَّيْرُ القَواطِعُ رَجْعاً ورِجاعاً ولها قِطاعٌ ورِجاعٌ . من المَجازِ قولُه تعالى : " والسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ " أَي ذاتِ المَطَرِ بعدَ المطَرِ سُمِّيَ به لأَنَّه يَرجِع مَرَّةً بعدَ مَرَّةٍ وقيل : لأَنَّه يتكَرَّر كلَّ سنةٍ ويَرْجِعُ قال ثعلَبٌ : تَرْجِعُ بالمَطَرِ سنةً بعدَ سنةٍ وقال اللِّحيانِيُّ : لأنها تَرجِعُ بالغَيْثِ فلم يَذكر سنةً بعد سنة . وقال الفرَّاءُ : تَبتَدِئُ بالمَطَرِ ثمَّ تَرجِعُ به كلَّ عام . قيل : ذاتُ الرَّجْع أَي ذاتُ النَّفْع يُقال : ليس لي من فُلانٍ رَجْعٌ أَي نَفعٌ وفائدةٌ وتَقولُ : ما هو إلاّ سَجْعٌ ليس تحتَه رَجْعٌ . الرَّجْعُ : نَباتُ الرَّبيعِ كالرَّجيعِ . رَجْعٌ : اسْمٌ . قال الكِسائيُّ في قولِه تعالى : " والسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ " أَرادَ بالرَّجْع مَمْسَك الماءِ ومَحبِسَه والجَمْعُ رُجْعانٌ قال غيرُه : الرَّجْعُ : الغَديرُ . قال الرَّاغِب : إمّا تَسمِيَةً بالمَطَرِ الذي فيه وإمّا لتَراجُعِ أَمواجِه وتَرَدُّدِه في مكانِه كالرَّجيع والرَّاجِعَةِ قال المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيُّ يصفُ السَّيْفَ :
أَبيَضُ كالرَّجْعِ رَسوبٌ إذا ... ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي قال الليثُ : الرَّجْعُ : ما امْتَدَّ فيه السَّيْلُ كذا نصّ العُبابِ . وقال أَبو حنيفَةَ : الرَّجْعُ : ما ارْتَدَّ فيه السَّيْلُ ثمَّ نفَذَ ج : رِجاعٌ بالكسْرِ ورُجْعانٌ بالضَّمِّ ورِجْعانٌ بالكَسرِ وأَنشدَ ابنُ الأَعرابيِّ :
وعارَضَ أَطرافَ الصَّبا وكأَنَّه ... رِجاعُ غَديرٍ هَزَّهُ الرِّيحُ رائِعُ وقال غيرُه : الرِّجاعُ : جَمْعٌ ولكنَّه نعَتَه بالواحِدِ الذي هو رائعٌ لأَنَّه على لفظِ الواحِد وإنَّما قال : رِجاعُ غَديرٍ ليفصلَه من الرّجاع الذي هو غير الغدير إذ الرِّجاع من الأَسماء المُشترَكَةِ وقد يكون الرِّجاعُ الغديرَ الواحدَ كما قالوا فيه : إخَاذٌ وأَضافَه إلى نفسِه ليُبَيِّنَه أَيضاً بذلك : لأَن الرِّجاع واحِداً كان أَو جَمْعاً من الأَسماء المُشترَكَةِ . الرَّجْعُ : الماءُ عامَّةً وقال أَبو عُبيدةَ : الرَّجْعُ في كلام العرَبِ الماءُ وأَنشدَ قولَ المُتَنَخِّل :
أَبيَضُ كالرَّجْعِ رَسوبٌ إذا ... ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي الرَّجْعُ : الرَّوْثُ والنَّجْوُ لأَنَّه رجَعَ عن حالِه التي كان عليها وهذا رَجْعُ السَّبُعِ أَي نَجوُه وهو مَجاز . قال الليثُ : الرَّجْعُ من الأَرضِ ما امْتَدَّ فيه السيلُُ بمَنزِلَةِ الحَجْرِ قال غيرُه : الرَّجْعُ : فوقَ التَّلْعَةِ وأَعلاها قبلَ أَن يَجتَمِعَ ماءُ التَّلْعَةِ وأَعلاها قبلَ أَنْ يَجْتَمِعَ ماءُ التَّلْعَةِ ج : رُجْعانٌ بالضَّمِّ بمنزلَةِ الحُجْرانِ وقد كرَّرَ المُصنِّفُ هنا قول الليثِ مرَّتينِ وهما واحِدٌ فلْيُتَنَبَّه لذلكَ . الرَّجْعُ من الكَتِفِ : أَسفلُها كالمَرْجِعِ كمَنْزِلٍ وهو ما يلي الإبْطَ منها من جِهَة مَنْبِضِ القَلْبِ قال رُؤْبَةُ :
" ونَطْعَنُ الأَعناقَ والمَراجِعا ويُقالُ : طعَنَه في مَرجِع كتِفَيْه وكَواهُ عندَ رَجْعِ كتِفِه ومَرجِع مِرْفَقِهِ وهو مَجاز . الرَّجْعُ : خَطْوُ الدَّابَّةِ أَو رَدُّها يدَيها في السَّيْرِ وهو مَجاز قال أَبو ذؤَيْبٍ يصفُ رَجلاً جريئاً :
يَعْدُو به نَهِشُ المُشاشِ كأَنَّهُ ... صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ الرَّجْعُ : خَطُّ الوَاشِمَةِ قال لَبيدٌ رضي الله عنه :
أَوْ رَجْعُ واشِمَةٍ أُسِفَّ نَؤُورُها ... كِفَفاً تَعَرَّضَ فوقَهُنَّ وِشامُها
كالتَّرجِيعِ فيهما . يُقال : رَجَعَت الدَّابَّةُ يدَيْها في السَّيْر . ورَجَّعَ النَّقْشَ والوَشْمَ : رَدَّدَ خُطوطَهُما وتَرجِيعُها : أَن يُعادَ عليها السَّوادُ مَرَّةً بعدَ أُخرى قال الشاعر :
كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيَّةِ ... يَمانيَّةِ الأَصدافِ باقٍ نَؤُورُها قال الليث : الرَّجيعُ من الكلامِ : المَردودُ إلى صاحبِه زادَ الرَّاغِبُ : أَو المُكَرَّرُ . وفي الأَساس : إيّاكَ والرَّجيعَ من القولِ . وهو المُعادُ وهو مَجازٌ . وقال غيرُه : رَجيعُ القَوْلِ : المُكَرَّرُ . منَ المَجاز : الرَّجيعُ : الرَّوْثُ وذُو البَطْنِ والنَّجْوُ لأَنَّه رجَعَ عن حالتِه التي كان عليها وقد أَرْجَعَ الرَّجُلُ وهذا رَجيعُ السَّبَعِ ورَجْعُه أَي نَجْوُه . وفي الحديث : " نُهِيَ أَنْ يُسْتَنْجَى بعَظْمٍ أَو رَجِيعٍ " الرَّجيعُ : يكونُ الرَوْثَ والعَذِرَةَ جَميعاً وإنَّما سُمِّيَ رَجيعاً لأَنَّه رَجَعَ عن حالِه الأَوَّل بعدَ أَنْ كانَ طَعاماً أَو علَفاً أَو غيرَ ذلك . وأَرْجَعَ من الرَّجيع إذا أَنْجَى . وقال الرَّاغِبُ : الرَّجيعُ : كِنايَةٌ عن ذي البَطْنِ للإنسانِ وللدَّابَّةِ وهو من الرُّجوعِ ويكونُ بمعنى الفاعِل أَو من الرَّجْعِ ويكونُ بمعنى المَفعول . الرَّجيع : الجِرَّةُ تَجْتَرُّها الإبلُ ونَحوُها لِرَجْعِهِ لها إلى الأَكْلِ وهو مَجازٌ قال الأَعشَى :
وفلاةٍ كَأَنَّها ظَهْرُ تُرْسٍ ... ليسَ إلاّ الرَّجيعَ فيها عَلاقُ يقول : لا تجدُ الإبلُ فيها عُلَقاً إلاَّ ما تُرَدِّدُه من جِرَّتِها . وكُلُّ شيءٍ مُرَدَّدٍ من قولٍ أَو فعلٍ فهو رَجيعٌ لأَنَّ معناهُ مَرْجوع أَي مَردُود ومنه قيل للدَّابَّةِ التي تَرَدِّدُها في السَّفَرِ البَعير وغيره : هو رَجيعُ سَفَرٍ وهو الكالُّ من السَّفَرِ . وهي رَجيعَةٌ بهاءٍ قال ذو الرُّمَّة يصف ناقةً :
رَجيعَةُ أَسْفارٍ كَأَنَّ زِمامَها ... شُجاعٌ لَدى يُسْرَى الذِّراعَيْنِ مُطْرِقُ الرَّجِيعُ من الدَّوابِّ : المَهْزولُ وقال الرَّاغِبُ : هو كِنايَةٌ عن النَّضْوِ . الرَّجيعُ من الدَّوابِّ : ما رَجَعْتَهُ من سَفَرٍ إلى سَفَرٍ وهو الكالُّ كما في الصِّحاحِ وهو بعَيْنِه القولُ الأَوَّلُ ج : رُجُعٌ بضَمَّتينِ والذي في الصِّحاحِ : جَمْعُ الرَّجيعِ والرَّجيعَةِ : الرَّجائِع . قال ابنُ دُريدٍ : الرَّجيعُ : الثَّوْبُ الخَلَقُ المُطَرَّى . قال أَيضاً : الرَّجيعُ : ماءٌ لِهُذَيْلٍ قاله أَبو سعيد : على سَبعَةِ أَمْيالٍ من الهَدَّةِ والهَدَّةُ على سَبعَةِ أَميالٍ من عُسْفانَ وبه غُدِرَ بمَرْثَدِ بنِ أَبي مَرْثَدٍ كَنّازِ بنِ الحُصَيْنِ بنِ يَرْبُوع الغَنَوِيّ رضي الله عنه شَهِدَ هو وأَبوهُ بَدْراً وكان أَبوه حَليفَ حَمْزَةَ وسَرِيَّتِه لمّا بعثَها رسول الله صلّى الله عليه وسلَّم معَ رَهْطِ عَضَلٍ والقارَةِ وكانت هذه السَّرِيَّةُ في السنة الخامِسَة من الهِجْرَةِ في صفَر في عَشَرَةٍ أَو سِتَّة على الخِلاف لمّا سأَلَه عَضَلٌ والقارَةُ أَنْ يُرْسِلَ معهم مَنْ يُعَلِّمَهُم شرائعَ الإسلام فأَرسلَ مَرْثَداً وعاصِمَ بنَ ثابت وخُبَيْبَ بن عَدِيٍّ وزيدَ بن الدَّثِنة وخالد بن البُكَيْرِ وعَبْد الله بن طارق وأَخاهُ لأُمِّه مُعَتِّبَ بنَ عُبَيْدٍ فغدَروا بهم فقتلوهم إلاّ خُبَيْبَ بنَ عَدِيٍّ وزَيدَ بن الدّثِنَة فأَسروهُما وباعوهما في مَكَّةَ فقتلوهُما وصَلَّى خُبَيْبٌ قبل أَنْ يَقتلوه رَكعتينِ فهوَ أَوَّلُ مَنْ سَنَّ ذلكَ كذا في مختصَرِ السِّيرَةِ للشَّمْسِ البِرْماوِيِّ قال البُرَيْقُ الهُذَلِيُّ :
وإنْ أُمْسِ شَيْخاً بالرَّجيعِ ووِلْدَةٌ ... ويَصْبِحَ قَومِي دونَ دارِهُمُ مِصْرُ وقال حسَّان رضي الله عنه يَرثِيهِم :
صَلَّى الإلَهُ على الّذينَ تَتابَعوا ... يَوْمَ الرَّجيعِ فأُكْرِمُوا وأُثيبوا وقال أَبو ذُؤَيْبٍ :
رَأَيْتُ وأَهلي بَوادِي الرَّجِي ... عِ في أَرْضِ قَيْلَةَ بَرْقاً مُلِيحا الرَّجيعُ : العَرَقُ لأَنَّه كان ماءً فرَجَعَ عرَقاً قال لَبيدٌ رضي الله عنه يصف الإبِلَ :
كَساهُنَّ الهَوَاجِرُ كُلَّ يَوْمٍ ... رَجيعاً في المَغابِنِ كالعَصِيمِ شبَّه العرَقَ الأَصْفَرَ بعَصيمِ الحِنَّاءِ . الرَّجيعُ : الحَبْلُ الذي نُقِضَ ثمَّ فُتِلَ ثانِيَةً وفي المُفرَداتِ : حَبْلٌ رَجِيعٌ : أُعِيدَ بعدَ نَقْضِهِ زادَ في اللسان : وقيل : كُلُّ ما ثَنَيْتَه فهو رَجيعٌ . وكُلُّ طَعامٍ بَرَدَ ثُمَّ أُعيدَ إلى النّار فهو رَجيعٌ . الرَّجيعُ : فَأْسُ اللِّجامِ . الرَّجيعُ : البَخيلُ كِلاهُما عن ابنِ عَبّادٍ . الرَّجِيعَةُ : ماءٌ لِبَني أَسَدٍ كما في العُبابِ . ومَرْجَعَةٌ كمَرْحَلَةٍ : عَلَمٌ من الأَعلامِ . وأَرْجَعَ الرَّجُلُ إذا أَهْوى بيَدِهِ إلى خَلْفِه لِيَتناوَلَ شيئاً نقله الجَوْهَرِيُّ وأَنشدَ لأَبي ذُؤَيْبٍ يصفُ صائداً :
فبَدا لهُ أَقْرابُ هذا رائغاً ... عَجِلاً فعَيَّثَ في الكِنانَةِ يُرْجِعُ أَي أَقرابُ الفَحْلِ . وقال اللِّحْيانِيُّ : أَرْجَعَ الرَّجُل يديهِ إذا رَدَّهما إلى خَلْفِه ليتناوَلَ شيئاً وخَصَّه بعضُهم فقال : أَرْجَعَ يدَه إلى سيفِه ليَسْتَلَّه أَو إلى كِنانَتِه لِيَأْخُذَ سَهماً أَهوى بها إليه . أَرْجَعَ فُلانٌ : رَمى بالرَّجيعِ كأَنْجَى من النَّجْوِ . منَ المَجاز : أَرْجَعَ في المُصيبَةِ : قال : " إنّا لِلَّه وإنّا إليهِ راجِعُونَ " قال جَريرٌ :
وأَرْجَعْتُ من عِرفانِ دارٍ كأَنَّها ... بقيَةُ وَشْمٍ في مُتونِ الأَشاجِعِ كرَجَّعَ تَرْجيعاً واسْتَرْجَعَ نقلَهما الزَّمخشريُّ واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ على الأَخيرِ . ويُروَى قول جَرير : ورَجَّعْتَ . وفي حديث ابنِ عبّاسِ أَنَّه حينَ نُعِيَ له قُثَمُ اسْتَرْجَعَ . يُقال : أَرْجَعَ اللهُ تعالى بيعَتَه كما يُقال : أَرْبَحَها . نقله الجَوْهَرِيُّ . قال الكِسائيُّ : أَرْجَعَت الإبِلُ إذا هُزِلَتْ ثمَّ سَمِنَت كذا نَصُّ الصِّحاحِ والعُبابِ وفي التَّهذيب : قال الكِسائيُّ : إذا هُزِلَت النّاقَةُ قيل : أَرْجَعَت . وأَرْجَعَتِ النّاقَةُ فهِي مُرْجِعٌ : حَسُنَتْ بعدَ الهُزال . يُقال : جعلَها اللهُ سَفرَة مُرْجِعَة كمُحْسِنَة إذا كان لها ثوابٌ وعاقِبَةٌ حَسَنَة . وهو مَجازٌ . يُقال : الشَّيْخُ يَمْرَضُ يَومَيْنِِ فلا يَرجِعُ شَهْراً أَي لا يَثوبُ إليه جسمُه وقوَّته شَهْراً . منَ المَجاز : التَّرجِيعُ في الأَذانِ : هو تَكريرُ الشَّهادَتيْنِ جَهْراً بعدّ إخفائهما . هكذا فَسَّره الصَّاغانِيُّ . التَّرْجيعُ أَيضاً : تَرديدُ الصَّوْتِ في الحَلْقِ في قراءَةٍ أًو غِناءٍ أَو زَمْرٍ أَو غير ذلك مما يُتَرَنَّم به وقيل : التَّرْجِيع : هو تَقارُبُ ضُروبِ الحَرَكات في الصَّوْت . وقد حَكَى عَبْد الله بنُ مُغَفَّلٍ تَرجيعَه بمَدِّ الصَّوْت في القراءَةِ نَحو : آ آ آ . من المَجازِ : اسْتَرْجَعَ منهُ الشيءَ إذا أَخَذَ منه ما دفعَه إليه ويقال : اسْتَرْجَعَ الهِبَةَ وارْتَجَعَها إذا ارْتَدَّها . وراجَعَهُ الكلامَ مُراجَعَةً ورِجاعاً : حاوَرَه إيّاه . وقيل : عَاوَدَهُ . راجَعَت النّاقةُ رِجاعاً إذا كانت في ضَرْبٍ من السَّير . فرَجَعَتْ من سَيْرٍ إلى سَيْرٍ سِواه قال البَعيثُ يصِفُ ناقتَه :
وطُولُ ارتماءِ البيدِ بالبيدِ تعْتَلِي ... بها ناقَتي تَخْتَبُّ ثمَّ تُراجِعُ
وممّا يُستدركُ عليه : الرَّجْعَةُ : المَرَّةُ من الرُّجوعِ . والرَّجْعَةُ : عَوْدُ طائِفَةٍ من الغُزاةِ إلى الغَزْوِ بعدَ قُفُولِهم . وقولُه تعالى : " إنَّهُ على رَجْعِهِ لَقادِرٌ " قيل : على رَجْعِ الماءِ إلى الإحْلِيلِ وقيل : إلى الصُّلْبِ وقيل : إلى صُلْبِ الرَّجُلِ وتَريبَةِ المَرأَةِ . وقيل : على إعادَتِه حَيّاً بعدَ موتِه وبِلاهُ وقيل : على بَعْثِ الإنسانِ يومَ القِيامَةِ . والله سبحانَه وتعالى أَعلمُ بما أَرادَ . ويُقال : أَرْجَعَ اللهُ همَّهُ سُروراً أَي أَبْدَلَ هَمَّه سُروراً . وحَكَى سيبويه : رَجَعَه وأَرْجَعَهُ ناقَتَه : باعها منه ثمَّ أَعطاهُ إيّاها لِيَرْجِعَ عليها . وهذه عن اللِّحيانيِّ وهذا كما تقولُ أَسْقَيْتُكَ إهاباً . وتَفَرَّقوا في أَوَّل النَّهار ثمَّ تَراجَعوا مع اللَّيْل أَي رَجَعَ كُلٌّ إلى مَحَلِّه . وتَرَجع في صَدْري كذا : أَي تَرَدَّد وهو مَجازٌ . ورَجَّعَ البعير في شِقْشِقَتِه : هَدَرَ . ورَجَّعَتِ النَّاقةُ في حَنينِها : قطَّعَتْه . ورَجَّعَ الحَمامُ في غِنائه واسْتَرْجَعَ كذلك . ورَجَّعَتِ القَوْسُ : صَوَّتَت عن أَبي حنيفةَ . ورَجَّعَ الكِتابَةَ : أَعادَ عليها مَرَّةً أُخرى . والمَرْجُوعُ : الّذي أُعيدَ سَوادُهُ والجَمْعُ المَراجِيعُ قال زُهَيْرٌ :
" مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ ورَجَعَ إليه : كَرَّ ورَجَعَ عليه . ويُقالُ : خالَفني ثمَّ رجَعَ إلى قَولي وصَرَمَني ثمَّ رَجَعَ يُكَلِّمُني . وما رُجِعَ إليه في خَطْبٍ إلاّ كفى . وكُلٌّ من الثَّلاثَةِ مَجاز . وارْتَجعَ كَرَجَعَ . وارْتَجعَ على الغَريم والمُتَّهَم : طالَبَه . وارْتَجعَ إليَّ الأمرَ : ردَّه إليَّ . أنشدَ ثعلبٌ :
أَمُرْتَجِعٌ لي مِثلَ أيّامِ حَمَّةٍ ... وأيّامِ ذي قارٍ علَيَّ الرَّواجِعُ ؟ وارْتَجعَ المرأةَ : راجَعَها . وارْتَجعَتْ المرأةُ جِلْبابَها : إذا رَدَّتْه على وَجْهِها وتَجَلَّلَتْ به . والرُّجْعى والمَرْجَعانيُّ من الدّوابِّ : نِضْوُ سفَرٍ الأخيرةُ عامِيّة . وقال ابن السِّكِّيت : الرَّجيعَة : بعيرٌ ارْتَجعْتَه أي اشتَريْتَه من أجلابِ الناس ليس من البلدِ الذي هو به وهي الرَّجائع قال مَعْنُ بنُ أَوْسٍ المُزْنيُّ :
على حينَ ما بي من رِياضٍ لصَعْبَةٍ ... وبَرَّحَ بي أَنْقَاضُهُنَّ الرَّجائعُ وسفَرٌ رَجيعٌ : مَرْجُوعٌ فيه مِراراً عن ابْن الأَعْرابِيّ . ويقال للإيابِ من السفَر : سفَرٌ رَجيعٌ قال القُحَيْف :
وأَسقي فِتْيَةً ومُنَفَّهاتٍ ... أَضَرَّ بنِقْيِها سفَرٌ رَجيعُ
والرَّجْع : الغِرْسُ يكون في بَطْنِ المرأة يخرجُ على رأسِ الصبِيِّ . وقَوْله تَعالى : " يَرْجِعُ بَعْضُهم إلى بعضٍ القَولَ " أي يتَلاوَمون . والرَّجيع : الشِّواءُ يُسَخَّنُ ثانِيَةً عن الأَصْمَعِيّ . ورَجْعُ الرَّشْقِ في الرَّمْي : ما يُرَدُّ عليه . والرَّواجِع : الرِّياحُ المُختَلِفة لمَجيئِها وذَهابِها . وكذا رَواجِعُ الأبواب . وليس لهذا البَيعِ مَرْجُوعٌ أي لا يُرْجَعُ فيه وهو مَجاز . ويقال : هذا مَتاعٌ مُرْجِعٌ أي له مَرْجُوعٌ . حكاه الجَوْهَرِيّ عن ابن السِّكِّيت . وقال الأَصْبَهانيُّ في المفردات : دابَّةٌ لها مَرْجُوعٌ : يمكنُ بَيْعُها بعد الاسْتِعمال . ويقال : هذا أَرْجَعُ في يدي من هذا أي أَنْفَع وهو مَجاز . وفي النوادِر : يقال : طعامٌ يُسْتَرْجَعُ عنه وتفسيرُ هذا في رَعْيِ المال وطعامِ الناس : ما نَفَعَ منه واسْتُمْرِئَ فسَمِنوا عنه . والرَِّجْعَة بالكَسْر والفَتْح : إبل تَشْتَريها الأعرابُ ليست من نِتاجِهم وليست عليها سِماتُهم . وارْتَجعَها : اشتراها . والتَّراجُع بين الخَليطَيْن : أن يكون لأحدِهما - مَثَلاً - أَرْبَعونَ بَقَرَةً وللآخَرِ ثلاثون ومالُهما مُشتَرَكٌ فيأخذُ العاملُ عن الأربعين مُسِنَّةً وعن الثلاثين تَبيعاً فيرجعَ باذلُ المُسنَّة بثلاثة أَسْبَاعِها على خَليطِه وباذلُ التَّبيعِ بأربعةِ أَسْبَاعِه على خَليطِه ؛ لأنّ لكلِّ واحدٍ من السِّنَّيْنِ واجِبٌ على الشُّيُوع كأنَّ المالَ مُلْكُ واحدٍ . والرِّجَع كعِنَبٍ : أن يبيعَ الذُّكورَ ويشتري الإناثَ كأنّه مصدر وقال ابنُ برِّيّ : وجَمعُ رِجْعَةٍ رِجَع وقيل لحَيٍّ من العرب : بمَ كَثُرَتْ أموالُكم ؟ فقالوا : أوصانا أبونا بالنُّجَعِ والرُّجَع وقال ثعلب : بالنِّجَعِ والرِّجَع وفَسَّرَه بأنّه : بَيْعُ الهَرْمَى وشِراءُ البِكارَةِ الفَتِيّة وقد فُسِّر بأنّه بيعُ الذُّكورِ وشراءُ الإناث وكِلاهما ممّا يَنْمِي عليه المالُ وأرجع إبلاً : شَراها وباعَها على هذه الحالة . والرّاجِعَة : الناقةُ تُباعُ ويُشتَرى بثمَنِها مِثلُها فالثانيةُ راجِعَةٌ ورَجيعَةٌ قال عليُّ بنُ حَمْزَة : الرَّجيعَة : أن يُباعَ الذكَرُ ويُشترى بثمنِه الأنثى فالأنثى هي الرَّجيعَة وقد ارْتَجَعْتُها وَتَرَجَّعْتُها وَرَجَعْتُها . وحكى اللِّحْيانيّ : جاءتْ رِجْعَةُ الضِّياع أي ما تعودُ به على صاحبِها من غَلَّةٍ ويقال : سَيفٌ نَجيعُ الرَّجْعِ والرَّجيع إذا كان ماضِياً في الضَّريبة قال لَبيدٌ يصفُ السيف :
بأَخْلَقَ مَحْمُودٍ نَجيحٍ رَجيعُهُ ... وأَخْشَنَ مَرْهُوبٍ كريمِ المآزِقِ ويقال للمريضِ إذا ثابَتْ إليه نَفْسُه بعد نُهوكٍ من العِلَّة : راجِعٌ ورجلٌ راجِعٌ : إذا رَجَعَتْ إليه نَفْسُه بعد شِدّةِ ضَنى . ورَجَعَ الكلبُ في قَيْئِه : عادَ فيه . وراجَعَ الرجلُ : رَجَعَ إلى خيرٍ أو شرٍّ . وتَراجَعَ الشيءُ إلى خَلفٍ نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . ورَجَعَتِ الناقةُ تَرْجِعُ رِجاعاً إذا أَلْقَتْ وَلَدَها لغيرِ تَمامٍ عن أبي زَيْدٍ . وقيل : هو أن تَطْرَحَه ماءً . والرّاجِعَة : الناشِغَةُ من نَواشِغِ الوادي قاله ابنُ شُمَيْل أي المَجرى من مَجاريه . والرَّجْع : ماءٌ لهُذَيْلٍ غَلَبَ عليه . وقال الأَزْهَرِيّ : قَرَأْتُ بخطِّ أبي الهَيثَم - حكاه عن الأسَديِّ - قال : يقولون للرَّعْد : رَجْعٌ . ورَجيع : اسمُ ناقةِ قال جَريرٌ :
إذا بَلَّغَتْ رَحْلِي رَجيعُ أَمَلَّها ... نُزولي بالمَوْماةِ ثمّ ارْتِحالِيَا والرَّجَّاع : الكثيرُ الرُّجوعِ إلى اللهُ تعالى . ورَجَعَ الحَوضُ إلى إزائِه : كَثُرَ ماؤُه . وتَراجَعَتْ أَحْوَالُ فلانٍ . وهو مَجاز . وراجَعَه في مُهِمَّاتِه : حاوَرَه . وانْتقَص القُرُّ ثمّ تَراجَع . وسُمِّي البَرَدُ رَجْعَاً ؛ لرَدِّ ما تَناولَه من الماء . والرِّجْعَة بالكَسْر : الحُجّة عن ابنِ عَبَّاد

##### Türkçe

رجع
**رَجَعَ - يَرْجِعُ** (lâzım) - **رَجْع** - **مَرْجِع** - **رُجْعَى** - **رَاجِع** - **رَاجِعُوْن** - **أَرْجَعَ - يُرْجِعُ**، **أُرْجِعَ - يُرْجَعُ** - **تَرَاجَعَ - يَتَرَاجَعُ**

**رَجَعَ - يَرْجِعُ** (lâzım) + varlık + varlığa veya yere veya işe: başlangıç noktasına döner: asıl veya istikrar hâli saydığı bir konumu veya mevkii belirler, sonra mevcut konumunu belirler; bunun o konumdan uzak olduğu varsayılır; sonra asıl konuma yahut referansa yönelerek hareket eder.

**رَجَعَ - يَرْجِعُ** + varlık + varlıktan veya yerden veya işten: o varlığa veya işe ulaşmadan önce başlangıç noktasına döner: yeni konumdan önceki asıl konuma döner: dönüş hareketi, hareketin ulaştığı yeni konuma girmeden önce asıl konuma doğru başlar; bu yüzden “ondan”dır, “ondan (içinden)” değildir.

**رَجَعَ - يَرْجِعُ** + varlık + **بـ** bir şey: dönüşü sırasında yanında bir şeyi taşır veya beraberinde götürür; bu şeyi, “**بـ** harfi”nden sonra gelen mecrûr isim açıklar.

**رَجْع** - **الرَّجْع**: “**فـَعـْل**” vezninde, **رَجَعَ - يَرْجِعُ** fiilinin isim-fiilidir; ve **رَجَعَ - يَرْجَعُ**’dan: “dönme” ve geri döndürme işlemi.

**مَرْجِع** - **مرجعكم**: “**مَفْعِل**” vezninde, **رَجَعَ - يَرْجِعُ**’dan mîmî masdar: tekrarlı dönüş; aynı zamanda ondan mekân ismidir: işlerin veya şeylerin veya varlıkların kendisine “**يُرجَع**” yahut “**تُرْجَعُ**” edildiği yer veya konum: kendisine dönülen ve geri dönülen asıl; bu, hareketin mekânsal anlamıyla da olabilir, fikrî-manevî anlamıyla da: mantıkî veya ilmî bir kaideye yahut esasa dönüş.

**رُجْعَى** - **الرُّجْعَى**: “**فـُعـْلى**” vezninde: **رَجَعَ - يَرْجِعُ**’dan mübalağa isim-fiili: “büyük dönüş” işlemi.

**رَاجِع**: **رَجَعَ - يَرْجِعُ**’dan müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil.

**رَاجِعُون**: **رَاجِع**’in çoğulu.

**أَرْجَعَ - يُرْجِعُ**: “**أفْعَل**” vezninde, **رَجَعَ - يَرْجِعُ**’dan: onu **يَرْجِعُ** kıldı; bu da dışından bir güç veya etki ile olur.

**أُرْجِعَ - يُرْجَعُ - يُرْجَعون**: **أرْجَعَ - يُرْجِعُ**’ün meçhulü.

**تَرَاجَعَ - يَتَرَاجَعُ - يتراجعا**: “**تفاعل**” vezninde, **رَجَعَ - يَرْجِعُ**’dan: öz irade ile **رَجَعَ - يَرْجِعُ** fiilini bir başkasıyla karşılıklı yapar: iki varlık veya daha fazlası, bir konumdan veya tutumdan veya niyetten geri dönüşü (dönüşü) başkalarıyla eşzamanlı biçimde yapar; öyle ki iş, sanki her biri diğerini kendi konumundan veya tutumundan “**يُرْجِع**” ediyormuş gibi görünür.

﴿فإن طلقها فلا جناح عليهما أن يتراجعا إن ظنا أن يقيما حدود الله﴾: her biri, durumunun vardığı şeyden ötekine geri döner; böylece bundan önce oldukları gibi olurlar.

Ve lafız, “bıraktıktan sonra kısa bir müddet, rahat ve ikamet ve asıl konumuna geri dönme ve dönme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**آبَ - يَؤُوبُ** (**أَوَبَ - يَؤُوبُ**)، **عَادَ - يَعُوْدُ**، **ثَابَ - يَثِيْبُ** (**ثَابَتْ - تَثِيْبُ**)، **رَجَعَ - يَرْجِعُ** (lâzım)، **فَاءَ - يَفِيءُ** (lâzım)، **رَاحَ - يَروْحُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:

**رَجَعَ - يَرْجِعُ** (lâzım) + varlık + varlığa veya yere veya işe: başlangıç noktasına döner.

**رَجَعَ - يَرْجِعُ** (müteaddî) + varlık + bir şeyi veya bir varlığı + varlığa veya yere: bir şeye veya bir varlığa etki eder de onu “döner” kılar ve geldiği yerden geri döner.

**رَجَعَ - يَرْجِعُ**
**يرجع عن**: belki dönerler.

Azap ile: ﴿ولنذيقنهم من العذاب الأدنى دون العذاب الأكبر لعلهم يرجِعون (21)﴾ Secde ﴿وما نريهم من آية إلا هي أكبر من أختها وأخذناهم بالعذاب لعلهم يرجعون(48)﴾ Zuhruf

İyilikler ve kötülükler ile: ﴿ظهر الفساد في البر والبحر بما كسبت أيدي الناس ليذيقهم بعض الذي عملوا لعلهم يرجعون(41)﴾ Rûm ﴿وقطعناهم في الأرض أمما منهم الصالحون ومنهم دون ذلك وبلوناهم بالحسنات والسيئات لعلهم يرجعون (168)﴾ A‘râf

Kelime ile: ﴿وجعلها كلمة باقية في عقبه لعلهم يرجعون (28)﴾ Zuhruf

Âyetler ile: ﴿ولقد أهلكنا ما حولكم من القرى وصرفنا الآيات لعلهم يرجعون (27)﴾ Ahkâf ﴿وكذلك نفصل الآيات ولعلهم يرجعون (174)﴾ A‘râf

﴿وقالت طائفة من أهل الكتاب آمنوا بالذي أنزل على الذين آمنوا وجه النهار واكفروا آخره لعلهم يرجعون (72)﴾ Âl-i İmrân

Eve girme: ﴿فإن لم تجدوا فيها أحدا فلا تدخلوها حتى يؤذن لكم وإن قيل لكم ارجعوا فارجعوا هو أزكى لكم والله بما تعملون عليم(28)﴾ Nûr

Savaşa gitmekten: ﴿وإذ قالت طائفة منهم ياأهل يثرب لا مقام لكم فارجعوا ويستأذن فريق منهم النبي يقولون إن بيوتنا عورة وما هي بعورة إن يريدون إلا فرارا(13)﴾ Ahzâb

**يرجع إلى - يرجعون إلى**
﴿وقال لفتيانه اجعلوا بضاعتهم في رحالهم لعلهم يعرفونها إذا انقلبوا إلى أهلهم لعلهم يرجعون (62)﴾ Yûsuf

﴿فجعلهم جذاذا إلا كبيرا لهم لعلهم إليه يرجعون (58)﴾ Enbiyâ

﴿فلا يستطيعون توصية ولا إلى أهلهم يرجعون (50)﴾ Yâsîn ﴿ولو نشاء لمسخناهم على مكانتهم فما استطاعوا مضيا ولا يرجعون (67)﴾ Yâsîn

﴿وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون (95)﴾ Enbiyâ ﴿ألم يروا كم أهلكنا قبلهم من القرون أنهم إليهم لا يرجعون (31)﴾ Yâsîn

Kendilerine: ﴿فرجعوا إلى أنفسهم فقالوا إنكم أنتم الظالمون (64)﴾ Enbiyâ ﴿فجعلهم جذاذا إلا كبيرا لهم لعلهم إليه يرجعون (58)﴾ Enbiyâ

Rabbine: ﴿ارجعي إلى ربك راضية مرضية (28)﴾ Fecr

Rabbine: ﴿وقال الملك ائتوني به فلما جاءه الرسول قال ارجع إلى ربك فاسأله ما بال النسوة اللاتي قطعن أيديهن إن ربي بكيدهن عليم(50)﴾ Yûsuf

Babalarına: ﴿فلما رجعوا إلى أبيهم قالوا ياأبانا منع منا الكيل فأرسل معنا أخانا نكتل وإنا له لحافظون(63)﴾ Yûsuf ﴿ارجعوا إلى أبيكم فقولوا ياأبانا إن ابنك سرق وما شهدنا إلا بما علمنا وما كنا للغيب حافظين(81)﴾ Yûsuf

Kavme: ﴿فرَجَعَ موسى إلى قومه غضبان أسفا قال ياقوم ألم يعدكم ربكم وعدا حسنا أفطال عليكم العهد أم أردتم أن يحل عليكم غضب من ربكم فأخلفتم موعدي(86)﴾ Tâhâ ﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين  (150)﴾ A‘râf

﴿قالوا لن نبرح عليه عاكفين حتى يرجع إلينا موسى (91)﴾ Tâhâ

﴿يعتذرون إليكم إذا رجعتم إليهم قل لا تعتذروا لن نؤمن لكم قد نبأنا الله من أخباركم وسيرى الله عملكم ورسوله ثم تردون إلى عالم الغيب والشهادة فينبئكم بما كنتم تعملون(94)﴾ Tevbe ﴿وما كان المؤمنون لينفروا كافة فلولا نفر من كل فرقة منهم طائفة ليتفقهوا في الدين ولينذروا قومهم إذا رجعوا إليهم لعلهم يحذرون (122)﴾ Tevbe ﴿ارجع إليهم فلنأتينهم بجنود لا قبل لهم بها ولنخرجنهم منها أذلة وهم صاغرون (37)﴾ Neml

**الناس**	﴿Yusuf: “Ey doğru sözlü! Bize, yedi semiz ineği yedi zayıfın yediği ve yedi yeşil başak ile diğerleri kuru olan hakkında fetva ver; umarım **أرجع** ile **الناس**’e (insanlara) dönerim; umulur ki onlar bilirler.” (46)﴾ Yusuf

**مساكن**	﴿“Koşmayın; **وارجعوا** ile, içinde şımartıldığınız şeye ve **مساكنكم**’a (meskenlerinize) dönün; umulur ki sizden istenir.” (13)﴾ Enbiyâ

**المدينة**	﴿“Diyorlar ki: ‘Eğer **رجعنا** ile **المدينة**’ye (şehre) dönersek, elbette en aziz olan, ondan en zelil olanı çıkaracaktır.’ Oysa عزّت Allah’ındır, Resulü’nündür ve müminlerindir; fakat münafıklar bilmezler.” (8)﴾ Münâfikûn ﴿“Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer alıkonulursanız, hediyeden kolayınıza gelen (kurban) (gönderin). Hedy mahalline varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden kim hasta olur yahut başında bir eziyet bulunursa, oruçtan yahut sadakadan yahut kurbandan bir fidye vardır. Güvene kavuştuğunuzda, kim umre ile hacca kadar faydalanırsa, hediyeden kolayına gelen (kurban) (gönderir). Kim bulamazsa, hacda üç gün, **رجعتم** ile döndüğünüzde yedi (gün) oruç: bu, tam ondur. Bu, ailesi Mescid-i Haram’ın hazırları olmayan kimse içindir. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah’ın azabı şiddetlidir.” (196)﴾ Bakara

**يرجع بـ**
**جواب الرسالة**	﴿“Şu kitabımla git; onu onlara bırak; sonra onlardan yüz çevir de bak, ne ile **يرجعون** (dönerler).” (28)﴾ Neml ﴿“Ben onlara bir hediye gönderenim; elçilerin ne ile **يرجع** (döneceğini) görenim.” (35)﴾ Neml

**راجع - راجعون**
﴿“Onlar, Rablerine kavuşacaklarını ve kendilerinin O’na **راجعون** (dönenler) olduklarını zannederler.” (46)﴾ Bakara ﴿“Onlar ki, kendilerine bir musibet isabet ettiğinde derler: ‘Biz Allah’ınız ve biz O’na **راجعون** (dönenler)iz.’” (156)﴾ Bakara
 	﴿“İşlerini aralarında parça parça ettiler; hepsi bize **راجعون** (dönenler)dir.” (93)﴾ Enbiyâ
 	﴿“Ve onlar ki, verdiklerini verirler; kalpleri ürpericidir; çünkü onlar Rablerine **راجعون** (dönenler)dir.” (60)﴾ Mü’minûn

**رجع - شيئاً إلى - رجعك - رجعناك**
﴿“Eğer Allah seni onlardan bir taifeye **رجعك** ile döndürür de, çıkmak için senden izin isterlerse, de ki: ‘Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle bir düşmanla asla savaşmayacaksınız. Siz ilk defa oturmaya razı oldunuz; öyleyse geri kalanlarla oturun.’” (83)﴾ Tevbe ﴿“Hani kız kardeşin yürüyordu da diyordu: ‘Size onu kefil olacak kimseyi göstereyim mi?’ Derken seni **فرجعناك** ile annene döndürdük ki gözü aydın olsun ve üzülmesin. Bir can öldürdün de seni gamdan kurtardık ve seni denemelerle denedik. Sonra Medyen halkı içinde yıllar kaldın; sonra bir ölçü üzere geldin, ey Musa.” (40)﴾ Tâhâ

**رجع - الرجع**
﴿“Öldüğümüzde ve toprak olduğumuzda mı? Bu, uzak bir **رجع** (dönüş)dür.” (3)﴾ Kâf ﴿“Şüphesiz O, onun **رجعه**’ine (döndürmesine) elbette kadirdir.” (8)﴾ Târık
 	﴿“Ve **الرَّجْع** sahibi göğe (yemin olsun).” (11)﴾ Târık

**مَرْجِع - مرجعكم**
**إلى الله مرجعكم - مرجعهم**
﴿“**إلى الله مرجعكم** (dönüş yeriniz Allah’adır); O, her şeye kadirdir.” (4)﴾ Hûd
 	﴿“Sana, onlara vaad ettiğimizin bir kısmını mutlaka gösterirsek yahut seni vefat ettirirsek, **فإلينا مرجعهم** (dönüş yerleri bize-dir); sonra Allah, yaptıklarına şahittir.” (46)﴾ Yûnus ﴿“Öyleyse sabret; Allah’ın vaadi haktır. Ya onlara vaad ettiğimizin bir kısmını mutlaka sana gösteririz yahut seni vefat ettiririz; **فإلينا يرجعون** (bize dönerler).” (77)﴾ Gâfir

1 - **فينبئكم بما كنتم تعملون**
**الهدى**	﴿“Ey iman edenler! Kendinize (bakın); siz hidayete erdiğinizde sapan kimse size zarar vermez. **إلى الله مرجعكم جميعا** (hepinizin dönüş yeri Allah’adır); sonra size, yapmakta olduğunuz şeyleri haber verir.” (105)﴾ Mâide ﴿“Allah’tan başka çağırdıklarına sövmeyin; yoksa onlar da bilgisizlikle düşmanlık ederek Allah’a söverler. Böylece her ümmete amellerini süsledik; sonra **إلى ربهم مرجعهم** (dönüş yerleri Rablerinedir); böylece onlara yapmakta oldukları şeyi haber verir.” (108)﴾ En‘âm
**الكفر**	﴿“Kim küfrederse, onun küfrü seni üzmesin; **إلينا مرجعهم** (dönüş yerleri bize-dir); böylece onlara yaptıklarını haber veririz. Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü bilendir.” (23)﴾ Lokmân ﴿“Eğer küfrederseniz, şüphesiz Allah sizden ganîdir; kulları için küfre razı olmaz. Eğer şükrederseniz, onu sizin için razı olur. Hiçbir yük taşıyan, bir başkasının yükünü taşımaz. Sonra **إلى ربكم مرجعكم** (dönüş yeriniz Rabbinizedir); böylece size yapmakta olduğunuz şeyi haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü bilendir.” (7)﴾ Zümer
**وإن جاهداك لتشرك**	﴿“İnsana, anne-babasına güzellikle (davranmayı) vasiyet ettik. Eğer ikisi, hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse, onlara itaat etme. **إلي مرجعكم** (dönüş yeriniz banadır); böylece size yapmakta olduğunuz şeyi haber veririm.” (8)﴾ Ankebût ﴿“Eğer ikisi, hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse, onlara itaat etme; dünyada onlarla maruf üzere arkadaşlık et; bana yönelenin yoluna uy; sonra **ثم إلي مرجعكم** (sonra dönüş yeriniz banadır); böylece size yapmakta olduğunuz şeyi haber veririm.” (15)﴾ Lokmân
**متاع الحياة الدنيا**	﴿“O, sizi geceleyin vefat ettirir ve gündüz ne kazandığınızı bilir; sonra onda sizi diriltir ki belirlenmiş bir ecel yerine getirilsin; sonra **ثم إليه مرجعكم** (sonra dönüş yeriniz O’nadır); sonra size yapmakta olduğunuz şeyi haber verir.” (60)﴾ En‘âm ﴿“Onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere azgınlık ederler. Ey insanlar! Sizin azgınlığınız ancak kendi nefisleriniz aleyhinedir: dünya hayatının metaı. Sonra **ثم إلينا مرجعكم** (sonra dönüş yeriniz bize-dir); böylece size yapmakta olduğunuz şeyi haber veririz.” (23)﴾ Yûnus
	﴿“Haberiniz olsun: Göklerde ve yerde olan Allah’ındır. Sizin üzerinde bulunduğunuzu elbette bilir; ve O’na **يرجعون** (döndükleri) gün, onlara yaptıklarını haber verir. Allah her şeyi bilendir.” (64)﴾ Nûr

2 - **فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون**
**قضايا الكتاب       الإيمان**	﴿“Sana kitabı hak ile indirdik; önündekini kitaptan tasdik edici ve onun üzerine gözetici olarak. Öyleyse aralarında Allah’ın indirdiğiyle hükmet; sana gelen haktan saparak onların hevalarına uyma. Sizden her biriniz için bir şeriat ve bir yol kıldık. Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdiği şeyde sizi denemek için (böyle yaptı). Hayırlarda yarışın. **إلى الله مرجعكم جميعا** (hepinizin dönüş yeri Allah’adır); böylece size, içinde ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi haber verir.” (48)﴾ Mâide ﴿“De ki: ‘Allah’tan başkasını mı rab arayayım? Oysa O, her şeyin Rabbidir.’ Her nefis ancak kendi aleyhine kazanır; hiçbir yük taşıyan, bir başkasının yükünü taşımaz. Sonra **ثم إلى ربكم مرجعكم** (sonra dönüş yeriniz Rabbinizedir); böylece size, içinde ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi haber verir.” (164)﴾ En‘âm
 	﴿“Hani Allah dedi ki: ‘Ey İsa! Şüphesiz ben seni vefat ettireceğim, seni kendime yükselteceğim, seni küfredenlerden temizleyeceğim ve sana uyanları kıyamet gününe kadar küfredenlerin üstünde kılacağım. Sonra **ثم إلي مرجعكم** (sonra dönüş yeriniz banadır); böylece aranızda, içinde ihtilaf etmekte olduğunuz şey hakkında hükmederim.’” (55)﴾ Âl-i İmrân

3 - **نذيقهم العذاب بما كانوا يكفرون**
﴿“Dünyada bir meta; sonra **إلينا مرجعهم** (dönüş yerleri bize-dir); sonra onlara, küfretmekte oldukları şey sebebiyle şiddetli azabı tattırırız.” (70)﴾ Yûnus ﴿“**إليه مرجعكم جميعا** (hepinizin dönüş yeri O’nadır); Allah’ın vaadi haktır. Şüphesiz O, yaratmayı başlatır; sonra onu iade eder ki iman edenleri ve salih ameller işleyenleri adaletle mükâfatlandırsın. Küfredenlere ise, küfretmekte oldukları şey sebebiyle kaynar sudan bir içecek ve elem verici bir azap vardır.” (4)﴾ Yûnus
 	﴿“Sonra şüphesiz onların **مرجعهم**’i (dönüş yerleri) elbette cehennemedir.” (68)﴾ Sâffât

**الرجعى**
“Göklerin ve yerin gaybı Allah’ındır; işin tümü O’na **يُرْجَعُ** (döndürülür); öyleyse O’na ibadet et ve O’na tevekkül et. Rabbin, yapmakta olduklarınızdan gafil değildir.” (123) } Hûd ﴿“Şüphesiz **إلى ربك الرجعى** (dönüş Rabbinadır).” (8)﴾ Alak

**أرجع - يُرْجِعُ - اْرْجِعْ  - يُرْجَع - يُرْجَعون**
**يُرْجَع - يُرْجَعون - ترجعون**
﴿“Allah’a nasıl küfredersiniz? Oysa siz ölüler idiniz; sizi diriltti; sonra sizi öldürür; sonra sizi diriltir; sonra **ثم إليه ترجعون** (sonra O’na döndürülürsünüz).” (28)﴾ Bakara ﴿“O diriltir ve öldürür; **وإليه ترجعون** (ve O’na döndürülürsünüz).” (56)﴾ Yûnus
 	﴿“O Allah’tır; O’ndan başka ilah yoktur. İlkinde de sonunda da hamd O’nundur; hüküm O’nundur; **وإليه ترجعون** (ve O’na döndürülürsünüz).” (70)﴾ Kasas ﴿“Allah ile birlikte başka bir ilaha dua etme; O’ndan başka ilah yoktur. O’nun yüzü dışında her şey helak olucudur. Hüküm O’nundur; **وإليه ترجعون** (ve O’na döndürülürsünüz).” (88)﴾ Kasas
 	﴿“Her şeyin melekûtu elinde olan (Allah)ı tenzih ederim; **وإليه ترجعون** (ve O’na döndürülürsünüz).” (83)﴾ Yâsîn ﴿“De ki: ‘Şefaat bütünüyle Allah’ındır; göklerin ve yerin mülkü O’nundur; sonra **ثم إليه ترجعون** (sonra O’na döndürülürsünüz).’” (44)﴾ Zümer
 	﴿“Her nefis ölümü tadıcıdır; sonra **ثم إلينا ترجعون** (sonra bize döndürülürsünüz).” (57)﴾ Ankebût ﴿“Her nefis ölümü tadıcıdır; sizi şer ile ve hayır ile bir fitne olarak deneriz; **وإلينا ترجعون** (ve bize döndürülürsünüz).” (35)﴾ Enbiyâ
 	﴿“Sizi ancak boş yere yarattığımızı ve sizin **إلينا لا ترجعون** (bize döndürülmeyeceğinizi) mi sandınız?” (115)﴾ Mü’minûn ﴿“O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklendi; ve onların **إلينا لا يرجعون** (bize döndürülmeyeceklerini) zannettiler.” (39)﴾ Kasas
 	﴿“De ki: ‘Size vekil kılınan ölüm meleği sizi vefat ettirir; sonra **ثم إلى ربكم ترجعون** (sonra Rabbinize döndürülürsünüz).’” (11)﴾ Secde ﴿“Kim salih amel işlerse, kendi nefsi içindir; kim kötülük ederse, onun aleyhinedir; sonra **ثم إلى ربكم ترجعون** (sonra Rabbinize döndürülürsünüz).” (15)﴾ Câsiye

﴿“Ve size nasihatim fayda vermez; eğer size nasihat etmek istersem; eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa; O sizin Rabbinizdir ve O’na döndürülürsünüz (34)”﴾ Hûd
 	﴿“Öyleyse sabret; şüphesiz Allah’ın vaadi haktır; artık ya onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana gösteririz yahut seni vefat ettiririz; artık Bize döndürülürler (77)”﴾ Gâfir ﴿“Ve ya onlara vaad ettiğimizin bir kısmını sana gösteririz yahut seni vefat ettiririz; artık Bize dönüş yerleri (مرجعهم)dir; sonra Allah, yaptıklarına şahittir (46)”﴾ Yûnus
 	﴿“Ve sakının bir günü ki onda Allah’a döndürülürsünüz; sonra her nefse kazandığı tastamam ödenir; ve onlar zulme uğratılmazlar (281)”﴾ Bakara ﴿“Haberiniz olsun: şüphesiz göklerde ve yerde olan Allah’ındır; sizin üzerinde bulunduğunuzu elbette bilir; ve O’na döndürülecekleri gün, onlara yaptıklarını haber verir; ve Allah her şeyi bilendir (64)”﴾ Nûr
 	﴿“Ve andolsun, ona Bizden bir rahmet tattırsak, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra, mutlaka der ki: Bu benimdir; ve ben saatin (kıyametin) kopacağını sanmıyorum; ve andolsun Rabbime döndürülürsem, şüphesiz benim için O’nun katında elbette en güzeli vardır; artık inkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onları mutlaka ağır bir azaptan tattıracağız (50)”﴾ Fussılet
 	﴿“Şüphesiz Biz, yeri ve onun üzerindekileri miras alırız; ve Bize döndürülürler (40)”﴾ Meryem ﴿“Ancak işitenler icabet eder; ölüleri ise Allah diriltir; sonra O’na döndürülürler (36)”﴾ En‘âm ﴿“Ve mübarektir O ki göklerin ve yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü O’nundur; ve saatin ilmi O’nun katındadır; ve O’na döndürülürsünüz (85)”﴾ Zuhruf ﴿“Allah’ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olan kimse, isteyerek ve istemeyerek O’na teslim olmuştur; ve O’na döndürülürler (83)”﴾ Âl-i İmrân ﴿“Siz ancak Allah’ın dışında putlara tapıyorsunuz ve bir yalan uyduruyorsunuz; şüphesiz Allah’ın dışında taptıklarınız size bir rızka malik olmazlar; öyleyse rızkı Allah katında arayın ve O’na ibadet edin ve O’na şükredin; O’na döndürülürsünüz (17)”﴾ Ankebût ﴿“Allah yaratmayı başlatır, sonra onu iade eder; sonra O’na döndürülürsünüz (11)”﴾ Rûm ﴿“Beni yaratana niçin ibadet etmeyeyim? Ve O’na döndürülürsünüz (22)”﴾ Yâsîn ﴿“Ve derilerine: Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz? dediler; dediler ki: Bizi, her şeyi konuşturan Allah konuşturdu; ve O sizi ilk defa yarattı; ve O’na döndürülürsünüz (21)”﴾ Fussılet ﴿“Kimdir o ki Allah’a güzel bir borç verir de O da onu kendisi için kat kat çoğaltır? Ve Allah daraltır ve genişletir; ve O’na döndürülürsünüz (245)”﴾ Bakara
 Ve Allah’ındır göklerin ve yerin gaybı; ve işin hepsi O’na döndürülür; öyleyse O’na ibadet et ve O’na tevekkül et; ve Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir (123) } Hûd ﴿“Şüphesiz Rabbine dönüş (الرجعى) vardır (8)”﴾ Alak
 	﴿“Ve göklerde olan ve yerde olan Allah’ındır; ve işler Allah’a döndürülür (109)”﴾ Âl-i İmrân ﴿“Göklerin ve yerin mülkü O’nundur; ve işler Allah’a döndürülür (5)”﴾ Hadîd
 	﴿“Onlar ancak şunu mu bekliyorlar: Allah’ın bulut gölgeleri içinde ve meleklerin (gelmesini); ve iş hükme bağlanmıştır; ve işler Allah’a döndürülür (210)”﴾ Bakara ﴿“Ve onlarla karşılaştığınızda onları gözlerinizde size az gösteriyordu ve sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki Allah yapılmış bir işi hükme bağlasın; ve işler Allah’a döndürülür (44)”﴾ Enfâl ﴿“Önlerindekini ve arkalarındakini bilir; ve işler Allah’a döndürülür (76)”﴾ Hac ﴿“Eğer seni yalanlarlarsa, senden önce de elçiler yalanlanmıştır; ve işler Allah’a döndürülür (4)”﴾ Fâtır
**تراجع** - **يتراجع** - **يتراجعا**
 ﴿“Eğer onu boşarsa, artık ondan sonra, başka bir kocayla nikâhlanıncaya kadar ona helal olmaz; sonra (o koca) onu boşarsa, Allah’ın sınırlarını ayakta tutacaklarını zannederlerse, ikisinin **يتراجعا** etmelerinde (birbirlerine dönmelerinde) üzerlerine bir günah yoktur; ve bunlar Allah’ın sınırlarıdır; bilen bir kavim için onları açıklar (230)”﴾ Bakara
Muhtârü’s-Sıhâh
● [**رجع**] ر ج ع: **رَجَعَ** şey kendi kendine, **جلس** babındandır; ve onu başkası **رَجَعَهُ** etti, **قطع** babındandır; ve Hüzeyl, başkasının onu elif ile **أرْجَعَهُ** ettiğini söyler. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**يرجع** بعضهم إلى بعض القول﴾ yani birbirlerini kınarlar. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş; bunun gibi **المَرْجِعُ**. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿إلى ربكم **مرجعكم**﴾; ve bu şâzdır; çünkü **فعل يفعل** fiilinden masdarlar ancak fetha ile olur. Ve falan **بالَّرجْعَةِ** iman eder; yani ölümden sonra dünyaya dönüşe. Ve onun, karısı üzerinde bir **رَجْعةٌ** vardır; râ’nın fethasıyla ve kesresiyle; ve fetha daha fasîhtir. Ve **الرَّاجعُ**: kocası ölen kadındır; artık ailesine döner. Ama boşanmış kadın ise o, geri çevrilmiş olandır. Ve **الرَّجْعُ**: yağmur; Allah تعالى dedi: ﴿والسماء ذات **الرجع**﴾. Ve denildi ki manası: fayda sahibi. Ve **الرَّجِيعُ**: dışkı; ve karın sahibi; ve adam **أرْجَعَ** etti; ve bu, yırtıcının **رَجِيعُ**’idir. Ve onun **رَجْعهُ** da (vardır). Ve her şey ki tekrar ettirilir, o **رَجِيعٌ**’dir; çünkü manası: geri döndürülmüş, yani geri çevrilmiş. Ve **المُرَاجَعةُ**: yeniden yapma; denir: o, sözü **رَاجَعَهُ** etti. Ve **تَرَاجَعَ** şey geriye doğru (geri) döndü. Ve **اسْتَرْجَعَ** ondan şeyi; yani ona verdiği şeyi ondan aldı. Ve musibette **استرجع** etti; yani “إنا لله وإنا إليه راجعون” dedi. Ve bunun gibi **رَجَّعَ** **تَرْجِيعاً**. Ve ezandaki **التَّرْجيعُ** bilinir. Ve sesin **ترجيع**i: onu boğazda tekrar ettirmektir; nağmeli okuyanların kıraati gibi.
Râgıb
**رجع**
- **الرجوع**: başlangıcın ondan olduğu şeye dönüştür; yahut başlangıcı, mekân olarak yahut fiil olarak yahut söz olarak takdir etmektir. Ve kendi zatıyla onun dönüşü olur; yahut parçalarının bir parçasıyla; yahut fiillerinden bir fiille. Artık **الرجوع**: dönüş; ve **الرجع**: iade; ve **الرجعة** ve boşamada **الرجعة**; ve ölümden sonra dünyaya dönüşte; ve denir: falan **بالرجعة** iman eder. Ve **الرجاع**: kuşun, ayrılışından sonra dönmesine mahsustur (bak: المجمل 2/422). Artık dönüşten, Yüce Allah’ın sözü: }لئن **رجعنا** إلى المدينة﴿[المنافقون/8]،﴾فلما **رجعوا** إلى أبيهم﴿[يوسف/63]،﴾ولما **رجع** موسى إلى قومه﴿[الأعراف/150]،﴾وإن قيل لكم **ارجعوا** **فارجعوا**﴿[النور/28]، ve denir: **رجعت** عن كذا **رجعا**; ve **رجعت** الجواب (İbn Manzûr dedi: **ورجعان** الكتاب: onun cevabıdır; denir: **رجع** إلي الجواب **يرجع** **رجعا** و**رجعانا**. bak: اللسان (**رجع**) ) şu söz gibi:﴾فإن **رجعك** الله إلى طائفة منهم﴿[التوبة/83]، ve sözü:﴾إلى الله **مرجعكم**﴿[المائدة/48]، ve sözü:﴾إن إلى ربك **الرجعى**﴿[العلق/8]، ve Yüce Allah’ın sözü:﴾ثم إليه **مرجعكم**﴿[الأنعام/164]، **الرجوع**’dan olması sahih olur; şu söz gibi:﴾ثم إليه **ترجعون**﴿(Bakara sûresi: âyet 28; ve bu, Ya‘kūb’un kıraatidir; ve ondan gelen şey, âhiret dönüşünden olduğunda, muzâra‘a harflerinin fethası ve **الجيم**’in kesresi iledir. bak: إرشاد المبتدي وتذكرة المنتهي s. 215), ve **الرجع**’dan olması da sahih olur; şu söz gibi:﴾ثم إليه **ترجعون**﴿(ve bu, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû ‘Amr, ‘Âsım ve Ebû Ca‘fer’in kıraatidir. ve bak: الإتحاف s. 131; ve âyet numarası Bakara sûresinden 281’dir), ve şöyle okunmuştur:﴾واتقوا يوما **ترجعون** فيه إلى الله{ (Bakara sûresi: âyet 281.

**قرأ** ﴿**ترجعون**﴾ Yakub ve Ebû Amr; geri kalanlar ﴿**ترجعون**﴾ (bak: İrşâdü’l-mübtedî s. 215; el-İthâf s. 131) **التاء**’nın fethası ve zammıyla; ve onun sözü: ﴿**لعلهم يرجعون**﴾ [el-A‘râf/168], yani: günahtan dönerler; ve onun sözü: ﴿**وحرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون**﴾ [el-Enbiyâ/95], yani: onlara tevbe etmelerini ve günahtan dönmelerini haram kıldık; ölümden sonra tevbe olmadığına dikkat çekmek için; nitekim dedi: ﴿**قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا**﴾ [el-Hadîd/13]; ve onun sözü: ﴿**بم يرجع المرسلون**﴾ [en-Neml/35], artık (bu) dönüşten; yahut cevabın dönmesinden; onun sözü gibi: ﴿**يرجع بعضهم إلى بعض القول**﴾ [Sebe’/31]; ve onun sözü: ﴿**ثم تول عنهم فانظر ماذا يرجعون**﴾ [en-Neml/28], artık cevabın dönmesindendir, başka değil; ve yine onun sözü: ﴿**فناظرة بم يرجع المرسلون**﴾ [en-Neml/35]; ve onun sözü: ﴿**والسماء ذات الرجع**﴾ [et-Târık/11], yani: yağmur (İbn Abbâs âyette dedi: yağmurdan sonra yağmur. bak: ed-Dürrü’l-mensûr 8/476); ve **رجعا** diye adlandırıldı; havanın, sudan aldığı şeyi geri çevirmesi sebebiyle; ve gölcük **رجعا** diye adlandırıldı: ya içindeki yağmurla adlandırılması sebebiyle, yahut dalgalarının geri dönmesi ve yerinde gidip gelmesi sebebiyle. Ve denir: onun sözü için **مرجوع** yoktur, yani: cevap. Ve bir binek hayvanı için **مرجوع** vardır: kullanımdan sonra satılması mümkündür. Ve **راجع** bir dişi deve: erkeğin suyunu geri çevirir, onu kabul etmez. Ve **أرجع** elini kılıcına, onu çekip çıkarmak için. Ve **الارتجاع**: geri alma. Ve **ارتجع** develer (yaptı): erkekleri satıp dişileri satın aldığı zaman; onda **الرجع** mânâsı takdiren dikkate alındı; her ne kadar onda bu, aynen gerçekleşmemiş olsa da. Ve falan kimse **استرجع** etti: “**إنا لله وإنا إليه راجعون**” dediği zaman. Ve **الترجيع**: okumada ve şarkıda nağmeyle sesi tekrar ettirmek; ve bir sözü iki defa ve daha fazlası olarak tekrarlamak; ondan: ezandaki **الترجيع** (denildi: o, seste hareket türlerinin birbirine yaklaşmasıdır; ve Abdullah b. el-Mugaffel, okumada sesi uzatmakla onun **ترجيع**ini rivayet etti; şu gibi: **آء آء آء**. bak: el-Lisân (**رجع**); en-Nihâye 2/202; Me‘âlimü’s-sünen 1/153). Ve **الرجيع**: insan ve binek hayvanı için karın eziyetine kinayedir; ve o, **الرجوع**dandır; ve fâil mânâsında olur; yahut **الرجع**dandır ve mef‘ûl mânâsında olur. Ve **جبة رجيع**: söküldükten sonra yeniden iade edilmiş (olan). Ve binek hayvandan: onu bir seferden bir sefere döndürdüğün şey (İbn Fâris dedi: ve binek hayvanlarından **الرجيع**: onu bir seferden bir sefere döndürdüğün şeydir. bak: el-Mücmel 2/422); dişisi **رجيعة**. Ve bazen denir: **دابة رجيع**. Ve **رجع سفر**: **النضو**ya kinayedir (**النضو**: zayıflamış deve). Ve sözden **الرجيع**: sahibine geri çevrilen yahut tekrarlanan.

**ملخص اللسان**
1. **رَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً ومَرْجِعةً**: döndü.
2. **الرُّجْعى**: yani **الرُّجوعَ** ve **المَرجِعَ**; **فُعْلى** üzere bir mastar; ve onda: **إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً**; yani: sizin **رُجُوع**unuz;
3. **راجَع الشيءَ** ve **رَجع إِليه**; İbn Cinnî’den; ve **رَجَعْته أَرْجِعه رَجْعاً ومَرْجِعاً ومَرْجَعاً** ve **أَرْجَعْتُه**,
4. **ارْجِعونِ**: yani beni dünyaya geri döndürün,
5. **رَجَعْته رَجْعاً**; derken o **رُجُوعاً** döndü; onda lâzım ve vâki‘ lafzı eşit olur.
6. Ve **الرَّجْعةُ**: câhiliyede Araplardan bir kavmin, kendilerinde bilinen mezhebidir; ve Müslüman fırkalarından bid‘at ve hevâ ehli bir taifenin mezhebidir; derler ki: ölü dünyaya döner ve orada, olduğu gibi diri olur; ve onlardan bir taife Râfızîler derler ki: Ali b. Ebî Tâlib—Allah yüzünü keremli kılsın—bulutlarda gizlenmiştir; ondan olanlardan çıkanla birlikte çıkmaz; ta ki gökten bir münâdî: “Falanla birlikte çık” diye sesleninceye kadar. Dedi: bu kötü mezhebe şahitlik eden, Yüce Allah’ın sözü: **حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت**; kâfirleri kasteder. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لعلّهم يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون**; dedi: **لعلهم يرجعون** yani: metâı geri verirler; çünkü o, ölçtüklerinin bedelidir; ve onların, bedelsiz hiçbir şey almadıkları (içindir),
7. Ve **الرَّجْعة**: dönüşten bir keredir.
8. Ve **تَراجَع القومُ**: yerlerine döndüler.
9. Ve **رجّع** adam ve **تَرجَّع**: okuma yahut ezan yahut şarkı yahut zurna yahut onunla terennüm edilen başka şeyde sesini tekrar ettirdi. Ve ezanda **الترْجيع**: “**أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله**، **أَشهد أَن محمداً رسول الله**” sözünü tekrar etmesidir. Ve sesin **تَرْجيعُ**i: onu boğazda tekrar ettirmektir; nağme sahiplerinin okuması gibi.
10. **رجّعت القَوْسُ**: ses çıkardı.
11. Ve **رَجَع إِليه**: tekrar etti.
12. Ve **رَجَعَ عليه** ve **ارْتَجَع**: **رَجَعَ** gibidir. Ve borçluya ve sanığa karşı **ارْتَجَع**: onu talep etti.
13. Ve **ارتجع إِلي الأَمرَ**: onu bana geri çevirdi;
14. **يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول**: yani birbirlerini kınarlar.
15. Ve **المُراجَعَة**: yeniden yapmadır.
16. Ve sözden **الرَّجِيعُ**: sahibine geri çevrilendir.
17. Ve **الرَّجْعُ** ve **الرَّجِيعُ**: dışkı ve tezek; karın sahibi için; çünkü olduğu hâlden geri döndü. Ve adam **أَرْجَعَ** etmiştir. Ve bu, yırtıcının **رَجِيعُ**idir ve onun **رَجْعُ**i de; yani onun dışkısıdır. Ve hadiste: **رَجِيعٍ** yahut kemikle istincâ edilmesinin yasaklandığı (vardır); **الرَّجِيعُ** hem tezek hem de pislik olur, ikisi birden,
18. Ondan bir şeyi **اسْتَرْجَعْت**: ona verdiğimi ondan aldığım zaman,
19. **المَرْجُوعُ**: mektubun cevabıdır;
20. Talâkın **رَجْعةُ**si, başka bir yerde; râ’sı fetha ve kesre ile okunur; bir kere ve hâl üzere; ve o, bâin olmayan boşanmış eşin, yeni bir akdi yeniden başlatmaksızın nikâha geri alınmasıdır. Ve kadınlardan **الرَّاجِعُ**: kocası ölen ve ailesine dönen (kadın)dır; boşanmış olana gelince, o geri çevrilendir.
21. Ve **الرَّجْع**: yağmurdur; çünkü defa defa geri döner. Ve tenzîlde: **والسماء ذاتِ الرَّجْع**; ve denir: fayda sahibi; ve yer, yarılma sahibi. Sa‘leb dedi: yağmurla yıldan yıla geri döner.

**لسان العرب**

● - **رجع**: **رَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً  ومَرْجِعةً**: döndü. Tenzîlde: **إِن إِلى ربك الرُّجْعى**; yani **الرُّجوعَ  والمَرجِعَ**; **فُعْلى** üzere bir mastar. Yine onda: **إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً**; yani **رُجُوعكم**; bunu Sîbeveyh, **فَعَلَ يَفْعِل**’den olan mastarlardan **مَفْعِل** üzere, **كسر** ile gelenler hakkında nakletti; ve burada mekân ismi olması câiz değildir; çünkü **إِلى** ile müteaddî olmuştur ve ondan hâl mansûb olmuştur; mekân ismi ise bir harf ile müteaddî olmaz ve ondan hâl mansûb olmaz; ancak bâbın cümlesi **فَعَلَ يَفْعِل**’de mastarın **مَفْعَل** üzere, **فتح العين** ile olmasıdır. Ve **راجَع الشيءَ** ve **رَجع إِليه**; İbn Cinnî’den. Ve **رَجَعْته أَرْجِعه  رَجْعاً ومَرْجِعاً ومَرْجَعاً** ve **أَرْجَعْتُه**; Hüzeyl lügatinde. Dedi ki: Ebû Zeyd, **الضََّّبِّيين**’den onların şöyle okuduklarını nakletti: **أَفلا يرون أَن لا يُرْجِع إِليهم  قولاً**. Ve Aziz ve Celîl olanın sözü: **قال رب ارْجِعُونِ لعلّي أَعمل صالحاً**; yani kul, kıyamet günü diriltildiğinde ve gördüğünde ve dünyada inkâr ettiği şeyi bildiğinde Rabbine der ki: **ارْجِعُونِ**; yani beni dünyaya geri döndürün; ve **ارجعون** sözü burada vâki olmuştur ve لازِم olur; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **ولما رَجَع موسى إِلى قومه**; ve onun mastarı لازِم iken **الرُّجُوعُ**dur; ve onun mastarı vâki iken **الرَّجْع**dır. Denir: **رَجَعْته رَجْعاً**; sonra **فرجَع رُجُوعاً**; bunda لازِم ile vâki lafzı eşit olur.

Ve İbn Abbâs hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: “Kimin, Allah’ın Beyt’ini haccetmeye ulaştıracak malı olur yahut onda zekât kendisine vâcip olur da yapmazsa, ölüm anında **الرَّجعةَ** ister”; yani dünyaya geri döndürülmeyi ister ki ameli güzel yapsın ve kaçırdığı şeyi telâfi etsin.

Ve **الرَّجْعةُ**: câhiliyede Araplardan bir kavmin, yanlarında bilinen mezhebidir; ve Müslüman fırkalarından bid‘at ve hevâ ehli olanların bir tâifesinin mezhebidir; derler ki: ölü dünyaya döner ve orada, olduğu gibi diri olur. Ve bunların cümlesinden, Râfıza’dan bir tâife der ki: Ali b. Ebî Tâlib, Allah yüzünü keremli kılsın, bulut içinde gizlenmiştir; soyundan çıkanlarla birlikte çıkmaz; ta ki gökten bir münâdî: “Falanla birlikte çık!” diye sesleninceye kadar. Dedi ki: Bu kötü mezhebe, Allah Teâlâ’nın sözü şehâdet eder: **حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب  ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت**; kâfirleri kasteder. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **لعلّهم  يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون**; dedi ki: **لعلهم يرجعون** yani metâyı geri verirler; çünkü o, ölçtüklerinin bedelidir ve onların bir şeyi ancak bedeliyle aldıkları (içindir). Ve denildi ki: Bize dönerler; yiyecekten kendilerine ölçülenin bedeli, yani bedeli kendilerine geri verilmiş olduğunu bildiklerinde. Buna delâlet eden, onun sözü: **ولما رجعوا إِلى  أَبيهم قالوا يا أَبانا ما نَبْغي هذه بِضاعتنا**. Ve hadîste: “Başlangıçta **الرُّبع** ile, **الرَّجْعة**da **الثلث** ile tef‘îl etti”; **الرَّجعة** ile, gazâdan döndükten sonra gazâya geri dönen gazâcıların bir tâifesinin dönüşünü kastetti; böylece ganîmetin üçte biriyle onları tef‘îl eder; çünkü dönüşten sonra kalkışları daha meşakkatli ve ondaki tehlike daha büyüktür. Ve **الرَّجْعة**: رجوع’dan bir keredir. Ve sahûr hadîsinde: “Çünkü o geceleyin ezan okur ki **ليَرْجِعَ قائمَكم** ve uykuda olanınızı uyandırsın”; **القائم**: gece namazını kılan kimsedir. Onun **رُجُوعُه**u, ezanı işittiğinde uykusuna dönmesi yahut namazından oturup kalmasıdır. Ve **رَجع** fiili قاصر ve متعدّdir; dersin: **رَجَعَ زيد** ve **رَجَعْته أَنا**; ve burada, **يُوقِظ** ile eşleştirmek için müteaddîdir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **إِنه  على رَجْعه لقادر**; denildi ki: suyun **الإِحْليل**e geri döndürülmesine; ve denildi ki **الصُّلْب**e; ve denildi ki erkeğin sulbüne ve kadının **تَرِيبة**sine; ve denildi ki onu ölümünden ve çürümesinden sonra diri olarak iade etmeye; çünkü O, başlatan ve iade edendir, سبحانه وتعالى; ve denildi ki insanın kıyamet günü diriltilmesine; bunu kuvvetlendiren: **يوم تُبْلى السّرائر**; yani onu kıyamet günü diriltmeye kâdirdir; Allah سبحانه daha iyi bilir, neyi murad etti.

Ve denir: **أَرجع اللهُ همَّه سُروراً**; yani kederini sevince çevirdi. Ve Sîbeveyh nakletti: **رَجَّعه وأَرْجَعه ناقته**; devesini ona sattı, sonra ona onu verdi ki onun üzerinde geri dönsün; bu, Lihyânî’dendir. Ve **تَراجَع القومُ**: yerlerine geri döndüler.

Ve **رجّع الرجلُ** ve **تَرجَّع**: bir kıraat yahut ezan yahut şarkı yahut üfleme yahut terennüm edilen başka bir şeyde sesini tekrarladı. Ve ezanda **الترْجيع**: “**أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله**” sözünü tekrar etmektir. Ve **تَرْجيعُ  الصوت**: sesin boğazda tekrarlanmasıdır; nağme sahiplerinin kıraati gibi. Ve fetih günü, صلى الله عليه وسلم, kıraatinin vasfında: onun **يُرَجِّع** olduğu; **الترجِيعُ**: kıraati tekrarlamaktır; ondan ezanın ترجيع’i. Ve denildi ki: seste hareket darbelerinin birbirine yaklaşmasıdır. Ve Abdullah b. Muğaffel, kıraatte sesi uzatarak onun ترجيع’ini nakletti; نحو: **آء آء آء**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, ancak ondan, Allah daha iyi bilir, fetih günü meydana geldi; çünkü o binekli idi; deve onu hareket ettiriyor ve zıplatıyordu; böylece sesinde ترجيع meydana geldi. Ve başka bir hadîste: “Ancak o **لا يُرَجِّع** idi”; bunun vechi: o vakit binekli değildi; bu yüzden kıraatinde ترجيع meydana gelmedi. Ve **رجَّع البعيرُ في شِقْشِقَته**: böğürdü. Ve **رجَّعت  الناقةُ في حَنِينِها**: onu parça parça etti. Ve **رجَّع الحمَام في غِنائه** ve **استرجع** da böyledir. Ve **رجّعت القَوْسُ**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe’den. Ve **رجَّع النقْشَ والوَشْم والكتابة**: çizgilerini tekrarladı; ve onların **ترْجيع**i, siyahın bir defadan sonra bir defa daha üzerine iade edilmesidir. Denir: **رجَّع النقْشَ والوَشْم**: ikisinin çizgilerini tekrarladı. Ve **رَجْعُ الواشِمة**: onun çizgisidir; bundan Lebîd’in sözü:
**أَو رَجْع واشِمةٍ أُسِفَّ نَؤُورها
كِفَفاً، تعرَّضَ فَوْقهُنَّ وِشامُها**
Ve şair dedi ki:
**كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيّةٍ،
يَمانِية الأَسْدافِ، باقٍ نَؤُورُها**
Ve Züheyr’in sözü:
**مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ**
Bu, **المَرْجُوع**un cem‘idir; o da siyahı iade edilmiş olandır. Ve **رَجَع إِليه**: geri döndü. Ve **رَجَعَ  عليه** ve **ارْتَجَع**: **رَجَع** gibi. Ve **وارْتَجَع على الغَرِيم والمُتَّهم**: onu talep etti. Ve **ارتجع إِلي الأَمرَ**: onu bana geri çevirdi; Sa‘leb inşâd etti:
**أَمُرْتَجِعٌ لي مِثْلَ أَيامِ حَمّةٍ،
وأَيامِ ذي قارٍ عَليَّ الرَّواجِعُ؟**
Ve **ارْتَجَعَ المرأَةَ** ve **راجَعها مُراجعة ورِجاعاً**: talâktan sonra onu kendine geri döndürdü; isim **الرِّجْعة** ve **الرَّجْعةُ**dur. Denir: Falan, falaneyi, içinde **الرَّجْعة** ve **الرِّجْعةَ**ya mâlik olduğu bir talâk ile boşadı; فتح daha fasîhtir. Ama Zü’r-Rumme’nin, cilbâblarına bürünen kadınları vasfederken sözü:
**كأَنَّ الرِّقاقَ المُلْحَماتِ ارْتَجَعْنَها
على حَنْوَةِ القُرْيانِ ذاتِ الهَمَائِم**
Muradı: onları, bahçeler gibi parlak yumuşak yüzler üzerine geri çevirmiş olmalarıdır.

Ve **الرُّجْعَى** ve **الرَّجِيعُ** hayvanlardan; ve denildi ki hayvanlardan ve develerden: onu bir seferden bir sefere geri döndürdüğün, yorgun olan; dişisi **رَجِيعٌ** ve **رَجِيعة**. Cerîr dedi ki:
**إِذا بَلَّغَت رَحْلي رَجِيعٌ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالموماةِ، ثم ارْتِحالِيا**
Ve Zü’r-Rumme bir deveyi vasfederek dedi ki:
**رجِيعة أَسْفارٍ،**

Sanki onun yular(ı) **شُجاعٌ** (gibi), iki kolun sol tarafı yanında başını eğmiş (durur). İkisinin birlikte çoğulu **رَجائع**’dır; Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi ki:

Zor bir (iş) için **رِياضٍ**’dan (bir şey) bende iken,
ve onların **الرَّجائعُ** olan **أَنْقاضُهُن**’u beni bunaltıp yordu.

Bununla kadınlara kinaye yaptı; yani onlar, onun yaşlılığından dolayı onu sürdürmezler. Ezherî bu beytin ikinci mısraıyla delil getirdi ve dedi ki: İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجِيعةُ** senin geri aldığın bir devedir; yani onu, bulunduğu beldeden değil, insanların getirdikleri sürülerden satın aldın; o(lar) **الرَّجائع**’dır; ve (şu beyti) okudu:

ve onların **أَنقاضُهن**’u beni bunaltıp yordu, **الرَّجائعُ**.

Ve dişi deve **رِجاعاً** **راجَعت** eder: yürüyüşün bir türünde iken başka bir yürüyüşe dönüp (geçtiğinde); el-Ba‘îs dişi devesini vasfederek dedi ki:

Çöllerin çöllere doğru uzun atılışı (sırasında) yükselir,
onunla dişi devem; hızlı yürür, sonra **تُراجِعُ** eder.

Ve **سَفَر رَجيعٌ**: içinde defalarca dönülmüş (yolculuk); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve yolculuktan dönüşe denir: **سَفَر رَجِيع**; el-Kuḥayf dedi ki:

Ve gençlere ve uyarılmışlara içiririm,
onların safına zarar veren **سَفَرٌ رَجِيعُ** (vardır).

Ve falan kimse **رِجْعُ سفَر** ve **رَجِيعُ سفَر**’dır. Ve denir: Allah onu **سَفْرة مُرْجِعةً** kılsın. Ve **المُرْجِعةُ**: sevabı ve güzel bir akıbeti olan (şey).

Ve **الرَّجْع**: kadının karnında bulunan, çocuğun başında çıkan (şey) olan fidan (parçası).

Ve **الرِّجاع**: devenin burnu üzerine yularından düşen (şey). Ve denir: falan kimse devesinin burnu üzerine **رَجَعَ** etti; yani onun **خَطْمُه**’u çözülünce onu ona geri çevirdi; sonra **الخِطامُ** **رِجاعاً** diye adlandırılır.

Ve o, sözü ona **مُراجَعةً** ve **رِجاعاً** **راجَعه** etti: onu onunla konuşturdu. Ve “Ona bir söz **أَرْجَعَ** etmedi” yani ona cevap vermedi. Yüce Allah’ın sözü: “Onların bir kısmı sözü bir kısmına **يَرْجِعُ** eder”; yani birbirlerini kınarlar. Ve **المُراجَعَة**: **المُعاوَدَةُ**’dır. Ve sözden **الرَّجِيعُ**: sahibine geri çevrilmiş olandır.

Ve **الرَّجْع** ve **الرَّجِيعُ**: dışkı ve tezek ve karın sahibi (kimse); çünkü bulunduğu hâlden geri döndü. Adam **أَرْجَعَ** etti. Ve bu, yırtıcının **رَجِيعُ**’idir ve onun **رَجْعُ**’ı da; yani onun dışkısıdır. Hadiste: onun **رَجِيعٍ** yahut kemikle istinca edilmesini yasakladığı (gelmiştir); **الرَّجِيعُ** hem tezek hem pislik olur; ancak ona **رَجِيعاً** denildi, çünkü ilkinin hâlinden geri döndü; yemek yahut yem yahut başka bir şey iken. Ve istinca ettiğinde **الرَّجِيع**’den **أَرْجَعَ** eder. Ve **الرَّجِيعُ**: geviş getirme; onu yemeye geri döndürmesinden dolayı; Humeyd b. Sevr el-Hilâlî gevişini tekrarlayan develeri vasfederek dedi ki:

**الفَرْثِ**’in **رَجِيعَ**’ini geri çevirdiler; ta ki sanki o,
**الصَّلاءِ** arasında, uzak, **إِثْمِدٍ** çakılı (gibi) oldu.

Ve bununla İbnü’l-A‘râbî, râcizin sözünü tefsir etti:

Yüklerle yürürler, gulyabanilerin yürüyüşü gibi,
derken beşinci gecede **حَنّانْ** (bir şey) karşıladı,
onda **رَجِيعِ العِيدانْ** ile (kendini) oyalayıp durur.

Söz yahut fiilden her geri çevrilmiş şey, **رَجِيع**’dir; çünkü onun manası **مَرْجُوع** yani geri çevrilmiş (olandır). Bundan dolayı geviş getirmeyi **رَجِيعاً** diye adlandırdılar; el-A‘şâ dedi ki:

Bir çöl (vardır) ki sanki o bir kalkanın sırtıdır,
onda bağlanacak (şey) olarak yalnız **الرَّجِيعَ** vardır.

Yani develer orada, gevişlerinden tekrarladıkları şeyden başka ot bulamaz. el-Kisâî: Develer zayıflayıp sonra semirdiklerinde **أَرْجَعَتِ الإِبلُ**. Ve **التهذيب**’de: el-Kisâî dedi: Dişi deve zayıfladığında “**أَرْجَعت**” denir. Ve dişi deve **أَرجَعَت** eder; o hâlde o **مُرْجِع**’dir: zayıflıktan sonra güzelleşti. Ve dersin: Sana bir dişi deve **إِرْجاعاً** **أَرْجَعْتُك**; yani onu sana verdim ki onun üzerine geri dön(esin); tıpkı “Sana bir deri **أَسْقَيْتُك**” dediğin gibi. Ve **الرَّجيعُ**: ikinci defa ısıtılan kızartma; el-Asma‘î’den. Ve denildi ki: her tekrarlanan şey **رَجِيع**’dir; ve soğuyup ateşe geri döndürülen her yemek **رَجِيع**’dir. Ve **حَبْل رَجِيع**: sökülüp sonra bükümü iade edilen (ip); ve denildi ki: ikiye katladığın her şey **رَجِيع**’dir. Ve **رَجِيعُ القول**: hoş olmayan (söz).

Ve adam musibet anında **تَرَجَّع** eder ve **اسْتَرْجَع** eder: “Biz Allah’a aidiz ve biz O’na dönenleriz” der. İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden de razı olsun, hadisinde: ona Kuṯem’in ölümü haber verildiğinde **استرجع** etti; yani “Biz Allah’a aidiz ve biz O’na dönenleriz” dedi; **الترجيع** de böyledir; Cerîr dedi ki:

Bir yurdun tanınmasından **رَجَّعْت** ettim; sanki o,
yiğitlerin sırtlarında bir dövmenin kalıntısıdır.

(* Cerîr’in divanında: “Bir yurdun tanınmasından” yerine “Bir konak yerinin tanınmasından” (şeklindedir).)

Ve ondan bir şeyi **اسْتَرْجَعْت** edersin: ona verdiğini ondan aldığında. Ve **الرَّجْع**: binek hayvanının yürüyüşte ve benzerinde ön ayaklarını geri çevirmesi, adımı. Ve **الرَّجْع**: adım. Binek hayvanının yürüyüşte ön ayaklarını **تَرْجِيعُ** etmesi: onun **رَجْعُ**’ıdır; Ebû Ḏuʾeyb el-Huḏelî dedi ki:

Onunla, eklemlerin ısırığı koşturur; sanki o,
sağlam bir çatlak (gibi); onun **رَجْعُه**’u topallamaz.

(* “**نهش المشاش**” sözü, **مشش** ve **نهش** maddelerinde ضبط’ı geçti: **نهش** “**ككتف**” gibi.)

**نَهْشُ المُشاشِ**: bacakları hafif (olan); onu mastarla vasfetti; ve “bacakları hafif” yahut “bacakları ısırılmış”ı murad etti. İbn Mes‘ûd’un, Allah ondan razı olsun, hadisinde: cellâda dedi ki: “Vur ve elini **ارجِعْ** et”; denildi ki: manası, vurmak istediğinde elini kaldırmamasıdır; sanki vururken elini kaldırmıştı da dedi ki: onu yerine geri çevir. Ve cevabın **رَجْعُ**’ı ve atışta okun **رَجْعُ**’ı: ona geri çevirdiği (şey)dir.

Ve **الرَّواجِعُ**: gelişleri ve gidişleri sebebiyle farklı rüzgârlardır.

Ve **الرَّجْع** ve **الرُّجْعَى** ve **الرُّجْعان** ve **المَرْجُوعَةُ** ve **المَرْجُوعُ**: mektubun cevabı; evi vasfederek dedi ki:

Ona bunu sordum da anlaşılmaz konuştu,
soranın **مَرْجُوعةُ**’sını bilmedi.

Ve kitabın **رُجْعان**’ı: onun cevabı. Denir: cevap bana **رَجْعاً** ve **رُجْعاناً** **رجَع** etti. Ve dersin: Sana gönderdim de bana mektubumun **رُجْعَى**’sı gelmedi; yani onun **مَرْجُوع**’u. Ve onların sözü: “Kitabının **رُجْعةُ**’sı ve **رُجْعانُه** geldi mi?” yani onun cevabı; ve **رَجْعة** (kelimesi) fetha ile de caizdir. Ve denir: “Falanın işinin sana karşı **مَرْجُوعِ**’undan ne vardı?” yani onun geri çevrileninden ve cevabından. Ve falana, onun **مَرْجوعِ**’undan şu (şey) ile **رجَع** etti: yani cevabı geri çevirdi. Ve bu satışın **مَرْجُوع**’u yoktur; yani onda geri dönülmez. Ve **متاع مُرْجِعٌ**: onun **مَرْجُوع**’u vardır. Ve denir: Allah falanın satışını **أَرْجَع** etsin; tıpkı “Allah onun satışını kârlı kılsın” denildiği gibi. Ve denir: “Bu, elimde şu(ndan) daha **أَرْجَعُ**’dır” yani daha faydalıdır. İbnü’l-Ferec dedi: Ben Benî Süleym’den bazısını işittim; “Sözüm adam hakkında **رجَع** etti ve onda **نَجَع** etti” dedi; ikisi bir mana ile. Dedi ki: Ve yem binek hayvanda **رجَع** etti ve **نَجَع** etti: onun etkisi belirginleştiğinde. Ve denir: ihtiyar iki gün hastalanır da bir ay **يَرْجِع** etmez; yani bir ay bedenine ve gücüne geri dönmez. Ve **النوادر**’de: denir: “Üzerinden **يُسْتَرْجَعُ** olunan yemek”; bunun tefsiri, malın otlatılmasında ve insanların yemeğinde: ondan fayda veren ve hazmedilen (şey)dir; böylece ondan semirdiler.

Ve el-Liḥyânî dedi: Falan kimse malı **ارْتَجَع** eder; o da yaşlı ve küçük develerini satar, sonra gençleri ve ilk doğuranları satın alır; ve denildi ki: erkekleri satar, dişileri satın alır; ve ‘Amme Mürre bununla geçti de dedi ki: o, bir şeyi satıp sonra onun yerine, kendisine daha genç ve daha uygun olduğu hayal edilen şeyi satın almasıdır.

Ve falan kimse **بِرِجْعةٍ حَسَنةٍ** ile geldi; yani kötü bir şeyin yerine, yahut ondan aşağı olmuş bir şeyin yerine satın aldığı صالح bir şey ile. Ve develerini sattı da onlardan صالح bir **رِجْعة** ve **رَجْعةً** **فارْتَجع** etti: onları geri çevirdi. Ve **الرِّجْعةُ** ve **الرَّجْعة**: bedevîlerin satın aldığı develerdir; onların neslinden değildir ve onların damgaları üzerinde değildir.

Ve **ارْتَجَعها**: onu satın aldı; Sa‘leb inşad etti:
“Bir **شارف**i geri satın alma, fazlalıklarını arıyorsun;
**دَفّ**iyle **عُرى الأَنْساع**dan bir **تَنْدِيبُ** (vardır).”

Ve caiz olabilir ki bu, onların şu sözündendir: Develerini sattı da ondan iyi bir **رِجْعة** geri satın aldı, kesre ile; bedellerini, kendisine iyi bir kazançla geri dönecek şeye sarf ettiği zaman; ve sadakada da **الرِّجْعة** böyledir. Ve hadiste: Sadaka develeri içinde **ناقة كَوْماء** gördü de onu **المُصَدِّق**e sordu; o da: “Onu develer karşılığında **ارْتَجَعْتها**” dedi; o da sustu. **الارْتِجاعُ**: kişinin develeriyle şehre gelmesi, onları satması, sonra bedeliyle onların benzerini yahut başkasını satın almasıdır; işte o, kesre ile **الرِّجعة**dir. Ebû Ubeyd dedi: Sadakada da böyledir: mal sahibine develerden bir yaş (sınıf) vacip olur da **المُصَدِّقُ** onun yerine ondan daha üstte yahut daha altta başka bir yaş alırsa, aldığı şey **رِجْعةٌ**dır; çünkü onu, kendisine vacip olan şeyden geri almıştır. Ve ondan, Muâviye hadisi: Benû Tağlib ona yılı (kıtlığı) şikâyet etti; o dedi ki: “**المِهارة**yı getirtmek ve **البِكارة**yı geri almakla ihtiyacı nasıl şikâyet ediyorsunuz?” Yani at yavrularını getiriyorsunuz da onları satıyor ve bedelleriyle geri dönüyorsunuz; **البكارة** **القِنْية** içindir, yani develer. Kümeyt, **الأَثافي**yi vasfederken dedi:
“Çıplak, sert; **الأَوْرَق** üzerine kıvrılmış;
Ne **رِجْعةٌ** var ne de **جَلَبُ**.”

Dedi ki: Eğer bedellerini, onlarla bir şey satın almaksızın evine geri götürürse, o **رِجْعة** değildir. Ve zekât hadîsinde: “Şüphesiz ikisi aralarında eşitlikle **يَتراجَعانِ**.” İki karışık ortağın arasındaki **التَّراجُع**: ikisinden birinin meselâ kırk sığırı, ötekinin otuz sığırı olması ve mallarının ortak olmasıdır; görevli kırktan bir **مُسنة** alır, otuzdan bir **تَبيعاً** alır; sonra **المسنة**yi veren, onun üç yedisiyle ortağına döner; **التَّبِيع**i veren de onun dört yedisiyle ortağına döner; çünkü iki yaştan her biri, sanki mal tek bir mülk imiş gibi şüyû‘ üzere vaciptir. Ve “eşitlikle” sözünde, zekât toplayıcısı birini zulmedip ondan farzının üstünde bir fazlalık alırsa, onunla ortağına dönmeyeceğine delil vardır; ancak, vacip olanın kendisine düşen kısmının değerini, fazlalık olmaksızın ona tazmin eder. **التراجع** türlerinden: iki adam arasında kırk koyun olması, her birine yirmişer; sonra her biri malının aynını bilmesi; görevli ikisinden birinin koyunundan bir koyun alır; o da ortağına yarım koyunun değeriyle döner. Ve onda, malların aynları ayırt edilmişken de, bunu söyleyen kimse katında **الخُلْطة**nın sahih olduğuna delil vardır. Ve **الرِّجَع** da: erkekleri satıp dişileri satın almaktır; sanki bir mastardır, her ne kadar onun değiştirilmesi sahih olmasa da. Ve denildi: yaşlıyı satıp **البِكارة**yı satın almaktır. İbn Berrî dedi: **رِجْعة**nin çoğulu **رِجَعٌ**dır. Ve Araplardan bir kabileye denildi: “Mallarınız ne ile çoğaldı?” Dediler ki: “Babamız bize **النُّجَع** ve **الرُّجَع**ı vasiyet etti.” Sa‘leb dedi: **بالرِّجَع** ve **النِّجَع** ile; ve onu, yaşlıyı satmak ve genç **البِكارة الفَتِيَّة**yi satın almak diye tefsir etti. Ve erkekleri satmak, dişileri satın almak diye de tefsir edilmiştir; ikisi de malın onunla arttığı şeylerdendir. Ve **أَرجع إِبلاً**: bu hâl üzere onu satın aldı ve sattı.

Ve **الرّاجعةُ**: bir dişi deve; satılır ve bedeliyle onun benzeri satın alınır; ikincisi **راجعة** ve **رَجِيعة**dır. Ali b. Hamza dedi: **الرَّجيعة** erkeklerin satılması ve bedeliyle dişinin satın alınmasıdır; dişi, **الرَّجيعة**dir. Ve onu **ارتجعتها** ve **ترَجَّعْتها** ve **رَجَعْتها**. Lihyânî nakletti: “**رِجْعةُ الضِّياع** geldi”; onu tefsir etmedi; bence o, sahibine gelirden geri dönen şeydir.

Ve **أَرْجَع** elini kılıcına, onu çekmek için; yahut sadağına, bir ok almak için: onunla ona doğru eğildi; Ebû Züeyb dedi:
“Bu (şey)in yakınları ona, ondan kaçan olarak göründü;
Sadağın içinde karıştırdı, **يُرْجِعُ**.”

Lihyânî dedi: Adam **أَرْجَع** iki elini, onları arkasına geri çevirdiği zaman, bir şeyi almak için; böylece onunla genelledi. Ve denilir: **سيف نَجِيحُ الرَّجْعِ**; **الضَّريبة**de keskin olduğu zaman. Lebîd, kılıcı vasfederken dedi:
“Eskimiş, övülmüş (bir kılıç) ile; başarılı, **رَجِيعُه**.”

Ve hadiste: **رَجْعةُ الطلاق** (bir yerde): râ’sı fetha ile de kesre ile de; bir kere ve hâl üzere; o, bâin olmayan boşanmış eşin, yeni bir akit başlatmaksızın nikâha **ارْتِجاع** edilmesidir.

Ve kadınlardan **الرَّاجِعُ**: kocası ölen ve ailesine dönen kadındır; boşanmış olana gelince, o **المردودة**dir. Ezherî dedi: Kadınlardan **المُراجِعُ**, kocası ölen yahut onu boşayan, sonra ailesine dönen kadındır; ona ayrıca **راجع** da denilir. Ve hastaya, hastalıktan bir bitkinlikten sonra nefsi ona geri döndüğü zaman: **راجع** denilir. Ve adam **راجع**dır; nefsi ona şiddetli bir zayıflıktan sonra geri döndüğü zaman.

Ve **مَرْجِعُ الكتف** ve onun **رَجْع**ı: onun alt tarafıdır; ondan koltuk altına bitişik olan, kalbin atış yeri tarafındandır. Ru’be dedi:
“Boyunlara ve **المَراجِعا**ya mızraklarız.”

Denilir: Onu iki kürek kemiğinin **مَرْجِع**ine sapladı. Ve köpek **قَيْئه**inde **رَجَع**: ona geri döndü.

Ve o, **بالرِّجْعة**ye iman eder; Ezherî onu fetha ile söyledi; yani ölünün, kıyamet gününden önce ölümden sonra dünyaya geri döneceğine. Ve adam **راجَع**: hayra yahut şerre döndü. Ve şey **تَراجعَ**: arkaya döndü.

Ve **الرِّجاعُ**: kuşun, göçünden sonra geri dönmesidir. Ve kuşlar **رَجَعَت** **رُجوعاً** ve **رِجاعاً**: sıcak yerlerden soğuk yerlere geçti. Ve **أَتانٌ راجِعٌ** ve **ناقة راجِع**: kuyruğuyla kaldırıp, iki yanını topladığı ve idrarıyla dağıttığı zaman; onda gebelik var sanılır, sonra düşürür. Ve dişi deve **رجَعت** **تَرْجع** **رِجاعاً** ve **رُجوعاً**, ve o **راجِع**dir: gebe kaldı, sonra düşürdü; çünkü ondan umulan şeyden geri döndü. Ve **نوق رَواجِعُ**. Ve denildi: erkek deve onu aştığı halde gebe kalmadığı zaman. Ve denildi: yavrusunu tamam olmadan attığı zaman. Ve denildi: erkeğin suyuna ulaştığı zaman. Ve denildi: onun suyu atmasıdır. Asma‘î: dişi deve defalarca aşıldığı halde gebe kalmazsa o **مُمارِنٌ**dir; eğer onlara onun gebe kaldığı göründü de sonra onda حمل yoksa, o **راجِع** ve **مُخْلِفة**dir. Ebû Zeyd dedi: Dişi deve, yaratılışı belirginleşmeden önce حملını atarsa “**رَجَعَت تَرْجِعُ رِجاعاً**” denilir. Ebû’l-Heysem, Kutâmî’den, iki **نَجِيبَة**yi vasfederken inşad etti:
“Ve bir **عيْرانة**den; onun üzerine bağladı
Gebelik; sonra **رِجاعا**yı kırmadı.”

Dedi ki: Muradı, dişi devenin onun üzerine gebelik bağlaması, sonra erkeğin suyunu atması ve kuyruğuyla kaldırdıktan sonra kuyruğunu kırmasıdır. Ve Merrâr, develeri vasfederken dedi:
“**مَتابيعُ**; **بُسْطٌ**; **مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ**,
Nasıl ki gecesinde **أُمّ حائلِ** geri döndü.”

**بُسْطٌ**: yavrularına karşı salıverilmiş; onun üzerine salınmış, onlardan geri çekilmez. **مُتْئمات**: yanında **ابن مَخاض** vardır. Ve **حُوار رَواجِعُ**: yavrularına geri döndü. Ve denilir: **رواجِعُ نُزَّعٌ**. **أُم حائل**: dişi yavrusunun annesi.

Ve **الرَّجِيعُ**: bahar bitkisi. Ve **الرَّجْع** ve **الرجيع** ve **الراجعةُ**: içinde suyun gidip geldiği gölcük; Mütenahhil el-Hüzelî, kılıcı vasfederken dedi:
“**الرَّجْع** gibi beyaz; batıcı;
Bir toplulukta saplandığı zaman, (onu) çekip çıkarır.”

Ebû Hanîfe dedi: O, selin içinde geri döndüğü sonra geçtiği şeydir; çoğulu **رُجْعان** ve **رِجاع**dır. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
“**الصَّبا**nın uçlarına karşı geldi; sanki o
Bir **غَدِير**in **رِجاع**ıdır; rüzgâr onu salladı,”

**رائِعُ**; ve başkası dedi ki: **الرِّجاع** bir cem‘dir; fakat onu, tekil olanla, yani **رائع** ile niteledi; çünkü o, lafız bakımından tekil üzeredir; tıpkı el-Ferazdak’ın dediği gibi:

İzâ **القُنْبُضاتُ** **السُّودُ** tavvafne bi’d-duhâ,
Rakadne aleyhinne **السِّجالُ** **المُسَدَّفُ**

(* Onun “**السجال المسدف**” sözü: asılda burada böyledir; başka yerde olan ve yine **الصحاح**’ta olan ise: **الحجال المسجف**.)

Ve ancak “**رِجاعُ** bir **غدير**” dedi ki, onu, **الغدير** olmayan **الرِّجاع**’dan ayırsın; zira **الرجاع** müşterek isimlerdendir; başkası dedi ki:

Ve eğer ben isteseydim, ondan olurdum,
Yıldızlardan iki **الفَرْقَدَيْن**’in yeri gibi.

Bunun üzerine “**من النجوم**” dedi ki, iki **الفَرقدين**’in mânâsını tahsis etsin; çünkü iki **الفرقدين** müşterek isimlerdendir; görmez misin ki İbn Ahmer, dediği vakit:

**يُهِلُّ** bi’l-**فَرقدِ** rukbânuhâ,
Kemâ yuhillu’r-râkibu’l-mu‘temir

Ve burada **الفَرْقَد**’i tahsis etmediğinde, onda ihtilaf ettiler; bir kavim dedi: o, felekî **الفَرْقَد**’dir; başkaları dedi: ancak o, sığırın **فرقد**’idir; o da onun yavrusudur. Ve **الرِّجاعُ** tek bir **غَدير** de olabilir; tıpkı onda **الإِخاذ** dedikleri gibi. Ve onu, kendisine izafe etti ki, bununla da onu beyan etsin; çünkü **الرِّجاع** tekil de cem‘ de olabiliyordu; o hâlde o, müşterek isimlerdendir. Ve denildi ki: **الرَّجْع** suyun hapsidir; **الغدير** ise suyun hapsi değildir; ancak o, selin bıraktığı, yani terk ettiği su parçasıdır.

Ve **الرَّجْع**: yağmurdur; çünkü o, defa defa geri döner. Ve tenzilde: “**والسماء ذاتِ الرَّجْع**”; ve denilir: “**ذات النفْع**”, ve “**الأَرض ذات الصَّدْع**”. Sa‘leb dedi ki: yağmurla, sene sene geri döner. El-Lihyânî dedi ki: çünkü o, yağmurla geri döner; “sene sene”yi zikretmedi. El-Ferrâ dedi ki: yağmurla başlar, sonra onunla her yıl geri döner. Ve başkası dedi ki: “**ذاتِ الرجع**” yağmur sahibi demektir; çünkü o gelir, geri döner ve tekrarlanır.

Ve **الراجِعةُ**: vadinin **نَواشِغ**’inden olan **الناشِغة**’dir. Ve **الرُّجْعان**: **التِّلاع**’ın üst taraflarıdır; **التَّلْعة**’nın suyu toplanmadan önce. Ve denildi ki: o, **الحُجْرانِ** gibidir. Ve **الرَّجْع** suyun umumudur. Ve denildi ki: Huzeyl’e ait bir sudur; onun üzerine galebe çalmıştır.

Ve hadiste **غَزوة الرَّجيعِ** zikredildi; o, Huzeyl’e ait bir sudur. Ebû Ubeyde dedi ki: Arapların كلامında **الرَّجْع** sudur. Ve **المُتَنَخِّل**’in sözünü inşad etti: “**أَبيض كالرَّجْع**”. Ve daha önce geçti: el-Ezherî: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum; onu el-Esedî’den hikâye etti; dedi ki: gök gürültüsüne **رَجْع** derler.

Ve **الرَّجِيعُ**: terdir; ona **رَجيعاً** adı verildi; çünkü o su idi, sonra ter olarak geri döndü. Lebîd dedi ki:

Kesâhunne’l-hevâciru kulle yevmin
**رَجِيعاً**, fi’l-megâbin, ke’l-**عَصِيمِ**

Sarı teri kastetti; onu, kınanın **عصيم**’ine, yani onun eserine benzetti.

Ve **رَجِيعُ**: Cerîr’in devesinin adıdır; dedi ki:

İzâ bellagat rahlî **رَجِيعُ**, emellahâ
Nuzûliyye bi’l-mevmâti thumme’rtehâliyâ

(* Bu beyit bu maddede daha önce geçti; onda **رجيع** sarf olundu da tenvinlendi; fakat burada sarftan men olundu.)

Ve **رَجْعٌ** ve **مَرْجَعةُ**: iki isimdir.

مقاييس اللغة:
(**رجع**) **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslanır bir asıldır; **رَدّ** ve **تَكرار**a delâlet eder. Dersin ki: **رَجَع يرجع رُجوعاً**; döndüğü zaman. Ve **رَاجَعَ الرّجُل امرأتَه**; o, **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dir. Ve **الرُّجْعَى**: **الرجوع**dur. Ve **الرَّاجعة**: (öyle) dişi devedir ki satılır ve bedeliyle onun misli satın alınır; ikincisi **الراجعة**dir. Ve (o) geri alınmıştır: **ارتُجِعَتْ**. Ve hadiste: “Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde **ناقةً كَوْماءَ** gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: ‘Ben onu **بإِبلٍ** ile geri aldım: **ارتَجعتُها**’.” Bunun adı **الرِّجْعة**dir. Dedi ki:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])
Ve dersin ki: “Ona şunu verdim, sonra onu da geri aldım: **ارتجعتُه**”; mânâsıyla da sahih(=doğru)dur. Şair dedi ki([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ
Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ailesine döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: binitin yürüyüşte iki ön ayağını geri çevirmesi(=geri atması)dır. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şeydir. Ve **المرجوع**: mektubun cevabıdır. **حُمَيد** dedi ki:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])
Ve adam elini ok kılıfına geri soktu: **أرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته**; bir ok almak için. Ve o, **الهُذَليّ**in sözüdür([8]):
* فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun sürüsünden ayrılışından sonra geri dönmesidir. Ve **الرَّجيع**: geviş(=mideye geri gelen lokma)dir; çünkü onun çiğnenişi tekrar ettirilir. **الأعشى** dedi ki:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])
Ve bineklerden **الرَّجِيع**: onu bir seferden sefere geri döndürdüğün şeydir. Ve develer **أَرجَعَتِ الإبلُ**; zayıf iken semirdikleri ve halleri güzelleştiği zaman; bu, onların ilk hallerine dönüşleridir. Ama **الرَّجْع** ise yağıştır; o, Yüce ve Aziz’in şu sözünde yağmurdur: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]; çünkü o yağdırır ve döker, sonra geri döner de yağdırır. Ve dedi ki:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])

القاموس المحيط:
**رَجَعَ يَرْجِعُ رُجوعاً** ve **مَرْجِعاً**; **مَنْزِلٍ** gibi; ve **مَرْجِعَةً**; ikisi şâzdır; çünkü **فَعَلَ يَفْعِلُ**den masdarlar ancak fetha ile olur. Ve **رُجْعَى** ve **رُجْعاناً**, ikisini de zamme ile: döndü. Ve şeyi şeyden, ve ona **رَجْعاً** ve **مَرْجَعاً**; **مَقْعَدٍ** ve **مَنْزِلٍ** gibi: onu çevirdi ve geri döndürdü; **أرْجَعَه** gibi. Ve “sözüm onda fayda verdi”: **كلامي فيه أفادَ**. Ve binitte yem işe yaradı: **العَلَفُ في الدابةِ نَجَعَ**. Ve bana mektubumun dönüşü geldi: **رُجْعَى رِسالَتِي**; **بُشْرَى** gibi; yani onun geri döndürülmüşü: **مَرْجوعُها**. Ve **بالرَّجْعَةِ**ye iman eder; yani ölümden sonra dünyaya dönüşe: **بالرُّجوعِ إلى الدُّنْيا بعدَ الموتِ**. Ve kesre ve fetha ile: boşayanın boşadığına dönüşü: **عَوْدُ المُطَلِّقِ إلى مُطَلَّقَتِهِ**. Ve kesre ile: develerin kenarları; pazardan geri alınır: **حَواشي الإِبِلِ تُرْتَجَعُ من السوقِ**. Ve **ناقةٌ رِجْعُ سَفَرٍ** ve **رَجيعُ سَفَرٍ**: onda defalarca dönmüş(=gidip gelmiş)tir. Ve develerini sattı da onlardan iyi bir dönüş elde etti: **فارْتَجَعَ منها رِجْعَةً صالِحَةً**; kesre ile; bedellerini kendisine iyi bir dönüşle dönecek şeye çevirdiği zaman. Ve **المَرْجُوعُ**; ve **بهاءٍ** ile,
ve **الرَّجْعُ** ve **الرَّجُوعَةُ**, ikisinin fethasıyla; ve **الرُّجْعَةُ** ve **الرُّجْعانُ** ve **الرُّجْعَى** onların zammesiyle: mektubun cevabıdır: **جَوابُ الرِسالَةِ**.
Ve **الراجِعُ**: kocası ölen ve ailesine dönen kadın; **كالمُراجِعِ** gibi. Ve dişi develerden ve dişi eşeklerden: kuyruğunu kaldıran, iki yanını toplayan ve idrarını sıçratan; böylece onda gebelik var sanılır; hâlbuki **رَجَعَتْ تَرْجعُ رِجاعاً**; kesre ile. Ve **ككِتابٍ**: yular; yahut ondan devenin burnu üzerine düşen şey; çoğulu: **أرْجِعَةٌ** ve **رُجْعٌ**. Ve kuşun sürüsünden ayrılışından sonra dönüşü: **رُجوعُ الطَّيْرِ بعدَ قِطاعِها**. Ve **الرَّجْعُ**: yağmurdan sonra yağmur; ve fayda; ve bahar bitkisi; ve bir isim; ve suyun tutulduğu yer; ve gölcük; **كالرَّجيعِ والراجِعَةِ** gibi. Yahut selin uzayıp sonra geçip gittiği yer; çoğulu: **رِجاعٌ** ve **رِجْعانٌ** ve **رُجْعانٌ**. Yahut su genel olarak. Ve dışkı: **الرَّوْثُ**. Ve yerden: selin uzayıp geçtiği yer; ve: dere yatağının üst tarafı: **فَوْقَ التَّلْعَة**; çoğulu: **رُجْعانٌ**; zamme ile.
Ve kürek kemiğinden: onun altı; **كالمَرْجِعِ**; **مَنْزِلٍ** gibi. Ve binitin adımı; yahut yürüyüşte iki ön ayağını geri çevirmesi; ve dövmecinin çizgisi; ikisinde de **كالتَّرْجيعِ** gibi. Ve sözden **الرَّجيعُ**: sahibine geri döndürülen; ve dışkı; ve karın sahibi(=şişman); ve deve ve benzerlerinin geviş getirdiği lokma; ve her tekrar ettirilen. Ve seferden yorgun düşmüş deve; ve o, **بهاءٍ** ile; yahut zayıf; yahut onu bir seferden geri döndürdüğün şey; çoğulu: **رُجُعٌ**; iki zamme ile. Ve yıpranmış, yumuşatılmış elbise: **الثوبُ الخَلَقُ المُطَرَّى**. Ve **هُذَيْل**e ait bir su; **الهَدَّة**den yedi mil uzaklıkta; ve orada **مَرْثَدِ ابنِ أبي مَرْثَدٍ**e ve onun birliğine ihanet edildi; onu صلى الله عليه وسلم **رَهْطِ عَضَلٍ والقارَةِ** ile gönderdiğinde, onlar kendilerine ihanet ettiler. Ve: ter: **العَرَقُ**. Ve ip; sökülüp sonra ikinci defa büküldü: **الحَبْلُ نُقِضَ ثم فُتِلَ ثانِيَةً**. Ve her yemek ki soğudu sonra ateşe iade edildi. Ve gemin çenesi: **فأسُ اللِّجامِ**. Ve hurmalık: **النَّخيلُ**. Ve **بهاءٍ** ile: **بَنِي أسَدٍ**e ait bir su. Ve **مَرْجَعَةٌ**; **مَرْحَلَةٍ** gibi: bir özel addır: **عَلَمٌ**. Ve **أرجَعَ**: eliyle arkasına doğru yöneldi; bir şeyi almak için. Ve “falanca **بالرَّجِيعِ** attı.” Ve musibette: “**إنَّا لله وإنا إليه راجعونَ**” dedi; **رَجَّعَ** ve **اسْتَرْجَعَ** gibi. Ve Allah تعالى onun satışını: kârlı kıldı: **أرْبَحَها**. Ve develer: zayıfladı sonra semirdi: **هُزِلَتْ ثم سَمِنَتْ**.
Ve **سَفْرَةٌ مُرْجِعَةٌ**; **مُحْسِنَةٍ** gibi: onun sevabı ve güzel bir âkıbeti vardır. Ve ihtiyar iki gün hastalanır da bir ay dönmez: **لا يَرْجِعُ شَهْراً**; yani bedeni ve kuvveti ona geri dönmez: **لا يَثوبُ إليه جِسْمُه وقُوَّتُهُ**. Ve ezanda **التَّرْجيعُ**: iki şehadeti gizledikten sonra açıktan tekrar etmektir; ve boğazda sesi tekrar ettirmektir. Ve ondan şeyi geri aldı: **اسْتَرْجَعَ منه الشيءَ**; ona verdiğini ondan aldı. Ve onunla sözü karşılıklı tekrar etti: **راجَعَه الكلامَ**; onu yeniden yaptı. Ve dişi deve: bir yürüyüşten yürüyüşe döndü: **رَجَعَتْ من سَيْرٍ إلى سَيْرٍ**.

تاج العروس:
**رجع**

**رَجَعَ** kendi nefsiyle **يَرْجِعُ** **رُجوعاً** ve **مَرْجِعاً** (bir **مَنزِلٍ** gibi) ve **مَرْجِعَةً** (bir **مَنزِلَة** gibi). Ve ondan, O’nun (yüce) sözü: " ثمّ إلى ربِّكُم مَرْجِعُكُم " iki tanesi şâzdır; çünkü **فَعَلَ يَفْعِلُ**’den olan mastarlar—yani mâzîde **العَينِ**’in feth’i ve muzârîde ikisinin kesri ile—ancak feth ile olur; **الصحاح**’ta ve **اللِّسان**’da olduğu gibi: O’nun (yüce) sözü: " إلى الله مَرْجِعُكُم جَميعاً " yani sizin **رُجوعُكم**’unuz; bunu Sîbeveyh, **فَعَلَ يَفْعِلُ**’den olup kesr ile **مَفْعِل** üzere gelen mastarlardan olarak nakletti. Ve burada mekân ismi olması câiz değildir; çünkü **إلى** ile teaddî etmiştir ve ondan hâl nasb olmuştur; mekân ismi ise bir harf ile teaddî etmez ve ondan hâl nasb olmaz. Ancak babın cümlesi, **فَعَلَ يَفْعِلُ**’de mastarın **مَفْعَل** üzere **العَين**’in fethiyle ve **رُجْعى** ve **رُجْعاناً** ikisinin dammesiyle olmasıdır: döndü. Ve tenzîlde: " إنَّ إلى رَبِّكَ الرُّجْعى " yani **الرُّجوع**.

**رَجَعَ** şeyi şeyden çevirdi ve ona döndürdü; ve bu, İbn Cinnî’dendir: **رَجْعَاً** ve **مَرْجِعاً** (bir **مَقْعَدٍ** ve **مَنزِلٍ** gibi): onu çevirdi ve geri çevirdi; **كَأَرْجعَه** gibi. Ve bu, Cevherî’nin naklettiği üzere Hüzeyl’in lügatidir. Şeyhimiz dedi: Ve o zayıf, kötü bir dildir; birden fazla kimse bunu açıkça söylemiştir; öyleyse musannifin onu meşhur gibi mutlak bırakmasına itibar yoktur. Dedim: Onun Hüzeyl’in lügati oluşuna gelince, birden fazla kimse bunu açıkça söylemiştir; zayıf, kötü oluşuna gelince, imamların hiçbirinden bunu açıkça söyleyen görmedim; nasıl olsun ki Ebû Zeyd, ed-Dabbîyîn’den onların " أَفَلا يَرَوْنَ أنْ لا يُرْجِعُ إليهم قَوْلاً " okuduklarını nakletmiştir; ve O’nun (azîz ve celîl) sözü: " قالَ رَبِّ أَرْجِعون " .

Râgıb, **المفردات**’ta dedi: **الرُّجوع**: başlangıcın ondan olduğu şeye dönüş; yahut başlangıcı yer, fiil veya söz olarak takdir etmektir; ve bizzatıyla onun dönüşü olur, yahut parçalarından bir parça ile, yahut fiillerinden bir fiil ile. O hâlde **الرُّجوع**: dönüş; **الرَّجْع**: iadedir. Dedim: Yani her ne **رَجَعَ** olursa olsun: lâzım veya vâki‘; mastarı lâzım olarak **الرُّجوع**’dur, mastarı vâki‘ olarak **الرَّجْع**’dır. Denir: **رَجَعْتُه** **رَجْعَاً**; böylece o **رُجوعاً** döndü. Şeyhimiz dedi: Bu, semâ‘an ve kıyâsan meşhur, bilinen olandır; ve bazıları, **الرَجْعَ**’ın lâzım için de mastar olduğunu iddia etti. Dedim: **المحكَم** sahibinin yaptığı gibi; çünkü onu lâzımın mastarları cümlesinde sıraladı.

Râgıb dedi: **الرُّجوع**’dan, O’nun (yüce) sözü: " لَئِنْ رَجَعْنا إلى المدينةِ " " فلمّا رَجَعوا إلى أبيهِم " " ولمّا رَجَعَ موسى إلى قَوْمِه " " وإنْ قيل لكم ارْجِعوا فارْجِعوا " ; ve **الرَّجْع**’dan, O’nun (yüce) sözü: " فإنْ رَجَعَكَ اللهُ إلى طائفةٍ " ve O’nun (yüce) sözü: " ثمَّ إليه مَرْجِعُكُم " ; **الرُّجوع**’dan olması sahih olur ve **الرِّجْع**’dan olması da sahih olur. Ve " واتَّقُوا يَوْمَاً ترْجعون فيه إلى الله " **التاءِ**’nin fethi ve dammesiyle okunmuştur. Ve O’nun sözü: " لعلَّهُم يَرْجِعون " yani günahtan. Ve O’nun (yüce) sözü: " وحَرامٌ على قَرْيَةٍ أَهْلَكناها أنّهم لا يَرْجِعون " yani onlara, tevbe etmelerini ve günahtan dönmelerini haram kıldık; ölümden sonra tevbe olmadığına tenbih olarak; denildiği gibi: " ارْجِعوا وراءَكُم فالْتَمِسوا نُوراً " . Ve O’nun (yüce) sözü: " بمَ يَرْجِعُ المُرسَلون " ; **الرُّجوع**’dandır yahut cevabın **رَجْع**’ındandır. Ve O’nun (yüce) sözü: " ثمّ توَلَّ عنهم فانْظُرْ ماذا يَرْجِعون " ; cevabın **رَجْع**’ındandır, başkası değil. Ve yine O’nun sözü: " فناظِرَةٌ بمَ يَرْجِعُ المُرسَلون " .

Dedim: Müteaddîden, sahur hadisi: " فإنّه يُؤَذَّنُ بلَيلٍ ليَرْجِعَ قائِمُكُم ويوقِظَ نائِمَكم " ; ve **القائمُ**: gece namazını kılan kimsedir; onun **رُجوعُه**: uykusuna dönüşü yahut ezanı işittiğinde namazından oturup kalmasıdır. İbnü’l-Ferec dedi: Ben, Benî Süleym’den bazısını işittim; dedi ki: **قد رجَعَ كلامي فيه** ve **نَجَع** “fayda verdi” mânâsında; ve o mecazdır. **رَجَعَ العَلَفُ في الدَّابَّةِ** ve **نَجَعَ**: onda etkisi belirginleştiği zaman; ve o mecazdır. Denir: **أَرسَلْتُ إليكَ فما جاءَني رُجْعَى رِسالَتي كبُشْرَى** yani onun dönüşü; ve o mecazdır.

Falan, feth ile **بالرَّجْعَةِ**’ye iman eder: yani ölümden sonra dünyaya dönüşe; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان** sahibi dedi: Ve o, câhiliyyede Arap’tan bir kavmin mezhebidir; onların yanında mâruf idi; ve Müslümanlardan bid‘at ve hevâ ehli bir tâifenin mezhebidir; derler ki: ölü dünyaya döner ve olduğu gibi diri olur; ve onların cümlesinden…

**طائفةٌ من الرَّافضَةِ** derler ki: **إنَّ عليَّ بنَ أَبي طالبٍ كرَّم الله وجهَه** bulutun içinde gizlenmiştir; bu yüzden, soyundan çıkan kimselerle birlikte çıkmaz; ta ki gökten bir çağırıcı “Şu falanla birlikte çık!” diye sesleninceye kadar. Ve İbn **عَبّاسٍ** hadîsinde: “Kimin, kendisini Allah’ın Evi’nin haccına ulaştıracak malı olur yahut onda kendisine zekât vacip olur da yapmazsa, ölüm anında **الرَّجْعَةَ** ister” yani, ameli güzel yapsın diye dünyaya geri döndürülmeyi ister. Denilir: Onun, karısı üzerinde **رِجْعَةٌ** ve **رَجْعَةٌ** vardır; kesre ve fetha ile; bu, boşayanın boşadığı kadına dönmesidir. Yine denilir: Falan, falancayı, içinde **الرِّجْعَةَ** ve **الرَّجْعَةَ**’ye sahip olduğu bir boşama ile boşadı. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: Fetha daha fasîhtir. Şeyhimizin sözü: Kesrenin çoğunluğu iddiasında **الأَزهريِّ**’ye muhalefetle; ve sanki musannif ona tâbi olmuş da kesreyi öne almış; bu, teemmül yeridir; çünkü ben **التَّهذيبَ**’i gözden geçirdim de onun kesrenin daha çok olduğunu iddia ettiğini görmedim. Sonra dedi: Fukahâ üzerinde kesreyi inkârda, İbn **دُريدٍ**’e tâbi olarak **مَكِّيٍّ**’ye muhalefetle. Dedim: **النِّهايَة**’de: **رَجْعَةُ الطَّلاقِ**’ın **راؤُهُ** fetha ile de kesre ile de okunur; “bir defa” ve “hâl” mânasında; o, bâin olmayan boşanmış eşin, yeni bir akdi yeniden başlatmaksızın nikâha geri alınmasıdır. **الزّمخشريُّ** de onda kesreyi ve fethayı zikretti; bu mecazdır.

**الرِّجْعَةُ** kesre ile: pazardan geri alınan develerin çevreleri/kenarlarıdır. Hâlid dedi: **الرِّجْعَةُ**: develerin düşüklerini pazara sokman ve seçkinleri geri getirmen(dir). Bazıları dedi: erkekleri sokman ve dişileri geri getirmen(dir). Sadakada da **الرِّجْعَةُ** böyledir: mal sahibine develerden bir yaş/sınıf vacip olunca, zekât toplayan onun yerine ondan daha üstte yahut daha altta başka bir yaş/sınıf alırsa, aldığı o şey **رِجْعَةٌ**’dir; çünkü kendisine vacip olan şeyden onu geri almıştır; bunu **أَبو عُبَيدٍ** söyledi.

Denilir: **ناقَةٌ رِجْعُ سَفَرٍ** ( **الرَّاءِ**’nın kesresiyle) ve **رَجِيعُ سَفَرٍ**: onda defalarca dönmüştür. **الرَّاغِبُ** dedi: o, zayıf düşmüş binek hakkında bir kinayedir; ve aynı şekilde **رَجُلٌ رِجْعُ سَفَرٍ** ve **رَجِيعُ سَفَرٍ**.

Falan, develerini sattı da onlardan kesre ile **رِجْعَةً صالحةً** geri aldı; yani bedellerini, kendisine iyi bir getiriyle dönecek şeye sarf etti. **الكُمَيْتُ** **الأَثافِيّ**’yi vasfederek dedi:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على ال ... أَوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ

Dedi: Eğer bedellerini, onlarla bir yaş/sınıf satın almaksızın evine geri döndürürse, o **رِجْعَةٍ** değildir. **اللِّحيانيُّ** dedi: Falan malı **ارْتَجَعَ** etti; o, yaşlı ve küçük develerini satıp sonra gençleri ve ilk doğuranları satın almasıdır. Ve denildi: erkekleri satıp dişileri satın almasıdır. **عَمَّ** bir defa onunla geçti de dedi: o, bir şeyi satıp sonra yerine, kendisine daha genç ve daha ıslah edici göründüğü şeyi satın almasıdır. **الرَّاغِبُ** dedi: onda **الرَّجْعِ** mânası takdiren itibara alındı; her ne kadar onda bu, aynen gerçekleşmemiş olsa da. Falan, **رِجْعَةٍ حَسَنَةٍ** ile geldi; yani kötü bir şeyin yerine yahut ondan daha aşağı olmuş bir şeyin yerine satın aldığı iyi bir şeyle.

**المَرْجُوعُ** ve **المَرْجُوعَةُ** (hâ ile) ve **الرَّجْعُ** ve **الرَّجُوعَةُ** (ikisi fetha ile) ve **الرُّجْعَةُ** ve **الرُّجْعانُ** ve **الرُّجْعَى** (onlar damme ile): mektubun cevabıdır. Denilir: Falanın sana karşı **مَرْجُوعَةِ**’sinden ve falanın **مَرْجوعِ**’undan; yani onun geri çevirdiğinden ve cevabından. Hassân (Allah ondan razı olsun) diyarların izlerini anarak dedi:
سأَلْتُها عن ذاكَ فاسْتَعْجَمَتْ ... لمْ تَدْرِ ما مَرْجُوعَةُ السّائلِ

Ve denilir: Cevap bana döndü; **يَرْجِعُ** **رَجْعاً** ve **رُجْعانً**. Ve derler: Kitabının **رُجْعَةُ**’si ve onun **رُجعانُه** geldi mi? yani onun cevabı. Ve fetha ile **رَجْعُه** caizdir; bütün bunlar mecazdır.

**الرَّاجِعُ**: kocası ölen ve ailesine geri dönen kadındır. Boşanmış olana gelince, o **المَرْدودَةُ**’dir; **الصِّحاح** ve **العُباب**’da, **المُراجِعِ** gibi. **الأَزْهَرِيّ** dedi: kadınlardan **المُراجِعُ**: kocası ölen yahut onu boşayan, sonra ailesine geri dönen kadındır; ona ayrıca **راجِعٌ** da denilir.

Develerden ve dişi eşeklerden **الرَّواجِعُ**: denilir: **ناقَةٌ راجِعٌ** ve **أَتانٌ راجعٌ**; o, kuyruğuyla kaldıran, iki yanını toplayan ve idrarını dağıtan ( **الصِّحاح**’ta: idrarıyla) ve böylece onda hamilelik var sanılan, sonra da boşa çıkan(dır). **رِجاعاً** kesre ile: **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında bulundu. **رُجوعاً**; ve o **راجِعٌ**’dir: gebe kaldı sonra boşa çıktı; çünkü ondan umulan şeyden geri döndü. Ve **نُوقٌ رَواجِعُ**.

**الأَصمعيُّ** dedi: Deve defalarca aşılatılır da gebe kalmazsa o **مُمارِنٌ**’dir; eğer onlara onun gebe kaldığı görünür de sonra onda hamilelik olmazsa o **راجِعٌ** ve **مُخْلِفَةٌ**’dir. **القُطامِيُّ** bir **نَجيبَةً**’yi vasfederek dedi:
ومِنْ عَيرانَةٍ عَقَدَتْ عليها ... لَقاحاً ثُمَّ ما كَسَرَتْ رِجاعا

**لأوّلِ قَرْعَةٍ سَبَقَتْ إليها ... من الذَّوْدِ المَرابيعِ الضِّباعَى**
Şunu murad etti: dişi deve onun üzerine bir **لَقاحاً** (döl) bağladı, sonra **الفَحْلِ**’in suyunu attı ve onunla (kuyruğunu) kaldırdıktan sonra kuyruğunu kırdı.

**الرِّجاعُ** ( **ككِتابٍ** ): yular; yahut ondan devenin burnu üzerine düşen şey. Denir ki: “Falan, devesinin burnu üzerine **رجَعَ**” yani yuları çözülüp koptu da onu tekrar ona iade etti; sonra yulara **رِجاعاً** denir. Bunu İbn Düreyd söylemiştir. Çoğulu: **أَرْجِعَةٌ** ve **رُجْعٌ** ( **كجِرابٍ** ve **أَجْرِبَةٍ**; ve **كِتابٍ** ve **كُتْبٍ** ).

**الرِّجاعُ**: kuşların sürü hâlinde uçuşlarından sonra geri dönmesi; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. **الرَّاغِبُ** şunu artırdı: bununla tahsis olunur. **اللسان**’da: kesip geçen kuşlar **رَجْعاً** ve **رِجاعاً** geri döndüler; onların bir **قِطاعٌ**’ı ve bir **رِجاعٌ**’ı vardır.

Mecazdan, Yüce Allah’ın sözü: **" والسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ "**; yani yağmurdan sonra yağmur sahibi. Bununla adlandırıldı; çünkü o, defa defa geri döner. Ve denildi ki: çünkü her sene tekrar eder ve geri döner. Sa‘leb dedi ki: seneden sonra sene yağmurla geri döner. **اللِّحيانِيُّ** dedi ki: çünkü sağanakla geri döner; “seneden sonra sene”yi zikretmedi. **الفرَّاءُ** dedi ki: yağmurla başlar, sonra her yıl onunla geri döner.

Denildi ki: **ذاتُ الرَّجْع** yani fayda sahibi. Denir ki: “Falandan bana **رَجْعٌ** yoktur” yani fayda ve yarar yoktur. Ve dersin ki: “O, ancak bir **سَجْعٌ**’dır; altında **رَجْعٌ** yoktur.”

**الرَّجْعُ**: bahar bitkisi; **الرَّجيعِ** gibi.

**رَجْعٌ**: bir isimdir. **الكِسائيُّ**, Yüce Allah’ın sözü **" والسَّماءِ ذاتِ الرَّجْعِ "** hakkında dedi ki: **الرَّجْع** ile suyun tutulduğu yeri ve hapsini murad etti; çoğulu **رُجْعانٌ**’dır. Başkası dedi ki: **الرَّجْعُ**: gölcük. **الرَّاغِبُ** dedi ki: ya içindeki yağmurla adlandırmadır, ya da dalgalarının geri gelişinden ve yerinde gidip gelmesinden; **الرَّجيع** ve **الرَّاجِعَةِ** gibi. **المُتَنَخِّلُ الهُذَلِيُّ** kılıcı vasfederek dedi:
**أَبيَضُ كالرَّجْعِ رَسوبٌ إذا ... ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي**

**الليثُ** dedi ki: **الرَّجْعُ**: selin uzayıp yayıldığı yer; **العُبابِ**’ın nassı böyledir. **أَبو حنيفَةَ** dedi ki: **الرَّجْعُ**: selin içinde geri döndüğü, sonra geçtiği yer. Çoğulu: **رِجاعٌ** (kesre ile), **رُجْعانٌ** (damme ile) ve **رِجْعانٌ** (kesre ile). İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
**وعارَضَ أَطرافَ الصَّبا وكأَنَّه ... رِجاعُ غَديرٍ هَزَّهُ الرِّيحُ رائِعُ**

Başkası dedi ki: **الرِّجاعُ** bir çoğuldur; fakat onu, “**رائعٌ**” olan tekil ile niteledi; çünkü o, lafız bakımından tekil lafzı üzerinedir. Ancak “**رِجاعُ غَديرٍ**” dedi ki, onu, gölcük olmayan **الرِّجاع**’dan ayırsın; zira **الرِّجاع** müşterek isimlerdendir. Ve **الرِّجاعُ** tek bir gölcük de olabilir; nitekim onda “**إخَاذٌ**” dediler. Ve onu kendi nefsine izafe etti ki bununla da onu beyan etsin: çünkü **الرِّجاع** tekil olsun yahut çoğul olsun, müşterek isimlerdendir.

**الرَّجْعُ**: su, genel olarak. **أَبو عُبيدةَ** dedi ki: Arapların sözünde **الرَّجْعُ** sudur. Ve **المُتَنَخِّل**’in sözünü okudu:
**أَبيَضُ كالرَّجْعِ رَسوبٌ إذا ... ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي**

**الرَّجْعُ**: dışkı ve pislik; çünkü bulunduğu hâlden geri döndü. Bu, yırtıcının **رَجْعُ**’ıdır; yani onun pisliğidir; bu mecazdır.

**الليثُ** dedi ki: yerden **الرَّجْعُ**, selin içinde uzayıp yayıldığı yerdir; taş mesabesindedir. Başkası dedi ki: **الرَّجْعُ**: **التَّلْعَةِ**’nin üstü ve en yukarısı; **التَّلْعَةِ**’nin suyu toplanmadan önce. Çoğulu: **رُجْعانٌ** (damme ile), **الحُجْرانِ** mesabesindedir. Musannif burada **الليث**’in sözünü iki kere tekrar etti; ikisi de birdir; buna dikkat edilsin.

Kürek kemiğinden **الرَّجْعُ**: onun altı; **المَرْجِعِ** gibi ( **كمَنْزِلٍ** ); o, kalbin atış yeri cihetinden onun koltuk altına bitişik olan kısımdır. Ru’be dedi ki:
**" ونَطْعَنُ الأَعناقَ والمَراجِعا**

Ve denir ki: onu iki kürek kemiğinin **مَرجِع**’ine sapladı; ve onu kürek kemiğinin **رَجْعِ**’inde dağladı; ve dirseğinin **مَرجِع**’inde; bu mecazdır.

**الرَّجْعُ**: binitin adımı; yahut yürüyüşte iki ön ayağını geri çevirmesi; bu mecazdır. Ebû Züeyb, cesur bir adamı vasfederek dedi:
**يَعْدُو به نَهِشُ المُشاشِ كأَنَّهُ ... صَدَعٌ سليمٌ رَجْعُهُ لا يَظْلَعُ**

**الرَّجْعُ**: dövmecinin çizgisi. Lebîd (Allah ondan razı olsun) dedi:
**أَوْ رَجْعُ واشِمَةٍ أُسِفَّ نَؤُورُها ... كِفَفاً تَعَرَّضَ فوقَهُنَّ وِشامُها**

İkisinde de **التَّرجِيعِ** gibi. Denir ki: binit yürüyüşte iki ön ayağını **رَجَعَت**. Ve nakşı ve dövmeyi **رَجَّعَ**: onların çizgilerini tekrarladı. Onun **تَرجِيعُها**: üzerine siyahın bir kere daha, sonra bir kere daha iade edilmesidir. Şair dedi ki:
**كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيَّةِ ... يَمانيَّةِ الأَصدافِ باقٍ نَؤُورُها**

**الليث** dedi: sözden **الرَّجيعُ**: sahibine geri çevrilen. **الرَّاغِبُ** şunu artırdı: yahut tekrarlanan. **الأَساس**’ta: “Sözden **الرَّجيع**’den sakın.” O, iade edilendir; bu mecazdır. Başkası dedi ki: **رَجيعُ القَوْلِ**: tekrarlanan.

Mecazdan: **الرَّجيعُ**: dışkı, karın sahibi ve pislik; çünkü bulunduğu hâlden geri döndü. Adam **أَرْجَعَ** etti; ve bu, yırtıcının **رَجيعُ**’idir ve onun **رَجْعُ**’ıdır; yani onun pisliğidir. Hadiste: **" نُهِيَ أَنْ يُسْتَنْجَى بعَظْمٍ أَو رَجِيعٍ "**. **الرَّجيعُ**: hem dışkı hem de pislik olur; ancak **رَجيعاً** diye adlandırıldı; çünkü ilk hâlinden geri döndü; yemek yahut yem yahut başka bir şey iken. Ve pislik çıkardığında **الرَّجيع**’den **أَرْجَعَ** eder. **الرَّاغِبُ** dedi ki: **الرَّجيعُ**: insan ve binit için **ذو البَطْنِ**’e kinayedir; o, **الرُّجوعِ**’dandır ve fail manasında olur; yahut **الرَّجْعِ**’dandır ve mef‘ûl manasında olur.

**الرَّجيع**: develerin ve benzerlerinin geviş getirip tekrar yediği **الجِرَّةُ**; onu yemeğe geri çevirmesinden dolayı; bu mecazdır. A‘şâ dedi:
**وفلاةٍ كَأَنَّها ظَهْرُ تُرْسٍ ... ليسَ إلاّ الرَّجيعَ فيها عَلاقُ**
Yani: develer orada, gevişlerinden tekrar tekrar çevirdikleri şeyden başka bir **عُلَقاً** bulmazlar.

Söz yahut fiilden her tekrar edilen şey **رَجيعٌ**’dir; çünkü manası “geri çevrilmiş”tir; yani iade edilmiş. Bundan, yolculukta onu tekrar tekrar sürdüğün binit (deve ve başkası) için: “O, **رَجيعُ سَفَرٍ**’dir” denildi; o, yolculuktan yorgun düşendir. Ve o, **رَجيعَةٌ** ( **بهاءٍ** )’dır. Zü’r-Rumme bir dişi deveyi vasfederek dedi:
**رَجيعَةُ أَسْفارٍ كَأَنَّ زِمامَها ... شُجاعٌ لَدى يُسْرَى الذِّراعَيْنِ مُطْرِقُ**

**الرَّجِيعُ** binitlerden: zayıflamış olan. **الرَّاغِبُ** dedi ki: o, **النَّضْوِ** hakkında kinayedir. **الرَّجيعُ** binitlerden: onu bir yolculuktan bir yolculuğa geri çevirdiğin şeydir; o, yorgun düşendir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; bu, birinci sözün aynısıdır. Çoğulu: **رُجُعٌ** (iki damme ile). **الصِّحاح**’ta olan: **الرَّجيعِ** ve **الرَّجيعَةِ**’nin çoğulu: **الرَّجائِع**.

İbn Düreyd dedi ki: **الرَّجيعُ**: yıpranmış, yumuşatılmış elbise. Yine dedi ki: **الرَّجيعُ**: Hüzeyl’e ait bir sudur. Ebû Sa‘îd bunu söyledi: **الهَدَّةِ**’den yedi mil üzeredir; **الهَدَّةُ** da **عُسْفانَ**’dan yedi mil üzeredir. Orada, **مَرْثَدِ بنِ أَبي مَرْثَدٍ كَنّازِ بنِ الحُصَيْنِ بنِ يَرْبُوع الغَنَوِيّ** (Allah ondan razı olsun) hakkında hıyanet edildi; o ve babası Bedir’e katıldı; babası Hamza’nın ve onun seriyyesinin müttefikiydi; Resûlullah (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onu **رَهْطِ عَضَلٍ** ve **القارَةِ** ile gönderdiğinde; bu seriyye hicretin beşinci yılında, Safer’de, ihtilafa göre on yahut altı kişi idi; **عَضَلٌ** ve **القارَةُ** ondan, kendileriyle İslâm şeriatlarını öğretecek kimse göndermesini isteyince; o da **مَرْثَداً** ve **عاصِمَ بنَ ثابت**’i ve **خُبَيْبَ بن عَدِيٍّ**’yi ve **زيدَ بن الدَّثِنة**’yi ve **خالد بن البُكَيْرِ**’i ve **عَبْد الله بن طارق**’ı ve onun anne bir kardeşi **مُعَتِّبَ بنَ عُبَيْدٍ**’i gönderdi; sonra onlara hıyanet ettiler; onları öldürdüler; yalnız **خُبَيْبَ بنَ عَدِيٍّ** ve **زَيدَ بن الدّثِنَة** hariç; ikisini esir aldılar ve Mekke’de sattılar; sonra ikisini öldürdüler. **خُبَيْبٌ**, öldürmeden önce iki rek‘at namaz kıldı; o, bunu sünnet kılan ilk kimsedir; **مختصَرِ السِّيرَةِ**’de, **الشَّمْسِ البِرْماوِيِّ**’ye göre böyledir.

**البُرَيْقُ الهُذَلِيُّ** dedi:
**وإنْ أُمْسِ شَيْخاً بالرَّجيعِ ووِلْدَةٌ ... ويَصْبِحَ قَومِي دونَ دارِهُمُ مِصْرُ**

Hassân (Allah ondan razı olsun) onları mersiyeleyerek dedi:
**صَلَّى الإلَهُ على الّذينَ تَتابَعوا ... يَوْمَ الرَّجيعِ فأُكْرِمُوا وأُثيبوا**

Ebû Züeyb dedi:
**رَأَيْتُ وأَهلي بَوادِي الرَّجِي ... عِ في أَرْضِ قَيْلَةَ بَرْقاً مُلِيحا**

**الرَّجيعُ**: ter; çünkü o su idi, sonra ter olarak geri döndü. Lebîd (Allah ondan razı olsun) develeri vasfederek dedi:
**كَساهُنَّ الهَوَاجِرُ كُلَّ يَوْمٍ ... رَجيعاً في المَغابِنِ كالعَصِيمِ**
Sarı teri, kına **عَصيمِ**’ine benzetti.

**الرَّجيعُ**: çözülüp sonra ikinci defa bükülen ip. **المُفرَداتِ**’te: **حَبْلٌ رَجِيعٌ**: çözülmesinden sonra iade edildi. **اللسان**’da artırdı: ve denildi ki: iki kat yaptığın her şey **رَجيعٌ**’dir. Ve her yiyecek soğuyup sonra ateşe iade edilirse o **رَجيعٌ**’dir.

**الرَّجيعُ**: gemin **فَأْسُ**’u.
**الرَّجيعُ**: cimri; ikisi de İbn Abbâd’dan.

**الرَّجِيعَةُ**: **العُبابِ**’ta olduğu gibi Benî Esed’e ait bir sudur. Ve **مَرْجَعَةٌ** ( **كمَرْحَلَةٍ** ): alametlerden bir alamettir.

Ve adam, eliyle arkasına doğru eğilip bir şeyi almak için uzandığında **أَرْجَعَ** eder; bunu **الجَوْهَرِيُّ** nakletti. Ebû Züeyb’den, bir avcıyı vasfederek şu beyti okudu:
**فبَدا لهُ أَقْرابُ هذا رائغاً ... عَجِلاً فعَيَّثَ في الكِنانَةِ يُرْجِعُ**
Yani: **أَقرابُ الفَحْلِ**.

**اللِّحْيانِيُّ** dedi ki: adam, bir şeyi almak için iki elini arkasına iade ettiğinde **أَرْجَعَ** eder. Bazıları onu tahsis etti de dedi ki: kılıcını çekmek için elini kılıcına, yahut bir ok almak için sadağına **أَرْجَعَ** eder; onu ona doğru eğdi.

**أَرْجَعَ فُلانٌ**: **الرَّجيعِ** ile attı; pislik çıkarmak gibi.

Mecazdan: musibette **أَرْجَعَ**: “**إنّا لِلَّه وإنّا إليهِ راجِعُونَ**” dedi. Cerîr dedi:
**وأَرْجَعْتُ من عِرفانِ دارٍ كأَنَّها ... بقيَةُ وَشْمٍ في مُتونِ الأَشاجِعِ**

**رَجَّعَ** ( **تَرْجيعاً** ) ve **اسْتَرْجَعَ**: ikisini Zemahşerî nakletti; Cevherî yalnız sonuncusuyla yetindi. Cerîr’in sözü şöyle de rivayet olunur: **ورَجَّعْتَ**. İbn Abbâs’ın hadîsinde: ona **قُثَمُ**’un ölümü haber verildiğinde **اسْتَرْجَعَ** etti.

Denir ki: Yüce Allah onun satışını **أَرْجَعَ** etsin; “onu kârlı kıldı” manasında **أَرْبَحَها** denildiği gibi. Bunu Cevherî nakletti.

**الكِسائيُّ** dedi ki: develer zayıflayıp sonra semirdiklerinde **أَرْجَعَت** ederler; **الصِّحاحِ** ve **العُبابِ**’ın nassı böyledir. **التَّهذيب**’de: **الكِسائيُّ** dedi ki: dişi deve zayıfladığında “**أَرْجَعَت**” denir. Dişi deve **أَرْجَعَت** ederse o **مُرْجِعٌ**’dir: zayıflıktan sonra güzelleşti. Denir ki: “Allah onu, sevabı ve güzel âkıbeti olan bir yolculuk, **سَفرَة مُرْجِعَة** ( **كمُحْسِنَة** ) kılsın.” Bu mecazdır.

Denir ki: ihtiyar iki gün hastalanır da bir ay **يَرجِعُ** etmez; yani bedeni ve kuvveti ona bir ay dönmez.

Mecazdan: ezanda **التَّرجِيعُ**: iki şehadeti, onları gizledikten sonra açıktan tekrar etmektir. **الصَّاغانِيُّ** onu böyle tefsir etti.

**التَّرْجيعُ** ayrıca: kıraatte yahut şarkıda yahut üflemede yahut onunla terennüm edilen başka şeylerde boğazda sesi tekrar tekrar döndürmektir. Ve denildi ki: **التَّرْجِيع**: seste hareket darbelerinin birbirine yaklaşmasıdır. **عَبْد الله بنُ مُغَفَّلٍ**, kıraatte sesi uzatarak onun **تَرجيع**’ini hikâye etti; şu gibi: **آ آ آ**.

Mecazdan: ondan bir şeyi **اسْتَرْجَعَ** etti; yani ona verdiğini ondan aldı. Ve denir ki: hibeyi **اسْتَرْجَعَ** etti ve onu **ارْتَجَعَها** etti; yani onu geri aldı.

Ve onunla sözü **راجَعَهُ** ( **مُراجَعَةً** ve **رِجاعاً** ): onu onunla karşılıklı konuştu. Ve denildi ki: onu tekrar etti.

Dişi deve **رِجاعاً** **راجَعَت** etti; yani bir çeşit yürüyüşte oldu; bir yürüyüşten, ondan başka bir yürüyüşe geri döndü. **البَعيثُ** dişi devesini vasfederek dedi:

Ve çöllerin çöllere doğru atılışının uzunluğu (vardır); onda dişi devem yükselir ... onunla dişi devem hızlı yürür, sonra geri döner.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **الرَّجْعَةُ**: **الرُّجوعِ**dan bir kere (dönüşün bir defası). Ve **الرَّجْعَةُ**: gazâcıların bir taifesinin, dönüşlerinden sonra gazâya geri dönmesi. Ve O’nun (yüce) sözü: “**إنَّهُ على رَجْعِهِ لَقادِرٌ**” denildi ki: suyun **الإحْلِيلِ**e geri döndürülmesine; ve denildi ki: **الصُّلْبِ**e; ve denildi ki: erkeğin **صُلْبِ**üne ve kadının **تَريبَةِ**sine. Ve denildi ki: onu ölümünden ve çürümesinden sonra diri olarak iade etmeye; ve denildi ki: kıyamet günü insanı diriltmeye. Ve Allah, سبحانَه وتعالى, neyi murad ettiğini daha iyi bilendir. Ve denilir: **أَرْجَعَ اللهُ همَّهُ سُروراً** yani onun kederini sevinçle değiştirdi. Ve Sîbeveyh hikâye etti: **رَجَعَه** ve **أَرْجَعَهُ** dişi devesini: onu ondan satın aldı, sonra onu ona verdi ki onun üzerine geri dönsün. Ve bu, el-Lihyânî’dendir; ve bu, senin “**أَسْقَيْتُكَ إهاباً**” demen gibidir. Ve günün evvelinde dağıldılar, sonra gece ile birlikte **تَراجَعوا**; yani her biri kendi yerine döndü. Ve “göğsümde şöyle şöyle **تَرَجع**”: yani tereddüt eder; ve bu mecazdır. Ve **رَجَّعَ** deveyi **شِقْشِقَتِه**nde: böğürdü. Ve dişi deve **رَجَّعَتْ** iniltisinde: onu parçaladı (kesik kesik yaptı). Ve güvercin **رَجَّعَ** ötüşünde; ve **اسْتَرْجَعَ** da böyledir. Ve yay **رَجَّعَتِ**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe’den. Ve yazıyı **رَجَّعَ**: onun üzerine bir kere daha iade etti. Ve **المَرْجُوعُ**: karası (mürekkebi) iade edilmiş olan; çoğulu **المَراجِيعُ**dur. Züheyr dedi ki:
“**مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ**”

Ve ona **رَجَعَ**: tekrar etti; ve onun üzerine **رَجَعَ**. Ve denilir: bana muhalefet etti, sonra sözüme **رَجَعَ**; ve beni kesti (ilişkiyi kopardı), sonra bana konuşarak **رَجَعَ**. Ve bir işte kendisine dönülen (müracaat edilen) hiçbir şey yoktur ki yetmesin. Ve üçünün her biri mecazdır. Ve **ارْتَجعَ**: **رَجَعَ** gibi. Ve borçluya ve sanığa karşı **ارْتَجعَ**: onu talep etti. Ve işi bana **ارْتَجعَ**: onu bana geri çevirdi. Sa‘leb inşad etti:
**أَمُرْتَجِعٌ لي مِثلَ أيّامِ حَمَّةٍ ... وأيّامِ ذي قارٍ علَيَّ الرَّواجِعُ ؟**

Ve kadını **ارْتَجعَ**: onu **راجَعَ** etti (ric‘at etti). Ve kadın **جِلْبابَها**nı **ارْتَجعَتْ**: onu yüzünün üzerine geri çevirdiği ve onunla örtündüğü zaman. Ve **الرُّجْعى** ve **المَرْجَعانيُّ** (hayvanlardan): yolculuğun zayıf düşürdüğü binek; sonuncusu âmiyedir. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجيعَة**: bir devedir; onu **ارْتَجعْتَه** yani onu insanların getirdikleri sürülerden satın aldın; bulunduğu beldeden değildir; ve onlar **الرَّجائع**dır. Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi ki:
على حينَ ما بي من رِياضٍ لصَعْبَةٍ ... وبَرَّحَ بي أَنْقَاضُهُنَّ الرَّجائعُ

Ve **سفَرٌ رَجيعٌ**: içinde defalarca geri dönülen **مَرْجُوعٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve yolculuktan dönüşe denilir: **سفَرٌ رَجيعٌ**. el-Kuhayf dedi ki:
وأَسقي فِتْيَةً ومُنَفَّهاتٍ ... أَضَرَّ بنِقْيِها سفَرٌ رَجيعُ

Ve **الرَّجْع**: kadının karnında olan, çocuğun başı üzerinde çıkan (şey) olan **الغِرْسُ**. Ve O’nun تعالى sözü: “**يَرْجِعُ بَعْضُهم إلى بعضٍ القَولَ**” yani birbirlerini kınarlar. Ve **الرَّجيع**: ikinci defa ısıtılan kızartma; el-Asma‘î’den. Ve atışta okun geri dönüşü **رَجْعُ الرَّشْقِ**: onun üzerine geri çevrilen şey. Ve **الرَّواجِع**: gelişleri ve gidişleri sebebiyle muhtelif rüzgârlar. Ve kapıların **رَواجِعُ**ı da böyledir. Ve bu satışın **مَرْجُوعٌ**u yoktur; yani onda geri dönülmez; ve bu mecazdır. Ve denilir: bu, **مَتاعٌ مُرْجِعٌ**dur; yani onun bir **مَرْجُوعٌ**u vardır. el-Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten hikâye etti. Ve el-İsfahânî **المفردات**’ta dedi: **دابَّةٌ لها مَرْجُوعٌ**: kullanımdan sonra satılması mümkün olan (hayvan). Ve denilir: bu, elimde şu’ndan daha **أَرْجَعُ**dır; yani daha faydalıdır; ve bu mecazdır. Ve **النوادِر**’de: denilir: **طعامٌ يُسْتَرْجَعُ عنه**; bunun tefsiri malın otlatılmasında ve insanların yemeğinde: ondan fayda görülen ve hazmedilen, böylece ondan semirdikleri (şey)dir. Ve **الرَِّجْعَة** kesre ve fetha ile: bedevîlerin satın aldığı develer; kendi doğumlarından değildir ve üzerlerinde kendi damgaları yoktur. Ve onu **ارْتَجعَ**: onu satın aldı. Ve iki ortak arasında **التَّراجُع**: ikisinden birinin — meselâ — kırk sığırı, ötekinin otuz sığırı olması ve mallarının ortak olmasıdır; böylece görevli kırktan bir **مُسِنَّةً**, otuzdan bir **تَبيعاً** alır; sonra **المُسنَّة**yi veren, onun üç yedisiyle ortağına döner; ve **التَّبيع**i veren, onun dört yedisiyle ortağına döner; çünkü iki yaştan her biri, şüyû‘ üzere vaciptir; sanki mal tek bir mülktür. Ve **الرِّجَع** ( **عِنَبٍ** gibi): erkekleri satıp dişileri satın almaktır; sanki masdardır. Ve İbnü Berrî dedi: **رِجْعَةٍ**nin çoğulu **رِجَع**dır. Ve Araplardan bir kabileye denildi: mallarınız ne ile çoğaldı? Dediler ki: babamız bize **النُّجَعِ** ve **الرُّجَع**ı vasiyet etti. Ve Sa‘leb dedi: **بالنِّجَعِ** ve **الرِّجَع** ile; ve onu şöyle tefsir etti: yaşlıyı satmak ve genç bakireyi satın almak. Ve şöyle de tefsir edilmiştir: erkekleri satmak ve dişileri satın almak; ve ikisi de malın onunla arttığı şeylerdendir. Ve **أرجع إبلاً**: bu hâl üzere onları satın aldı ve sattı. Ve **الرّاجِعَة**: bir dişi deve; satılır ve bedeliyle onun benzeri satın alınır; böylece ikincisi **راجِعَةٌ** ve **رَجيعَةٌ**dır. Ali b. Hamza dedi: **الرَّجيعَة**: erkeğin satılması ve bedeliyle dişinin satın alınmasıdır; böylece dişi, **الرَّجيعَة**dir; ve ben onu **ارْتَجَعْتُها** ve **تَرَجَّعْتُها** ve **رَجَعْتُها**. Ve el-Lihyânî hikâye etti: **جاءتْ رِجْعَةُ الضِّياع**; yani sahibine gelir (geri döner) olan gelir. Ve denilir: **سَيفٌ نَجيعُ الرَّجْعِ والرَّجيع**; darbe işinde keskin olduğu zaman. Lebîd kılıcı vasfederek dedi ki:
بأَخْلَقَ مَحْمُودٍ نَجيحٍ رَجيعُهُ ... وأَخْشَنَ مَرْهُوبٍ كريمِ المآزِقِ

Ve hastaya, hastalıktan bir bitkinlikten sonra nefsi ona geri döndüğü zaman denilir: **راجِعٌ**; ve **رجلٌ راجِعٌ**: şiddetli zayıflıktan sonra nefsi ona geri döndüğü zaman. Ve köpek kusmuğuna **رَجَعَ**: ona geri döndü. Ve adam **راجَعَ**: hayra veya şerre geri döndü. Ve şey arkaya doğru **تَراجَعَ**; el-Cevherî onu nakletti. Ve dişi deve **رَجَعَتِ** **تَرْجِعُ** **رِجاعاً**: Ebû Zeyd’den; yavrusunu tamam olmadan attığı zaman. Ve denildi ki: onu su (pıhtı) olarak atmasıdır. Ve **الرّاجِعَة**: vadinin **نَواشِغِ**inden **الناشِغَةُ**; İbn Şümeyl söyledi; yani onun akıntılarından bir akıntı. Ve **الرَّجْع**: Hüzeyl’e ait bir sudur; onunla galip gelmiştir (adı baskın olmuştur). Ve el-Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum — onu el-Esedî’den hikâye etti — dedi ki: gök gürültüsüne **رَجْعٌ** derler. Ve **رَجيع**: bir dişi devenin adıdır. Cerîr dedi ki:
إذا بَلَّغَتْ رَحْلِي رَجيعُ أَمَلَّها ... نُزولي بالمَوْماةِ ثمّ ارْتِحالِيَا

Ve **الرَّجَّاع**: Allah تعالى’ya çokça dönüş yapan. Ve havuz **رَجَعَ** **إزائِه**ne: suyu çoğaldı. Ve falanın hâlleri **تَراجَعَتْ**. Ve bu mecazdır. Ve onu mühim işlerinde **راجَعَه**: onunla konuştu. Ve soğuk azaldı, sonra **تَراجَع**. Ve doluya **رَجْعَاً** adı verildi; aldığı suyu geri çevirmesi sebebiyle. Ve **الرِّجْعَة** kesre ile: hüccet; İbn Abbâd’dan.
