# رجع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رجع

رَجَع يَرْجِع رَجْعاً ورُجُوعاً ورُجْعَى ورُجْعاناً ومَرْجِعاً ومَرْجِعةً: انصرف. وفي التنزيل: إِن إِلى ربك الرُّجْعى، أَي الرُّجوعَ والمَرجِعَ، مصدر على فُعْلى؛ وفيه: إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً، أَي رُجُوعكم؛ حكاه سيبويه فيما جاء من المصادر التي من فَعَلَ يَفْعِل على مَفْعِل، بالكسر، ولا يجوز أَن يكون ههنا اسمَ المكان لأَنه قد تعدَّى بإِلى، وانتصبت عنه الحالُ، واسم المكان لا يتعدَّى بحرف ولا تنتصب عنه الحال إِلا أَنّ جُملة الباب في فَعَلَ يَفْعِل أَن يكون المصدر على مَفْعَل، بفتح العين. وراجَع الشيءَ ورَجع إِليه؛ عن ابن جني، ورَجَعْته أَرْجِعه رَجْعاً ومَرْجِعاً ومَرْجَعاً وأَرْجَعْتُه، في لغة هذيل، قال: وحكى أَبو زيد عن الضََّّبِّيين أَنهم قرؤُوا: أَفلا يرون أَن لا يُرْجِع إِليهم قولاً، وقوله عز وجل: قال رب ارْجِعُونِ لعلّي أَعمل صالحاً؛ يعني العبد إِذا بعث يوم القيامة وأَبصر وعرف ما كان ينكره في الدنيا يقول لربه: ارْجِعونِ أَي رُدُّوني إِلى الدنيا، وقوله ارجعون واقع ههنا ويكون لازماً كقوله تعالى: ولما رَجَع موسى إِلى قومه؛ ومصدره لازماً الرُّجُوعُ، ومصدره واقعاً الرَّجْع. يقال: رَجَعْته رَجْعاً فرجَع رُجُوعاً يستوي فيه لفظ اللازم والواقع.
وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: من كان له مال يُبَلِّغه حَجَّ بيتِ الله أَو تَجِب عليه فيه زكاة فلم يفعل سأَل الرَّجعةَ عند الموت أَي سأَل أَن يُرَدّ إِلى الدنيا ليُحْسن العمل ويَسْتَدْرِك ما فات. والرَّجْعةُ: مذهب قوم من العرب في الجاهلية معروف عندهم، ومذهب طائفة من فِرَق المسلمين من أَُولي البِدَع والأَهْواء، يقولون: إِن الميت يَرْجِعُ إِلى الدنيا ويكون فيها حيّاً كما كان، ومن جملتهم طائفة من الرَّافضة يقولون: إِنَّ عليّ بن أَبي طالب، كرم الله وجهه، مُسْتتِر في السحاب فلا يخرج مع من خرج من ولده حتى ينادِيَ مُنادٍ من السماء: اخرج مع فلان، قال: ويشهد لهذا المذهب السوء قوله تعالى: حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت؛ يريد الكفار. وقوله تعالى: لعلّهم يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون، قال: لعلهم يرجعون أَي يَرُدُّون البِضاعةَ لأَنها ثمن ما اكتالوا وأَنهم لا يأْخذون شيئاً إِلا بثمنه، وقيل: يرجعون إِلينا إِذا عَلِموا أَنّ ما كِيلَ لهم من الطعام ثمنه يعني رُدّ إِليهم ثمنه، ويدل على هذا القول قوله: ولما رجعوا إِلى أَبيهم قالوا يا أَبانا ما نَبْغي هذه بِضاعتنا. وفي الحديث: أَنه نَفَّل في البَدْأَة الرُّبع وفي الرَّجْعة الثلث؛ أَراد بالرَّجعة عَوْدَ طائفةٍ من الغُزاة إِلى الغَزْو بعد قُفُولهم فَيُنَفِّلهم الثلث من الغنيمة لأَنّ نهوضهم بعد القفول أَشق والخطر فيه أَعظم. والرَّجْعة: المرة من الرجوع. وفي حديث السّحُور: فإِنه يُؤذِّن بليل ليَرْجِعَ قائمَكم ويُوقِظَ نائمكم؛ القائم: هو الذي يصلي صلاة الليل. ورُجُوعُه عَوْدُه إِلى نومه أَو قُعُوده عن صلاته إِذا سمع الأَذان، ورَجع فعل قاصر ومتَعَد، تقول: رَجَعَ زيد ورَجَعْته أَنا، وهو ههنا متعد ليُزاوج يُوقِظ، وقوله تعالى: إِنه على رَجْعه لقادر؛ قيل: إِنه على رَجْع الماء إِلى الإِحْليل، وقيل إِلى الصُّلْب، وقيل إِلى صلب الرجل وتَرِيبةِ المرأَة، وقيل على إِعادته حيّاً بعد موته وبلاه لأَنه المبدئ المُعيد سبحانه وتعالى، وقيل على بَعْث الإِنسان يوم القيامة، وهذا يُقوّيه: يوم تُبْلى السّرائر؛ أَي قادر على بعثه يوم القيامة، والله سبحانه أَعلم بما أَراد.
ويقال: أَرجع اللهُ همَّه سُروراً أَي أَبدل همه سروراً. وحكى سيبويه: رَجَّعه وأَرْجَعه ناقته باعها منه ثم أَعطاه إِياها ليرجع عليها؛ هذه عن اللحياني. وتَراجَع القومُ: رَجعُوا إِلى مَحَلِّهم.
ورجّع الرجلُ وتَرجَّع: رَدَّدَ صوته في قراءة أَو أَذان أَو غِناء أَو زَمْر أَو غير ذلك مما يترنم به. والترْجيع في الأَذان: أَن يكرر قوله أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله. وتَرْجيعُ الصوت: تَرْدِيده في الحَلق كقراءة أَصحاب الأَلحان. وفي صفة قراءته، صلى الله عليه وسلم، يوم الفتح: أَنه كان يُرَجِّع؛ الترجِيعُ: ترديد القراءة، ومنه ترجيع الأَذان، وقيل: هو تَقارُب ضُروب الحركات في الصوت، وقد حكى عبد الله بن مُغَفَّل ترجيعه بمد الصوت في القراءة نحو آء آء آء. قال ابن الأَثير: وهذا إِنما حصل منه، والله أَعلم، يوم الفتح لأَنه كان راكباً فجعلت الناقة تُحرِّكه وتُنَزِّيه فحدَثَ الترجِيعُ في صوته. وفي حديث آخر: غير أَنه كان لا يُرَجِّع، ووجهه أَنه لم يكن حينئذ راكباً فلم يَحْدُث في قراءته الترجيع. ورجَّع البعيرُ في شِقْشِقَته: هَدَر. ورجَّعت الناقةُ في حَنِينِها: قَطَّعَته، ورجَّع الحمَام في غِنائه واسترجع كذلك. ورجّعت القَوْسُ: صوَّتت؛ عن أَبي حنيفة. ورجَّع النقْشَ والوَشْم والكتابة: ردَّد خُطُوطها، وترْجيعها أَن يُعاد عليها السواد مرة بعد أُخرى. يقال: رجَّع النقْشَ والوَشْم ردَّد خُطوطَهما. ورَجْعُ الواشِمة: خَطُّها؛ ومنه قول لبيد:
أَو رَجْع واشِمةٍ أُسِفَّ نَؤُورها
كِفَفاً، تعرَّضَ فَوْقهُنَّ وِشامُها
وقال الشاعر:
كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيّةٍ،
يَمانِية الأَسْدافِ، باقٍ نَؤُورُها
وقول زهير:
مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ
هو جمع المَرْجُوع وهو الذي أُعِيد سواده. ورَجَع إِليه: كَرَّ. ورَجَعَ عليه وارْتَجَع: كرَجَعَ. وارْتَجَع على الغَرِيم والمُتَّهم: طالبه. وارتجع إِلي الأَمرَ: رَدَّه إِليّ؛ أَنشد ثعلب:
أَمُرْتَجِعٌ لي مِثْلَ أَيامِ حَمّةٍ،
وأَيامِ ذي قارٍ عَليَّ الرَّواجِعُ؟
وارْتَجَعَ المرأَةَ وراجَعها مُراجعة ورِجاعاً: رَجَعها إِلى نفسه بعد الطلاق، والاسم الرِّجْعة والرَّجْعةُ. يقال: طلَّق فلان فلانة طلاقاً يملك فيه الرَّجْعة والرِّجْعةَ، والفتح أَفصح؛ وأَما قول ذي الرمة يصف نساء تَجَلَّلْنَ بجَلابيبهن:
كأَنَّ الرِّقاقَ المُلْحَماتِ ارْتَجَعْنَها
على حَنْوَةِ القُرْيانِ ذاتِ الهَمَائِم
أَراد أَنهن ردَدْنها على وجُوه ناضِرة ناعِمة كالرِّياض. والرُّجْعَى والرَّجِيعُ من الدوابّ، وقيل من الدواب ومن الإِبل: ما رَجَعْتَه من سفر إِلى سفر وهو الكالُّ، والأُنثى رَجِيعٌ ورَجِيعة؛ قال جرير:
إِذا بَلَّغَت رَحْلي رَجِيعٌ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالموماةِ، ثم ارْتِحالِيا
وقال ذو الرمة يصف ناقة:
رجِيعة أَسْفارٍ، كأَنَّ زِمامَها
شُجاعٌ لدى يُسْرَى الذِّراعَينِ مُطْرِق
وجمعُهما معاً رَجائع؛ قال معن بن أَوْس المُزَني:
على حينَ ما بي مِنْ رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنْقاضُهُن الرَّجائعُ
كنَى بذلك عن النساء أَي أَنهن لا يُواصِلْنه لِكِبَره، واستشهد الأَزهري بعجز هذا البيت وقال: قال ابن السكيت: الرَّجِيعةُ بعير ارْتَجعْتَه أَي اشترَيْتَه من أَجْلاب الناس ليس من البلد الذي هو به، وهي الرَّجائع؛ وأَنشد:
وبَرَّحَ بي أَنقاضُهن الرَّجائع
وراجَعت الناقة رِجاعاً إِذا كانت في ضرب من السير فرَجعت إِلى سَير سِواه؛ قال البَعِيث يصف ناقته:
وطُول ارْتِماء البِيدِ بالبِيدِ تَعْتَلي
بها ناقتي، تَخْتَبُّ ثُمَّ تُراجِعُ
وسَفَر رَجيعٌ: مَرْجُوع فيه مراراً؛ عن ابن الأَعرابي. ويقال للإِياب من السفَر: سفَر رَجِيع؛ قال القُحَيْف:
وأَسْقِي فِتْيةً ومُنَفَّهاتٍ،
أَضَرَّ بِنِقْيِها سَفَرٌ رَجِيعُ
وفلان رِجْعُ سفَر ورَجِيعُ سفَر. ويقال: جعلها الله سَفْرة مُرْجِعةً. والمُرْجِعةُ: التي لها ثَوابٌ وعاقبة حَسَنة.
والرَّجْع: الغِرْس يكون في بطن المرأَة يخرج على رأْس الصبي. والرِّجاع: ما وقع على أَنف البعير من خِطامه. ويقال: رَجَعَ فلان على أَنف بعيره إِذا انفسخ خَطْمُه فرَدَّه عليه، ثم يسمى الخِطامُ رِجاعاً. وراجَعه الكلامَ مُراجَعةً ورِجاعاً: حاوَرَه إِيَّاه. وما أَرْجَعَ إِليه كلاماً أَي ما أَجابَه. وقوله تعالى: يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول؛ أَي يَتَلاوَمُونَ. والمُراجَعَة: المُعاوَدَةُ. والرَّجِيعُ من الكلام: المَرْدُودُ إِلى صاحبه.
والرَّجْعُ والرَّجِيعُ: النَّجْوُ والرَّوْثُ وذو البَطن لأَنه رَجَع عن حاله التي كان عليها. وقد أَرْجَعَ الرجلُ. وهذا رَجِيعُ السَّبُع ورَجْعُه أَيضاً يعني نَجْوَه. وفي الحديث: أَنه نهى أَن يُسْتَنْجَى بِرَجِيعٍ أَو عَظْم؛ الرَّجِيعُ يكون الرَّوْثَ والعَذِرةَ جَميعاً، وإِنما سمي رَجِيعاً لأَنه رَجَع عن حاله الأُولى بعد أَن كان طعاماً أَو علَفاً أَو غير ذلك. وأَرْجَع من الرَّجِيع إِذا أَنْجَى. والرَّجِيعُ: الجِرَّةُ لِرَجْعِه لها إِلى الأَكل؛ قال حميد بن ثَوْر الهِلالي يَصِف إِبلاً تُرَدِّد جِرَّتها:
رَدَدْنَ رَجِيعَ الفَرْثِ حتى كأَنه
حَصى إِثْمِدٍ، بين الصَّلاءِ، سَحِيقُ
وبه فسر ابن الأَعرابي قول الراجز:
بَمْشِينَ بالأَحْمال مَشْيَ الغِيلانْ،
فاسْتَقْبَلَتْ ليلةَ خِمْسٍ حَنّانْ،
تَعْتَلُّ فيه بِرَجِيعِ العِيدانْ
وكلُّ شيءٍ مُرَدَّدٍ من قول أَو فعل، فهو رَجِيع؛ لأَن معناه مَرْجُوع أَي مردود، ومنها سموا الجِرَّة رَجِيعاً؛ قال الأَعشى:
وفَلاةٍ كأَنَّها ظَهْر تُرْسٍ،
ليس إِلاّ الرَّجِيعَ فيها عَلاقُ
يقول لا تَجِد الإِبل فيها عُلَقاً إِلاَّ ما تُرَدِّدُه من جِرَّتها. الكسائي: أَرْجَعَتِ الإِبلُ إِذا هُزِلَت ثم سَمِنت. وفي التهذيب: قال الكسائي إِذا هُزِلَت الناقة قيل أَرْجَعت. وأَرجَعَت الناقة، فهي مُرْجِع: حَسُنت بعد الهُزال. وتقول: أَرْجَعْتُك ناقة إِرْجاعاً أَي أَعطيْتُكَها لتَرْجِع عليها كما تقول أَسْقَيْتُك إِهاباً. والرَّجيعُ: الشِّواء يُسَخَّن ثانية؛ عن الأَصمعي، وقيل: كلُّ ما رُدِّد فهو رَجِيع، وكلُّ طعام بَرَد فأُعِيد إِلى النار فهو رَجِيع. وحبْل رَجِيع: نُقض ثم أُعِيد فَتْلُه، وقيل: كلُّ ما ثَنَيْتَه فهو رَجِيع. ورَجِيعُ القول: المكروه. وتَرَجَّع الرجل عند المُصِيبة واسْتَرْجَع: قال إِنّا لله وإِنا إِليه راجعون. وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: أَنه حين نُعي له قُثَم استرجع أَي قال إِنا لله وإِنا إِليه راجعون، وكذلك الترجيع؛ قال جرير: ورَجَّعْت من عِرْفانِ دار، كأَنَّها
بَقِيّةُ وَشْمٍ في مُتُون الأَشاجِعِ
(* في ديوان جرير: من عِرفانِ رَبْع كأنّه، مكانَ: من عِرفانِ دارٍ كأنّها.)
واسْتَرْجَعْت منه الشيءَ إِذا أَخذْت منه ما دَفَعْته إِليه، والرَّجْع: رَدّ الدابة يديها في السير ونَحْوُه خطوها. والرَّجْع: الخطو. وتَرْجِيعُ الدابة يدَيْها في السير: رَجْعُها؛ قال أَبو ذؤيب الهذلي: يَعْدُو به نَهْشُ المُشاشِ، كأَنّه
صَدَعٌ سَلِيمٌ رَجْعُه لا يَظْلَعُ
(* قوله «نهش المشاش» تقدم ضبطه في مادتي مشش ونهش: نهش ككتف.) نَهْشُ المُشاشِ: خَفيفُ القوائم، وصفَه بالمصدر، وأَراد نَهِش القوائم أَو مَنْهُوش القوائم. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: أَنه قال للجَلاَّد: اضْرِب وارجِعْ يدك؛ قيل: معناه أَن لا يرفع يده إِذا أَراد الضرب كأَنه كان قد رفَع يده عند الضرب فقال: ارْجِعْها إِلى موضعها. ورَجْعُ الجَوابِ ورَجْع الرَّشْقِ في الرَّمْي: ما يَرُدُّ عليه. والرَّواجِعُ: الرِّياح المُخْتلِفَةُ لمَجِيئها وذَهابها. والرَّجْعُ والرُّجْعَى والرُّجْعان والمَرْجُوعَةُ والمَرْجُوعُ: جواب الرسالة؛ قال يصف الدار:
سأَلْتُها عن ذاك فاسْتَعْجَمَتْ،
لم تَدْرِ ما مَرْجُوعةُ السَّائلِ
ورُجْعان الكتاب: جَوابه. يقال: رجَع إِليَّ الجوابُ يَرْجِعُ رَجْعاً ورُجْعاناً. وتقول: أَرسلت إِليك فما جاءني رُجْعَى رِسالتي أَي مَرْجُوعها، وقولهم: هل جاء رُجْعةُ كتابك ورُجْعانُه أَي جوابه، ويجوز رَجْعة، بالفتح. ويقال: ما كان من مَرْجُوعِ أَمر فلان عليك أَي من مَردُوده وجَوابه. ورجَع إِلى فلان من مَرْجوعِه كذا: يعني رَدّه الجواب. وليس لهذا البيع مَرْجُوع أَي لا يُرْجَع فيه. ومتاع مُرْجِعٌ: له مَرْجُوع. ويقال: أَرْجَع الله بَيْعة فلان كما يقال أَرْبَح الله بَيْعَته. ويقال: هذا أَرْجَعُ في يَدِي من هذا أَي أَنْفَع، قال ابن الفرج: سمعت بعض بني سليم يقول: قد رجَع كلامي في الرجل ونَجَع فيه بمعنى واحد. قال: ورَجَع في الدابّة العَلَفُ ونَجَع إِذا تَبيّن أَثَرُه. ويقال: الشيخ يَمْرض يومين فلا يَرْجِع شَهراً أَي لا يَثُوب إِليه جسمه وقوّته شهراً. وفي النوادر: يقال طَعام يُسْتَرْجَعُ عنه، وتَفْسِير هذا في رِعْي المال وطَعام الناس ما نَفَع منه واسْتُمْرِئَ فسَمِنُوا عنه.
وقال اللحياني: ارْتَجَع فلان مالاً وهو أَن يبيع إِبله المُسِنة والصغار ثم يشتري الفَتِيّة والبِكار، وقيل: هو أَن يبيع الذكور ويشتري الإِناث؛ وعمَّ مرة به فقال: هو أَن يبيع الشيء ثم يشتري مكانه ما يُخَيَّل إِليه أَنه أَفْتى وأَصلح.
وجاء فلان بِرِجْعةٍ حَسَنةٍ أَي بشيء صالح اشتراه مكان شيء طالح، أَو مَكان شيء قد كان دونه، وباع إِبله فارْتَجع منها رِجْعة صالحة ورَجْعةً: رَدّها. والرِّجْعةُ والرَّجْعة: إِبل تشتريها الأَعراب ليست من نتاجهم وليست عليها سِماتُهم. وارْتَجَعها: اشتراها؛ أَنشد ثعلب: لا تَرْتَجِعْ شارفاً تَبْغِي فَواضِلَها،
بدَفِّها من عُرى الأَنْساعِ تَنْدِيبُ
وقد يجوز أَن يكون هذا من قولهم: باع إِبله فارتجع منها رِجْعة صالحة، بالكسر، إِذا صرف أَثْمانها فيما تَعود عليه بالعائدة الصالحة، وكذلك الرِّجْعة في الصدقة، وفي الحديث: أَنه رأَى في إِبل الصدقة ناقة كَوْماء فسأَل عنها المُصَدِّق فقال: إِني ارْتَجَعْتها بإِبل، فسكت؛ الارْتِجاعُ: أَن يَقدُم الرجل المصر بإِبله فيبيعها ثم يشتري بثمنها مثلها أَو غيرها، فتلك الرِّجعة، بالكسر؛ قال أَبو عبيد: وكذلك هو في الصدقة إِذا وجب على رَبّ المال سِنّ من الإِبل فأَخذ المُصَدِّقُ مكانها سنّاً أُخرى فوقها أَو دونها، فتلك التي أَخَذ رِجْعةٌ لأَنه ارتجعها من التي وجبت له؛ ومنه حديث معاوية: شكت بنو تَغْلِبَ إِليه السنة فقال: كيف تَشْكُون الحاجةَ مع اجْتِلاب المِهارة وارْتجاعِ البِكارة؟ أَي تَجْلُبون أَولاد الخيل فتَبِيعُونها وترجعون بأَثمانها؛ البكارة للقِنْية يعني الإِبل؛ قال الكميت يصف الأَثافي:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على الـ
أَوْرَقِ، لا رِجْعةٌ ولا جَلَبُ
قال: وإِن ردَّ أَثمانها إِلى منزله من غير أَن يشتري بها شيئاً فليست برِجْعة. وفي حديث الزكاة: فإِنهما يَتراجَعانِ بينهما بالسَّويّة؛ التَّراجُع بين الخليطين أَن يكون لأَحَدهما مثلاً أَربعون بقرة وللآخر ثلاثون، ومالُهما مُشتَرَك، فيأْخذ العامل عن الأَربعين مُسنة، وعن الثلاثين تَبيعاً، فيرجع باذِلُ المسنة بثلاثة أَسْباعها على خَليطه، وباذلُ التَّبِيع بأَربعة أَسْباعِه على خَلِيطه، لأَن كل واحد من السنَّين واجب على الشُّيوعِ كأَن المال ملك واحد، وفي قوله بالسوية دليل على أَن الساعي إِذا ظلم أَحدهما فأَخذ منه زيادة على فرْضه فإِنه لا يرجع بها على شريكه، وإِنما يَغْرم له قيمة ما يخصه من الواجب عليه دون الزيادة؛ ومن أَنواع التراجع أَن يكون بين رجلين أَربعون شاة لكل واحد عشرون، ثم كل واحد منهما يعرف عين ماله فيأْخذ العاملُ من غنم أَحدهما شاة فيرجع على شريكه بقيمة نصف شاة، وفيه دليل على أَن الخُلْطة تصح مع تمييز أَعيان الأَموال عند من يقول به. والرِّجَع أَيضاً: أَن يبيع الذكور ويشتري الإِناث كأَنه مصدر وإِن لم يصح تَغْييرُه، وقيل: هو أَن يبيع الهَرْمى ويشتري البِكارة؛ قال ابن بري: وجمع رِجْعةٍ رِجَعٌ، وقيل لحَيّ من العرب: بمَ كثرت أَموالكم؟ فقالوا: أَوصانا أَبونا بالنُّجَع والرُّجَع، وقال ثعلب: بالرِّجَع والنِّجَع، وفسره بأَنه بَيْع الهَرْمى وشراء البِكارة الفَتِيَّة، وقد فسر بأَنه بيع الذكور وشراء الإِناث، وكلاهما مما يَنْمي عليه المال. وأَرجع إِبلاً: شَراها وباعَها على هذه الحالة.
والرّاجعةُ: الناقة تباع ويشترى بثمنها مثلها، فالثانية راجعة ورَجِيعة، قال علي بن حمزة: الرَّجيعة أَن يباع الذكور ويشترى بثمنه الأُنثى، فالأُنثى هي الرَّجيعة، وقد ارتجعتها وترَجَّعْتها ورَجَعْتها. وحكى اللحياني:جاءت رِجْعةُ الضِّياع، ولم يفسره، وعندي أَنه ما تَعُود به على صاحبها من غلَّة.
وأَرْجَع يده إِلى سيفه ليستَلّه أَو إِلى كِنانته ليأْخذَ سهماً: أَهْوى بها إِليها؛ قال أَبو ذؤيب:
فبَدا له أَقْرابُ هذا رائغاً
عنه، فعَيَّثَ في الكِنانةِ يُرْجِعُ
وقال اللحياني: أَرْجَع الرجلُ يديه إِذا رَدّهما إِلى خلفه ليتناوَل شيئاً، فعمّ به. ويقال: سيف نَجِيحُ الرَّجْعِ إِذا كان ماضِياً في الضَّريبة؛ قال لبيد يصف السيف:
بأَخْلَقَ مَحْمودٍ نَجِيحٍ رَجِيعُه
وفي الحديث: رَجْعةُ الطلاق في غير موضع، تفتح راؤه وتكسر، على المرة والحالة، وهو ارْتِجاع الزوجة المطلَّقة غير البائنة إِلى النكاح من غير استئناف عقد.
والرَّاجِعُ من النساء: التي مات عنها زوجها ورجعت إِلى أَهلها، وأَمّا المطلقة فهي المردودة. قال الأَزهري: والمُراجِعُ من النساء التي يموت زوجها أَو يطلقها فتَرجِع إِلى أَهلها، ويقال لها أَيضاً راجع. ويقال للمريض إِذا ثابَتْ إِليه نفْسه بعد نُهوك من العِلَّة: راجع. ورجل راجع إِذا رجعت إِليه نفسه بعد شدَّة ضَنىً.
ومَرْجِعُ الكتف ورَجْعها: أَسْفَلُها، وهو ما يلي الإِبط منها من جهة مَنْبِضِ القلب؛ قال رؤبة:
ونَطْعَن الأَعْناق والمَراجِعا
يقال: طعَنه في مَرْجِع كتفيه. ورَجَع الكلب في قَيْئه: عاد فيه. وهو يُؤمِن بالرِّجْعة، وقالها الأَزهري بالفتح، أَي بأَنّ الميت يَرْجع إِلى الدنيا بعد الموت قبل يوم القيامة. وراجَع الرجلُ: رجَع إِلى خير أَو شر. وتَراجعَ الشيء إِلى خلف.
والرِّجاعُ: رُجوع الطير بعد قِطاعها. ورَجَعَت الطير رُجوعاً ورِجاعاً: قَطعت من المواضع الحارَّة إِلى البارِدة. وأَتانٌ راجِعٌ وناقة راجِع إِذا كانت تَشُول بذنبها وتجمع قُطْرَيْها وتُوَزِّع ببولها فتظن أَنّ بها حَمْلاً ثم تُخْلِف. ورجَعت الناقةُ تَرْجع رِجاعاً ورُجوعاً، وهي راجِع: لَقِحت ثم أَخْلَفت لأَنها رجَعت عما رُجِيَ منها، ونوق رَواجِعُ، وقيل: إِذا ضربها الفَحل ولم تَلْقَح، وقيل: هي إِذا أَلقت ولدها لغير تمام، وقيل: إِذا نالت ماء الفحل، وقيل: هو أَن تطرحه ماء. الأَصمعي: إِذا ضُربت الناقة مراراً فلم تَلْقَح فهي مُمارِنٌ، فإِن ظهر لهم أَنها قد لَقِحت ثم لم يكن بها حَمل فهي راجِع ومُخْلِفة. وقال أَبو زيد: إِذا أَلقت الناقة حملها قبل أَن يَستبِين خلقه قيل رَجَعَت تَرْجِعُ رِجاعاً؛ وأَنشد أَبو الهيثم للقُطامي يصف نجِيبة لنَجِيبَتَين
(* قوله: نجيبة لنجيبتين،
هكذا في الأصل.):
ومن عيْرانةٍ عَقَدَتْ عليها
لَقاحاً ثم ما كَسَرَتْ رِجاعا
قال: أَراد أَن الناقة عقدَت عليها لَقاحاً ثم رمت بماء الفحل وكسرت ذنبها بعدما شالَت به؛ وقول المرّار يَصِف إِبلاً:
مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،
كما رَجَعَتْ في لَيْلها أُمّ حائلِ
بُسْطٌ: مُخَلاَّةٌ على أَولادها بُسِطَت عليها لا تُقْبَض عنها. مُتْئمات: معها ابن مَخاض. وحُوار رَواجِعُ: رجعت على أَولادها. ويقال: رواجِعُ نُزَّعٌ. أُم حائل: أُمُّ ولدِها الأُنثى.
والرَّجِيعُ: نباتُ الربيع. والرَّجْعُ والرجيعُ والراجعةُ: الغدير يتردَّد فيه الماء؛ قال المتنخل الهُذلي يصف السيف:
أَبيض كالرَّجْع رَسوبٌ، إِذا
ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي
وقال أَبو حنيفة: هي ما ارْتَدّ فيه السَّيْل ثم نَفَذَ، والجمع رُجْعان ورِجاع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وعارَضَ أَطْرافَ الصَّبا وكأَنه
رِجاعُ غَدِيرٍ، هَزَّه الريحُ، رائِعُ
وقال غيره: الرِّجاع جمع ولكنه نعته بالواحد الذي هو رائع لأَنه على لفظ الواحد كما قال الفرزدق:
إِذا القُنْبُضاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى،
رَقَدْنَ عليهِن السِّجالُ المُسَدَّفُ
(* قوله «السجال المسدف» كذا بالأصل هنا، والذي في غير موضع وكذا الصحاح: الحجال المسجف.)
وإِنما قال رِجاعُ غدير ليَفْصِله من الرِّجاع الذي هو غير الغدير، إِذ الرجاع من الأَسماء المشتركة؛ قال الآخر:
ولو أَنّي أَشاء، لكُنْتُ منها
مَكانَ الفَرْقَدَيْن من النُّجومِ
فقال من النجوم ليُخَلِّص معنى الفَرقدين لأَن الفرقدين من الأَسماء المشتركة؛ أَلا ترى أَنَّ ابن أَحمر لما قال:
يُهِلُّ بالفَرقدِ رُكْبانُها،
كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ
ولم يُخَلِّص الفَرْقَد ههنا اختلفوا فيه فقال قوم: إِنه الفَرْقَد الفَلَكي، وقال آخرون: إِنما هو فرقد البقرة وهو ولدها. وقد يكون الرِّجاعُ الغَدير الواحد كما قالوا فيه الإِخاذ، وأَضافه إِلى نفسه ليُبَيِّنه أَيضاً بذلك لأَن الرِّجاع كان واحداً أَو جمعاً، فهو من الأَسماء المشتركة، وقيل: الرَّجْع مَحْبِس الماء وأَما الغدير فليس بمحبس للماء إِنما هو القِطعة من الماء يُغادِرها السَّيْلُ أَي يتركها. والرَّجْع: المطر لأَنه يرجع مرة بعد مرة. وفي التنزيل: والسماء ذاتِ الرَّجْع، ويقال: ذات النفْع، والأَرض ذات الصَّدْع؛ قال ثعلب: تَرْجع بالمطر سنة بعد سنة، وقال اللحياني: لأَنها ترجع بالغيث فلم يذكر سنة بعد سنة، وقال الفراء: تبتدئ بالمطر ثم ترجع به كل عام، وقال غيره: ذاتِ الرجع ذات المطر لأَنه يجيء ويرجع ويتكرّر.
والراجِعةُ: الناشِغةُ من نَواشِغ الوادي. والرُّجْعان: أَعالي التِّلاع قبل أَن يجتمع ماء التَّلْعة، وقيل: هي مثل الحُجْرانِ، والرَّجْع عامة الماء، وقيل: ماء لهذيل غلب عليه. وفي الحديث ذكر غَزوة الرَّجيعِ؛ هو ماء لهُذَيْل. قال أَبو عبيدة: الرَّجْع في كلام العرب الماء، وأَنشد قول المُتَنَخِّل: أَبيض كالرَّجْع، وقد تقدم: الأَزهري: قرأْت بخط أَبي الهيثم حكاه عن الأَسدي قال: يقولون للرعد رَجْع. والرَّجِيعُ: العَرَق، سمي رَجيعاً لأَنه كان ماء فعاد عرَقاً؛ وقال لبيد:
كَساهُنَّ الهَواجِرُ كلَّ يَوْمٍ
رَجِيعاً، في المَغَابنِ، كالعَصِيمِ
أَراد العَرَقَ الأَصفر شبَّهه بعصيم الحِنَّاء وهو أَثره. ورَجِيعُ: اسم ناقة جرير؛ قال:
إِذا بلَّغتْ رَحْلي رَجِيعُ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالمَوْماةِ ثم ارْتحاليا
(* ورد هذا البيت سابقاً في هذه المادة، وقد صُرفت فيه رجيع فنُوّنت، أما هنا فقد منعت من الصرف.)
ورَجْعٌ ومَرْجَعةُ: اسمان.

### Türkçe

**رَجَع** **يَرْجِع** **رَجْعاً** ve **رُجُوعاً** ve **رُجْعَى** ve **رُجْعاناً** ve **مَرْجِعاً**
ve **مَرْجِعةً**: döndü. Tenزيل’de: **إِن إِلى ربك الرُّجْعى**; yani **الرُّجوعَ**
ve **المَرجِعَ**; **فُعْلى** üzere bir mastar; ve onda: **إِلى الله مَرْجِعُكم جميعاً**; yani
sizin **رُجُوع**unuz; bunu Sîbeveyh, **فَعَلَ يَفْعِل**’den olan mastarlardan **مَفْعِل** üzere,
kesre ile, gelen şeyler içinde nakletti; ve burada mekân ismi olması câiz değildir; çünkü **إِلى** ile ta‘addî etmiştir,
ve ondan hâl mansûb olmuştur; mekân ismi ise bir harfle ta‘addî etmez ve ondan hâl mansûb olmaz;
ancak babın bütünü **فَعَلَ يَفْعِل**’de mastarın **مَفْعَل** üzere olmasıdır,
aynın fethasıyla. Ve **راجَع** şeyi ve ona **رَجع** etti; İbn Cinnî’den. Ve ben onu **رَجَعْته**: onu **أَرْجِعه**
**رَجْعاً** ve **مَرْجِعاً** ve **مَرْجَعاً** (diye); ve onu **أَرْجَعْتُه**; Hüzeyl’in dilinde. Dedi ki: Ebû
Zeyd, **الضََّّبِّيين**’den onların şöyle okuduklarını nakletti: **أَفلا يرون أَن لا يُرْجِع إِليهم
قولاً**; ve Aziz ve Celil olanın sözü: **قال رب ارْجِعُونِ لعلّي أَعمل صالحاً**; yani kul,
kıyamet günü diriltildiğinde ve gördüğünde ve dünyada inkâr ettiği şeyi bildiğinde Rabbine der ki:
**ارْجِعونِ**; yani beni dünyaya geri çevirin. Ve **ارجعون** sözü burada vâki‘dir ve lâzım olur;
Yüce Allah’ın sözü gibi: **ولما رَجَع موسى إِلى قومه**; ve onun lâzım mastarı **الرُّجُوعُ**dur, ve onun vâki‘ mastarı
**الرَّجْع**dır. Denir ki: Ben onu **رَجَعْته** **رَجْعاً**; derken o **رُجُوعاً** döndü; bunda lâzımın ve vâki‘in lafzı eşit olur.

İbn Abbâs hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: “Kimin, Allah’ın Beyt’ini haccetmeye kendisini ulaştıracak malı olur
yahut onda zekât kendisine vâcip olur da yapmazsa, ölüm anında **الرَّجعةَ** ister”; yani
dünyaya geri çevrilmeyi ister ki ameli güzel yapsın ve kaçırdığı şeyi telâfi etsin.

Ve **الرَّجْعةُ**: câhiliyede Araplardan bir kavmin, yanlarında bilinen mezhebidir; ve Müslüman fırkalarından
bid‘at ve hevâ ehli olanların bir tâifesinin mezhebidir; derler ki: ölü dünyaya **يَرْجِعُ** eder ve orada,
olduğu gibi diri olur. Ve onların cümlesinden Râfıza’dan bir tâife der ki: Ali b. Ebî Tâlib, Allah yüzünü keremli kılsın,
bulut içinde gizlenmiştir; soyundan çıkan kimseyle birlikte çıkmaz; ta ki gökten bir münâdî sesleninceye kadar:
“Falanca ile çık.” Dedi ki: Bu kötü mezhebe, Yüce Allah’ın sözü şahitlik eder: **حتى إِذا جاء أَحدَهم الموتُ قال رب
ارجعون لعلي أَعمل صالحاً فيما تركت**; kâfirleri kasteder. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لعلّهم
يَعْرِفونها إِذا انقلبوا إِلى أَهلهم لعلهم يرجعون**; dedi ki: **لعلهم يرجعون** yani
metâyı geri verirler; çünkü o, ölçtüklerinin bedelidir ve onların, bedeli olmaksızın hiçbir şey almadıkları (için).
Ve denildi ki: Kendilerine ölçülen yiyeceğin bedelinin, yani bedelinin kendilerine geri verildiğini bildiklerinde bize dönerler.
Buna delâlet eden, onun sözü: **ولما رجعوا إِلى أَبيهم قالوا يا أَبانا ما نَبْغي هذه بِضاعتنا**. Ve hadîste:
“**البَدْأَة**’de dörtte bir, **الرَّجْعة**’de üçte bir nefelleme yaptı”; **الرَّجعة** ile, gazâcıların bir tâifesinin
dönüşlerinden sonra tekrar gazâya dönmesini kastetti; böylece ganimetten onlara üçte bir nefelleme yapar; çünkü dönüşten sonra
kalkışları daha meşakkatli ve tehlike onda daha büyüktür. Ve **الرَّجْعة**: رجوع’dan bir keredir. Ve **السّحُور** hadîsinde:
“Çünkü o, geceleyin ezan okur ki sizin ayakta olanınız **ليَرْجِعَ** etsin ve sizin uyuyanınızı uyandırsın”; ayakta olan:
gece namazını kılan kimsedir. Onun **رُجُوعُه**u, ezanı işittiğinde uykusuna dönmesi yahut namazından oturup kalmasıdır.
Ve **رَجع** fiili hem kâsır hem müteaddîdir; dersin: Zeyd **رَجَعَ** etti ve ben onu **رَجَعْته** ettim; ve burada,
**يُوقِظ** ile eşleştirmek için müteaddîdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **إِنه على رَجْعه لقادر**; denildi ki:
suyu **الإِحْليل**’e geri çevirmeye; ve denildi ki **الصُّلْب**’e; ve denildi ki erkeğin sulbüne ve kadının **تَرِيبة**sine;
ve denildi ki onu, ölümünden ve çürümesinden sonra diri olarak iade etmeye; çünkü O, başlatan ve iade edendir, سبحانه وتعالى;
ve denildi ki insanın kıyamet günü diriltilmesine; bunu kuvvetlendiren: **يوم تُبْلى السّرائر**; yani onu kıyamet günü
diriltmeye kâdirdir; Allah سبحانه, ne murad ettiyse daha iyi bilendir.

Ve denir ki: Allah onun kederini **سُروراً** olarak **أَرجع** etti; yani kederini sevince çevirdi. Ve Sîbeveyh nakletti:
Onu **رَجَّعه** etti ve onu **أَرْجَعه** etti: devesini ona sattı, sonra onu ona verdi ki onun üzerinde geri dönsün;
bu, Lihyânî’dendir. Ve kavim **تَراجَع** etti: yerlerine geri döndüler.

Ve adam **رجّع** etti ve **تَرجَّع** etti: kıraat yahut ezan yahut şarkı yahut zurna yahut onunla terennüm edilen başka şeyde
sesini tekrar tekrar döndürdü. Ve ezanda **الترْجيع**: “**أَشهد أَن لا إِله إِلاَّ الله، أَشهد أَن محمداً رسول الله**”
sözünü tekrar etmesidir. Ve sesin **تَرْجيعُ**i: boğazda onu tekrar tekrar döndürmektir; nağme ehlinin kıraati gibi.
Ve onun kıraatinin sıfatında, صلى الله عليه وسلم, fetih günü: onun **يُرَجِّع** olduğu; **الترجِيعُ**: kıraati tekrar etmektir;
ve ondan ezanın ترجيع’i. Ve denildi ki: o, seste hareket darbelerinin birbirine yaklaşmasıdır. Ve Abdullah b. Muğaffel,
kıraatte sesi uzatarak onun ترجيع’ini nakletti; نحو **آء آء آء**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu, ancak ondan meydana geldi,
Allah daha iyi bilir, fetih günü; çünkü o binekli idi; deve onu hareket ettiriyor ve zıplatıyordu; böylece sesinde ترجيع meydana geldi.
Ve başka bir hadîste: “Ancak o, **لا يُرَجِّع** idi”; bunun vechi: o vakit binekli değildi; bu yüzden kıraatinde ترجيع meydana gelmedi.
Ve deve, **شِقْشِقَته**sinde **رجَّع** etti: böğürdü. Ve dişi deve, **حَنِينِها**sında **رجَّعت**: onu parça parça etti.
Ve güvercin, şarkısında **رجَّع** etti; ve **استرجع** de böyledir. Ve yay **رجّعت**: ses çıkardı; Ebû Hanîfe’den.
Ve nakşı, dövmeyi ve yazıyı **رجَّع** etti: çizgilerini tekrar etti; ve onun **ترْجيع**i, üzerine siyahın bir defadan sonra bir defa daha
iade edilmesidir. Denir ki: nakşı ve dövmeyi **رجَّع** etti: ikisinin çizgilerini tekrar etti. Ve dövmecinin **رَجْعُ**u: onun çizgisidir;
bundan Lebîd’in sözü:
أَو رَجْع واشِمةٍ أُسِفَّ نَؤُورها
كِفَفاً، تعرَّضَ فَوْقهُنَّ وِشامُها
Ve şairin sözü:
كتَرْجيعِ وَشْمٍ في يَدَيْ حارِثِيّةٍ،
يَمانِية الأَسْدافِ، باقٍ نَؤُورُها
Ve Züheyr’in sözü:
مَراجِيعُ وَشْمٍ في نَواشِرِ مِعْصَمِ
Bu, **المَرْجُوع**’un cem‘idir; o da siyahı iade edilmiş olandır. Ve ona **رَجَع** etti: geri döndü. Ve ona karşı **رَجَعَ**
etti ve **ارْتَجَع** etti: **رَجَع** gibi. Ve borçluya ve suçlanana karşı **ارْتَجَع** etti: onu talep etti.
Ve işi bana **ارتجع** etti: onu bana geri çevirdi; Sa‘leb inşâd etti:
أَمُرْتَجِعٌ لي مِثْلَ أَيامِ حَمّةٍ،
وأَيامِ ذي قارٍ عَليَّ الرَّواجِعُ؟
Ve kadını **ارْتَجَعَ** etti ve onu **راجَعها** etti, **مُراجعة** ve **رِجاعاً** olarak: onu, boşamadan sonra kendisine geri döndürdü;
isim **الرِّجْعة** ve **الرَّجْعةُ**dır. Denir ki: falan, falancayı, içinde **الرَّجْعة** ve **الرِّجْعة**ya mâlik olduğu bir talâkla boşadı;
fetha daha fasîhtir. Ve ذي الرمة’nin, cilbaplarına bürünen kadınları vasfederken sözüne gelince:
كأَنَّ الرِّقاقَ المُلْحَماتِ ارْتَجَعْنَها
على حَنْوَةِ القُرْيانِ ذاتِ الهَمَائِم
Muradı: onların, onu, bahçeler gibi parlak yumuşak yüzler üzerine geri çevirmiş olmalarıdır.

Ve **الرُّجْعَى** ve **الرَّجِيعُ** hayvanlardan; ve denildi ki hayvanlardan ve develerden: onu, bir seferden bir sefere geri çevirdiğin şeydir;
o da yorgun olandır; dişisi **رَجِيعٌ** ve **رَجِيعة**dir. Cerîr dedi ki:
إِذا بَلَّغَت رَحْلي رَجِيعٌ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالموماةِ، ثم ارْتِحالِيا
Ve ذو الرمة, bir dişi deveyi vasfederken:
رجِيعة أَسْفارٍ، كأَنَّ زِمامَها
شُجاعٌ لدى يُسْرَى الذِّراعَينِ مُطْرِق
Ve ikisinin birlikte cem‘i **رَجائع**dir. Ma‘n b. Evs el-Müzenî dedi ki:
على حينَ ما بي مِنْ رِياضٍ لصَعْبةٍ،
وبَرَّحَ بي أَنْقاضُهُن الرَّجائعُ

Bununla kadınlardan kinaye yaptı; yani onların, yaşlılığından dolayı onu sürdürmedikleri. Ezherî bu beytin ikinci mısraıyla delil getirdi ve dedi ki: İbnü’s-Sikkît dedi: **الرَّجِيعةُ** geri aldığın bir devedir; yani onu, bulunduğu beldeden değil, insanların getirdikleri sürülerden satın aldın; bunlar **الرَّجائع**dır; ve inşad etti:

Ve beni onların **الرَّجائع** olan enkazları yordu.

Ve dişi deve **رِجاعاً** **راجَعت** eder; yani yürüyüşün bir türünde iken başka bir yürüyüşe geri dönerse; **البَعِيث** dişi devesini vasfederek dedi:

Ve çöllerin çöllere doğru uzun uzanışı (yol alışı) üzerine yükselir
onunla dişi devem; hızlı yürür, sonra geri döner.

Ve **سَفَر رَجيعٌ**: içinde defalarca geri dönülen (sefer); İbnü’l-A‘râbî’den. Ve seferden dönüşe şöyle denir: **سفَر رَجِيع**; **القُحَيْف** dedi:

Ve delikanlılara ve uyarılmışlara içiririm,
onların safına zarar verdi **سَفَرٌ رَجِيعُ**.

Ve falan, seferin **رِجْعُ**’ıdır ve seferin **رَجِيعُ**’ıdır. Ve denir: Allah onu **سَفْرة مُرْجِعةً** kılsın.
Ve **المُرْجِعةُ**: sevabı ve güzel bir akıbeti olan.

Ve **الرَّجْع**: kadının karnında olup çocuğun başında çıkan dikim (fidan).

Ve **الرِّجاع**: devenin burnu üzerine yularından düşen şey. Ve denir: falan, devesinin burnu üzerine **رَجَعَ** etti; yani yuları çözülüp ayrılınca onu ona geri çevirdi; sonra yulara **رِجاعاً** denir.

Ve **مُراجَعةً** ve **رِجاعاً** olarak sözü ona **راجَعه** etti: onunla onu konuşturdu. Ve ona bir söz **أَرْجَعَ** etmedi; yani ona cevap vermedi. Yüce Allah’ın sözü: “**يَرْجِعُ بعضُهم إِلى بعض القول**”; yani birbirlerini kınarlar. Ve **المُراجَعَة**: yeniden dönüp yapma. Ve sözden **الرَّجِيعُ**: sahibine geri çevrilmiş olan.

Ve **الرَّجْع** ve **الرَّجِيعُ**: dışkı ve tezek; ve karın sahibi (ishalli) çünkü üzerinde bulunduğu hâlinden geri döndü. Adam **أَرْجَعَ** etti. Ve bu, yırtıcının **رَجِيعُ**’idir ve onun **رَجْعُ**’ı da; yani onun dışkısıdır. Hadiste: onun, **بِرَجِيعٍ** yahut kemikle istinca edilmesini yasakladığı (gelmiştir); **الرَّجِيعُ** hem tezek hem de insan dışkısı olur; ancak ona **رَجِيعاً** denildi, çünkü ilkinin hâlinden geri döndü; yemek yahut yem yahut başka bir şey iken. Ve istinca edince **الرَّجِيع**den **أَرْجَعَ** eder. Ve **الرَّجِيعُ**: geviş; onu yemeğe geri çevirmesinden dolayı; Humeyd b. Sevr el-Hilâlî, gevişini tekrar tekrar getiren develeri vasfederek dedi:

**رَدَدْنَ رَجِيعَ الفَرْثِ**’i geri çevirdiler; ta ki sanki o,
sırtların arasında, sürülmüş, **إِثْمِد** çakılı gibi oldu.

Ve bununla İbnü’l-A‘râbî, râcizin şu sözünü tefsir etti:

Yüklerle yürüdüler, gulyabanilerin yürüyüşü gibi,
beşinci gecede **حَنّان**’ı karşıladı,
orada **بِرَجِيعِ العِيدان** ile oyalanır.

Ve söz yahut fiilden her geri çevrilmiş şey, **رَجِيع**dir; çünkü manası **مَرْجُوع**dur; yani geri çevrilmiş. Bundan dolayı gevişe **رَجِيعاً** adını verdiler; **الأَعشى** dedi:

Ve bir çöl ki sanki bir kalkanın sırtı gibidir,
orada bağlanacak şey, ancak **الرَّجِيعَ**dır.

Yani develer orada, gevişlerinden tekrar tekrar çevirdikleri şeyden başka bir ot bulamaz.

**الكسائي**: Develer zayıflayıp sonra semirince **أَرْجَعَتِ الإِبلُ** denir. Ve **التهذيب**’de: **الكسائي** dedi: Dişi deve zayıflayınca **أَرْجَعت** denir. Ve dişi deve **أَرْجَعَت** eder; o hâlde o **مُرْجِع**dir: zayıflıktan sonra güzelleşti. Ve dersin: Sana bir dişi deve **إِرْجاعاً** olarak **أَرْجَعْتُك**; yani ona tekrar dönebilmen için onu sana verdim; tıpkı “Sana bir deri **أَسْقَيْتُك**” dediğin gibi. Ve **الرَّجيعُ**: ikinci defa ısıtılan kızartma; Asma‘î’den. Ve denildi: Her tekrar edilen şey **رَجِيع**dir; ve soğuyup ateşe geri konulan her yemek **رَجِيع**dir. Ve **حبْل رَجِيع**: sökülüp sonra bükümü iade edilen ip; ve denildi: İki kat yaptığın her şey **رَجِيع**dir. Ve **رَجِيعُ القول**: hoş olmayan (söz).

Ve adam musibet anında **تَرَجَّع** eder ve **اسْتَرْجَع** eder: “**إِنّا لله وإِنا إِليه راجعون**” der. İbn Abbas’ın hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun: ona Kusam’ın ölümü haber verilince **استرجع** etti; yani “**إِنا لله وإِنا إِليه راجعون**” dedi; **الترجيع** de böyledir; Cerîr dedi:

Ve bir yurdun tanınmasından geri döndüm; sanki o,
yiğitlerin sırtlarında bir dövmenin kalıntısıdır.

(* Cerîr divanında: “**من عِرفانِ رَبْع كأنّه**”, “**من عِرفانِ دارٍ كأنّها**” yerine.)

Ve ondan bir şeyi **اسْتَرْجَعْت**; yani ona verdiğini ondan aldın.

Ve **الرَّجْع**: yürüyüşte ve benzerinde binek hayvanının iki elini (ön ayaklarını) geri çevirmesi, adımı. Ve **الرَّجْع**: adım. Ve yürüyüşte binek hayvanının iki elini **تَرْجِيعُ** etmesi: onun **رَجْعُ**ıdır; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:

Onunla koşar, eklemlerin ısırması; sanki o,
sağlam bir yarıktır; onun **رَجْعُ**ı topallamaz.

(* “**نهش المشاش**” sözü, “مشش” ve “نهش” maddelerinde ضبطı geçti: **نهش** “كتف” gibi.)

**نَهْشُ المُشاشِ**: bacakları hafif (olan); onu masdar ile vasfetti; ve “bacakları ısırılmış” yahut “bacakları ısırık”ı murad etti. İbn Mes‘ûd’un hadîsinde, Allah ondan razı olsun: cellâda “Vur ve elini geri çevir” dediği (gelmiştir); denildi: manası, vurmak istediğinde elini kaldırmamasıdır; sanki vururken elini kaldırmıştı da “Onu yerine geri çevir” dedi. Ve cevabın **رَجْعُ**ı ve atışta okun **رَجْعُ**ı: ona geri çevirdiği şeydir.

Ve **الرَّواجِعُ**: gelişleri ve gidişleri sebebiyle farklı rüzgârlar.

Ve **الرَّجْعُ** ve **الرُّجْعَى** ve **الرُّجْعان** ve **المَرْجُوعَةُ** ve **المَرْجُوعُ**: mektubun cevabı; evi vasfederek dedi:

Ona bunu sordum da anlaşılmazlaştı,
soranın **مَرْجُوعةُ**sının ne olduğunu bilmedi.

Ve kitabın **رُجْعان**ı: onun cevabı. Denir: Cevap bana **رَجْعاً** ve **رُجْعاناً** olarak **رجَع** etti. Ve dersin: Sana gönderdim de bana mektubumun **رُجْعَى**sı gelmedi; yani onun **مَرْجُوع**u. Ve onların sözü: “Kitabının **رُجْعةُ**sı ve **رُجْعانُه** geldi mi?”; yani onun cevabı; ve **رَجْعة** (fetha ile) caizdir. Ve denir: Falanın senin üzerindeki işinin **مَرْجُوعِ**undan ne oldu; yani onun geri çevirdiğinden ve cevabından. Ve falana, onun **مَرْجوعِ**undan şu döndü; yani cevap ona geri çevrildi. Ve bu satışın **مَرْجُوع**u yoktur; yani onda geri dönülmez. Ve **متاع مُرْجِعٌ**: onun **مَرْجُوع**u vardır. Ve denir: Allah falanın alışverişini **أَرْجَع** etsin; tıpkı “Allah onun alışverişini **أَرْبَح** etsin” denildiği gibi. Ve denir: Bu, elimde bundan daha **أَرْجَعُ**dır; yani daha faydalıdır. İbnü’l-Ferec dedi: Ben Süleym oğullarından bazısını şöyle derken işittim: “Sözüm adam hakkında **رجَع** etti ve onda **نَجَع** etti” bir tek mana ile. Dedi: Ve binek hayvanda yem **رَجَع** etti ve **نَجَع** etti; yani onun etkisi belirginleşti. Ve denir: İhtiyar iki gün hastalanır da bir ay **يَرْجِع** etmez; yani bedeni ve gücü ona bir ay dönmez. Ve **النوادر**’de: “Hakkında **يُسْتَرْجَعُ** olunan yemek” denir; bunun tefsiri, malın otlatılmasında ve insanların yemeğinde, ondan fayda veren ve hazmedilen şeydir; böylece ondan semirdiler.

Ve **اللحياني** dedi: Falan malı **ارْتَجَع** etti; o da, yaşlı ve küçük develerini satıp sonra gençleri ve bakire (ilk doğurmamış) dişileri satın almasıdır; ve denildi: Erkekleri satıp dişileri satın almasıdır. Ve ‘Amme Mürre onunla genelleştirdi de dedi: O, bir şeyi satıp sonra yerine, kendisine daha genç ve daha elverişli olduğu hayal edilen şeyi satın almasıdır.

Ve falan **بِرِجْعةٍ حَسَنةٍ** ile geldi; yani kötü bir şeyin yerine, yahut ondan aşağı olmuş bir şeyin yerine satın aldığı salih bir şeyle. Ve develerini sattı da onlardan salih bir **رِجْعة** ve **رَجْعةً** olarak **فارْتَجع** etti: onları geri çevirdi. Ve **الرِّجْعةُ** ve **الرَّجْعة**: bedevîlerin satın aldığı develerdir; onların neslinden değildir ve onların damgaları üzerinde değildir. Ve onu **ارْتَجَعها** etti: onu satın aldı; Sa‘leb inşad etti:

Bir yaşlı dişi deveyi **تَرْتَجِعْ** etme; fazlalarını ararsın,
onun göğsünde, bağların halkalarından bir ayıplama vardır.

Ve caizdir ki bu, onların “Develerini sattı da onlardan salih bir **رِجْعة** ile **فارتجع** etti” sözündendir; kesra ile; yani bedellerini, ona salih bir dönüşle geri dönecek şeye sarf ettiğinde; sadakada **الرِّجْعة** da böyledir. Ve hadiste: onun, sadaka develeri içinde **ناقة كَوْماء** gördüğü (gelmiştir).

Bunun hakkında مُصَدِّق’a sordu; o da dedi ki: “Ben onu develerle **ارْتَجَعْتُها**”; bunun üzerine sustu; **الارْتِجاعُ**: erkeğin develeriyle şehre gelmesi, onları satması, sonra bedeliyle onların benzerini yahut başkasını satın almasıdır; işte bu **الرِّجعة**’dır, kesre ile; Ebû Ubeyd dedi ki: Sadakada da böyledir: mal sahibine develerden bir yaş (sınıf) vacip olunca, مُصَدِّق onun yerine ondan daha üstte yahut daha altta başka bir yaş alırsa, işte aldığı şey **رِجْعة**’dır; çünkü onu, kendisine vacip olandan **ارتجع** etmiştir; bundan da Muâviye hadisi: Benû Tağlib ona yılı şikâyet etti; o dedi ki: “**اجْتِلاب** **المِهارة** ve **ارْتجاعِ** **البِكارة** ile birlikte nasıl ihtiyaç şikâyet ediyorsunuz?” yani at yavrularını getiriyorsunuz da onları satıyorsunuz ve bedelleriyle geri dönüyorsunuz; **البكارة** edinim içindir, yani develer; Kümeyt **الأَثافي**’yi vasfederken dedi ki:

جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفاتٌ على الـ
أَوْرَقِ، لا رِجْعةٌ ولا جَلَبُ

Dedi ki: Eğer bedellerini, onlarla bir şey satın almaksızın evine geri çevirirse, o **رِجْعة** değildir. Zekât hadisinde: “Şüphesiz ikisi aralarında eşitlikle **يَتراجَعانِ**”; iki karışık ortağın arasındaki **التَّراجُع**: meselâ birinin kırk sığırı, ötekinin otuz sığırı olur ve malları ortak olur; âmîl kırktan bir **مُسنة** ve otuzdan bir **تَبيع** alır; böylece **المسنة**’yi veren, onun üç yedisiyle ortağına döner; **التَّبِيع**’i veren de onun dört yedisiyle ortağına döner; çünkü iki yaştan her biri, şüyû‘ üzere vaciptir; sanki mal tek bir mülktür; “eşitlikle” sözünde, sâî birini zulmedip ondan farzının üstünde bir fazlalık alırsa, onunla ortağına dönmeyeceğine delil vardır; ancak, vacip olanın kendisine düşen kısmının değerini, fazlalık olmaksızın, ona tazmin eder; **التراجع** çeşitlerinden: iki adam arasında kırk koyun olur, her birine yirmişer; sonra her biri malının aynını bilir; âmîl ikisinden birinin koyunundan bir koyun alır; böylece ortağına yarım koyunun değeriyle döner; bunda, malların aynları ayırt edilmişken de **الخُلْطة**’nın sahih olduğuna, bunu söyleyen kimse katında delil vardır. **الرِّجَع** ayrıca: erkekleri satıp dişileri satın almaktır; sanki bir mastardır, her ne kadar onun değiştirilmesi sahih olmasa da; ve denildi ki: o, yaşlanmışı satıp **البِكارة**’yı satın almaktır; İbn Berrî dedi ki: **رِجْعة**’nın çoğulu **رِجَع**’dır; Araplardan bir kabileye denildi ki: “Mallarınız ne ile çoğaldı?” Dediler ki: “Babamız bize **النُّجَع** ve **الرُّجَع**’ı vasiyet etti”; Sa‘leb dedi ki: **بالرِّجَع** ve **النِّجَع**; onu, yaşlanmışı satmak ve genç **البِكارة**’yı satın almak diye açıkladı; erkekleri satmak ve dişileri satın almak diye de açıklanmıştır; ikisi de malın onunla arttığı şeylerdendir. **أَرجع** develer: bu hâl üzere onları satın aldı ve sattı.

**والرّاجعةُ**: bedeliyle benzeri satın alınmak üzere satılan dişi deve; böylece ikincisi **راجعة** ve **رَجِيعة**’dır; Ali b. Hamza dedi ki: **الرَّجيعة** erkeklerin satılması ve bedeliyle dişinin satın alınmasıdır; böylece dişi, **الرَّجيعة**’dır; onu **ارتجعتها** ve **ترَجَّعْتها** ve **رَجَعْتها**. Lihyânî nakletti: “**جاءت رِجْعةُ الضِّياع**”; onu açıklamadı; bence o, sahibine gelirden geri dönen şeydir.

Ve elini kılıcına onu çekmek için yahut sadakına bir ok almak için **أَرْجَع**: onunla ona doğru eğildi; Ebû Züeyb dedi ki:

فبَدا له أَقْرابُ هذا رائغاً
عنه، فعَيَّثَ في الكِنانةِ يُرْجِعُ

Lihyânî dedi ki: Adam iki elini, arkasına bir şey almak için geri çevirirse **أَرْجَع**; bununla genelledi. Ve denilir: **سيف نَجِيحُ الرَّجْعِ**; eğer darbede keskin ise; Lebîd kılıcı vasfederken dedi ki:

بأَخْلَقَ مَحْمودٍ نَجِيحٍ رَجِيعُه

Hadiste: **رَجْعةُ الطلاق** birçok yerde; râ’sı fetha ile de kesre ile de okunur; bir defa ve hâl üzere; o, bâin olmayan boşanmış eşin, yeni bir akit başlatmaksızın nikâha **ارْتِجاع** edilmesidir.

Kadınlardan **الرَّاجِعُ**: kocası ölen ve ailesine dönen kadındır; boşanmış olana gelince, o **المردودة**’dur. Ezherî dedi ki: Kadınlardan **المُراجِعُ**, kocası ölen yahut onu boşayan ve ailesine dönen kadındır; ona ayrıca **راجع** da denilir. Hastaya, hastalıktan aşırı yıpranmadan sonra nefsi kendisine dönerse: **راجع**. Ve adam **راجع**: şiddetli zayıflıktan sonra nefsi kendisine dönerse.

**ومَرْجِعُ الكتف** ve onun **رَجْع**’ı: onun alt tarafıdır; ondan koltuk altına bitişik olan, kalbin atım yeri tarafındandır; Ru’be dedi ki:

ونَطْعَن الأَعْناق والمَراجِعا

Denilir: onu iki kürek kemiğinin **مَرْجِع**’inde bıçakladı. Ve köpek kusmuğuna **رَجَع**: ona geri döndü.

Ve o, **بالرِّجْعة**’ye iman eder; Ezherî onu fetha ile söyledi; yani ölünün, kıyamet gününden önce ölümden sonra dünyaya dönmesiyle. Ve adam **راجَع**: hayra yahut şerre döndü. Ve şey **تَراجعَ** geriye doğru.

**والرِّجاعُ**: kuşların, ayrılışlarından sonra dönüşüdür. Ve kuşlar **رُجوعاً** ve **رِجاعاً** **رَجَعَت**: sıcak yerlerden soğuk yerlere geçti. Ve dişi eşek **راجِع** ve dişi deve **راجِع**: kuyruğunu kaldırıp iki yanını toplar ve idrarını dağıtır da onda gebelik var sanılır, sonra boşa çıkar. Ve dişi deve **رَجَعَت** **تَرْجع** **رِجاعاً** ve **رُجوعاً**, o **راجِع**’dır: gebe kaldı sonra boşa çıktı; çünkü ondan umulan şeyden geri döndü; ve **نوق رَواجِعُ**; denildi ki: erkek deve onu aştı da gebe kalmadıysa; denildi ki: yavrusunu tam olmadan düşürürse; denildi ki: erkeğin suyuna erişirse; denildi ki: onun suyu atmasıdır. Asma‘î: dişi deve defalarca aşılıp gebe kalmazsa o **مُمارِنٌ**’dir; eğer onlara onun gebe kaldığı sonra onda حمل olmadığı görünürse o **راجِع** ve **مُخْلِفة**’dir. Ebû Zeyd dedi ki: dişi deve, yaratılışı belirginleşmeden önce حملını atarsa “**رَجَعَت تَرْجِعُ رِجاعاً**” denir; Ebû’l-Heysem Kutâmî’den, iki **نَجِيبَة** için bir **نجِيبة**’yi vasfederken rivayet etti:

ومن عيْرانةٍ عَقَدَتْ عليها
لَقاحاً ثم ما كَسَرَتْ رِجاعا

Dedi ki: dişi deve onun üzerine gebelik bağladı, sonra erkeğin suyunu attı ve kuyruğunu onunla kaldırdıktan sonra kırdı demek istedi; Merrâr’ın develeri vasfeden sözü:

مَتابيعُ بُسْطٌ مُتْئِماتٌ رَواجِعٌ،
كما رَجَعَتْ في لَيْلها أُمّ حائلِ

**بُسْطٌ**: yavrularına salıverilmiş; onların üzerine salınmış, onlardan geri çekilmez. **مُتْئمات**: yanında **ابن مَخاض** vardır. Ve **حُوار رَواجِعُ**: yavrularına geri döndü. Ve denilir: **رواجِعُ نُزَّعٌ**. **أُم حائل**: dişi olan yavrusunun annesi.

**والرَّجِيعُ**: bahar bitkisi. Ve **الرَّجْع** ve **الرجيع** ve **الراجعةُ**: içinde suyun gidip geldiği küçük gölcük; Mütenahhil Hüzlî kılıcı vasfederken dedi ki:

أَبيض كالرَّجْع رَسوبٌ، إِذا
ما ثاخَ في مُحْتَفَلٍ يَخْتَلي

Ebû Hanîfe dedi ki: o, selin içinde geri döndüğü sonra geçtiği şeydir; çoğulu **رُجْعان** ve **رِجاع**; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

وعارَضَ أَطْرافَ الصَّبا وكأَنه
رِجاعُ غَدِيرٍ، هَزَّه الريحُ، رائِعُ

Başkası dedi ki: **الرِّجاع** bir çoğuldur; fakat onu, tekil olan **رائع** ile niteledi; çünkü tekil lafzı üzeredir; Ferazdak’ın dediği gibi:

إِذا القُنْبُضاتُ السُّودُ طَوَّفْنَ بالضُّحى،
رَقَدْنَ عليهِن السِّجالُ المُسَدَّفُ

Ve ancak “**رِجاعُ غدير**” dedi ki onu, gölcük olmayan **الرِّجاع**’dan ayırsın; zira **الرجاع** ortak isimlerdendir; başkası dedi ki:

ولو أَنّي أَشاء، لكُنْتُ منها
مَكانَ الفَرْقَدَيْن من النُّجومِ

Böylece “**من النُّجومِ**” dedi ki **الفَرقدين**’in mânâsını ayırsın; çünkü **الفرقدين** ortak isimlerdendir.

müşterek olan(lar); görmüyor musun ki **ابن أَحمر** şu sözü söylediğinde:
يُهِلُّ بالفَرقدِ رُكْبانُها،
كما يُهِلُّ الرَّاكِبُ المُعْتَمِرْ
ve burada **الفَرْقَد**’i tahsis etmedi; onun hakkında ihtilaf ettiler de bir kavim dedi ki: o, felekî **الفَرْقَد**’dir; başkaları da dedi ki: ancak o, sığırın **فرقد**’idir ve o onun yavrusudur. Ve **الرِّجاعُ** tek bir **الغَدير** olabilir; nitekim onda **الإِخاذ** dediler; ve onu kendisine izafe etti ki onu bununla da açıklasın; çünkü **الرِّجاع** tek de olur, cem‘ de olur; o hâlde o, müşterek isimlerdendir. Ve denildi ki: **الرَّجْع** suyun hapsidir; **الغدير** ise su için bir hapis değildir; ancak o, selin bıraktığı (yani terk ettiği) sudan bir parçadır. Ve **الرَّجْع**: yağmurdur; çünkü o, defa defa geri döner. Ve tenzilde: “**والسماء ذاتِ الرَّجْع**”; ve denilir: “ذات **النفْع**” ve “**الأَرض ذات الصَّدْع**”; **ثعلب** dedi ki: yağmurla yıldan yıla geri döner; **اللحياني** dedi ki: çünkü o, yağmurla geri döner; “yıldan yıla”yı zikretmedi; **الفراء** dedi ki: yağmurla başlar, sonra her yıl onunla geri döner; başkası dedi ki: “ذاتِ **الرَّجْع**” yağmur sahibi demektir; çünkü o gelir ve geri döner ve tekrarlanır.

**والراجِعةُ**: vadinin **نَواشِغ**’inden olan **الناشِغة**. **والرُّجْعان**: **التِّلاع**’ın üst taraflarıdır; **التَّلْعة**’nın suyu toplanmadan önce; ve denildi ki: o, **الحُجْرانِ** gibidir. Ve **الرَّجْع** suyun umumudur; ve denildi ki: **هذيل**’e ait bir sudur, ona galebe çalmıştır. Hadiste **غَزوة الرَّجيعِ** zikredildi; o, **هُذَيْل**’e ait bir sudur. **أَبو عبيدة** dedi ki: Arapların كلامında **الرَّجْع** sudur; ve **المُتَنَخِّل**’in sözünü inşad etti: “**أَبيض كالرَّجْع**”; ve daha önce geçti: **الأَزهري**: **أَبي الهيثم**’in hattıyla okudum; onu **الأَسدي**’den hikâye etti; dedi ki: gök gürültüsüne **رَجْع** derler. Ve **الرَّجِيعُ**: terdir; **رَجيعاً** diye isimlendirildi; çünkü o su idi de tekrar ter olarak döndü; ve **لبيد** dedi:
كَساهُنَّ الهَواجِرُ كلَّ يَوْمٍ
رَجِيعاً، في المَغَابنِ، كالعَصِيمِ
sarı teri kastetti; onu, kınanın **عصيم**’ine—ki o onun izidir—benzetti. Ve **رَجِيعُ**: **جرير**’in devesinin adıdır; dedi ki:
إِذا بلَّغتْ رَحْلي رَجِيعُ، أَمَلَّها
نُزُوليَ بالمَوْماةِ ثم ارْتحاليا
(* Bu beyit bu maddede daha önce geçti; onda **رجيع** sarf edilmişti de tenvinlenmişti; fakat burada sarftan men edilmiştir.)

Ve **رَجْعٌ** ve **مَرْجَعةُ**: iki isimdir.
