# رجف (ر-ج-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Recef dalgalı deniz demektir

- Harfler: ر - ج - ف
- Kur'an'da: 8 geçiş · 7 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرَّجْفَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَعْلَةُ | Sarsılmak | 4 | 4 | [7:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/7:78.md) |
| [تَرْجُفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%81%D9%8F.md) | تَفْعُلُ | Sarsılır | 2 | 2 | [73:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/73:14.md) |
| [الرَّاجِفَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AC%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَاعِلَةُ | Sarsılan | 1 | 1 | [79:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/79:6.md) |
| [وَالْمُرْجِفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْمُفْعِلُونَ | Ve çalkantılı haber yayanlar | 1 | 1 | [33:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/33:60.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (53 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AB%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 36 · Ceseye diz çökmek, ceseme çökmüş olarak hareketsizce durmak…
2. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Tan demektir
3. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
4. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
5. [كثب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Küsbe” (sinli)den dönüşmüştür
6. [هيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Akıtılan
7. [غرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulaştırdık
8. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
9. [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
10. [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Belli zamanlarda buluşulan yer, buluşma zamanı demektir
11. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
12. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yırtıcı hayvan demektir
13. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dağ anlamındadır
14. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Nihayet, son demektir
15. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
16. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
17. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
18. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
19. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
20. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
21. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
22. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
23. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
24. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
25. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
26. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
27. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
28. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
29. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
30. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
31. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Önce
32. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
33. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
34. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey
35. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
36. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
37. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md), [زلزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84.md), ماد |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, zeminin veya yapının şiddetle sarsılması, titremesi ve çalkalanması |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik kıyamet sarsıntısı, helak edici yer titremesi ve toplumu içten sarsan asılsız haberler |
| Çekirdek Özet 3 | Kararlı bir denge sisteminin harici veya dahili rezonansla bozularak paniğe ve çözülmeye uğraması |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece jeolojik depreme indirgeyip toplumsal ve psikolojik sarsıntı boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Ritmik gidip gelme, salınma, sarsılma ve çalkantı hali ([رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md), [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md), [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md)) | ف | Sarsıntı ve dalgalanmanın içte kalmayıp çevreye yayılması, ses ve gürültü eşliğinde dışarıya taşması ve geniş bir alanı tesiri altına alması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Sistemin merkezini, yapının taşıyıcı tepesini veya dengede duran temel unsuru temsil eder |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İvmelenme, dinamik bir yükün binmesi ve hareket halinde olma dinamiğini katar |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Açığa çıkış, gürültü, dışa doğru fışkırma ve çevreyi saran dalgalanma etkisini gösterir |
| رجف | Sistemin merkezinin maruz kaldığı dinamik ivmeyle dengesini yitirip şiddetle çalkalanması ve bu titreşimin sesle dışa yayılması | Taşıyıcı merkezin şiddetli bir dalgalanma ve sarsıntı ile yerinden oynaması, bütün yapıyı sarsacak şekilde gürültüyle dışa vurması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin üzerindeki ağır yük veya hızlı yürüyüş sebebiyle titreyip sarsılması; şiddetli rüzgârın ağacı kökünden sallaması; sallanan dişin yuvasında oynaması ve dalgalı deniz |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü'r-Rumme bir beytinde develerin yürüyüş esnasında başlarının sarsılıp sallanışını tasvir ederken kökün türevi olan fiili kullanmıştır: وَاسْتَرْجَفَتْ هَامَهَا الهِيمُ الشَّغَامِيمُ |
| Erken Arapça kullanım | Fitne ve savaş öncesinde toplumun içine korku ve panik salmak amacıyla asılsız kargaşa haberleri yayma eylemine «ircâf» denmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça رجف kökü, merkezi Sami dillerinde sarsıntı, gürültülü kaynaşma ve heyecan bildiren ortak kök matrisine dayanır. İbranicede rāğaš (gürültüyle toplanmak, çalkalanmak, isyan etmek) ve rāğaz (titremek, sarsılmak, dehşete düşmek) kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. Süryanicede rgeš (harekete geçmek, duyumsamak, sarsılmak) köküyle zihinsel ve fiziksel uyarılma bağlamında örtüşür. Akadcadaki ragāmu (gürültü yapmak, ses çıkarmak, hak iddia etmek) fiili ise kökün ürettiği ses ve çalkantı yönünü gösterir. Arapçada kök, özellikle fiziksel sarsıntının (deprem, denizin kabarması) yanı sıra sosyal alandaki asılsız haberlerle toplumu çalkantıya sürükleme (ircâf) hattında semantik özelleşme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رج ikili kökünden türeyiş | İkili çekirdeğin taşıdığı salınım ve çalkantı manası, son sesin eklenmesiyle gürültülü ve yıkıcı bir sarsıntıya dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rāğaš / rāğaz, Süryanice rgeš | Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde şiddetli heyecan, titreme ve toplu kaynaşma anlamlarıyla eş asıllıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda doğrulanmış güvenilir bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجف | Anlamlı | Şiddetle sarsılma | Cisimlerin, zeminin veya kalbin şiddetle titremesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AC.md) | Anlamlı | Genişlik ve bolluk | Hayatın rahatlaması, bolluk içinde yaşama ve gevşeklik | Anlam zıtlığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [جرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Süpürüp götürme | Sel suyunun toprağı kökünden koparıp taşıması | Yıkım boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| [جفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Geniş kuyu veya sütten kesilme | İçi açılmış derin çukur veya gelişip sütten kesilen oğlak | Boşluk ve ayrılma yönü vardır; Kur'an'da geçmez |
| [فرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Yarık ve açıklık | İki nesne arasının açılması, kederin dağılması | Dağılma ve çözülme ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Yarıp fışkırma | Suyun veya aydınlığın bentleri yıkarak dışarı taşması | Ani patlama yönüyle benzerdir; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجف | Merkez | Sarsıntı ve çalkantı | Yıkıcı, gürültülü ve paniğe yol açan düzensiz titreme | Hem fiziksel hem toplumsal düzeyde dengeyi bozan sarsıntı |
| [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md) | Komşu | Çalkalanma | Maddenin kendi içinde ileri geri ritmik olarak salınması | Yıkıcılıktan ziyade dalgalanma ve çalkalanma boyutu öndedir |
| [زلزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B2%D9%84.md) | Komşu | Tekrarlanan yer sarsıntısı | Tabanın ve temellerin sürekli ve kesintisiz biçimde titremesi | Yer kabuğunun tabandan koparak sürekli hareket etmesidir |
| ماد | Komşu | Yalpalama ve dengesizlik | Sağlam zeminin eğrilmesi, sağa sola yalpalaması | Düşme ve devrilme tehlikesi doğuran eğilme hareketidir |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Hareketsizlik ve durulma | Çalkantının sona ermesi, dinginlik ve kararlılık hali | Sarsıntının tamamen durup yapının sükûnete kavuşmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجف | Sarsılmak, çalkalanmak | Maddi ve manevi zeminin şiddetli titremesi ve gürültü çıkarması | Kesin |
| Latince | concutere, tremere | Şiddetle sarsmak, titremek | Fiziksel titreşimi karşılar fakat sosyal dezenformasyon boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to quake, agitate, destabilize | Sarsılmak, kışkırtmak, çalkalamak | Quake yer sarsıntısını, agitate ve destabilize ise toplumsal kargaşayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | beben, erschüttern, aufwiegeln | Titremek, sarsmak, kışkırtmak | Beben yerin titremesini, aufwiegeln ise yalan haberle halkı sarsmayı verir | Güçlü |
| Fransızca | trembler, ébranler, agiter | Titremek, temellerinden sarsmak | Ebranler yapının sarsılmasını, agiter zihinsel ve toplumsal kaynaşmayı kapsar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الرَّجْفَةُ | Helak edici yıkıcı yer sarsıntısı | Azgın kavimlerin dünyadaki cezalandırılma anı (el-A'râf [7:78](https://lisan.digital/tr/ayet/7:78.md), el-A'râf [7:91](https://lisan.digital/tr/ayet/7:91.md), el-Ankebût [29:37](https://lisan.digital/tr/ayet/29:37.md)) |
| الرَّجْفَةُ | İlahi tecelli karşısında dağın ve insanın dehşetle sarsılması | Mûsâ kavminin seçkinlerinin Tûr dağında baygın düşmesi (el-A'râf [7:155](https://lisan.digital/tr/ayet/7:155.md)) |
| تَرْجُفُ / الرَّاجِفَةُ | Kıyamet kopuşundaki ilk kozmik sarsıntı | Yerin ve dağların un ufak olduğu evrensel çalkantı (el-Müzzemmil [73:14](https://lisan.digital/tr/ayet/73:14.md), en-Nâziât [79:6](https://lisan.digital/tr/ayet/79:6.md)) |
| الْمُرْجِفُونَ | Yalan haberle toplumsal panik ve fitne üretenler | Medine toplumunda psikolojik savaş yürüten münafıklar (el-Ahzâb [33:60](https://lisan.digital/tr/ayet/33:60.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşrâtü's-sâa ve ahiret ahvali | İlk sur üflenişinde kâinatın dengesini yitirmesi ve diriliş sarsıntısının mahiyeti | Kozmik düzenin ontolojik yıkılışı |
| Fıkıh | Kamu düzeni ve ceza hukuku | Savaş ve barış zamanında asılsız haber yayanların (mürcifûn) tazir ve sürgün cezaları | Toplum güvenliğini sarsan bilgi suçu |
| Tefsir | Helak kıssaları tahlili | Semûd ve Medyen kavimlerine gelen azabın deprem mi, gök gürültüsü mü (sayha) olduğu meselesi | Çok boyutlu ilahi azap tablosu |
| Hadis | Ahlak ve psikoloji | Vahiy anında peygamberin veya korku anında kalbin titremesini tasvir eden ifadeler | Kalbin ve bedenin dehşetle titremesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ahiret | Kozmik bozunma | Sahte güven duygusunu kökünden yıkmak | Dünyanın ebedilik vehmini ve kibri yerle bir eden ilahi uyarı sarsıntısıdır | Kesin |
| İlmi | Dalga mekaniği ve sismoloji | Mekanik rezonans | Yapısal dayanıklılığı kırarak dengesizliği açığa vurmak | Doğal frekansa uyan titreşimlerin maddeyi dağıtması ve çökertmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu yönetimi ve istihbarat | Psikolojik harp | Toplumun direnç mekanizmasını yalan haberle çökertmek | Dezenformasyon ve kriz söylentileriyle iç cepheyi sarsma operasyonudur | Kesin |
| İktisadi | Finansal piyasalar ve ticaret | Spekülatif panik | Piyasayı suni çalkantıya sokarak varlık transferi yapmak | Manipülatif kriz fısıltılarıyla fiyat istikrarını ve güveni sarsmaktır | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Rezonans felaketi ve dinamik kararsızlık | Bir fiziksel sistemin dışsal bir salınım frekansı ile eşleştiğinde enerjisinin kontrolsüz biçimde büyümesi ve yapının dağılması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal anomi ve psikolojik panik histerisi | Sağlam bilgi kaynaklarından kopan kitlelerin teyitsiz korku dalgaları karşısında ortak akıl ve düzeni yitirerek çözülmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yerküre sarsıntısına veya tekil bir yer sarsıntısı olayına hapsedip ahlaki, siyasi ve zihinsel sarsıntı yönlerini dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, jeolojik bir sarsıntının ötesinde, kozmik kopuşu, kavimlerin kibrini kıran helak mekanizmasını ve toplumların zihnini felç eden asılsız haber organizasyonlarını kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | el-Ahzâb [33:60](https://lisan.digital/tr/ayet/33:60.md) ayetindeki münafık stratejisi kavranamaz; bilginin kitleleri sarsma gücü ihmal edilerek toplumsal güvenlik yalnızca askeri tehditlere indirgenir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziki dünyanın geçiciliğini anlatırken hem de toplumların içten içe nasıl çökertildiğini tasvir ederken kullandığı ortak dinamik sarsıntı mantığını kavratır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Helak sahnelerini anlatan ayetlerde (el-A'râf, el-Ankebût), kıyametin ilk evrelerini betimleyen surelerde (el-Müzzemmil, en-Nâziât) ve toplumsal münafıklık stratejilerini ifşa eden Medine dönemi ayetlerinde (el-Ahzâb). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarihsel helaklerin yalnızca rastlantısal doğa olayları olduğu yanılgısını ve toplumsal çözülmenin sadece kaba kuvvetle gerçekleştiği zannını tashih eder; bilginin de bir deprem gibi yıkıcı olabileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismin, yapının veya yer kabuğunun şiddetli bir kuvvetle titremesi, sarsılması, dalgalanarak gürültü çıkarması.
- Soyut anlam: Bir inanç, toplum veya zihin yapısının kararlılık zeminini yitirerek panik, dehşet ve istikrarsızlık sarmalına girmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin doğal frekansına dışarıdan binen ve yapının taşıma kapasitesini aşarak dağılmasına yol açan yıkıcı osilasyon.
- LaTeX modeli: $$ S_0 \xrightarrow{F(t) = A \sin(\omega t)} S(t) \quad \text{koşuluyla} \quad \lim_{\omega \to \omega_0} |x(t)| = \infty \implies \Delta H > \theta \implies \Omega \to 0 $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S_0$ sistemin başlangıçtaki durağan ve kararlı dengesini, $F(t)$ dışarıdan veya içeriden uygulanan periyodik sarsıcı kuvveti, $A$ sarsıntının genliğini, $\omega$ sarsıntı frekansını, $\omega_0$ ise sistemin doğal rezonans frekansını temsil eder. Uygulanan sarsıntı frekansı sistemin zayıf noktasıyla örtüştüğünde titreşim genliği $|x(t)|$ hızla büyür; açığa çıkan entropi veya yıkım payı $\Delta H$, sistemin direnç eşiği olan $\theta$ değerini aştığında yapının kararlılık bütünü $\Omega$ sıfırlanarak çöküş gerçekleşir. Model, hem yer kabuğunun parçalanışını hem de yalan haberle (ircâf) bir cemiyetin iç dengesinin dağıtılışını matematiksel rezonans üzerinden simgeler.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/7:78.md) — الرَّجْفَةُ

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Bu yüzden onları şiddetli bir sarsıntı tutuverdi de yurtlarında dizüstü çöken kimseler oldular.

### [Araf 7:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/7:91.md) — الرَّجْفَةُ

فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine onları sarsıntı yakalayıverdi. Ve yurtlarında dizüstü çökenler oldular.

### [Araf 7:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/7:155.md) — الرَّجْفَةُ

وَاخْتَارَ مُوسَى قَوْمَهُ سَبْعِينَ رَجُلًا لِمِيقَاتِنَا فَلَمَّا أَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ قَالَ رَبِّ لَوْ شِئْتَ أَهْلَكْتَهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِيَّايَ أَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ السُّفَهَاءُ مِنَّا إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِهَا مَنْ تَشَاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشَاءُ أَنْتَ وَلِيُّنَا فَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الْغَافِرِينَ

Meal (IK): Musa, ta’yin ettiğimiz vakit için kavminden yetmiş kişi seçti. Onları titreme tutunca dedi ki: Rabbım; dileseydin önce onalrı da helak ederdin, beni de. İçimizdeki beyinsizlerin işledikleri yüzünden bizi helak eder misin? Bu, Senin imtihanından başka birşey değildir. Onunla dilediğini dalalete düşürür, dilediğini de hidayete götürürsün. Sen, bizim dostumuzsun. O halde bizi bağışla, merhamet et bize. Sen bağışlayanların en hayırlısısın.

### [Ankebut 29:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/29:37.md) — الرَّجْفَةُ

فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ

Meal (IK): Ama onu yalanladılar. Bunun üzerine kendilerini şiddetli bir sarsıntı yakalayıverdi de oldukları yerde diz üstü çökekaldılar.

### [Ahzab 33:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/33:60.md) — وَالْمُرْجِفُونَ

لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Andolsun ki münafıklar, kalblerinde hastalık bulunanlar, şehirde bozguncu haberler yayanlar, buna son vermezlerse; muhakkak seni onlarla mücadeleye çağırırız da sonra çevrende az bir zamandan fazla kalamazlar.

### [Müzzemmil 73:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/73:14.md) — تَرْجُفُ

يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَكَانَتِ الْجِبَالُ كَثِيبًا مَهِيلًا

Meal (IK): O gün; yeryüzü ve dağlar sarsılır. Ve dağlar yumuşak kum yığını haline gelir.

### [Naziat 79:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/ayet/79:6.md) — تَرْجُفُ · الرَّاجِفَةُ

يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ

Meal (IK): O gün; bir sarsıntı sarsar,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Recef dalgalı deniz demektir. Gök gürültüsü, deprem ve sarsıntı anlamlarında da kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والرّاء والفاء معهما
ج ر ف، ر ج ف، ف ر ج، ف ج ر، ج ف ر مستعملات
جرف:
الجَرفُ: اجتِرافُكَ الشيء عن وجهِ الأرضِ، حتى يقال: كانت المرأة ذات لِثَةٍ فاجترفها الطَّبيبُ أي استحاها عن الإنسان وقطعها.
والطَّعون الجارف نزل بأهل العراق وجَرفهم تَجريفاً فسمِّي جارِفاً.
والجارفُ: شؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجترفُ مالَ القومِ.
ورجلٌ مُجَرَّفٌ: جَرَّفَه الدَّهرُ أي اجتاح مالَه فأفقره، قال:
.... مِمَّن جَرَّفَ الدهر مِختَل
ورجلٌ جُرافٌ: أكولٌ جداً.
ورجلٌ جُرافٌ أيضاً أي كثيرُ المُجامعِة، نشيطّ لذلك، قال:
والمنقريُّ جُرافٌ غير عِنينِ
وجُرفُ الوادي ونحوه من أسنادِ المَسايلِ إذا دَخلَ في أصله فاجترفه فصار كالدَّجل وأشرف أعلاه، فإذا انصدع فهو هارٍ، وقد جَرَّف السَّيل أسناده أي أقبالَه، وهو ما قابَلَك من الأرض.
رجف:
رَجَفَ الشيءُ يَرجُفُ رَجفاً ورَجَفاناً كرجَفان البعير تحت الرَّجلِ، وكما ترجف الشَّجرةُ إذا رجَّفتها الرِّيحُ، وكما تَرجفُ الأسنان إذا نُفِضَت أصولها ونحوه رَجَفَتِ الأرض تزلزلت.
ورَجَفَ القوم: تهيِّأوا للحرب.
وأرجَفُوا: خاضوا في الأخبار السَّيِّئةِ من الفِتنةِ ونحوها.
والرَّجفةُ: كلُّ عذابٍ أُنزل قوماً فهو رَجفةٌ وصيحةٌ وصاعقةٌ.
والرَّعدُ يرجفُ رَجفاً ورَجيفاً، وهو تردُّدُ هديه في السَّماء.
فرج:
المُفرجُ: القتيلُ لا يُرى من قَتَله.
والفَرَجُ: ذهاب الغَمِّ، وفّرَّجَه الله تفريجاً فانفرج، قال:
يا فارجَ الكربِ مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة الفَـلَـقُ
والفَرجُ: اسم يجمع سوءاتِ الرِّجال والنَّساءِ والقبلان وما حوليهما، كلُّه فرجٌ، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخلقِِ.
وكلُّ فَرجةٍ بين شيئين فهو فرجٌ، قال:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		بالفَرجِ بين لبانِه ويديهِ
جَعَلَ ما بين يديه قَرجاً.
وكذلك فروج الجبال والثُّغور.
وفَرّوجَةُ الدَّجاجِ، وجمعها فَراريجُ.
والفَريجُ: الباردُ، هُذلِيةٌ.
والفَرّوجُ: قُباءً مشقوق من خلفٍ.
ورجلٌ أفرجٌ، وامرأة فرجاءُ أي عظيم الأليتين.
جفر:
الجَفر والجِفرة من أولاد الشّاءِ ما قد استجفَرَ أي صار له بطنٌ وسَعَةٌ جَوفٍ وأقبل على الأكل.
وهو المتكرشُ من الناس، واستجفر الصَّبيُّ: عظُمَ بطنه وأكل.
وأجفر جنبه فهو مُجفرُ الجنبين من كلِّ شيءٍ.
وجُفرةُ الجنب: باطنُ المُجرئِشِّ.
والجُفرةُ: حُفرةٌ واسعةٌ مُستديرةٌ في الأرض.
والجَفيرُ: شبه الكِنانِة إلا أنّه أوسع، يجعل في نشّابٌ كثيرٌ.
وجُفورُ الفحلِ: فُتورُه وانقطاع مائه من كثيرة الضِّرابِ، وكل فَحلٍ يجفرُ ماؤه أي ينقطعُ.
ورجل مُجفِرٌ، قد أجفَرَ أي تغيرت ريحُ جَسدِه.
قال زائدة: أجفر الرجلُ إذا كان ببلدِ ثم فُقِدَ فلا يُحَسُّ به، وأجفرنا فلانٌ أي جَفانا وحُبِسَ عَنّا.
فجر:
الفَجرُ: ضوءُ الصباحِ، والفَجرُ: الصُّبحُ.
والفجرُ: المعروفُ، وما أكثر فجرَه أي معروفه.
والفَجر: تفجيرُكَ الماءَ.
والمَفجَرُ: الموضع الذي يَنفَجِرُ منه الماءُ.
وانفجرَ عليهم القومُ وانفجرت عليهم الدَّواهي إذا جاءهم الكثيرُ منها بغيةً.
والفُجُورُ: الرِّيبةُ، والكذبُ من الفُجُورِ.
وقد ركب فلانٌ فَجرَةً وفَجارِ اسم للفَجرة ولا يجريان إذا فَجَرَ وكذب، قال:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
والفِجارُ من وقعات العرب بعُكاظٍ تفاخروا فيها فاحتربوا واستحلُّوا كلَّ حرمةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla beraber
**ج ر ف**، **ر ج ف**، **ف ر ج**، **ف ج ر**، **ج ف ر** kullanımdadırlar.

**جرف**:
**الجَرفُ**: senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; hatta denilir ki: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu kazıyıp aldı; yani onu insandan gizledi ve kesti.
Ve **الطَّعون الجارف** Irak ehline indi ve onları **تَجريفاً** ile kazıyıp aldı; bu yüzden **جارِفاً** diye adlandırıldı.
Ve **الجارفُ**: kavmin malını kazıyıp alan bir uğursuzluk yahut bir belâdır.
Ve bir adam **مُجَرَّفٌ**: zamanı onu **جَرَّفَه**; yani malını silip süpürdü de onu fakirleştirdi; dedi ki:
.... kimselerden, zamanı **جَرَّفَ** (silip süpürdüğü) **مِختَل**
Ve bir adam **جُرافٌ**: çok yiyicidir, pek çok.
Ve bir adam **جُرافٌ** da: yani çokça cinsel birleşmesi olan, buna etkin/çevik; dedi ki:
Ve **المنقريُّ** **جُرافٌ**; **عِنينِ** olmayan
Ve vadi ve benzerinin **جُرفُ**’u, sel yataklarının yamaçlarından, aslına girip onu kazıyıp aldığı zaman; böylece **الدَّجل** gibi olur ve üstü yükselir; yarıldığı zaman ise o **هارٍ**’dır. Ve sel onun yamaçlarını **جَرَّفَ**; yani onun ön taraflarını; o da yerden sana karşı gelen kısımdır.

**رجف**:
**رَجَفَ** şey **يَرجُفُ** **رَجفاً** ve **رَجَفاناً** ile; devenin ayak altında **رَجَفان**’ı gibi; ve rüzgâr onu salladığında ağacın titremesi gibi; ve kökleri sarsıldığında dişlerin titremesi gibi; ve benzeri: yer **رَجَفَتِ**; sarsıldı.
Ve kavim **رَجَفَ**: savaşa hazırlandılar.
Ve **أرجَفُوا**: fitne ve benzeri kötü haberler hakkında daldılar.
Ve **الرَّجفةُ**: bir kavme indirilen her azap; o bir **رَجفةٌ** ve bir **صيحةٌ** ve bir **صاعقةٌ**’dır.
Ve gök gürültüsü **يرجفُ** **رَجفاً** ve **رَجيفاً** ile; o, gökte onun sesinin gidip gelmesidir.

**فرج**:
**المُفرجُ**: öldürülmüş kimse; onu kimin öldürdüğü görülmez.
Ve **الفَرَجُ**: gamın gitmesidir; Allah onu **تفريجاً** ile giderdi de o **انفرج**; dedi ki:
يا **فارجَ** **الكربِ** مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة **الفَـلَـقُ**
Ve **الفَرجُ**: erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön uzvu ve onların çevresini toplayan bir isimdir; hepsi **فرجٌ**’dür; yaratılmışlardan binek hayvanları ve benzerlerinde de böyledir.
Ve iki şey arasındaki her **فَرجةٍ** o bir **فرجٌ**’dür; dedi ki:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		ب**الفَرجِ** بين لبانِه ويديهِ
Onun iki eli arasındakini **قَرجاً** kıldı.
Ve dağların ve geçitlerin **فروج**’u da böyledir.
Ve tavuğun **فَرّوجَةُ**’si; çoğulu **فَراريجُ**’dir.
Ve **الفَريجُ**: soğuk olan; Hüzeyl lehçesidir.
Ve **الفَرّوجُ**: arkadan yarık bir **قُباءً**dır.
Ve bir adam **أفرجٌ**, ve bir kadın **فرجاءُ**: yani iki kalçası büyük.

**جفر**:
**الجَفر** ve **الجِفرة** koyun yavrularından, **استجفَرَ** etmiş olan; yani ona bir karın ve iç genişliği olmuş ve yemeye yönelmiştir.
Ve o, insanlardan göbeklenmiş olandır; ve çocuk **استجفر**: karnı büyüdü ve yedi.
Ve onun yanı **أجفر**; o da her şeyden iki yanı **مُجفرُ** olandır.
Ve yanın **جُفرةُ**’si: **المُجرئِشِّ**’in iç tarafıdır.
Ve **الجُفرةُ**: yerde geniş, yuvarlak bir çukurdur.
Ve **الجَفيرُ**: **الكِنانِة** benzeri; ancak o daha geniştir; içine çok **نشّابٌ** konur.
Ve aygırın **جُفورُ**’u: çokça çiftleşmeden dolayı gevşemesi ve suyunun kesilmesidir; ve her aygırın suyu **يجفرُ**; yani kesilir.
Ve bir adam **مُجفِرٌ**; **أجفَرَ** etmiştir; yani bedeninin kokusu değişmiştir.
Zâide dedi: adam **أجفر** eder; bir beldede iken sonra kaybolur da kendisinden bir iz/sezgi alınmaz; ve “falanca bize **أجفرنا**” yani bize **جَفانا** etti ve bizden alıkonuldu.

**فجر**:
**الفَجرُ**: sabahın ışığıdır; ve **الفَجرُ**: sabah vaktidir.
Ve **الفجرُ**: iyiliktir; “onun **فجر**’i ne çoktur” yani iyiliği.
Ve **الفَجر**: senin suyu yarıp akıtmandır.
Ve **المَفجَرُ**: suyun ondan fışkırdığı yerdir.
Ve kavim onların üzerine **انفجرَ**; ve belâlar onların üzerine **انفجرت**; onlara ondan çokça şey ansızın geldiği zaman.
Ve **الفُجُورُ**: şüphe/zan; ve yalan **الفُجُورِ**dandır.
Ve falanca bir **فَجرَةً** bindi; ve **فَجارِ** fâcirler için bir isimdir; ve **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi de çekimlenmez; dedi ki:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
Ve **الفِجارُ**: Ukâz’da Arapların çarpışmalarındandır; onda övünüş yaptılar da savaştılar ve her dokunulmazlığı helâl saydılar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَجْفَةُ: الزلزلةُ. وقد رَجَفَتِ الأرض تَرْجُفُ رَجْفاً. والرَجَفانَ: الاضطرابُ الشديدُ. الرَجَّافُ: البحرُ، سمِّي بذلك لاضطرابه. قال الشاعر:
المُطْعِمونَ الشحمَ كل عَـشِـيَّةٍحتَّى تغيب الشمسُ في الرِجَّافِ
والإرْجافُ: واحدُ أَراجيفِ الأخبار. وقد أَرْجَفوا في الشيء، أي خاضوا فيه.

##### Türkçe

**الرَجْفَةُ**: zelzele. Ve muhakkak yer **رَجَفَتِ**; **تَرْجُفُ** **رَجْفاً**. Ve **الرَجَفانَ**: şiddetli sarsıntı. **الرَجَّافُ**: deniz; sarsıntısından dolayı bununla adlandırıldı. Şair dedi ki:
Yağı her akşam yedirenler, güneş **الرِجَّافِ** içinde batıncaya kadar.
Ve **الإرْجافُ**: haberlerin **أَراجيفِ**’inden bir tanesi. Ve muhakkak onlar şey hakkında **أَرْجَفوا**; yani onun içine daldılar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ف
جرف ، جفر ، رجف ، رفج ، فجر ، فرج : مستعملات .
جرف : قال اللَّيْثُ : الجَرْفُ ، اجْتِرَافُك الشَّيءَ عن وَجْهِ الأرض ، حتى يقال : كانت الْمرْأَةُ ذات لِثَةٍ فاجْتَرَفَها الطَّبيب ، أي اسْتَحاها عن الأسْنَانِ قَطْعاً .
قال : والطَّاعون الجارِفُ نزل بأَهْلِ العِراق ذَرِيعاً ، فَسُمِّيَ جَارِفاً .
قال : والجارِفُ شُؤْمٌ أو بَلِيَّةٌ يجتَرِفُ مَالَ الْقَوْم ، ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ قد جَرَّفَهُ الدَّهرُ أي اجْتاح ماله وأَفْقَره .
وَرَجُلٌ جَرَّافٌ : وهو الأكُولُ لا يُبْقِي شَيْئاً .
وجُرْف الْوادي ونحوه من أَسْنادِ المسايِل إذَا نَجَخَ الماءُ في أَصْلِه فاحْتَفَره فصار كالدَّحْل وَأَشرَفَ أَعْلاه ، فإذا انْصَدَعَ أَعْلاه ، فهو هارٍ ، وقد جَرَّف السيلُ أَسنادَه . وقال الله : ( أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) .
وقال أبو خَيْرَة : الجُرْفُ عُرْضُ الْجَبَلِ الأمْلَس .
وقال شَمِر . يقال : جُرْفٌ وَأَجْرَافٌ وَجُرْفَة وهي الْمَهَواه .
ثعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : أَجْرَفَ الرَّجل إذا رَعَى إبِلَه في الجَرْفِ ، وهو الخِصْبُ والْكَلأُ المزْدَجُّ المُلتَفّ ؛ وأَنشد :
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
والإبِل تَسْمَنُ سِمَناً مُكْتَنِزاً ؛ يعني على الحِبّة ، وهو ما تَناثَر من حُبوب البقول واجْتمعَ معها وَرَقُ يَبِيسِ البقل فَتَسْمَن الإبِلُ عليها .
وأَجْرَفَ الرجلُ ، إذا أَصَابه سَيْلٌ جُرافٌ .
أبو عبيد : الجُرفَةُ من سِماتِ الإبل ، أَنْ تُقْطَع جِلدةٌ من فَخِذِ البعير من غير بَيْنونَةٍ ثم تُجْمَع ، ومِثلُها في الأنْفِ القُرْمَة .
وقال بعضهم : الجَوْرَفُ : الظَّلِيمُ ؛ وأنشد لكعب بن زهير الْمُزَنيّ :
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا
قلت : هذا تَصْحيف . والصواب ما رواه أَبو العباس عن ابن الأعرابيّ أَنه قال : الجَوْرَق بالْقافِ : الظليم .
قال : ومن قاله بالفاء فقد صَحَّف .
أبو تراب عن اللِّحيانيّ : رجل مُجَارَفٌ : وَمُحَارَفٌ ، وهو الذي لا يَكْسِبُ خيراً .
ثعلب عن الأعرابيّ قال : الْجَرْف : المالُ الكثيرِ من الصَّامِت والنَّاطق .
قال ابنُ السِّكّيت : الْجُرافُ : مِكْيال ضَخْم ، قال : وقوله ، الْجُرافُ الأكْبَرُ ، يقول : كانِ لهم من الهوان مِكْيالٌ وَافٍ . وَسَيْلٌ جُرافٌ : يَجْرُف كلَّ شَيء .
رجف : قال اللَّيث : رَجَفَ الشيءُ يَرْجُفُ رَجْفاً وَرَجَفَاناً ، كَرَجَفَانِ البَعير تحت الرَّحْل ، وكما ترجُفُ الشَّجرة إذا رَجَّفَتْهَا الريح ، وكما يَرْجُف السِّنُّ إذا نَفَضَ أَصْلُهَا ، ونحو ذلك رَجْفٌ كلّه . وَرَجَفَت الأرْضُ إذا تَزَلْزَلَت ، وَرَجَفَ الْقَوْم ، إذا تَهَيَّئُوا للحرب .
وقال الله : ( أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) ( النازعات : 6 ، 7 ) .
قال الفرّاء : هِيَ النَّفْخَةُ الأولى ، تَتْبَعُها الرَّادفة ، وهي النَّفْخة الثانية .
وقال أبو إسحاق : الرَّاجِفَةُ الأرْض تَرْجُفُ تَتَحَرك حركةً شديدة .
وقال مجاهد : الرَّاجِفة : الزَّلْزَلة .
وقال اللَّيث : الرَّجْفَةُ في القرآن : كلُّ عَذَابٍ أَخَذَ قوماً فهو رَجْفَةٌ وَصَيْحَةٌ . وصَاعِقَة .
والرّجْف : يرجُف رَجْفاً وَرَجِيفاً ، وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِهِ في السحاب .
وقال غيره : الرَّجْفَةُ الزَّلزَلَة معها الخَسْف .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أَرْجَفَ الْبَلَدُ : إِذا تَزَلْزَل ، وقد رَجَفَت الأرْض وأَرْجَفت وأُرْجِفَتْ .
وقال غيره : الرَّجَّافُ : البحر اسمٌ له ، ومنه قوله :
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف
الليث : أَرْجَفَ القومُ ، إذا خاضوا في الأخْبار السَّيئة ، وذِكْرِ الفِتَن .
قال الله جلّ وعَزَّ : ( قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ ) ( الأحزاب : 60 ) وهم الذين يُولِّدون الأخْبارَ الكاذِبة ، التي يكونُ معها اضْطرابٌ في النّاس .
وقال ابنُ الأعْرابي : رَجَفَت الأرْض ، إذا تَزَلْزَلَتْ .
فرج : رُوِيَ في الحديث : ( ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج ) .
قال أبو عُبيد : قال جابِرٌ الجُعْفيّ : الْمُفْرَجُ الرجل يكون في الْقوم من غَيْرهم ، فحقٌّ عليهم أن يَعْقِلُوا عنه .
قال : وَسَمِعْت مُحمد بنَ الحسن يقول : هُوَ يُرْوَى بالْحاءِ والْجيم ، فمن قال مُفرَجٌ فهو الْقَتِيلُ بأَرْضٍ فَلاةٍ ، ولا يكون عِنْد قَرْية يقول : فهو يُودَى من بَيْتِ المال ولا يُبْطَلُ دمه .
ومن قال : مُفْرَح : فهو الذي أَثْقَلة الدَّين .
وقال أَبو عُبيد : قال أَبو عُبيدة : المُفْرَجُ أن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالِي أَحداً ، فإِذا جَنى جِنايَةً ، كانت جِنايَتُهُ على بيت المال ؛ لأنه لا عاقِلَة له ، فهو مُفْرَجٌ بالجيم .
وقال بعضهم : هو الَّذي لا دِيوَانَ له .
وأَخْبرني المُنْذِرِيّ عن ثعلب أنّه قال : المُفرَحُ : المُثْقَلُ بالدين . والمُفْرَجُ : الذي لا عَشيرةَ له . قال : وقال ابنُ الأعْرابيّ : المُفْرَحُ : الذي لا مَالَ له . والمُفْرَجُ : الَّذي لا عَشِيرَةَ له .
وقال الليث : الْفَرَجُ : ذَهَابُ الْغَمّ ، وانكِشاف الكَرْب ، يقال : فَرَجَه الله فانْفَرج ، وفَرَّجَهُ تَفْرِيجاً .
وأَنْشد :
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ
قال : والْفَرْجُ اسم يَجْمع سَوْءات الرّجال والنساءِ والقُبْلانِ وما حَواليهما ، كُلُّه فَرْج ، وكذلك من الدّواب ونحوها من الخَلْق .
وكُلُّ فُرْجَةً بين شَيْئين فهو فَرْج ؛ كقوله :
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
جعل ما بين يديه فَرْجاً . وكذلك قول امرىء القَيس :
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
أراد ما بين فَخِذيها ورِجْليها .
والفَرْجُ : الثَّغْرُ المخُوف ، وجمعه فُروج ، سُمِّي فرْجاً ؛ لأنَّه غيرُ مَسْدود .
وفَرُّوجَةُ الدَّجاجة تُجمع فَراريج .
وفي الحديث أن النّبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى وَعَلَيْه فَرُّوجٌ من حَرير .
قال أبو عُبَيد : هو الْقَباءُ الذي فيه شَقٌّ من خَلْفِه .
أبو عُبَيد عن الفراء : رَجُلٌ أَفْرَجٌ ، وامْرأة فَرْجاء : العظيمة الأليتين لا يَلْتقيان ، وهذا من الحبش .
قال : وقال الكسائيّ : الفُرُجُ بضم الفاء والراءِ : الذي لا يَكْتُمُ السِّرّ ، والْفِرْجُ مِثْله .
قال : والْفِرَجُ : الذي لا يزال يَنْكَشِف فَرْجُه .
وقال الهُذَلِيّ يصف دُرَّة :
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
معناه : أنه كُشِفَ عن الدُّرة غطاؤُها لِيَراها النّاس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : فَتحاتُ الأصابع يُقال لها التَّفاريجُ والحُلْفُقْ .
وقال النَّضْر : فَرْجُ الوادي : ما بَين عُدْوَتَيْه ، وهو بَطْنه . وفَرْجُ الطَّريق : مَتْنُه وفُوَّهَتُه . وفَرْج الجَبل : فَجُّه .
وقال القَطاميّ :
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
أراد وزِمامُ كُلِّ مُفَرَّج وهو الوَسَاع .
ويقال : المُفَرَّجُ : الذي بان مِرْفقُهُ عن إِبطِهِ .
ويُقال : أَفْرجَ القومُ عن قَتيل ، إِذا انْكَشفوا ، وأَفْرَجَ فلانٌ عن مكان كذا وكذا ، إِذا أخَلَّ به وتَركه .
ويُقال : ما لهذا الْغمّ من فُرْجَة ولا فَرْجَةٍ ولا فِرْجَة ، وأَخْبرني المُنذريّ . عن ابن اليَزيديّ ، عن أبي ناجِية ، عن ابن الأَعْرابيّ أَنَّه أَنْشد :
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ
قال : يقال فُرْجَةْ وفَرْجَةٌ فُرْجَةٌ اسم ، وفَرْجَةٌ مصدر ، وفُروجُ الأرض نَواحيها .
اللِّحيانيّ : قَوْسٌ فَرِيجٌ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، وهي الفارِجُ أيضاً .
وقال الأَصْمَعِيّ : هي الفارِجُ والفُرُج ، ورواه أبو عُبيدِ عنه .
ويقال : رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا ، وأَفْلَجُ الثَّنايا ، بمعنًى واحد .
ابن السِّكّيت : قال الأصمعيّ : الفَرَجانُ : خُراسانُ وسِجِسْتَان ، وأَنْشد قول الغُدانِيّ :
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري
أبو زيد : يقال للمُشْط : النَّحِيتُ ، والمُضَرِّجُ والمِرْجَلُ ، وأنشد أحمد بن يحيى لبعضهم :
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
أراد بالْخِيس لَحْيَتَه ، يَصِفُ رجلاً كان شاهِدَ زُور .
وقال أحمدُ بن عُبَيد : قال أبو زيد :
العرب تقول : جرت الدابةُ مَلأى فُروجُها ، وفُرُوجُها : ما بين قَوائِمها ، فالفروج : رَفْعٌ بمَلأَى .
ويقال في المذَكَّر : جَرَى الفَرسُ بملأَى فُروجه وهي ما بين قَوائمه ، أي من شِدَّة إِسْراعه في الجري امْتَلأ ما بين قوائمه بالغُبار والتُّراب .
والعرب تُسَمِّي ما بين القوائم خَوَاء ، وكذلك كل فُرْجَةٍ بين شَيئين .
وقال أحمد بن يحيى : الفَارِج : النَّاقَة التي انْفَرَجت عن الولادة ، فهي تُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَه قُرْبَه .
جفر : في حَديثِ عُمرَ أنَّه قَضَى في اليَرْبوع إذا قَتَله المحْرِمُ بجِفْرَة .
أبو عبيد عن أَبي زَيْد قال : إذا بَلغت أولادُ المِعْزَى أربعةَ أَشهر ، وفُصِلَت عن أُمهاتها فهي الجفار ، واحِدها جَفْر ، والأنْثى جَفْرَة .
وقال ابن الأعرابيّ : الجَفْرُ : الحَمَلُ الصغير ، والجَدْيُ بعد ما يُفْطَم ابن سِتّة أَشْهر . قال : والغُلام جَفْر .
وقال ابن شُمَيل : الجَفْرة : العَناقُ التي شَبِعت من الْبَقل والشَّجر ، واسْتَغْنت عن أمها ، وقد تجفَّرَت واسْتَجْفَرت : أي عَظُمت وسَمِنَت .
ويقال : قد تَراغَب هذا واستَجْفَر .
قال : ويقال : أُجفِرَ بَطْنُه ، واستَجْفَرَ بطنُه ، أي عَظُم .
حكى ذلك كلّه عنهم شِمرٌ في كِتابه ، وقال :
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ
وقال غيره : جُفْرَة كلِّ شيء وَسَطه ومُعْظمه .
أبو عبيد ، عن أَبي زيد : الجَفْرُ : البِئْر ليست بمَطْوِيَّة .
وقال غيره : الجُفْرةُ : حُفْرةٌ واسِعة من الأرض مُستديرة .
أبو عبيد ، عن الأَحْمر : الجَفيرُ والْجَشِيرُ معاً : الكِنانة وهي الجَعْبة .
وقال الليث : الجَفير شِبْه الكِنانة إلاّ أنَّه أَوْسع ، يُجْعَلُ فيه نُشَّابٌ كَثير .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ ) .
أبو عبيد : يَعْني مَقْطَعَةٌ للنكاح ، ونَقْصٌ للماء .
ويقال للبعير إذا أكْثَر الضِّرابَ حتى يَنْقَطع قد جَفَرَ يجْفُر جفوراً ، فهو جافر .
وقال ذو الرّمة في ذلك :
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ
وقال الليث : رجل مُجْفِر .
وقد أَجفَرَ إذا تَغَيَّرت رائحةُ جَسَدِه .
أبو عبيد ، عن الفَراء : كُنْتُ آتِيكم ، فقد
أجْفَرْتكم ، أي تركتُ زِيارتكم وقَطَعتها .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي لا عَقْل له : إنَّهُ لَمُنْهدِمُ الجال ، ومُنْهدِم الجَفْر .
وقال ابن الأعرابيّ : الْجُفَرِيُّ والكُفَرِي : وِعاءُ الطَّلْع . وإبلٌ جِفارٌ ، إذا كانت غِزَاراً ، شُبِّهت بِجِفَار الرَّكايا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أجْفَرَ الرجل ، وجَفَر وجَفَّر : إذا انْقَطع عن الجِماع ، وكذلك اجتَفَرَ ، وإذا ذَلَّ قيل : اجْتَفَر .
رفج : قال الليث : الرُّفوجُ : أصْلُ كَرَبِ النَّخل ؛ ولا أدري : أَعربِيٌ أمْ دَخيل .
فجر : قال الليث : الفَجْرُ : ضَوْءُ الصُّبح ، وقد انْفَجر الصُّبح .
ويقال للصُّبْح المُستطير فَجْرٌ ، وهو الصَّادق . والمستطيل الكاذِب يقال له : فجر أيضاً .
وأما الصبح فلا يكونُ إلا الصَّادق .
والفَجْرُ : تفجيرُك الماء . والمَفْجَرُ : الْموْضعُ الذي يَفْجَرُ مِنه .
ويقال : انْفجَرت عليهم الدّواهي ، إذا جاءهم الكثيرُ منها بَغْتَه ، وأيّام الفِجار : أَيّام وقائع كانت بعُكاظ ، تفاخروا فيها فاجْتَربوا واستَحَلُّوا الحُرُمات .
والفجور : الرِّيبة والكَذِب من الفُجور . وقد رَكِبَ فلانٌ فَجْرةً وفَجار لا يَجْرِيان إذا فَجَرَ وكَذب ، وقال النّابغة :
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ
أبو عبيد : الفَجَرُ الجُودُ الْواسعُ ، والكرم .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أفْجر الرجل ، إذا جاء بالْفَجَرِ ، وهو المال الكثير ، وأَفْجرَ إذا كَذَب ، وأفجر إذا عَصَى بِفَرْجِه ، وأُفجر إذا كَفَر ، ومثلُه فَجَرَ وفَجَّرَ .
قال وقوله : ونَتْرُك من يَفْجُرُك ، أي من يَعْصيك ، ومَنْ يُخَالفك .
وقال رجلٌ لعمر وقد اسْتأذنه في الجِهاد فمنَعَه لضَعْف بَدَنه ، فقال : إن أطْلَقْتَني وإلاّ فَجَرْتُك ، أي عَصَيْتُك .
وأفْجَرَ : مال مِنْ حَقَ إلى بَاطِل . وأفجَرَ يَنْبوعاً من ماء ، أي أخْرجه .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابيّ : الفَجور والفَاجِر : المخطِىء ، والفُجورُ خِلاف البِرّ ، والفاجِرُ المائِلُ ، والسَّاقطُ على الطَّريق . وفَجَر أي كَذَب ، وأنشد :
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
أي لا يَفْجُرُ أمْر الله ، أي لا يَميلُ عنه ولا يَتْركه .
وقال شِمر : قال الْهوازِنيّ : الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أن يَسْمَعه من أحد ، أو يَتَعَلَّمه ، وأنشد :
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل
وقال الفراء في قول الله جَلَّ وعَز : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . حدَّثني قيسٌ ، عن ابن حُصَيْن ، عن سعيد بن جُبَيْر قال : تقول : سوف أَتُوبُ ، سوف أتوب .
قال : وقال الكَلْبِيّ : يُكْثِرُ الذُّنوبَ ، ويُؤَخِّرُ التَّوْبة .
وقال أبو إسحاق : معناه أنه يُسَوِّفُ بالتَّوبة ، ويُقَدِّمُ الأعمالَ السَّيِّئة . قال : ويجوزُ والله أعلم أنَّه يكْفُر بما قُدَّامَه من البعث .
وقال المؤرَّج : فَجر إذا رَكِبَ رَأْسَه ، فمضَى غيرَ مُكْتَرثٍ . قال : وقوله : ( الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ ( ، ليمْضيَ راكباً رأسه . قال : وفَجرَ أخْطأَ في الجواب . وفجر من مرضه ، إذا بَرَأَ . وفَجرَ ، إذا كلَّ بَصَرُه .
وقال ابن شُميْل : الفُجورُ رُكوب ما لا يَحِلّ . وحَلَفَ فلان على فَجْرة ، واشْتَمَلَ على فجرة ، أي رَكِبَ أمْراً قبيحاً من يمين كاذِبة ، أوْ زِنًى ، أوكَذِب .
قلت : والفَجْرُ أصلهُ الشَّقّ ، ومنه أُخِذَ فجرُ السِّكْر ، وهو بَثْقُه . وسُمِّيَ الفَجْر فجراً لانفِجَارِه ، وهو انْصِداعُ الظُّلمة عن نور الصُّبْح .
والفجورُ أصْلُه الميْلُ عن القَصْد .
قال لَبيد :
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر
والكاذبُ فاجِر ، والمكَذَّبُ بالحق فاجِر ، والكافِرُ فاجِر ، لميْلِهم عن الصِّدْق والقَصْد .
وقول الأعرابيّ لعُمَر :
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
أي مالَ عن الحق .
وقيل في قول الله : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . أي : ليُكَذِّب بما أَمامه من البعْث ، والحِساب والجَزاء ، والله أعْلم .

##### Türkçe

ج ر ف
**جرف** ، **جفر** ، **رجف** ، **رفج** ، **فجر** ، **فرج** : kullanılanlardır.

**جرف** : **اللَّيْثُ** dedi ki: **الجَرْفُ**; senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; hatta şöyle denir: Kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجْتَرَفَها**; yani onu dişlerden keserek **اسْتَحاها** (ayıkladı/çıkardı).

Dedi ki: **الطَّاعون الجارِفُ** Irak ehline yaygın olarak indi; bu yüzden **جَارِفاً** diye adlandırıldı.

Dedi ki: **الجارِفُ** bir uğursuzluk yahut bir belâdır; kavmin malını **يجتَرِفُ** (kazıyıp alır). Ve **رَجُلٌ مُجَرَّفٌ**: onu zaman **جَرَّفَهُ**; yani malını silip süpürdü ve onu fakirleştirdi.

Ve **رَجُلٌ جَرَّافٌ**: o oburdur; hiçbir şeyi bırakmaz.

Ve vadi ve benzerinin **جُرْف**’u, akıntıların yamaçlarından: su onun dibinde oyup kazdığı zaman, onu kazar; böylece mağara gibi olur ve üstü yükselir; üstü yarıldığı zaman ise o **هارٍ**’dır; sel onun yamaçlarını **جَرَّف** etmiştir. Allah dedi: ( **أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) (Tevbe: 109).

**أبو خَيْرَة** dedi: **الجُرْفُ** pürüzsüz dağın yanıdır.

**شَمِر** dedi. Denir: **جُرْفٌ** ve **أَجْرَافٌ** ve **جُرْفَة**; o **الْمَهَواه**’dır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعْرابيّ**’den: Adam **أَجْرَفَ** eder; develerini **الجَرْفِ**’te otlattığı zaman; o, bereket ve birbirine girmiş, sarmaş dolaş otlaktır; ve şu beyiti okudu:
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل

Ve develer dolgun bir semizlikle semirir; yani **الحِبّة** üzerinde; o, baklagillerin tanelerinden saçılıp dökülen ve onlarla birlikte baklanın kuru yaprağının toplandığı şeydir; develer onun üzerinde semirir.

Ve adam **أَجْرَفَ** eder; ona **سَيْلٌ جُرافٌ** isabet ettiği zaman.

**أبو عبيد**: **الجُرفَةُ** develerin damgalarındandır: devenin uyluğundan, ayrılma olmaksızın bir deri parçasının kesilmesi, sonra toplanmasıdır; bunun benzeri burunda **القُرْمَة**’dir.

Bazıları dedi ki: **الجَوْرَفُ**: devekuşudur; ve **كعب بن زهير الْمُزَنيّ**’nin şu beytini okudu:
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا

Dedim: Bu bir tashiftir. Doğrusu, **أَبو العباس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayet ettiğidir; o dedi ki: **الجَوْرَق** **بالْقافِ**: devekuşu.

Dedi ki: Onu **بالفاء** ile söyleyen tashif etmiştir.

**أبو تراب**’dan **اللِّحيانيّ**’den: **رجل مُجَارَفٌ**: ve **مُحَارَفٌ**; o, hayır kazanamayan kimsedir.

**ثعلب**’dan **الأعرابيّ** dedi: **الْجَرْف**; susan ve konuşandan çok maldır.

**ابنُ السِّكّيت** dedi: **الْجُرافُ**; büyük bir ölçek/ölçü kabıdır. Dedi ki: Onun sözü, **الْجُرافُ الأكْبَرُ**; der ki: Onlar için zillet bakımından tam bir ölçek vardı. Ve **سَيْلٌ جُرافٌ**: her şeyi **يَجْرُف** eder.

**رجف** : **اللَّيث** dedi: **رَجَفَ** şey **يَرْجُفُ** **رَجْفاً** ve **وَرَجَفَاناً**; devenin semer altında titremesi gibi; rüzgâr onu salladığında ağacın titremesi gibi; diş kökü sallandığında dişin titremesi gibi; ve bunun benzeri; bunun hepsi **رَجْفٌ**’tur. Ve yer **رَجَفَت** eder; sarsıldığı zaman. Ve kavim **رَجَفَ** eder; savaşa hazırlandıkları zaman.

Allah dedi: ( **أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ** ) (Nâziât: 6, 7).

**الفرّاء** dedi: O birinci üfürüştür; onu **الرَّادفة** takip eder; o da ikinci üfürüştür.

**أبو إسحاق** dedi: **الرَّاجِفَةُ**; yer, şiddetli bir hareketle **تَرْجُفُ** eder, hareket eder.

**مجاهد** dedi: **الرَّاجِفة**: zelzeledir.

**اللَّيث** dedi: Kur’an’da **الرَّجْفَةُ**: bir kavmi yakalayan her azap; o, **رَجْفَةٌ** ve **صَيْحَةٌ**’dır. Ve **صَاعِقَة**.

Ve **الرّجْف**: **يرجُف** **رَجْفاً** ve **وَرَجِيفاً**; bu, bulutlarda onun (kanadının) çırpınışının tekrarlanmasıdır.

Başkası dedi: **الرَّجْفَةُ**; onunla birlikte çökme bulunan zelzeledir.

**ثعلب**’dan **ابن الأعْرابيّ**’den: **أَرْجَفَ الْبَلَدُ**: sarsıldığı zaman; yer **رَجَفَت** etti, **أَرْجَفت** etti ve **أُرْجِفَتْ**.

Başkası dedi: **الرَّجَّافُ**: deniz; onun bir adıdır; ve ondan şu söz:
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف

**الليث**: Kavim **أَرْجَفَ** eder; kötü haberler ve fitnelerin zikri içine daldıkları zaman.

Allah azze ve celle dedi: ( **قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ** ) (Ahzâb: 60). Onlar, insanlarda onunla birlikte bir karışıklık bulunan yalan haberleri türeten kimselerdir.

**ابنُ الأعْرابي** dedi: Yer **رَجَفَت** eder; sarsıldığı zaman.

**فرج** : Hadiste rivayet edildi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج** ).

**أبو عُبيد** dedi: **جابِرٌ الجُعْفيّ** dedi: **الْمُفْرَجُ**; kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; o hâlde onun adına diyet yüklenmeleri üzerlerine bir haktır.

Dedi ki: **مُحمد بنَ الحسن**’i işittim; o, **بالْحاءِ والْجيم** ile rivayet edilir, dedi. Kim **مُفرَجٌ** derse, o, ıssız bir yerde öldürülmüş kimsedir; bir köy yanında olmaz; der ki: Beytülmâlden diyeti ödenir ve kanı boşa gitmez.

Kim **مُفْرَح** derse; o, borcun ağırlaştırdığı kimsedir.

**أَبو عُبيد** dedi: **أَبو عُبيدة** dedi: **المُفْرَجُ**; adamın Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlediğinde, suçu beytülmâl üzerine olur; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur; o, **بالجيم** ile **مُفْرَجٌ**’dır.

Bazıları dedi: O, divanı olmayan kimsedir.

Bana **المُنْذِرِيّ** **ثعلب**’dan haber verdi ki o dedi: **المُفرَحُ**: borçla ağırlaşmış. Ve **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan. Dedi: **ابنُ الأعْرابيّ** dedi: **المُفْرَحُ**: malı olmayan. Ve **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan.

**الليث** dedi: **الْفَرَجُ**: gamın gitmesi ve sıkıntının açılmasıdır. Denir: Allah onu **فَرَجَه** etti de o **انْفَرج** etti; ve onu **فَرَّجَهُ** **تَفْرِيجاً**.

Ve şu beyiti okudu:
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ

Dedi ki: **الْفَرْجُ**; erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön tarafı ve çevresindekileri toplayan bir addır; hepsi **فَرْج**’dir; aynı şekilde hayvanlardan ve benzerlerinden yaratılmışlarda da.

Ve iki şey arasındaki her **فُرْجَةً** o, **فَرْج**’dir; şu sözü gibi:
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ

Ellerinin arasını **فَرْجاً** kıldı. Aynı şekilde **امرىء القَيس**’in sözü:
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ

Onunla, arka taraftan **فَرْجَها**’sını kapatır. Uylukları ve bacakları arasını kastetti.

Ve **الفَرْجُ**: korkulan geçit/boğazdır; çoğulu **فُروج**; **فرْجاً** diye adlandırıldı; çünkü o kapalı değildir.

Ve tavuğun **فَرُّوجَةُ**’si, **فَراريج** olarak çoğul yapılır.

Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) üzerinde ipekten bir **فَرُّوجٌ** olduğu hâlde namaz kıldı.

**أبو عُبَيد** dedi: O, arkasından yarığı bulunan **الْقَباءُ**’dır.

**أبو عُبَيد**’den **الفراء**’dan: **رَجُلٌ أَفْرَجٌ** ve **امْرأة فَرْجاء**: kalçaları büyük olup birbirine değmeyen; bu Habeşçedendir.

Dedi: **الكسائيّ** dedi: **الفُرُجُ** (fâ ve râ dammeli): sırrı gizlemeyen kimsedir; **الْفِرْجُ** de onun gibidir.

Dedi: **الْفِرَجُ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan kimsedir.

**الهُذَلِيّ** bir inciyi tasvir ederek dedi:
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ

Manası: İnsanlar görsün diye incinin örtüsü açılmıştır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ** dedi: Parmakların aralıklarına **التَّفاريجُ** ve **الحُلْفُقْ** denir.

**النَّضْر** dedi: **فَرْجُ الوادي**: iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır. Ve **فَرْجُ الطَّريق**: sırtı ve ağzıdır. Ve **فَرْج الجَبل**: geçididir.

**القَطاميّ** dedi:
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ

Her **مُفَرَّج**’in yularını kastetti; o, **الوَسَاع**’dır.

Ve denir: **المُفَرَّجُ**: dirseği koltuk altından ayrılmış olan.

Ve denir: Kavim bir ölüden **أَفْرجَ** etti; açılıp dağıldıkları zaman. Ve falan kimse şu şu yerden **أَفْرَجَ** etti; onu boşlayıp terk ettiği zaman.

Ve denir: Bu gamın ne **فُرْجَة**’si vardır ne **فَرْجَةٍ** ne **فِرْجَة**. Bana **المُنذريّ** haber verdi: **ابن اليَزيديّ**’den, **أبي ناجِية**’den, **ابن الأَعْرابيّ**’den; o şu beyti okudu:
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ

Dedi: **فُرْجَةْ** ve **فَرْجَةٌ** denir; **فُرْجَةٌ** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır. Ve **فُروجُ الأرض**: onun taraflarıdır.

**اللِّحيانيّ**: **قَوْسٌ فَرِيجٌ**; kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman; o, **الفارِجُ** de olur.

**الأَصْمَعِيّ** dedi: O, **الفارِجُ** ve **الفُرُج**’dur; **أبو عُبيدِ** onu ondan rivayet etti.

Ve denir: **رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**; tek manadadır.

**ابن السِّكّيت**: **الأصمعيّ** dedi: **الفَرَجانُ**: **خُراسانُ** ve **سِجِسْتَان**; ve **الغُدانِيّ**’nin sözünü okudu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري

**أبو زيد**: Tarağa **النَّحِيتُ** denir; ve **المُضَرِّجُ** ve **المِرْجَلُ**; ve **أحمد بن يحيى**’nın bazılarına ait şu beyti okudu:
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج

**الْخِيس** ile sakalını kastetti; yalancı şahit olmuş bir adamı tasvir eder.

**أحمدُ بن عُبَيد** dedi: **أبو زيد** dedi: Araplar der ki: Binek hayvanı, **مَلأى فُروجُها** olarak koştu; ve **فُرُوجُها**: ayakları arasındaki şeydir; o hâlde **الفروج**; **بمَلأَى** ile merfûdur.

Ve müzekkerde denir: At, **بملأَى فُروجه** ile koştu; o, ayakları arasındaki şeydir; yani koşuda hızının şiddetinden, ayakları arasındaki yer toz ve toprakla doldu.

Araplar ayaklar arasındaki şeye **خَوَاء** adını verir; aynı şekilde iki şey arasındaki her **فُرْجَةٍ**.

**أحمد بن يحيى** dedi: **الفَارِج**: doğumdan **انْفَرَجت** etmiş dişi devedir; o hâlde o, erkeği sevmez ve ona yaklaşmayı kerih görür.

**جفر** : **عُمر**’ün hadîsinde rivayet edildi: Muharrem (ihramlı) **اليَرْبوع**’u öldürdüğünde bir **بجِفْرَة** ile hükmetti.

**أبو عبيد**’den **أَبي زَيْد**’den dedi: Keçi yavruları dört aya ulaştığında ve annelerinden ayrıldığında, onlar **الجفار**’dır; tekili **جَفْر**; dişisi **جَفْرَة**.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الجَفْرُ**: küçük kuzu; ve altı ay sonra sütten kesildikten sonra oğlak. Dedi: ve oğlan **جَفْر**’dür.

**ابن شُمَيل** dedi: **الجَفْرة**: ot ve ağaçtan doyup annesinden müstağni olmuş dişi oğlaktır; **تجفَّرَت** ve **اسْتَجْفَرت** etmiştir; yani büyüdü ve semirdi.

Ve denir: Bu **تَراغَب** etti ve **استَجْفَر** etti.

Dedi: Ve denir: Karnı **أُجفِرَ** edildi ve karnı **استَجْفَرَ** etti; yani büyüdü.

Bunların hepsini, kitabında **شِمرٌ** onlardan nakletti ve dedi:
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ

Başkası dedi: Her şeyin **جُفْرَة**’si; onun ortası ve en büyüğüdür.

**أبو عبيد**’den, **أَبي زيد**’den: **الجَفْرُ**: örülmemiş kuyu.

Başkası dedi: **الجُفْرةُ**: yerden geniş, yuvarlak bir çukurdur.

**أبو عبيد**’den, **الأَحْمر**’den: **الجَفيرُ** ve **الْجَشِيرُ** birlikte: sadak; o, **الجَعْبة**’dir.

**الليث** dedi: **الجَفير**; sadaka benzer; ancak daha geniştir; içine çok ok konur.

Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ** ).

**أبو عبيد**: yani nikâh için kesici/engelleyici ve su için eksilticidir.

Ve deveye, çiftleşmeyi çoğaltıp kesilinceye kadar sürdürdüğünde denir: **جَفَرَ** **يجْفُر** **جفوراً**; o, **جافر**’dir.

**ذو الرّمة** bunun hakkında dedi:
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ

**الليث** dedi: **رجل مُجْفِر**.

Ve **أَجفَرَ** etti; bedeninin kokusu değiştiği zaman.

**أبو عبيد**’den, **الفَراء**’dan: “Size gelirdim; artık sizi **أجْفَرْتكم** ettim”; yani ziyaretinizi bıraktım ve kestim.

Başkası dedi: Aklı olmayan adama denir: O, **لَمُنْهدِمُ الجال**’dır ve **مُنْهدِم الجَفْر**’dür.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الْجُفَرِيُّ** ve **الكُفَرِي**: hurma tomurcuğu kabıdır. Ve **إبلٌ جِفارٌ**; bol sütlü olduklarında; kuyu kovalarına (**بِجِفَار الرَّكايا**) benzetildi.

**ثعلب**’dan **ابن الأعرابيّ**’den: Adam **أجْفَرَ** etti, **جَفَر** etti ve **جَفَّر** etti; cinsel ilişkiden kesildiği zaman; aynı şekilde **اجتَفَرَ**; ve zelil olduğunda **اجْتَفَر** denir.

**رفج** : **الليث** dedi: **الرُّفوجُ**: hurma ağacının lifli dip kısmının aslıdır; bilmem: Arapça mıdır yoksa yabancı mıdır.

**فجر** : **الليث** dedi: **الفَجْرُ**: sabahın ışığıdır; sabah **انْفَجر** etmiştir.

Ve yayılmış sabaha **فَجْرٌ** denir; o, **الصَّادق**’tır. Uzayıp giden yalancıya **الكاذِب** denir; ona da **فجر** denir.

Ama sabah, ancak **الصَّادق** olur.

Ve **الفَجْرُ**: senin suyu yarıp akıtmandır. Ve **المَفْجَرُ**: ondan suyun fışkırdığı yerdir.

Ve denir: Üzerlerine felâketler **انْفجَرت**; onlara ondan çokça şey ansızın geldiği zaman. Ve **أَيّام الفِجار**: Ukâz’da olmuş vakıa günleridir; onda övünmüşler, baskın yapmışlar ve haramları helâl saymışlardır.

Ve **الفجور**: şüphe ve yalandır; **الفُجور**’dandır. Falan kimse **فَجْرةً** ve **فَجار** biner; **يَجْرِيان** etmezler; **فَجَرَ** edip yalan söylediği zaman. **النّابغة** dedi:
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ

**أبو عبيد**: **الفَجَرُ**; geniş cömertlik ve keremdir.

**ثعلب**’dan **ابن الأعْرابيّ**’den: Adam **أفْجر** eder; **بالْفَجَرِ** ile geldiği zaman; o, çok maldır. Ve **أَفْجرَ** eder; yalan söylediği zaman. Ve **أفجر** eder; ferciyle isyan ettiği zaman. Ve **أُفجر** edilir; küfrettiği zaman. Bunun benzeri **فَجَرَ** ve **فَجَّرَ**’dir.

Dedi: Onun sözü: **ونَتْرُك من يَفْجُرُك**; yani sana isyan edeni ve sana muhalefet edeni.

Bir adam, bedeni zayıf olduğu için onu men ettiğinde, cihada izin istemiş olarak Ömer’e dedi: Beni salıvermezsen seni **فَجَرْتُك** ederim; yani sana isyan ederim.

Ve **أفْجَرَ**: haktan bâtıla meyletti. Ve **أفجَرَ** bir su kaynağını; yani onu çıkardı.

**شَمِر** dedi: **ابن الأعرابيّ** dedi: **الفَجور** ve **الفَاجِر**: hata eden. Ve **الفُجورُ**; **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الفاجِرُ**: meyleden ve yolda düşüp kalan. Ve **فَجَر**; yani yalan söyledi. Ve şu beyti okudu:
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ

Yani Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez.

**شِمر** dedi: **الْهوازِنيّ** dedi: Sözde **الافْتِجارُ**; onu, birinden işitmeden yahut öğrenmeden delip geçirmektir (kendiliğinden ortaya koymaktır). Ve şu beyti okudu:
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل

**الفراء** Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (Kıyâme: 5). Bana **قيسٌ** haber verdi; **ابن حُصَيْن**’den; **سعيد بن جُبَيْر**’den; o dedi: “Tövbe edeceğim, tövbe edeceğim” der.

Dedi: **الكَلْبِيّ** dedi: Günahları çoğaltır ve tövbeyi geciktirir.

**أبو إسحاق** dedi: Manası: tövbeyi erteleyip durur ve kötü işleri öne alır. Dedi: Ve caizdir—Allah daha iyi bilir—ki önündeki dirilişi inkâr eder.

**المؤرَّج** dedi: **فَجر**; başına buyruk davranıp, aldırmadan yürüyüp gittiği zaman. Dedi: Onun sözü: ( **الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ** ); başına buyruk yürüyüp gitsin diye. Dedi: Ve **فَجرَ**; cevapta hata etti. Ve **فجر**; hastalığından kurtulduğu zaman. Ve **فَجرَ**; gözü yorulduğu zaman.

**ابن شُميْل** dedi: **الفُجورُ**; helâl olmayanı işlemektir. Falan, bir **فَجْرة** üzerine yemin etti; ve bir **فجرة**’ye büründü; yani yalan yemin, yahut zina, yahut yalan gibi çirkin bir işi işledi.

Dedim: **الفَجْرُ**’ün aslı yarıktır; ondan **فجرُ السِّكْر** alınmıştır; o, onun yarılıp akmasıdır. Ve **الفَجْر**; onun **انفِجَارِه** sebebiyle **فجراً** diye adlandırıldı; o, sabah nurundan karanlığın yarılıp ayrılmasıdır.

Ve **الفجورُ**’ün aslı, doğrultudan sapmadır.

**لَبيد** dedi:
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر

Ve yalancı **فاجِر**’dir; ve hak ile yalanlayan **فاجِر**’dir; ve kâfir **فاجِر**’dir; doğruluktan ve doğrultudan sapmaları sebebiyle.

Bedevînin Ömer’e sözü:
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ

Yani haktan saptı.

Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (Kıyâme: 5). Yani: önündeki dirilişi, hesabı ve cezayı yalanlasın diye; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
  (رجح)  الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد:
  * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) *
  (رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
  (رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
  (رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])
(رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
  (رجل)  الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة.
  وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه.
  ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة.
  فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ.
  ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]).
  (رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
  والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
  (رجن)  الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط.
فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره.
  والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض.  (رجي)  الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء.
  فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً.
  وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة.
  قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]).
  (رجب)  الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها.
  ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ.
  ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين.
  (رجد)  الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة.
([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث).
([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476).
([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260).
([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما".
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487).
([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة:
فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق).
([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان.
([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله".
([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره".
([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288).
([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة.
([16]) في الأصل: "وبعد ذاك".
([17]) من شواهده قوله:  خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل.
([19]) انظر اللسان (رجل 287).
([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة.
([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني".
([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت".
([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547.
([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف.
ـ

##### Türkçe

(راء, **الجيم** ve ikisini üçlü yapan şeyler babı)
  (**رجح**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir ağırbaşlılığa ve artışa delâlet eder. Denir: **رَجحَ** şey, ve o **راجِح**tır; eğer ağırbaşlı olduysa; ve o **الرُّجْحان**dandır. Amma **الأُرْجُوحة** ise yerinde zikredilmiştir([1]). Ve denir: **أرجَحْتُ**, eğer sen ağır basanı verdiysen. Ve hadiste: "Tart ve ağır bastır." Ve dersin: Bir kavimle karşı koyuşta bulunduk da onları ağır bastık; yani onlardan daha ağırbaşlı idik. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; tekili **مِرجاحٌ**tır. Ve denir: **الأراجِيح** develerdir; yürüdüklerinde **رَتَكانِ**larında sallanmalarından dolayı. Ve o babdandır; çünkü onlar sallanır ve yükleri sallanır. Ve bazısı zikretti ki **الرَّجَاحَ** büyük kalçalı kadındır. Ve inşad etti:
  * Ve hevesimden **الرُّجُح** **الأثَائثُ**([2]) *
  (**رجز**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الزاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Ondan **الرَّجَزُ**: develere sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürktüğünde uylukları titrer.
Ve bundan şiirdeki **الرَّجَزِ**in iştikakı; çünkü o kesik, çalkantılıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; hevdecin iki yanından birine, eğildiğinde [asılır([4])]; ve o çalkalanır. Ve **الرِّجَازة** ayrıca: hevdece asılan, onunla süslenen yündür. Amma azap olan **الرِّجْز** ve put olan **الرِّجْز** ise, O’nun celîl sena’sının sözü olan: ﴿وَالرِّجْزَ فَاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]de, o ibdâl babındandır; çünkü aslı **السين**dir; ve zikredilmiştir.
  (**رجس**)  **الراء** ve **الجيم** ve **السين** bir asıldır;* bir karışmaya delâlet eder. Denir: Onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir; yani karışıklık. Ve **الرَّجْس**: gök gürültüsünün sesidir; bu, onun dönüp durmasındandır. Aynı şekilde devenin böğürtüsü **رَجْسٌ**tur. Ve **سَحابٌ رَجّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجّاس**. İbnü’l-A‘râbî nakletti: Bu, güzel bir **رَاجِسٌ**tir; yani güzel bir gök gürleyici. Ve babdan **الرِّجْس**: pisliktir; çünkü o bir bulaşma ve karıştırmadır.
  (**رجع**)  **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslı bir asıldır; reddetmeye ve tekrara delâlet eder. Dersin: **رَجَع** **يرجع** **رُجوعاً**, eğer döndüyse. Ve adam karısına **رَاجَعَ**; ve o **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dır. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş. Ve **الرَّاجعة**: bir deve ki satılır ve bedeliyle onun misli satın alınır; ikincisi **الراجعة**dır. Ve **ارتُجِعَتْ**. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde hörgüçlü bir dişi deve gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: Ben onu develer karşılığında **ارتَجعتُها**." Ve bunun ismi **الرِّجْعة**dır. Dedi:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])
  Ve dersin: Ona şunu verdim, sonra onu da geri aldım; manasıyla sahih. Şair dedi([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ
  Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ehline döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: binek hayvanının yürüyüşte iki elini geri çevirmesidir. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şey. Ve **المرجوع**: mektubun cevabı. Humeyd dedi:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])
  Ve adam elini sadağına **أرْجَعَ**, bir ok almak için. Ve bu, Hüzeli’nin sözüdür([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun sürü halinde gidişinden sonra dönüşüdür. Ve **الرَّجيع**: geviştir; çünkü onun çiğnenmesi tekrar edilir. A‘şâ dedi:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])
  Ve bineklerden **الرَّجِيع**: onu bir seferden sefere geri çevirdiğindir. Ve develer **أَرجَعَتِ**, eğer zayıf idiler de semirdiler ve halleri güzelleştiyse; bu, onların ilk hallerine dönüşüdür. Amma **الرَّجْع** [ise] yağıştır; ve o, O’nun celîl ve azîz sözündeki yağmurdur: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]; bu, onun yağdırıp dökmesi, sonra dönüp yağdırmasıdır. Ve dedi:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])
(**رجف**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Denir: Yer ve kalp **رجَفَتِ**. Ve deniz, çalkantısından dolayı **رَجّافٌ**tır. Ve insanlar bir şeyde **أَرْجَفَ**, eğer onda daldılar ve çalkandılarsa.
  (**رجل**)  **الراء** ve **الجيم** ve **اللام**ın babının çoğu, her ayaklı olanın ayağı olan uzva delâlet eder. Ve bundan sonra ondan sapkın kelimeler olur. Babın çoğu **الرِّجل**: insanın ve başkasının ayağıdır. Ve **الرَّجْل**: **الرَّجّالة**dir. Onlara **رَجْلاً** denilmiştir; çünkü ayakları üzerinde yürürler. Ve **الرُّجَّال** ve **الرَُّجَالَى**: **الرِّجَال**dır. Ve **الرَّجْلانُ**: yaya olan; cemaat **رَجْلى**dır. Dedi:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])
  **رَجَلْتُ** koyunu: onu ayağından astım. Ve denir: Bu, falanın **رِجْلِ**i üzerindeydi; yani onun zamanında. Ve bineklerden **الأرجَل**: diğer ayaklarının siyahlığıyla birlikte iki ayağından birinin beyazladığıdır; ve o hoş görülmez([13]). Ve **الأرجَلُ**: ayağı büyük olan. Ve adam **رَجِيلٌ** ve **ذُو رُجْلَةٍ**; yani yürümeye kuvvetli. Ve **رَجِلْتُ** **أَرْجَل** **رَجَلاً**. Ve **ترَجَّلْتُ** kuyuda([14]), eğer içine, sarkıtılmadan indiysen. Ve at **ارتَجَلَ** **ارتجالاً**, eğer boyun hareketini **الهَمْلَجةِ** ile karıştırdıysa([15]). Ve **أرْجَلْتُ** sütten kesilmemiş yavruyu: onu annesiyle yürür halde bıraktım; dilediği vakit emer. Ve denir: **راجِلٌ** açıkça **بَيِّن الرُّجْلَة**.
  Ve adamı **ارتَجَلْتُ**: ayağından tuttum. Halîl dedi: Yayın **رِجْل**i: onun üst ucu; ve kuşun **رِجْل**i: damganın bir türü. Ve karganın **رِجْل**i: dişi develerin memelerini bağlamanın bir türü. Ve **حَرَّةٌ رَجْلاء**: içinde yürümek zorlaşır. Bunun hepsi, zikrettiğimiz baba döner.
  Ve bundan sapkın olan([16]) **الرّجُل**: erkeklerden bir tek; bazen kadına **الرَّجُلَة** derler([17]). Ve asıldan sapkın olan da **الرِّجْلة**dir; ona **البَقْلة الحَمْقاء** denilen şeydir. Dediler: Ona **الحمقاء** denilmiştir; çünkü o ancak suyun akıntı yatağında biter. Ve bir kavim dedi: Bilakis **الرِّجَل**([18]) suyun akıntı yataklarıdır; tekili **رِجْلَة**dir.
  Amma onların: Gün **تَرجّل** etti, eğer yükseldiyse, sözü; o birinci babdandır; sanki bir istiare gibidir; yani o ayağı üzerinde durdu. Aynı şekilde **رَجَّلْت** saçı; bu da bundandır; sanki kuvvetlendirildi. Ve **المِرْجَلُ** da bundan türemiştir; çünkü o dikildiğinde sanki bir ayak üzerine dikilmiş olur.
  Ve bu asıllardan sapkın olanlardan, Ümevî’nin rivayet ettiğidir; dedi: Koyunlar birbiri ardınca doğurduğunda: Onu **الرُّجَيْلاَء** ile doğurttum derler([19]).
  (**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; o da [taşlarla] atmadır, sonra bu istiare edilir. Ondan **الرِّجام**: taşlardır. Denir: Falan **رُجم**, eğer taşlarla vurulduysa. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; çamur çalkalanır, ta kabarıp yükselinceye kadar; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir([20]). Ve **الرُّجْمَة**: kabirdir; ve denir: kabir üzerine tümsek yapılması için kabir üstüne toplanan taşlardır. Ve hadiste: "Kabrimi **تُرَجِّمُوا** etmeyin"; yani üzerine taşları koymayın; onu düz bırakın. Ve bazısı dedi: **الرّجام** bir taştır; kovanın **عَرْقُوَةِ**sinin ucuna bağlanır; onun daha hızlı inişi için.
  Ve bundan istiare edilen, onların: Falanı sözle **رَجَمْتُ**, eğer ona sövdüysem, sözüdür. Ve İbrahim عليه السلام kıssasında عزّ وجلّ’in hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] yani sana söveceğim; sanki ona sövdüğünde onu sözle taşlamış olur; yani onunla ona vurmuş olur; tıpkı insanın taşlarla taşlanması gibi. Ve bir kavim dedi: **لأرجُمَنَّك**: seni öldüreceğim. Mana birincisine yakındır.
  (**رجن**)  **الراء** ve **الجيم** ve **النون** iki asıldır: biri ikamet, diğeri karışma.
Birincisi onların sözü: Mekânda **رَجَنَ** **رُجُوناً**: ikamet etti. Ve **الرَّاجِن**: kuş ve başkasından ünsiyet eden.
  İkincisi onların sözü: İşleri **ارْتَجَنَ**: karıştı. Ve bu, onların: Kaymak **ارْتَجَنَتِ**; eğer yayıkta bozulduysa, sözündendir.  (**رجي**)  **الراء** ve **الجيم** ve illetli harf iki ayrı asıldır; birisi ümit üzerine, diğeri şeyin bir yanı üzerine delâlet eder.
  Birincisi **الرَّجاءُ**dur; o ümittir. Denir: İşi **رجَوت**; onu **أرجُوه** **رجاءً**. Sonra bunda genişletilir; bazen korku, **الرَّجاء** ile ifade edilir. Allah تعالى dedi: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]; yani O’nun azametinden korkmuyorsunuz. Ve insanlar derler: **ما أرجو**, yani aldırmam. Ve ayeti bunun üzerine tefsir ettiler; ve söyleyenin sözünü zikrettiler:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])
  Dediler: manası, aldırmadı. Ve kısrağa, doğumu yaklaştığında denir: **قد أرْجَتْ** **تُرْجِي** **إرجاءً**.
  Amma diğeri **الرَّجَا**dır, maksûr: kuyunun yanı; her yan **رَجاً**dır. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. Tesniyesi **الرَّجَوَانِ**dır. Dedi:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])
  Amma hemzeli olan ise, o geciktirmeye delâlet eder. Denir: Şeyi **أرجأْتُ**: onu geciktirdim. Allah جلّ ثناؤُه dedi: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]; ve bundan **المُرْجئة** isimlendirildi.
  Şeybânî dedi: **أَرْجَأَتْ**([23]).
  (**رجب**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle desteklemeye ve onu kuvvetlendirmeye delâlet eder. Ondan **الترجِيب**: ağacın yükü çoğaldığında, dalları kırılmasın diye desteklenmesidir. Ondan Ensârî’nin hadisi([24]): "Ben onun kaşındıran küçük kütüğüyüm, ve onun desteklenmiş küçük hurma fidanıyım(**المرَّجَّب**)([25])"; görüşüne, hurma ağacının kendisiyle direklendiği **الرُّجْبة**ye dayanması gibi dayanılmasını ister.
  Ve bu babdandır: Şeyi **رجَّبْتُ**; yani onu büyüttüm. Sanki onu işin için dayandığın bir direk yaptın; denir: O, elbette **لَمُرَجَّب**dir. Şeybânî’nin naklettiği buna yakındır; dedi: **الرَّجْبُ**: heybet. Denir: İşi **رَجَبْتُ**, eğer ondan korktuysan. Bunun aslı, büyütmeden zikrettiğimizdir; ve büyütme, zikrettiğimiz yüce efendiye döner; sanki o, dayanılan ve güvenilen kimsedir. Söz, açıkladığımız üzere, bir kısmı bir kısmından dallanır. Ve babdandır **رَجَبٌ**; çünkü onlar onu büyütürlerdi; şeriat da onu büyütmüştür. Ona Şa‘bân’ı eklediklerinde **رجَبانِ** derler.
  Ve babdan sapkın olan **الأرْجاب**: bağırsaklardır. Ve denir: onun lafzından tekili yoktur. Amma **الرّواجب** parmak eklemleridir; ve denir: bilakis **الراجبة**, iki **البُرْجُمتين** arasındaki, iki eklem arasındaki **السُّلامَى**dandır.
  (**رجد**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi. Dediler: **الإرجاد**: **الإرعاد**dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرجف: الاضطراب الشديد، يقال: رجفت الأرض ورجف البحر، وبحر رجاف. قال تعالى: ﴿يوم ترجف الراجفة﴾ [النازعات/6]، ﴿يوم ترجف الأرض والجبال﴾ [المزمل/14]، ﴿فأخذتهم الرجفة﴾ [الأعراف/78]، والإرجاف: إيقاع الرجفة؛ إما بالفعل؛ وإما بالقول، قال تعالى: ﴿والمرجفون في المدينة﴾ (سورة الأحزاب: آية 60، والمرجفون: هم الذين يولدون الأخبار الكاذبة التي يكون معها اضطراب في الناس)، ويقال: الأراجيف ملاقيح الفتن.

##### Türkçe

- **الرجف**: şiddetli sarsıntı; denilir ki: **رجفت الأرض** (yer sarsıldı) ve **رجف البحر** (deniz sarsıldı), ve **بحر رجاف** (çok sarsıntılı deniz). Yüce Allah dedi ki: ﴿يوم ترجف الراجفة﴾ [النازعات/6], ﴿يوم ترجف الأرض والجبال﴾ [المزمل/14], ﴿فأخذتهم الرجفة﴾ [الأعراف/78]. Ve **الإرجاف**: sarsıntıyı vuku buldurmak; ya fiil ile; ya da söz ile. Yüce Allah dedi ki: ﴿والمرجفون في المدينة﴾ (Sûre **الأحزاب**: âyet 60; ve **المرجفون**: onlar, kendileriyle insanlar içinde bir sarsıntı bulunan yalan haberleri doğuran kimselerdir). Ve denilir ki: **الأراجيف** fitnelerin aşılayıcılarıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ج ف
المطعمـون الشحـم كل عشية حتى تغيب الشمس في الرجاف ورجفـت الـأرض‏.‏
‏"‏ فأخذتهـم الرجفـة ‏"‏ ‏"‏ يـوم ترجف الأرض والجبال ‏"‏ ورجف الشجر وأرجفته الريـح‏.‏
ورجـف البعيـر تحـت الرحـل‏.‏
والمطـيّ تحـت رحالها رواجف ورجف‏.‏
ورجفت الأسنـان‏:‏ نغضـت أسناخهـا‏.‏
وجاءنـا شيخ ترجف عظامه‏.‏
وأرجفت الإبل واسترجفت رءوسها في السير‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ واسترجفت هامها الهيم الشغاميم ومـن المجـاز‏:‏ خرجـوا يسترجفون الأرض نجدة‏.‏
وارتجفت بهم دفتا الشرق والغرب‏.‏
وأرجفوا في المدينـة بكـذا إذا أخبـروا بـه علـى أن يوقعـوا فـي النـاس الاضطـراب مـن غيـر أن يصـح عندهـم‏.‏
وهذا من أراجيف الغواة‏.‏
والإرجاف مقدّمة الكون‏.‏
وتقول‏:‏ إذا وقعـت المخاويـف كثـرت الأراجيف‏.‏

##### Türkçe

ر ج ف
Her akşam güneş batıncaya kadar yağı yiyenler, **الرجاف** içinde; ve yer **رجفت**.
“Böylece onları **الرجفة** aldı”; “o gün yer ve dağlar **ترجف**”; ağaç **رجف** etti ve rüzgâr onu **أرجفته**.
Deve, semerin altında **رجف** etti.
Ve binek hayvanları, semerlerinin altında **رواجف** ve **رجف**tir.
Ve dişler **رجفت**: kökleri sallandı.
Ve bize, kemikleri **ترجف** eden bir şeyh geldi.
Ve develer **أرجفت** etti ve yürüyüşte başlarını **استرجفت** etti.
Zû’r-Rumme dedi: Ve **الهيم الشغاميم** onların başlarını **استرجفت** etti; ve mecazdan: yiğitlik olarak yeri **يسترجفون** halde çıktılar.
Ve doğunun ve batının iki yanı onlarla **ارتجفت** etti.
Ve Medine’de şu ile **أرجفوا** ederler; onu, kendilerinde sahih olmaksızın, insanlarda ıztırabı vaki kılmak üzere haber verdiklerinde.
Ve bu, azgınların **أراجيف**indendir.
Ve **الإرجاف**, oluşun mukaddimesidir.
Ve dersin: korkutucular vaki olduğunda **الأراجيف** çoğalır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّجَفانُ: الاضْطِرابُ الشديدُ: رجَفَ الشيءُ يرجُف رَجْفاً ورُجوفاً ورجَفاناً ورَجِيفاً وأَرْجَفَ: خَفَقَ واضْطَرَبَ اضْطِراباً شَديداً، أَنشد ثعلب:
ظَلَّ لأَعلى رأْسه رجِيفا
ورَجْفُ الشيء كرَجَفانِ البعير تحت الرحل، وكما تَرْجُفُ الشجرةُ إذا رَجَفَتْها الرِّيحُ، وكما تَرْجُف السنّ إذا نَغَضَ أَصْلُها. والرجْفةُ: الزَّلْزَلَةُ. ورجَفَتِ الأَرض تَرْجُفُ رجْفاً: اضطَربت. وقوله تعالى: فلما أَخذتهم الرَّجفةُ قال رَبِّ لو شئتَ أَهلكتهم من قبل وإيَّاي؛ أَي لو شئتَ أَمَتَّهم قبل أَن تقتلهم. ويقال: إنهم رَجَفَ بهم الجبلُ فماتوا. ورجَفَ القلبُ: اضْطَربَ من الجَزَعِ. والرّاجِفُ: الحُمّى المُحَرِّكَةُ، مذكَّر؛ قال:
وأَدْنَيْتَني، حتى إذا ما جَعَلْتَني
على الخَصْرِ أَو أَدْنى، اسْتَقَلَّك راجِفُ
ورجَفَ الشجرُ يَرْجُفُ: حرّكَتْه الريحُ، وكذلك الأَسْنانُ. ورجَفَتِ الأَرضُ إذا تَزَلْزَلَتْ. ورَجَفَ القومُ إذا تَهَيَّؤُوا للحرب. وفي التنزيل العزيز: يوم تَرْجُفُ الراجفة تَتْبَعُها الرَّادِفةُ؛ قال الفراء: هي النَّفْخةُ الأَُولى، والرّادِفةُ النفخةُ الثانية؛ قال أَبو إسحق: الرَّاجِفةُ الأَرض تَرْجُفُ تَتحرَّكُ حركة شديدة، وقال مجاهد: هي الزَّلْزَلَة. وفي الحديث: أَيها الناسُ اذكُروا اللّه، جاءتِ الراجفةُ تتبعها الرّادِفةُ؛ قال: الراجفةُ النفخةُ الأَُولى التي تموت لها الخلائق، والرادفة الثانية التي يَحْيَوْنَ لها يومَ القيامة. وأَصل الرجْف الحركةُ والاضْطِرابُ؛ ومنه حديث المَبْعَثِ: فرجع تَرْجُفُ بها بَوادِرُه. الليث: الرَّجْفةُ في القرآن كلُّ عذاب أَخَذَ قوماً، فهي رجْفَةٌ وصَيْحةٌ وصاعِقةٌ. والرَّعْدُ يَرْجُفُ رَجْفاً ورَجِيفاً: وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِه في السَّحابِ. ابن الأَنباري: الرجْفةُ معها تَحْريك الأَرضِ، يقال: رَجَفَ الشيءُ إذا تحرك؛ وأَنشد:
تحْييِ العِظام الرَّاجفات منَ البِلى،
وليس لداء الرُّكْبَتَيْنِ طَبيبُ
ابن الأعرابي: رَجَفَ البلد إذا تزلزل، وقد رَجَفَت الأَرضُ وأرْجَفَتْ وأُرْجِفَتْ إذا تَزَلْزَلَتْ.
الليث: أَرْجَفَ القومُ إذا خاضُوا في الأَخبار السيئة وذكر الفتَنِ. قال اللّه تعالى: والمُرْجِفُونَ في المَدينةِ؛ وهم الذين يُوَلِّدُونَ الأَخبارَ الكاذبةَ التي يكون معها اضطرابٌ في الناس. الجوهري: والإرْجافُ واحد أَراجِيفِ الأَخْبارِ، وقد أَرْجَفوا في الشيء أَي خاضُوا فيه. واسْتَرْجَفَ رأْسَه: حَرَّكه؛ قال ذو الرمة:
إذ حَرَّكَ القَرَبُ القَعْقاعُ أَلْحِيَها،
واسْتَرْجَفَتْ هامَها الهِيمُ الشَّغامِيمُ
ويروى:
إذ قَعْقَعَ القَرَبُ البَصْباصُ أَلْحِيَها
والرّجّافُ: البحر، سُمّي به لاضْطرابه وتحرك أَمْواجِه، اسم له كالقَذّاف؛ قال:
ويُكَلِّلُونَ جِفانَهُم بِسَدِيفِهِمْ،
حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ
وأَنشد الجوهري:
المُطْعِمُونَ اللحمَ كلَّ عَشِيّةٍ،
حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ
قال ابن بري: البيت لمَطْرُود بن كعب الخُزاعِي يَرْثي عبد المطلب جدَّ سيدنا رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، والأَبيات:
يا أَيُّها الرجُلُ المُحَوِّلُ رَحلَه،
هَلاَّ نَزَلْتَ بآلِ عَبْدِ مَنافِ؟
هَبِلَتْكَ أُمُّك لو نَزَلْتَ بدارِهِمْ،
ضَمِنُوكَ مِن جُرْمٍ ومن إقْرافِ
المُنْعِمِينَ إذا النجومُ تَغَيَّرَتْ،
والظاعِنِينَ لِرِحْلَةِ الإيلافِ
والمُطْعِمُونَ إذا الرِّياحُ تَناوَحَتْ،
حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ
وقيل: الرَّجّافُ يومُ القِيامةِ. ورَجَفَ القومُ: تَهَيَّؤُوا للقتال، وأَرْجَفُوا: خاضُوا في الفِتْنةِ والأَخبار السيّئة.
والرَّجَفانُ: الإسراعُ؛ عن كراع.

##### Türkçe

**الرَّجَفانُ**: şiddetli sarsıntı: **رجَفَ الشيءُ يرجُف رَجْفاً** ve **رُجوفاً** ve **رجَفاناً** ve **رَجِيفاً** ve **أَرْجَفَ**: şiddetli bir sarsıntı ile çarptı ve sarsıldı; Sa‘leb inşad etti:

Üst başının üzerinde **رجِيفا** olarak kaldı

Ve şeyin **رَجْفُ**’u, devenin semer altında **رجَفانِ**’ı gibidir; ve rüzgâr onu sarstığında ağacın **تَرْجُفُ** etmesi gibi; ve kökü gevşediğinde dişin **تَرْجُف** etmesi gibi. Ve **الرَّجْفةُ**: zelzeledir. Ve **رجَفَتِ الأَرض تَرْجُفُ رجْفاً**: sarsıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Onları **الرَّجفةُ** yakalayınca dedi ki: Rabbim, dileseydin onları daha önce ve beni helâk ederdin”; yani: dileseydin onları, onları öldürmenden önce öldürürdün. Ve denilir: Dağ onları **رَجَفَ** etti de öldüler. Ve **رجَفَ القلبُ**: korkudan sarsıldı. Ve **الرّاجِفُ**: hareket ettiren humma, müzekkerdir; dedi ki:

Beni yaklaştırdın; nihayet beni
bel üzerine yahut daha yakına koyduğunda, seni **راجِفُ** hafifletip kaldırdı

Ve **رجَفَ الشجرُ يَرْجُفُ**: rüzgâr onu hareket ettirdi; dişler de böyledir. Ve **رجَفَتِ الأَرضُ** zelzele ettiğinde. Ve **رَجَفَ القومُ** savaşa hazırlandıklarında. Ve aziz tenzilde: “Gün ki **تَرْجُفُ الراجفة** onu **الرَّادِفةُ** takip eder”; Ferrâ dedi ki: o birinci üfürüştür; **الرَّادِفةُ** ikinci üfürüştür. Ebû İshâk dedi ki: **الرَّاجِفةُ** yerdir; **تَرْجُفُ** eder, şiddetli bir hareketle hareket eder. Mücâhid dedi ki: o zelzeledir. Ve hadiste: “Ey insanlar, Allah’ı anın; **جاءتِ الراجفةُ تتبعها الرّادِفةُ**”; dedi ki: **الراجفةُ** mahlûkatın onunla öldüğü birinci üfürüştür; **الرادفة** ise kıyamet günü onunla dirildikleri ikinci (üfürüş)tür. Ve **الرَّجْف**’in aslı hareket ve sarsıntıdır; ondan meb‘as hadisi: “Sonra döndü; onunla **تَرْجُفُ** eder hâlde **بَوادِرُه**.” Leys: Kur’an’da **الرَّجْفةُ**, bir kavmi yakalayan her azaptır; o, **رجْفَةٌ** ve **صَيْحةٌ** ve **صاعِقةٌ**dır. Ve **الرَّعْدُ يَرْجُفُ رَجْفاً ورَجِيفاً**: bu, bulut içinde onun gümbürtüsünün tekrarlanmasıdır. İbnü’l-Enbârî: **الرَّجْفةُ** onunla birlikte yerin hareket ettirilmesidir; “**رَجَفَ الشيءُ**” denir, hareket ettiğinde; ve inşad etti:

Çürümekten **الرَّاجفات** olan kemikleri diriltir,
ve iki dizin derdine bir tabip yoktur

İbnü’l-A‘râbî: **رَجَفَ البلد** zelzele ettiğinde; ve yer zelzele ettiğinde **رَجَفَت** ve **أرْجَفَتْ** ve **أُرْجِفَتْ** olmuştur.

Leys: **أَرْجَفَ القومُ** kötü haberler içinde daldıklarında ve fitneleri andıklarında. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve şehirdeki **المُرْجِفُونَ**”; onlar, insanlarda onunla birlikte bir sarsıntı bulunan yalan haberleri doğuran kimselerdir. Cevherî: **الإرْجافُ**, haberlerin **أَراجِيفِ**’inden biridir; ve “**أَرْجَفوا في الشيء**” olmuştur, yani onda daldılar. Ve **اسْتَرْجَفَ رأْسَه**: onu hareket ettirdi; Zû’r-Rumme dedi ki:

Kırba, onun çene kemiklerini gıcırdatanı hareket ettirdiğinde,
ve susuzluktan bitkin, zayıf develer onun başını **اسْتَرْجَفَتْ**

Ve şöyle de rivayet olunur:

Kırba, onun çene kemiklerini **قَعْقَعَ** ettiğinde

Ve **الرّجّافُ**: deniz; dalgalarının sarsıntısı ve hareketi sebebiyle onunla adlandırıldı; **القَذّاف** gibi ona bir isimdir; dedi ki:

Güneş **الرَّجّافِ** içinde kayboluncaya dek,
kaplarını iç yağlarıyla taçlandırırlar

Cevherî inşad etti:

Her akşam eti yedirenler,
güneş **الرَّجّافِ** içinde kayboluncaya dek

İbn Berrî dedi ki: Beyit, Huzâ‘î Matrûd b. Ka‘b’ındır; Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, dedesi Abdülmuttalib’i mersiye eder; ve beyitler:

Ey yükünü çeviren adam,
Abd Menâf âline inseydin ya?
Anan seni yitirsin; onların evine inseydin,
seni bir suçtan ve bir ayıptan korurlardı
Yıldızlar değiştiğinde nimet verenler,
ve **الإيلاف** yolculuğu için göçenler,
ve rüzgârlar karşılıklı uğuldadığında yedirenler,
güneş **الرَّجّافِ** içinde kayboluncaya dek

Ve denildi: **الرَّجّافُ** kıyamet günüdür. Ve **رَجَفَ القومُ**: savaşmak için hazırlandılar; ve **أَرْجَفُوا**: fitne ve kötü haberler içinde daldılar.

Ve **الرَّجَفانُ**: hızlanmadır; Kurâ‘dan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ج ف * * الرَّجْفَةُ * الزلزلة وقد * رَجَفَتِ * الأرض من باب نصر و * الرَّجَفانُ * بفتحتين الاضطراب الشديد و * الإرْجَافُ * واحد أراجيف الأخبار وقد * أَرْجَفُوا * في الشيء أي خاضوا فيه

##### Türkçe

* ر ج ف * * **الرَّجْفَةُ** * zelzele; ve yer, باب نصر’dan olarak **رَجَفَتِ**. Ve * **الرَّجَفانُ** * (iki fetha ile) şiddetli sarsıntıdır. Ve * **الإرْجَافُ** * haberlerin **أراجيف**’inden (çoğulundan) bir tanedir; ve bir şey hakkında **أَرْجَفُوا**, yani onun içine daldılar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رجف الشيء: حرك، وتحرك، لازم متعد، قال ابن دريد: رجف القلب: إذا اضطرب شديدا من فزع، وقال الليث: رجف الشيء رجفا ورجفانا، وزاد غير الليث: رجوفا، بالضم، ورجيفا، قال: كرجفان البعير تحت الرحل وكما يرجف الشجر إذا رجفته الريح، وكما ترجف الأسنان إذا نغضت أصولها، ونحو ذلك تحركه كله رجف. رجفت الأرض: زلزلت، ومنه قوله تعالى: )يوم ترجف الأرض والجبال(، كأرجفت، عن ابن الأعرابي. رجف القوم: تهيؤوا للحرب، نقله الليث، وهو مجاز. قال: والرعد يرجف، رجفا، ورجيفا: ترددت هدهدته في السحاب، ويقال: سحاب رجوف، أي يرجف بالرعد، وقيل: يرجف من كثرة الماء، قال صخر الغي الهذلي:
  إلى عمرين إلـى غـيقة                      بيليل يهدي ربحلا رجوفا والرجفة: الزلزلة، وقال الليث: الرجفة في القرآن: كل عذاب أخذ قوما فهو رجفة وصيحة وصاعقة، قال الفراء في تفسير قوله تعالى: )يوم ترجف الراجفة تتبعها الرادفة( الراجفة: النفخة الأولى وهي التي تموت لها الخلائق. والرادفة: النفخة الثانية، التي يحيون لها يوم القيامة، وسيذكر قريبا، وقال أبو إسحاق: الراجفة: الأرض ترجف، تتحرك حركة شديدة، وقال مجاهد: هي الزلزلة.الرجاف، كشداد: اسم البحر، سمي به لاضطرابه، قال الجوهري: زاد غيره: وتحرك أمواجه، اسم كالقذاف، وأنشد للشاعر، وهو ابن الزبعري، ويروى لمطرود بن كعب الخزاعي يرثي عبد المطلب بن هاشم:

  المطعمون الشحم كل عـشـية                      حتى تغيب الشمس في الرجاف وقد رجف البحر: اضطرب موجه. قال شمر: الرجاف: يوم القيامة. قال ابن عباد: الرجاف: الجسر على الفرات، ووجد في النسخ هنا: الحشر، بالحاء والشين، وهو تصحيف. قال: الرجاف: ضرب من السير. قال: والراجف: الحمى ذات الرعدة، لأنها ترجف مفاصل من هي به. وأرجفت الناقة: إذا جاءت معيية مسترخية أذناها ترجف بهما. قال الليث: أرجف القوم: إذا خاضوا في أخبار الفتن، ونحوها من الأخبار السيئة، قال: ومنه قوله تعالى: ) والمرجفون في المدينة(، قال الليث: وهم الذين يولدون الأخبار الكاذبة، التي يكون معها اضطراب في الناس، وقال الراغب: الإرجاف: إيقاع الرجفة، إما بالقول، وإما بالفعل. يقال: أرجفوا في الشيء، وبه: إذا خاضوا فيه. قال ابن الأعرابي: رجفت الأرض: زلزلت، كأرجفت أيضا بالضم. ومما يستدرك عليه: أرجفت الريح الشجر: حركته. ورجفت الأسنان: تساقطت. واسترجفت الإبل رؤوسها في السير: حركتها، قال ذو الرمة:
  إذ حرك القرب القعقاع ألحيهاواسترجفت هامها الهيم الشغاميم والأرجاف: واحد أراجيف الأخبار نقله الجوهري، ويقال: الأراجيف ملاقيح الفتن، قاله الراغب، وفي الأساس: الإرجاف: مقدمة الكون، وإذا وقعت المخاويف، كثرت الأراجيف. ويقال: خرجوا يسترجفون الأرض نجدة، وهو مجاز كما في الأساس. والرجفان، محركة: الإسراع، عن كراع.

##### Türkçe

**رجف** şey: hareket etti; ve hareket etti; لازم, متعدّ. İbn Düreyd dedi: **رجف القلب**: eğer korkudan şiddetle çalkalanırsa. Leys dedi: **رجف** şey **رجفا** ve **رجفانا**; Leys’ten başkası artırdı: **رجوفا**, ضم ile, ve **رجيفا**. Dedi: devenin semer altında **رجفان**’ı gibi; ve rüzgâr onu **رجفته** ettiğinde ağacın **يرجف** etmesi gibi; ve kökleri gevşediğinde dişlerin **ترجف** etmesi gibi; ve bunun benzeri: onun tamamının hareketi **رجف**’tir. **رجفت الأرض**: zelzele oldu; ondan Yüce Allah’ın sözü: (**يوم ترجف الأرض والجبال**); **كأرجفت**, İbnü’l-A‘râbî’den. **رجف القوم**: savaşa hazırlandılar; Leys nakletti; ve o mecazdır. Dedi: ve gök gürültüsü **يرجف**, **رجفا** ve **رجيفا**: onun gümbürtüsünün bulut içinde tekrarlanmasıdır; ve denilir: **سحاب رجوف**; yani gök gürültüsüyle **يرجف** eder; ve denildi: suyun çokluğundan **يرجف** eder. Sahr el-Gayy el-Hüzelî dedi:
  İki Ömer’e, bir **غيقة**’ye doğru,
  geceleyin bir **ربحلا رجوفا**’yı sevk eder.

Ve **الرجفة**: zelzeledir. Leys dedi: Kur’an’da **الرجفة**: bir kavmi yakalayan her azap, o **رجفة** ve **صيحة** ve **صاعقة**’dır. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü tefsirinde dedi: (**يوم ترجف الراجفة تتبعها الرادفة**) **الراجفة**: birinci üfürüştür; ve o, yaratılmışların onunla öldüğü şeydir. Ve **الرادفة**: ikinci üfürüştür; kıyamet günü onunla dirilirler; ve yakında zikredilecektir. Ebû İshâk dedi: **الراجفة**: yer **ترجف** eder; şiddetli bir hareketle hareket eder. Mücâhid dedi: o zelzeledir. **الرجاف**, **كشداد**: denizin adıdır; çalkalanmasından dolayı onunla adlandırıldı. Cevherî dedi: başkası artırdı: ve onun dalgaları hareket etti; **كالقذاف** gibi bir isimdir. Şair için inşâd etti; o İbnü’z-Zeb‘arâ’dır; ve Metrûd b. Ka‘b el-Huzâ‘î’den, Hâşim oğlu Abdülmuttalib’e mersiye olarak rivayet edilir:

  Her akşam yağı yedirenler,
  güneş **الرجاف** içinde batıncaya kadar.

Ve gerçekten **رجف البحر**: onun dalgası çalkalandı. Şemmer dedi: **الرجاف**: kıyamet günüdür. İbn Abbâd dedi: **الرجاف**: Fırat üzerindeki köprüdür. Ve nüshalarda burada bulundu: **الحشر**, حاء ve شين ile; ve o bir tashîftir. Dedi: **الرجاف**: yürüyüşten bir türdür. Dedi: ve **الراجف**: titremeli humma; çünkü onda olanın eklemlerini **ترجف** ettirir. Ve **أرجفت الناقة**: eğer bitkin, gevşek gelirse; iki kulağı onlarla **ترجف** eder. Leys dedi: **أرجف القوم**: fitnelerin haberlerine ve onun benzeri kötü haberlerden olanlara daldıkları zaman. Dedi: ve ondan Yüce Allah’ın sözü: (**والمرجفون في المدينة**). Leys dedi: ve onlar, insanlarda bir اضطراب bulunan, yalan haberleri doğuran kimselerdir. Râgıb dedi: **الإرجاف**: **الرجفة**’yi vaki kılmaktır; ya söz ile, ya fiil ile. Denilir: **أرجفوا في الشيء** ve onunla: onda daldıkları zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **رجفت الأرض**: zelzele oldu; **كأرجفت** de, ayrıca ضم ile. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أرجفت الريح الشجر**: onu hareket ettirdi. Ve **رجفت الأسنان**: döküldü. Ve **استرجفت الإبل رؤوسها في السير**: onları hareket ettirdi. Zü’r-Rumme dedi:
  Yakın tulum, onun iki çenesini **القعقاع**’ı hareket ettirdiğinde,
  ve **الهيم الشغاميم** onun başlarını **استرجفت** etti.

Ve **الأرجاف**: **أراجيف الأخبار**’ın biridir; Cevherî nakletti. Ve denilir: **الأراجيف** fitnelerin aşılarıdır; Râgıb söyledi. Ve **الأساس**’ta: **الإرجاف**: oluşun mukaddimesidir; ve korkutucular vaki olduğunda, **الأراجيف** çoğalır. Ve denilir: bir yardım isteme olarak yeri **يسترجفون** ederek çıktılar; ve o, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır. Ve **الرجفان**, harekeli: sürat etmektir; Kurâ‘’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَجَفَ
1 رَجَفَ ذ , (O, Msb, K,) aor. رَجُفَ , (Msb,) inf. n. رَجْفٌ and رَجَفَانٌ (O, Msb, K) and رَجِيفٌ (Msb, K) and رُجُوفٌ; (O, K;) [and ↓ ارجف; (see the next sentence;) and ↓ ارتجف; (see نَغَضَ, in two places;)] It (a thing, O, Msb) was, or became, in a state of motion, commotion, (O, Msb, K,) agitation, convulsion, tumult, or disturbance: (Msb, K: *) or in a state of violent motion, commotion, agitation, &c.; (K;) as the camel beneath the saddle, and the tree when put in motion by the wind, and the wabbling tooth, and the like. (O.) You say, رَجَفَتِ الأَرْضُ, (S, O, Msb, K,) aor. رَجُفَ , inf. n. رَجْفٌ, (S,) The earth quaked; or was, or became, in a state of motion, commotion, agitation, &c., (S, O, Msb, K,) as above; (Msb;) and so ↓ أَرْجَفَت, and ↓ أُرْجِفَت; (K;) [for ارجف is both intrans. and trans.:] and الرَّجَفَانُ signifies the being in a state of violent commotion, agitation, convulsion, tumult, or disturbance. (S.) And رَجَفَتْ يَدُهُ His arm, or hand, trembled, by reason of disease, or old age. (Msb.) And رَجَفَ القَلْبُ The heart became agitated by reason of fright. (IDrd, O.) ― -b2- رَجَفَ الرَّعْدُ, (Lth, O, K,) inf. n. رَجْفٌ and رَجِيفٌ, (Lth, O,) The thunder made a reiterated rumbling, or confused noise, in the clouds. (Lth, O, K.) ― -b3- رَجَفَ القَوْمُ The people, or party, prepared themselves for war, or battle. (Lth, O, K.) -A2- Also He put [a thing] into a state of motion, commotion, or agitation; (O, K;) [so too, app., رَجَفَ بِهِ;] see 4, last sentence; [and so ↓ أَرْجَفَ; for] أَرْجَفَ الأَرْضَ بِهِمْ is said of God [as meaning He made the earth to quake with them]. (TA in art. دم.) And one says also, رَجَفَتْهُ الحُمَّى The fever caused him to quake, or shiver. (Msb.)

4 أَرْجَفَ as an intrans. v.: see 1, in two places. -A2- And as a trans. v.; act. and pass.: see 1, in two places. ― -b2- [Hence,] ارجف بِكَذَا [originally He put another, or others, into a state of commotion, or agitation, by such a thing; meaning] he told of such a thing without truth, or not according to the true, or real, state of the case: [because he thereby caused commotion, or agitation; or] because the information was unsettled: from رَجْفَةٌ meaning as explained below. (Ksh in xxxiii. 60.) And ارجفوا فِى الشَّىْءِ (S, Msb, K) and بِهِ, (Msb, K,) inf. n. اـِرْجَافٌ, (Msb,) i. q. خَاضُوا فِيهِ [mean- ing They said what was false respecting the thing]: (S, O, K:) or they told many evil tales, and uttered many discordant lying sayings, respecting the thing, in order that the people might become in a state of commotion, agitation, convulsion, tumult, or disturbance, in consequence thereof: whence, in the Kur [xxxiii. 60], فِى المَدِينَةِ ↓ وَالمُرْجِفُونَ [and they who tell many evil tales, &c., in the city:] (O, * Msb:) or ارجفوا فِى البَلَدِ بِكَذَا they told, in the town, or country, of such a matter, in order that they might cause commotion, or agitation, &c., to befall the people, without there being aught [thereof] true in their estimation; from الرَّجَفَانُ signifying “ violent commotion or agitation ” &c. (Har pp. 218, 219.) And ارجفوا, alone, They said what was false (خَاضُوا) in [relating] tales of conflicts and factions, or seditions, or discords, or dissensions, and the like: whence, ↓ وَالمُرْجِفُونُ فِى المَدِينَةِ [cited above]. (K.) ― -b3- And ارجفت النَّاقَةُ The she-camel came in a state of fatigue, with her ears flaccid, shaking them (بِهِمَا ↓ تَرْجُفُ). (O, K.)

8 اـِرْتَجَفَ see 1, first sentence.

رَجْعَةٌ
رَجْعَةٌ ذ i. q. زَلْزَلَةٌ (S, K) [meaning Commotion, agitation, or convulsion; or violent commotion &c.; and particularly an earthquake; or] a violent earthquake: and a vehement cry from heaven: (Jel in vii. 76:) or it signifies, in the Kur-لn, any punishment that befalls a people. (Lth, O.)

رَجُوفٌ
[ رَجُوفٌ ذ , accord. to Freytag, occurs in the Deewلn el-Hudhaleeyeen as meaning Put into a state of commotion.] ― -b2- سَحَابٌ رَجُوفٌ Clouds in commotion with thunder, or with much water. (O.)

الرَّجَّافُ
الرَّجَّافُ ذ The sea; because of its commotion, or agitation. (S, O, K.) A poet says, (S,) namely, Matrood Ibn-Kaab, lamenting the death of ' Abdel-Muttalib, (IB, O,) the grandfather of the Prophet, and eulogizing him, (IB,)
اَلْمُطْعِمُونَ الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ فِى الرَّجَّافِ
[The feeders with fat every evening, until the sun disappeared in the sea]. (S, O.) ― -b2- And The day of resurrection: (Sh, O, K:) and the congregation [of the risen]. (K.) ― -b3- And رَجَّافٌ also signifies A certain kind of pace [app. with a jolting motion]. (O, K.)

رَاجِفٌ
رَاجِفٌ ذ [Putting into a state of motion, commotion, or agitation. ― -b2- And also, or حُمَّى رَاجِفٌ,] A fever attended with quaking, or shivering: (O, Msb, K:) deviating from rule [because حُمَّى is fem.]. (Msb.) ― -b3- [The fem., with ة, app. applied to a she-camel or the like, occurs, accord. to Freytag, in the Deewلn el-Hudhaleeyeen, as meaning Moving the head in going along.]

الرَّاجِفَةُ
الرَّاجِفَةُ ذ , in the Kur lxxix. 6, means The first blast [of the horn on the day of resurrection]: and الرَّادِفَةُ, in the next verse, “ the second blast: ” (O, Bd, Jel, K:) or the former means the motionless bodies that shall be in a state of violent motion at the time here spoken of, such as the earth and the mountains; because of the saying in the Kur [lxxiii. 14], يَوةمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ: and the latter, “ the heaven, and the stars, which shall be cleft and scattered. ” (Bd.)

اـِرْجَافٌ
اـِرْجَافٌ ذ inf. n. of 4 [q. v.]. (Msb.) [And hence, as a simple subst.,] sing. of [أَرَاجِيفُ in the phrase] أَرَاجِيفُ الأَخْبَارِ [meaning Tales without truth, or reality: or evil tales, and discordant lies, uttered in order that people may become in a state of commotion, agitation, convulsion, tumult, or disturbance, in consequence thereof: see 4]. (S.) You say, وَقَعُوا فِى أَرَاجِيفَ [They fell into convulsing perplexities, arising from evil and discordant and false rumours or the like]. (AA, S and K in art. تع.)

المُرْجِفَانِ
المُرْجِفَانِ ذ The basin and ewer (الطَّسْتُ وَالاـِبْرِيقُ) [that are used for washing the hands before and after a meal]: because they produce a sound when one of them is knocked against the other: as though that sound told of the completion of the meal, and excited [the persons that had partaken thereof] to rise. (Har p. 228.) ― -b2- وَالمُرْجِفُونَ فِى المَدِينَةِ, in the Kur xxxiii. 60: see 4, in two places. [This art. is wanting in the copies of the L and TA to which I have had access.]

##### Türkçe

**رَجَفَ**
1 **رَجَفَ** ذ , (O, Msb, K,) muzâri‘ı **رَجُفَ** , (Msb,) mastarı **رَجْفٌ** ve **رَجَفَانٌ** (O, Msb, K) ve **رَجِيفٌ** (Msb, K) ve **رُجُوفٌ**; (O, K;) [ve ↓ **ارجف**; (bir sonraki cümleye bak;) ve ↓ **ارتجف**; (iki yerde **نَغَضَ**’a bak;)] O (bir şey, O, Msb) hareket, çalkantı, (O, Msb, K,) sarsıntı, kasılma, kargaşa yahut bozulma hâlinde idi veya oldu: (Msb, K: *) yahut şiddetli hareket, çalkantı, sarsıntı, vb. hâlinde; (K;) eyerin altındaki deve gibi, ve rüzgârın hareket ettirdiği ağaç gibi, ve sallanan diş gibi, ve benzeri. (O.) Sen dersin ki, **رَجَفَتِ الأَرْضُ**, (S, O, Msb, K,) muzâri‘ı **رَجُفَ** , mastarı **رَجْفٌ**, (S,) Yer sarsıldı; yahut yukarıda olduğu üzere hareket, çalkantı, sarsıntı, vb. hâlinde idi veya oldu; (Msb;) ve böylesi ↓ **أَرْجَفَت**, ve ↓ **أُرْجِفَت**; (K;) [çünkü **ارجف** hem lâzım hem müteaddîdir:] ve **الرَّجَفَانُ** şiddetli çalkantı, sarsıntı, kasılma, kargaşa yahut bozulma hâlinde olmayı ifade eder. (S.) Ve **رَجَفَتْ يَدُهُ** Onun kolu yahut eli, hastalık veya ihtiyarlık sebebiyle titredi. (Msb.) Ve **رَجَفَ القَلْبُ** Kalp, korku sebebiyle çalkalandı. (IDrd, O.) ― -b2- **رَجَفَ الرَّعْدُ**, (Lth, O, K,) mastarı **رَجْفٌ** ve **رَجِيفٌ**, (Lth, O,) Gök gürültüsü bulutlarda tekrarlanan bir uğultu yahut karışık bir ses çıkardı. (Lth, O, K.) ― -b3- **رَجَفَ القَوْمُ** Kavim yahut topluluk savaşa yahut muharebeye hazırlandı. (Lth, O, K.) -A2- Ayrıca O, [bir şeyi] hareket, çalkantı yahut sarsıntı hâline koydu; (O, K;) [öyle de, görünüşe göre, **رَجَفَ بِهِ**;] 4’e, son cümleye bak; [ve böylesi ↓ **أَرْجَفَ**; zira] **أَرْجَفَ الأَرْضَ بِهِمْ** Allah hakkında [“yeri onlarla sarsıntıya uğrattı” mânâsında] söylenir. (TA, **دم** maddesinde.) Ve yine denir ki, **رَجَفَتْهُ الحُمَّى** Humma onu titretti yahut ürpertti. (Msb.)

4 **أَرْجَفَ** lâzım fiil olarak: 1’e, iki yerde bak. -A2- Ve müteaddî fiil olarak; ma‘lûm ve meçhûl: 1’e, iki yerde bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ارجف بِكَذَا** [aslında: böyle bir şey ile başkasını yahut başkalarını çalkantı yahut sarsıntı hâline koydu; mânâsı] böyle bir şeyi hakikatsiz olarak, yahut hâlin gerçek durumuna göre olmayarak haber verdi: [çünkü bununla çalkantı yahut sarsıntı meydana getirdi; yahut] çünkü haber sabit değildi: aşağıda açıklanacağı üzere **رَجْفَةٌ**’den. (Ksh, xxxiii. 60’ta.) Ve **ارجفوا فِى الشَّىْءِ** (S, Msb, K) ve **بِهِ**, (Msb, K,) mastarı **اـِرْجَافٌ**, (Msb,) **خَاضُوا فِيهِ** ile aynı (yani şey hakkında yalan söylediler): (S, O, K:) yahut şey hakkında, halkın bunun neticesinde çalkantı, sarsıntı, kasılma, kargaşa yahut bozulma hâline gelmesi için, birçok kötü hikâye anlattılar ve birçok uyumsuz yalancı söz söylediler: buradan, Kur’ân’da [xxxiii. 60], فِى المَدِينَةِ ↓ **وَالمُرْجِفُونَ** [ve şehirde birçok kötü hikâye anlatanlar, vb.:] (O, * Msb:) yahut **ارجفوا فِى البَلَدِ بِكَذَا** şehirde yahut ülkede böyle bir işi, kendi nazarlarında ondan hiçbir şey doğru olmadığı hâlde, halka çalkantı yahut sarsıntı vb. gelmesi için haber verdiler; **الرَّجَفَانُ**’dan, “şiddetli çalkantı yahut sarsıntı” vb. mânâsında. (Har s. 218, 219.) Ve **ارجفوا**, tek başına, çatışmalar ve hizipleşmeler, yahut fitneler, yahut anlaşmazlıklar, yahut ayrılıklar ve benzeri hikâyeleri [nakletmede] yalan söylediler (**خَاضُوا**): buradan, ↓ **وَالمُرْجِفُونُ فِى المَدِينَةِ** [yukarıda zikredilen]. (K.) ― -b3- Ve **ارجفت النَّاقَةُ** Dişi deve, yorgunluk hâlinde, kulakları sarkık olarak, onları sallayarak (بِهِمَا ↓ **تَرْجُفُ**) geldi. (O, K.)

8 **اـِرْتَجَفَ** 1’e, ilk cümleye bak.

**رَجْعَةٌ**
**رَجْعَةٌ** ذ **زَلْزَلَةٌ** ile aynı (S, K) [yani çalkantı, sarsıntı yahut kasılma; yahut şiddetli çalkantı vb.; ve özellikle bir deprem; yahut] şiddetli bir deprem: ve gökten şiddetli bir çığlık: (Jel, vii. 76’da:) yahut Kur’ân’da, bir kavme isabet eden her türlü azabı ifade eder. (Lth, O.)

**رَجُوفٌ**
[**رَجُوفٌ** ذ , Freytag’a göre, Deewân el-Hudhaleeyeen’de “çalkantı hâline konulmuş” mânâsıyla vâkidir.] ― -b2- **سَحَابٌ رَجُوفٌ** Gök gürültüsüyle yahut çok su ile çalkantı hâlindeki bulutlar. (O.)

**الرَّجَّافُ**
**الرَّجَّافُ** ذ Deniz; çalkantısı yahut sarsıntısı sebebiyle. (S, O, K.) Bir şair der ki, (S,) yani, Peygamber’in dedesi ‘Abdel-Muttalib’in ölümüne ağıt yakan (IB, O,) ve onu öven (IB,) Matrood İbn-Kaab, (IB, O,)
اَلْمُطْعِمُونَ الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ فِى الرَّجَّافِ
[Her akşam yağı yedirenler, güneş denizde kayboluncaya dek]. (S, O.) ― -b2- Ve kıyamet günü: (Sh, O, K:) ve [dirilmişlerin] topluluğu. (K.) ― -b3- Ve **رَجَّافٌ** ayrıca belirli bir yürüyüş türünü ifade eder [görünüşe göre sarsıntılı bir hareketle]. (O, K.)

**رَاجِفٌ**
**رَاجِفٌ** ذ [hareket, çalkantı yahut sarsıntı hâline koyan. ― -b2- Ve ayrıca, yahut **حُمَّى رَاجِفٌ**,] titreme yahut ürperme ile birlikte olan bir humma: (O, Msb, K:) kaideden saparak [çünkü **حُمَّى** müennestir]. (Msb.) ― -b3- [Müennesi, ة ile, görünüşe göre bir dişi deveye yahut benzerine uygulanarak, Freytag’a göre, Deewân el-Hudhaleeyeen’de “yürürken başı hareket ettiren” mânâsıyla vâkidir.]

**الرَّاجِفَةُ**
**الرَّاجِفَةُ** ذ , Kur’ân’da lxxix. 6’da, [kıyamet gününde] ilk üfürüş (sûr üfürüşü) mânâsınadır: ve bir sonraki âyetteki **الرَّادِفَةُ**, “ikinci üfürüş:” (O, Bd, Jel, K:) yahut birincisi, burada sözü edilen vakitte şiddetli hareket hâlinde olacak hareketsiz cisimlerdir; yer ve dağlar gibi; Kur’ân’da [lxxiii. 14] şu söz sebebiyle: يَوةمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَالْجِبَالُ: ve ikincisi, “yarılacak ve saçılacak olan gök ve yıldızlar”dır. (Bd.)

**اـِرْجَافٌ**
**اـِرْجَافٌ** ذ 4’ün mastarıdır [ona bak]. (Msb.) [Ve buradan, yalın isim olarak,] [ibaredeki] **أَرَاجِيفُ**’un tekilidir: **أَرَاجِيفُ الأَخْبَارِ** [yani hakikatsiz yahut gerçekliği olmayan hikâyeler; yahut kötü hikâyeler ve uyumsuz yalanlar; insanların bunun neticesinde çalkantı, sarsıntı, kasılma, kargaşa yahut bozulma hâline gelmeleri için söylenen: 4’e bak]. (S.) Sen dersin ki, **وَقَعُوا فِى أَرَاجِيفَ** [kötü ve uyumsuz ve yalan söylentilerden yahut benzerinden doğan sarsıcı şaşkınlıklara düştüler]. (AA, S ve K, **تع** maddesinde.)

**المُرْجِفَانِ**
**المُرْجِفَانِ** ذ Leğen ve ibrik (**الطَّسْتُ وَالاـِبْرِيقُ**) [yemekten önce ve sonra elleri yıkamak için kullanılan]: çünkü biri ötekine vurulduğunda bir ses çıkarırlar: sanki o ses yemeğin tamamlandığını haber vermiş ve [ona katılan] kimseleri kalkmaya sevk etmiş gibidir. (Har s. 228.) ― -b2- **وَالمُرْجِفُونَ فِى المَدِينَةِ**, Kur’ân’da xxxiii. 60’ta: 4’e, iki yerde bak. [Bu madde, eriştiğim L ve TA nüshalarında yoktur.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَجَفَ
رَجَفَ U ( n. ac. رَجْف 1 ,  رُجُوْف 27 ,  رَجَفَاْن 36 ),
a.  Trembled, shook; quaked; rolled, reechoed ( thunder ).

b.  Trembled, with impatience ( warrior ).

c.  Shook, threw into commotion.

أَرْجَفَ
أَرْجَفَ IV ,
a.  see I (a) , ( c ).

c.  [ Fī ], Spread about false rumours; excited, stirred up the people.

تَرَجَّفَ
تَرَجَّفَ V ,  اِرْتَجَفَ VIII ,
a.  Trembled, shook; was agitated, convulsed.

رَجْفَة
رَجْفَة 1t ,
a.  Trembling, quaking; agitation, commotion.

b.  Earth-quake; shock; convusion.

رَاْجِف
رَاْجِف 21 ,
a.  Shivering-fits; ague.

رَاْجِفَة
رَاْجِفَة 21t ,
a.  First blast of the trumpet ( on the Day of Fudgment ).

رَجَّاْف
رَجَّاْف 28 ,
a.  Agitated, convulsed.

b.  [ art. ], The stormy sea.

c.  [ art. ], The Resurrection.

أَرْجَفَ
N. Ag. أَرْجَفَ IV ,
a.  Seditious; agitator, demagogue.

أَرْجَفَ
N. Ac. أَرْجَفَ IV , ( pl. أَرَاْجِيْفُ 69 ),
a.  Seditious, inflammatory speech.

##### Türkçe

**رَجَفَ**
**رَجَفَ** U ( i. ac. **رَجْف** 1, **رُجُوْف** 27, **رَجَفَاْن** 36 ),
a. Titredi, sallandı; sarsıldı; yuvarlandı, yankılandı (gök gürültüsü).

b. Sabırsızlıkla titredi (savaşçı).

c. Salladı, kargaşaya attı.

**أَرْجَفَ**
**أَرْجَفَ** IV ,
a. I (a), (c)’ye bak.

c. [ Fī ], Yalan söylentiler yaydı; halkı heyecanlandırdı, kışkırttı.

**تَرَجَّفَ**
**تَرَجَّفَ** V, **اِرْتَجَفَ** VIII ,
a. Titredi, sallandı; çalkalandı, kasıldı.

**رَجْفَة**
**رَجْفَة** 1t ,
a. Titreme, sarsılma; çalkantı, kargaşa.

b. Deprem; şok; kasılma.

**رَاْجِف**
**رَاْجِف** 21 ,
a. Titreme nöbetleri; sıtma.

**رَاْجِفَة**
**رَاْجِفَة** 21t ,
a. Sûrun ilk üfürülüşü (Kıyamet Günü’nde).

**رَجَّاْف**
**رَجَّاْف** 28 ,
a. Çalkalanmış, kasılmış.

b. [ art. ], Fırtınalı deniz.

c. [ art. ], Diriliş.

**أَرْجَفَ**
N. Ag. **أَرْجَفَ** IV ,
a. Fitneci; kışkırtıcı, demagog.

**أَرْجَفَ**
N. Ac. **أَرْجَفَ** IV , ( pl. **أَرَاْجِيْفُ** 69 ),
a. Fitneci, tahrik edici söz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رجف
رَجَفَ - يَرْجُفُ - رَجْفَة - رَاجِف - رَاجِفَة - أَرْجَفَ - يُرْجِفُ - مُرْجِف - مُرْجِفون

رَجَفَ - يَرجُفُ + الكائن: يهتز ويضطرب ويتقلقل ويرتج في مكانه: يتحرك مغيراً مكانه أو موضعه، مبتعداً عنه قليلاً جداً ثم يعود إليه، وذلك بحركة معاودة متكررة: يتزعزع استقراره وتوازنه وثباته
رَجْفَة - الرجفة: على وزن " فـَعـْلـَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " رَجَفَ - يَرْجُفُ ": الرجف الخاص لشيء خاص
رَاجِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " رَجَفَ - يَرْجُفُ ": الشيء أو الوضع أو الأمر المتقلقل وغير المستقر
رَاجِفَة : مؤنث " راجِف ": وهي كذلك فاعل مرة: حالة خاصة من التزعزع وعدم الاستقرار في وضع شيء
أَرْجَفَ - يُرْجِفُ: على وزن" أفعل" من " رَجَفَ - يَرْجُفُ ": يجعله" يَرْجُفُ ": يجعله يضطرب ويهتز ويتقلقل ولا يستقر: يزعزع استقراره وثباته
مُرْجِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَرْجَفَ - يُرْجِفُ ": الذي يجعل الآخر أو الأمر يَرْجُفُ ": الذي يزعزع استقرار الأمر
مُرْجِفُوْن: جمع " مُرْجِف "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الارتجاف والرعدة والحركة الاهتزازية والاضطرابية في المكان، بشكل ذاتي"، وهي:
رَجَفَ - يَرْجُفُ، رَعَدَ - يَرْعُدُ (رَعَدَ - يَرْعَدُ)، رَجَزَ - يَرْجُزُ، مَخِضَ - يَمْخَصُ (مَخَضَ - يَمْخُصُ) (مَخِضَتْ - تَمْخَصُ)، وَجَفَ - يَجِفُ، رَفَّ- يَرِفُّ

ترجف
 	﴿يوم ترجف الأرض والجبال وكانت الجبال كثيبا مهيلا (14)﴾ المزمل ﴿يوم ترجف الراجفة (6) تتبعها الرادفة (7) قلوب يومئذ واجفة (8)﴾ النازعات
الراجفة
 ﴿يوم ترجف الراجفة (6) تتبعها الرادفة (7) قلوب يومئذ واجفة (8)﴾ النازعات
الرجفة
 ﴿وإلى مدين أخاهم شعيبا فقال يا قوم اعبدوا الله وارجوا اليوم الآخر ولا تعثوا في الأرض مفسدين (36) فكذبوهفأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين (37)﴾ العنكبوت ﴿فعقروا الناقة وعتوا عن أمر ربهم وقالوا يا صالح ائتنا بما تعدنا إن كنت من المرسلين (77) فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين (78)﴾ الأعراف ﴿وقال الملأ الذين كفروا من قومه لئن اتبعتم شعيبا إنكم إذا لخاسرون (90)فأخذتهم الرجفة فأصبحوا في دارهم جاثمين (91)﴾ الأعراف ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا فلما أخذتهم الرجفة قال رب لو شئت أهلكتهم من قبل وإياي أتهلكنا بما فعل السفهاء منا إن هي إلا فتنتك تضل بها من تشاء وتهدي من تشاء أنت ولينا فاغفر لنا وارحمنا وأنت خير الغافرين (155)﴾ الأعراف
المرجفون
 ﴿لئن لم ينته المنافقون والذين في قلوبهم مرض والمرجفون في المدينة لنغرينك بهم ثم لا يجاورونك فيها إلا قليلا(60)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [رجف] ر ج ف: الرَّجْفَةُ الزلزلة وقد رَجَفَتِ الأرض من باب نصر و الرَّجَفانُ بفتحتين الاضطراب الشديد و الإرْجَافُ واحد أراجيف الأخبار وقد أَرْجَفُوا في الشيء أي خاضوا فيه
الراغب
رجف
- الرجف: الاضطراب الشديد، يقال: رجفت الأرض ورجف البحر، وبحر رجاف. قال تعالى: }يوم ترجف الراجفة﴿[النازعات/6]،﴾يوم ترجف الأرض والجبال﴿[المزمل/14]،﴾فأخذتهم الرجفة﴿[الأعراف/78]، والإرجاف: إيقاع الرجفة؛ إما بالفعل؛ وإما بالقول، قال تعالى:﴾والمرجفون في المدينة{ (سورة الأحزاب: آية 60، والمرجفون: هم الذين يولدون الأخبار الكاذبة التي يكون معها اضطراب في الناس)، ويقال: الأراجيف ملاقيح الفتن.
ملخص اللسان
1. الرَّجَفانُ: الاضْطِرابُ الشديدُ:
2.    رجَفَ الشيءُ يرجُف رَجْفاً ورُجوفاً ورجَفاناً ورَجِيفاً وأَرْجَفَ: خَفَقَ واضْطَرَبَ اضْطِراباً شَديداً،
3.     ورَجْفُ الشيء كرَجَفانِ البعير تحت الرحل، وكما تَرْجُفُ الشجرةُ إذا رَجَفَتْها الرِّيحُ، وكما تَرْجُف السنّ إذا نَغَضَ أَصْلُها.
4.     والرجْفةُ:الزَّلْزَلَةُ. ورجَفَتِ الأَرض تَرْجُفُ رجْفاً: اضطَربت. رَجَفَ البلد إذا تزلزل، وقد رَجَفَت الأَرضُ وأرْجَفَتْ وأُرْجِفَتْ إذا تَزَلْزَلَتْ.
5.     أَرْجَفَ القومُ إذا خاضُوا في الأَخبار السيئة وذكر الفتَنِ.قال اللّه تعالى: والمُرْجِفُونَ في المَدينةِ؛ وهم الذين يُوَلِّدُونَ الأَخبارَ الكاذبةَ التي يكون معها اضطرابٌ في الناس.
6.    واسْتَرْجَفَ رأْسَه: حَرَّكه؛
لسان العرب
● - رجف: الرَّجَفانُ: الاضْطِرابُ الشديدُ: رجَفَ الشيءُ يرجُف رَجْفاً   ورُجوفاً ورجَفاناً ورَجِيفاً وأَرْجَفَ: خَفَقَ واضْطَرَبَ اضْطِراباً   شَديداً، أَنشد ثعلب:   ظَلَّ لأَعلى رأْسه رجِيفا   ورَجْفُ الشيء كرَجَفانِ البعير تحت الرحل، وكما تَرْجُفُ الشجرةُ إذا   رَجَفَتْها الرِّيحُ، وكما تَرْجُف السنّ إذا نَغَضَ أَصْلُها. والرجْفةُ:   الزَّلْزَلَةُ. ورجَفَتِ الأَرض تَرْجُفُ رجْفاً: اضطَربت. وقوله تعالى:   فلما أَخذتهم الرَّجفةُ قال رَبِّ لو شئتَ أَهلكتهم من قبل وإيَّاي؛ أَي   لو شئتَ أَمَتَّهم قبل أَن تقتلهم. ويقال: إنهم رَجَفَ بهم الجبلُ   فماتوا. ورجَفَ القلبُ: اضْطَربَ من الجَزَعِ. والرّاجِفُ: الحُمّى   المُحَرِّكَةُ، مذكَّر؛ قال:   وأَدْنَيْتَني، حتى إذا ما جَعَلْتَني   على الخَصْرِ أَو أَدْنى، اسْتَقَلَّك راجِفُ   ورجَفَ الشجرُ يَرْجُفُ: حرّكَتْه الريحُ، وكذلك الأَسْنانُ. ورجَفَتِ   الأَرضُ إذا تَزَلْزَلَتْ. ورَجَفَ القومُ إذا تَهَيَّؤُوا للحرب. وفي   التنزيل العزيز: يوم تَرْجُفُ الراجفة تَتْبَعُها الرَّادِفةُ؛ قال الفراء:   هي النَّفْخةُ الأَُولى، والرّادِفةُ النفخةُ الثانية؛ قال أَبو إسحق:   الرَّاجِفةُ الأَرض تَرْجُفُ تَتحرَّكُ حركة شديدة، وقال مجاهد: هي   الزَّلْزَلَة. وفي الحديث: أَيها الناسُ اذكُروا اللّه، جاءتِ الراجفةُ تتبعها   الرّادِفةُ؛ قال: الراجفةُ النفخةُ الأَُولى التي تموت لها الخلائق،   والرادفة الثانية التي يَحْيَوْنَ لها يومَ القيامة. وأَصل الرجْف الحركةُ   والاضْطِرابُ؛ ومنه حديث المَبْعَثِ: فرجع تَرْجُفُ بها بَوادِرُه. الليث:   الرَّجْفةُ في القرآن كلُّ عذاب أَخَذَ قوماً، فهي رجْفَةٌ وصَيْحةٌ   وصاعِقةٌ. والرَّعْدُ يَرْجُفُ رَجْفاً ورَجِيفاً: وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِه   في السَّحابِ. ابن الأَنباري: الرجْفةُ معها تَحْريك الأَرضِ، يقال:   رَجَفَ الشيءُ إذا تحرك؛ وأَنشد:   تحْييِ العِظام الرَّاجفات منَ البِلى،   وليس لداء الرُّكْبَتَيْنِ طَبيبُ   ابن الأعرابي: رَجَفَ البلد إذا تزلزل، وقد رَجَفَت الأَرضُ وأرْجَفَتْ   وأُرْجِفَتْ إذا تَزَلْزَلَتْ.   الليث: أَرْجَفَ القومُ إذا خاضُوا في الأَخبار السيئة وذكر الفتَنِ.   قال اللّه تعالى: والمُرْجِفُونَ في المَدينةِ؛ وهم الذين يُوَلِّدُونَ   الأَخبارَ الكاذبةَ التي يكون معها اضطرابٌ في الناس. الجوهري: والإرْجافُ   واحد أَراجِيفِ الأَخْبارِ، وقد أَرْجَفوا في الشيء أَي خاضُوا فيه.   واسْتَرْجَفَ رأْسَه: حَرَّكه؛ قال ذو الرمة:   إذ حَرَّكَ القَرَبُ القَعْقاعُ أَلْحِيَها،   واسْتَرْجَفَتْ هامَها الهِيمُ الشَّغامِيمُ   ويروى:   إذ قَعْقَعَ القَرَبُ البَصْباصُ أَلْحِيَها   والرّجّافُ: البحر، سُمّي به لاضْطرابه وتحرك أَمْواجِه، اسم له   كالقَذّاف؛ قال:   ويُكَلِّلُونَ جِفانَهُم بِسَدِيفِهِمْ،   حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ   وأَنشد الجوهري:   المُطْعِمُونَ اللحمَ كلَّ عَشِيّةٍ،   حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ   قال ابن بري: البيت لمَطْرُود بن كعب الخُزاعِي يَرْثي عبد المطلب جدَّ   سيدنا رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، والأَبيات:   يا أَيُّها الرجُلُ المُحَوِّلُ رَحلَه،   هَلاَّ نَزَلْتَ بآلِ عَبْدِ مَنافِ؟   هَبِلَتْكَ أُمُّك لو نَزَلْتَ بدارِهِمْ،   ضَمِنُوكَ مِن جُرْمٍ ومن إقْرافِ   المُنْعِمِينَ إذا النجومُ تَغَيَّرَتْ،   والظاعِنِينَ لِرِحْلَةِ الإيلافِ   والمُطْعِمُونَ إذا الرِّياحُ تَناوَحَتْ،   حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ   وقيل: الرَّجّافُ يومُ القِيامةِ. ورَجَفَ القومُ: تَهَيَّؤُوا للقتال،   وأَرْجَفُوا: خاضُوا في الفِتْنةِ والأَخبار السيّئة.   والرَّجَفانُ: الإسراعُ؛ عن كراع.
مقاييس اللغة:
(رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
القاموس المحيط:
رَجَفَ حَرَّكَ، وتَحَرَّكَ، واضْطَرَبَ شَديداً، رَجْفاً ورَجَفاناً ورُجوفاً ورَجيفاً، و الأرْضُ زُلْزِلَتْ، كأَرْجَفَتْ، و القَوْمُ تَهَيَّؤُوا للحرْبِ، و الرَّعْدُ تَرَدَّدَتْ هَدْهَدَتُهُ في السَّحابِ.
والرَّجْفَةُ: الزَّلْزَلَةُ. والراجِفَةُ: النَّفْخَةُ الأولَى، والرادِفَةُ: الثانِيَةُ. وكشدَّادٍ: البَحْرُ لاضْطرابِهِ، ويومُ القِيامَةِ، والحَشْرُ، وضَرْبٌ من السَّيْرِ. والرَّاجِفُ: الحُمَّى ذاتُ الرِّعْدَةِ. وأرْجَفَتِ الناقةُ: جاءَتْ مُعْيِيَةً مُسْتَرْخِيَةً أُذُناهَا تَرْجُفُ بهما، و القومُ: خاضُوا في أخْبارِ الفِتَنِ وَنَحْوِهَا، ومنه: " والمُرْجِفُونَ في المدينة " ، و الشيءِ، و به: خاضُوا فيه، و الأرضُ: زُلْزِلَتْ، كأُرْجِفَتْ، بالضم.
تاج العروس:
ر ج ف
رَجَفَ الشَّيْءَ : حَرَّك وتَحَرَّكَ لاَزِمٌ مُتَعَدٍّ قال ابنُ دُرَيْدٍ : رَجَفَ القلبُ : إِذا اضْطَرَبَ شَدِيداً مِن فَزَعٍ وقال اللَّيْثُ : رَجَفَ الشَّيْءُ رَجْفَاً ورَجَفَاناً وزادَ غيرُ اللَّيْثِ : رُجُوفاً بالضَّمِّ ورَجِيفاً قال : كرَجَفانِ البَعِيرِ تَحْتَ الرَّحْلِ وكما يَرْجُفُ الشَّجَرُ إِذا رَجَفَتْهُ الرِّيحُ وكما تَرْجُفُ الأَسْنَانُ إِذا نَغَضَتْ أُصُولُهَا ونحوُ ذلك تَحَرُّكُهُ كُلُّه رَجْفٌ . رَجَفَتِ الأَرْضُ : زُلْزِلَتْ ومنه قَوْلُهُ تَعَالَى : ( يَوْمَ تَرْجِفُ الأَرْضُ وَالْجِبَالُ ) كَأَرْجَفَتْ عن ابنِ الأَعْرَابِيِّ . رَجَفَ الْقَوْمُ : تَهَيَّؤُوا للْحَرْبِ نَقَلَهُ اللَّيْثُ وهو مَجَازٌ . قال : والرَّعْدُ يَرْجُفُ رَجْفاً ورَجِيفاً : تَرَدَّدَتْ هَدْهَدَتُهُ في السَّحَابِ ويُقَال : سَحَابٌ رَجُوفٌ أَي يَرْجُفُ بالرَّعْدِ وقيل : يَرْجُفُ مِن كَثْرَةِ الماءِ قال صَخْرُ الْغَيِّ الهُذَلِيُّ :
إِلَى عَمَرَيْنِ إِلَى غَيْقَةٍ ... بيَلْيَلَ يَهْدِي رِبَحْلاً رَجُوفَا والرَّجْفَةُ : الزَّلْزَلَةُ وقال اللَّيْثُ : الرَّجْفَةُ في القُرْآنِ : كُلُّ عّذَابٍ أَخَذَ قَوْماً فهو رَجْفَةٌ وصَيْحَةٌ وصَاعِقَةٌ قال الفَرَّاءُ في تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تعالَى : ( يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) الراجِفَةُ : النَّفْخَةُ الأُولَى وهي التي تَمُوتُ لها الخَلائِقُ . والرادِفَةُ : النَّفْخَةُ الثَّانِيَةُ التي يَحْيُوْنُ لها يَوْمَ القِيَامَةِ وسيُذْكَرُ قَرِيباً وقال أَبو إِسْحَاقَ : الرَّاجِفَةُ : الأَرْضُ تَرْجُفُ تَتَحَرَّكُ حَرَكَةً شَدِيدةً وقال مُجَاهِدٌ : هي الزَّلْزَلَةُ . الرَّجَّافُ كَشَدَّادٍ : اسْمُ الْبَحْرِ سُمِّيَ به لاِضْطِرَابِهِ قال الجَوْهَرِيُّ : زادَ غيرُه : وتَحَرُّك أَمْوَاجِهِ اسْمٌ كالقَذَّافِ وأَنْشَدَ للشَّاعِرِ وهو ابنُ الزِّبَعْرَي ويُرْوَى لمَطْرُودِ بنِ كَعْبٍ الخُزَاعِي يَرْثِي عبدَ المُطَلِبِ بنِ هاشمٍ :
الْمَطْعِمُونَ الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ ... حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ في الرَّجَّافِ وقد رَجَفَ البَحْرُ : اضْطَرَبَ مَوْجُه . قال شَمِرٌ : الرَّجَّافُ : يَوْمُ الْقِيَامَةِ . قال ابنُ عَبَّادٍ : الرَّجَّافُ : الجِسْرُ على الفُرَات ووُجِدَ في النُّسَخِ هنا : الحَشْرُ بالحاءِ والشِّينِ وهو تَصْحِيفٌ . قال : الرَّجَّافُ : ضَرْبٌ مِن السَّيْرِ . قال : والرَّاجِفُ : الْحُمَّى ذَاتُ الرِّعْدَةِ لأَنَّهَا تَرْجُفُ مَفَاصِلَ مَن هِيَ به . وأَرْجَفَتِ النَّاقَةُ : إِذا جَاءَتْ معِييَةً مُسْتَرْخِيَةً أُذُنَاهَا تَرْجُفُ بِهمَا . قال اللَّيْثُ : أَرْجَفَ الْقَوْمُ : إِذا خَاضُوا في أَخْبَارِ الفِتَنِ ونَحْوِهَا مِن الأَخْبَارِ السّيِّئَةِ قال : ومنه قُوْلُه تعالى : ( والْمُرْجِفُونَ في المَدِينَةِ ) قال اللَّيْثُ : وهمُ الذين يُوَلِّدُونَ الأَخْبَارَ الكَاذِبَةَ التي يكونُ مَعَها اضْطِرَابٌ في النَّاسِ وقال الرَّاغِبُ : الإِرْجَافُ : إِيقاعُ الرَّجْفَةِ إِمَّا بالقَوْلِ وإِمَّا بالفِعْلِ . يُقَال : أَرْجَفُوا في الشَّيْءِ وبه : إِذا خَاضُوا فيه . قال ابنُ الأَعْرَابِيِّ : رَجَفَتِ الأَرْضُ : زُلْزِلَتْ كَأُرْجِفَتْ أَيضاً بِالضَّمِّ . وممّا يُستَدْرَكُ عليه : أَرْجَفَتِ الرِّيحُ الشَّجَرَ : حَرّكَتْهُ . ورَجَفَتِ الأَسْنَانُ : تَساقَطَتْ . واسْتَرْجَفَت الإِبِلُ رُؤُوسَها في السَّيرِ : حَرَّكَتْهَا قال ذُو الرُّمَّةِ :
" إِذْ حَرَّكَ الْقَرَبُ الْقَعْقَاعُ أَلْحِيَهَاواسْتَرْجَفَتْ هَامَهَا الْهِيمُ الشَّغَامِيمُ والأرْجَافُ : وَاحِدُ أَرَاجِيفِ الأَخْبَارِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ ويُقَال : الأَرَاجِيفُ مَلاَقِيحُ الفِتِنِ قَالَهُ الرَّاغِبُ وفي الأَسَاسِ : الإِرْجَافُ : مُقَدِّمَةُ الكَوْنِ وإِذا وَقَعَتِ المَخَاوِيفُ كَثُرَت الأَراجِيفُ . ويُقَال : خَرَجُوا يَسْتَرْجِفُونَ الأَرْضَ نَجْدَةً وهو مَجَازٌ كَمَا في الأَسَاسِ . والرَّجَفَانُ مُحَرَّكةً : الإِسْرَاعُ عن كُرَاعٍ

##### Türkçe

رجف
**رَجَفَ** - **يَرْجُفُ** - **رَجْفَة** - **رَاجِف** - **رَاجِفَة** - **أَرْجَفَ** - **يُرْجِفُ** - **مُرْجِف** - **مُرْجِفون**

**رَجَفَ - يَرجُفُ** + varlık: titrer ve çalkalanır ve sallanır ve yerinde sarsılır: yerini veya mevkiini değiştirerek hareket eder; ondan pek az uzaklaşır, sonra ona geri döner; bu, tekrarlanan geri dönüş hareketiyle olur: yerleşikliği, dengesi ve sağlamlığı sarsılır.

**رَجْفَة - الرجفة**: “فـَعـْلـَة” vezninde, **رَجَفَ - يَرْجُفُ**’tan “bir defalık” için mef‘ûl anlamında fiil ismi: belirli bir şeyin özel sarsılması.

**رَاجِف**: **رَجَفَ - يَرْجُفُ**’tan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil: sallanan ve istikrarsız olan şey yahut durum yahut iş.

**رَاجِفَة**: **راجِف**’in müennesi: o da ayrıca “bir defalık” fâildir: bir şeyin durumunda sarsılma ve istikrarsızlığın özel bir hâli.

**أَرْجَفَ - يُرْجِفُ**: **رَجَفَ - يَرْجُفُ**’tan “أفعل” vezninde: onu **يَرْجُفُ** kılar: onu çalkalanır ve titrer ve sallanır ve istikrar bulmaz kılar: onun yerleşikliğini ve sağlamlığını sarsar.

**مُرْجِف**: **أَرْجَفَ - يُرْجِفُ**’tan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil: başkasını yahut işi **يَرْجُفُ** kılan: işin istikrarını sarsan.

**مُرْجِفُوْن**: **مُرْجِف**’in çoğulu.

Ve lafız, “mekânda, özsel biçimde, titreme ve ürperme ve sarsıntılı ve çalkantılı hareket” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**رَجَفَ - يَرْجُفُ**، **رَعَدَ - يَرْعُدُ** (**رَعَدَ - يَرْعَدُ**)، **رَجَزَ - يَرْجُزُ**، **مَخِضَ - يَمْخَصُ** (**مَخَضَ - يَمْخُصُ**) (**مَخِضَتْ - تَمْخَصُ**)، **وَجَفَ - يَجِفُ**، **رَفَّ- يَرِفُّ**

**ترجف**
﴿“O gün yer ve dağlar titrer; dağlar dağılmış bir kum yığını olur (14)”﴾ المزمل ﴿“O gün **الراجفة** titrer (6), onu **الرادفة** izler (7); o gün kalpler **واجفة**dir (8)”﴾ النازعات

**الراجفة**
﴿“O gün **الراجفة** titrer (6), onu **الرادفة** izler (7); o gün kalpler **واجفة**dir (8)”﴾ النازعات

**الرجفة**
﴿“Ve Medyen’e kardeşleri Şuayb’ı (gönderdik); dedi ki: Ey kavmim, Allah’a ibadet edin, âhiret gününü umun, yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (36). Onu yalanladılar; derken **الرجفة** onları yakaladı; yurtlarında dizüstü çökmüş olarak sabahladılar (37)”﴾ العنكبوت ﴿“Derken dişi deveyi boğazladılar ve Rablerinin emrinden azdılar ve dediler ki: Ey Salih, eğer gönderilenlerden isen bize vadettiğini getir (77). Derken **الرجفة** onları yakaladı; yurtlarında dizüstü çökmüş olarak sabahladılar (78)”﴾ الأعراف ﴿“Kavminden inkâr eden ileri gelenler dedi ki: Şuayb’a uyarsanız, o takdirde siz mutlaka ziyan edenlersiniz (90). Derken **الرجفة** onları yakaladı; yurtlarında dizüstü çökmüş olarak sabahladılar (91)”﴾ الأعراف ﴿“Musa, kavminden yetmiş adamı buluşma vaktimiz için seçti; derken **الرجفة** onları yakalayınca dedi ki: Rabbim, dileseydin onları daha önce de beni de helâk ederdin; içimizden sefihlerin yaptıkları yüzünden bizi helâk mi ediyorsun? O, ancak senin fitnendir; onunla dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirirsin; sen bizim velîmizsin; bizi bağışla, bize merhamet et; sen bağışlayanların en hayırlısısın (155)”﴾ الأعراف

**المرجفون**
﴿“Münafıklar ve kalplerinde hastalık olanlar ve şehirdeki **المرجفون** vazgeçmezlerse, elbette seni onların üzerine musallat ederiz; sonra orada seninle ancak az bir süre komşuluk ederler (60)”﴾ الأحزاب

مختار الصحاح
● [**رجف**] ر ج ف: **الرَّجْفَةُ** zelzeledir; yer, **نصر** babından **رَجَفَتِ**; **الرَّجَفانُ** iki fetha ile şiddetli çalkantıdır; **الإرْجَافُ** ise haberlerin **أراجيف**’inden bir tanesidir; ve “**أَرْجَفُوا** في الشيء” yani onda daldılar.

الراغب
رجف
- **الرجف**: şiddetli çalkantı; denir ki: “yer çalkalandı” ve “deniz çalkalandı”; ve “çalkantılı deniz”. Yüce Allah dedi ki: ﴿“O gün **الراجفة** titrer”﴾ [النازعات/6]، ﴿“O gün yer ve dağlar titrer”﴾ [المزمل/14]، ﴿“Derken **الرجفة** onları yakaladı”﴾ [الأعراف/78]. Ve **الإرجاف**: **الرجفة**yi meydana getirmektir; ya fiille ya da sözle. Yüce Allah dedi ki: ﴿“ve şehirdeki **المرجفون**”﴾ (سورة الأحزاب: آية 60). Ve **المرجفون**: onlar, insanlarda bir çalkantı bulunan yalan haberleri doğuran kimselerdir. Ve denir ki: **الأراجيف** fitnelerin aşılarıdır.

ملخص اللسان
1. **الرَّجَفانُ**: şiddetli çalkantı:
2. şey **رجَفَ** eder; **يرجُف**; **رَجْفاً** ve **رُجوفاً** ve **رجَفاناً** ve **رَجِيفاً**; ve **أَرْجَفَ**: çarptı ve şiddetli bir çalkantı ile çalkalandı,
3. ve şeyin **رَجْفُ**’u, semer altında devenin **رَجَفان**’ı gibidir; ve rüzgâr onu salladığında ağacın **تَرْجُفُ** etmesi gibi; ve kökü gevşediğinde dişin **تَرْجُف** etmesi gibi.
4. ve **الرجْفةُ**: zelzeledir. Yer **رجَفَتِ**; **تَرْجُفُ**; **رجْفاً**: çalkalandı. Belde **رَجَفَ** ettiğinde zelzele oldu; ve yer **رَجَفَت** ve **أرْجَفَتْ** ve **أُرْجِفَتْ**; zelzele olduğunda.
5. kavim **أَرْجَفَ** ettiğinde, kötü haberlerde ve fitneleri anmada daldılar. Yüce Allah dedi ki: “ve şehirdeki **المُرْجِفُونَ**”; onlar, insanlarda bir çalkantı bulunan yalan haberleri doğuran kimselerdir.
6. ve başını **اسْتَرْجَفَ** etti: onu hareket ettirdi.

لسان العرب
● - **رجف**: **الرَّجَفانُ**: şiddetli çalkantı: şey **رجَفَ** eder; **يرجُف**; **رَجْفاً** ve **رُجوفاً** ve **رجَفاناً** ve **رَجِيفاً**; ve **أَرْجَفَ**: çarptı ve şiddetli bir çalkantı ile çalkalandı; ثعلب şöyle inşad etti:
ظَلَّ لأَعلى رأْسه رجِيفا
ve şeyin **رَجْفُ**’u, semer altında devenin **رَجَفان**’ı gibidir; ve rüzgâr onu salladığında ağacın **تَرْجُفُ** etmesi gibi; ve kökü gevşediğinde dişin **تَرْجُف** etmesi gibi. Ve **الرجْفةُ**: zelzeledir. Yer **رجَفَتِ**; **تَرْجُفُ**; **رجْفاً**: çalkalandı. Yüce Allah’ın sözü: “Derken **الرَّجفةُ** onları yakalayınca dedi ki: Rabbim, dileseydin onları daha önce de beni de helâk ederdin”; yani: dileseydin onları, onları öldürmeden önce öldürürdün. Ve denir ki: dağ onları **رَجَفَ** etti de öldüler. Ve kalp **رَجَفَ** etti: korkudan çalkalandı. Ve **الرّاجِفُ**: hareket ettiren humma; müzekkerdir; şöyle dedi:
وأَدْنَيْتَني، حتى إذا ما جَعَلْتَني
على الخَصْرِ أَو أَدْنى، اسْتَقَلَّك راجِفُ
ve ağaç **رَجَفَ** eder; **يَرْجُفُ**: rüzgâr onu hareket ettirdi; dişler de böyledir. Ve yer **رَجَفَتِ** ettiğinde zelzele oldu. Ve kavim **رَجَفَ** ettiğinde savaşa hazırlandılar. Ve aziz tenzilde: “O gün **الراجفة** titrer, onu **الرَّادِفةُ** izler”; الفراء dedi ki: o, birinci üfürüştür; **الرّادِفةُ** ikinci üfürüştür. أَبو إسحق dedi ki: **الرَّاجِفةُ** yerin kendisidir; **تَرْجُفُ** eder; şiddetli bir hareketle hareket eder. Mücahid dedi ki: o, zelzeledir. Hadiste: “Ey insanlar, Allah’ı anın; **الراجفة** geldi, onu **الرّادِفة** izler”; dedi ki: **الراجفة** birinci üfürüştür; onunla mahlûkat ölür; **الرادفة** ise ikinci üfürüştür; onunla kıyamet günü dirilirler. Ve **الرجْف**’in aslı hareket ve çalkantıdır; ondan, meb‘as hadisi: “sonra döndü; onunla omuz başları titriyordu.” الليث: Kur’an’da **الرَّجْفةُ**, bir kavmi alan her azaptır; o, **رجْفَة** ve **صَيْحة** ve **صاعِقة**dır. Ve gök gürültüsü **يَرْجُفُ** eder; **رَجْفاً** ve **رَجِيفاً**: bu, bulutta onun gümbürtüsünün tekrarlanmasıdır. ابن الأنباري: **الرجْفةُ** ile birlikte yerin hareket ettirilmesi vardır; denir ki: şey **رَجَفَ** ettiğinde hareket etti. Ve şöyle inşad etti:
تحْييِ العِظام الرَّاجفات منَ البِلى،
وليس لداء الرُّكْبَتَيْنِ طَبيبُ
ابن الأعرابي: belde **رَجَفَ** ettiğinde zelzele oldu; ve yer **رَجَفَت** ve **أرْجَفَتْ** ve **أُرْجِفَتْ**; zelzele olduğunda. الليث: kavim **أَرْجَفَ** ettiğinde kötü haberlerde ve fitneleri anmada daldılar. Yüce Allah dedi ki: “ve şehirdeki **المُرْجِفُونَ**”; onlar, insanlarda bir çalkantı bulunan yalan haberleri doğuran kimselerdir. الجوهري: **الإرْجافُ**, haberlerin **أَراجِيف**’inden bir tanesidir; ve “**أَرْجَفوا** في الشيء” yani onda daldılar. Ve başını **اسْتَرْجَفَ** etti: onu hareket ettirdi; ذو الرمة dedi ki:
إذ حَرَّكَ القَرَبُ القَعْقاعُ أَلْحِيَها،
واسْتَرْجَفَتْ هامَها الهِيمُ الشَّغامِيمُ
ve şöyle rivayet edilir:
إذ قَعْقَعَ القَرَبُ البَصْباصُ أَلْحِيَها
ve **الرّجّافُ**: denizdir; dalgalarının çalkantısı ve hareketi sebebiyle onunla adlandırıldı; ona isimdir; **القَذّاف** gibi. Şöyle dedi:
ويُكَلِّلُونَ جِفانَهُم بِسَدِيفِهِمْ،
حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ
ve الجوهري inşad etti:
المُطْعِمُونَ اللحمَ كلَّ عَشِيّةٍ،
حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ
ابن بري dedi ki: beyit, مطرود بن كعب الخزاعي’nindir; عبد المطلب’i, efendimiz Allah’ın Resulünün dedesini, صلى اللّه عليه وسلم, mersiye eder; ve beyitler:
يا أَيُّها الرجُلُ المُحَوِّلُ رَحلَه،
هَلاَّ نَزَلْتَ بآلِ عَبْدِ مَنافِ؟
هَبِلَتْكَ أُمُّك لو نَزَلْتَ بدارِهِمْ،
ضَمِنُوكَ مِن جُرْمٍ ومن إقْرافِ
المُنْعِمِينَ إذا النجومُ تَغَيَّرَتْ،
والظاعِنِينَ لِرِحْلَةِ الإيلافِ
والمُطْعِمُونَ إذا الرِّياحُ تَناوَحَتْ،
حتى تَغِيبَ الشمسُ في الرَّجّافِ
ve denildi ki: **الرَّجّافُ** kıyamet günüdür. Ve kavim **رَجَفَ** etti: savaşmaya hazırlandılar; ve **أَرْجَفُوا**: fitnede ve kötü haberlerde daldılar. Ve **الرَّجَفانُ**: sürat; كراع’dan.

مقاييس اللغة:
(**رجف**) **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء**, çalkantıya delalet eden bir asıldır. Denir ki: yer ve kalp **رجَفَتِ** etti. Ve deniz, çalkantısı sebebiyle **رَجّافٌ**dur. Ve insanlar, bir şeyde **أَرْجَفَ** ettiğinde, onda daldılar ve çalkandılar.

القاموس المحيط:
**رَجَفَ**: hareket ettirdi; ve hareket etti; ve şiddetle çalkalandı; **رَجْفاً** ve **رَجَفاناً** ve **رُجوفاً** ve **رَجيفاً**; ve yer zelzele oldu; **أَرْجَفَتْ** gibi; ve kavim savaşa hazırlandı; ve gök gürültüsünün gümbürtüsü bulutta tekrarlandı.
Ve **الرَّجْفَةُ**: zelzeledir. Ve **الراجِفَةُ**: birinci üfürüştür; ve **الرادِفَةُ**: ikincisidir. Ve **شدَّاد** gibi: deniz, çalkantısı sebebiyle; ve kıyamet günü; ve haşir; ve yürüyüşten bir tür. Ve **الرَّاجِفُ**: titremeli humma. Ve dişi deve **أرْجَفَتْ** etti: yorgun, gevşek geldi; iki kulağı onlarla titrer. Ve kavim: fitne haberleri ve benzeri kötü haberlerde daldılar; ondan: “ve şehirdeki **المُرْجِفُونَ**”; ve “şeyde” ve “onunla”: onda daldılar. Ve yer: zelzele oldu; **أُرْجِفَتْ** gibi; damme ile.

تاج العروس:
ر ج ف
**رَجَفَ الشَّيْءَ**: hareket ettirdi ve hareket etti; لازم ve متعدٍّ. ابن دريد dedi ki: kalp **رَجَفَ** ettiğinde: korkudan şiddetle çalkalandığında. اللَّيْث dedi ki: şey **رَجَفَ** eder; **رَجْفاً** ve **رَجَفَاناً**; ve اللَّيْث’ten başkası ekledi: damme ile **رُجُوفاً** ve **رَجِيفاً**. Dedi ki: semer altında devenin **رَجَفان**’ı gibi; ve rüzgâr onu salladığında ağacın **يَرْجُفُ** etmesi gibi; ve kökleri gevşediğinde dişlerin **تَرْجُفُ** etmesi gibi; ve bunun benzeri; onun hareketinin hepsi **رَجْف**tir. Yer **رَجَفَتِ**: zelzele oldu; ondan Yüce Allah’ın sözü: ( “O gün yer ve dağlar titrer” ); ابن الأعرابي’den, **أَرْجَفَتْ** gibi. Kavim **رَجَفَ** etti: savaşa hazırlandılar; اللَّيْث nakletti; bu mecazdır. Dedi ki: ve gök gürültüsü **يَرْجُفُ** eder; **رَجْفاً** ve **رَجِيفاً**: bulutta onun gümbürtüsü tekrarlandı. Ve denilir ki: **سَحَابٌ رَجُوفٌ** yani gök gürültüsüyle titrer; ve denildi ki: suyun çokluğundan titrer. صخر الغيّ الهذلي dedi ki:
إِلَى عَمَرَيْنِ إِلَى غَيْقَةٍ ... بيَلْيَلَ يَهْدِي رِبَحْلاً رَجُوفَا
Ve **الرَّجْفَةُ**: zelzeledir. اللَّيْث dedi ki: Kur’an’da **الرَّجْفَةُ**: bir kavmi alan her azaptır; o, **رَجْفَة** ve **صَيْحَة** ve **صَاعِقَة**dır. الفَرَّاء, Yüce Allah’ın sözü ( “O gün **الرَّاجِفَةُ** titrer, onu **الرَّادِفَةُ** izler” ) tefsirinde dedi ki: **الراجِفَةُ**: birinci üfürüştür; o, mahlûkatın onunla öldüğü üfürüştür. **الرادِفَةُ**: kıyamet günü onunla dirildikleri ikinci üfürüştür; yakında zikredilecektir. أَبو إِسْحَاق dedi ki: **الرَّاجِفَةُ**: yer; **تَرْجُفُ** eder; şiddetli bir hareketle hareket eder. Mücahid dedi ki: o, zelzeledir. **الرَّجَّافُ** **شدَّاد** gibi: denizin adıdır; çalkantısı sebebiyle onunla adlandırıldı. الجوهري dedi ki: başkası ekledi: ve dalgalarının hareketi; **القَذَّاف** gibi bir isimdir. Şair için inşad etti; o, ابن الزِّبَعْرَي’dir; ve مطرود بن كعب الخزاعي için rivayet edilir; عبد المطلب بن هاشم’i mersiye eder:
الْمَطْعِمُونَ الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ ... حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ في الرَّجَّافِ
ve deniz **رَجَفَ** etti: dalgası çalkandı. شمر dedi ki: **الرَّجَّافُ**: kıyamet günüdür. ابن عباد dedi ki: **الرَّجَّافُ**: Fırat üzerindeki köprüdür; ve nüshalarda burada “**الحَشْرُ**” ح ve ش ile bulundu; o, tashiftir. Dedi ki: **الرَّجَّافُ**: yürüyüşten bir türdür. Dedi ki: ve **الرَّاجِفُ**: titremeli hummadır; çünkü o, kendisinde olanın eklemlerini titretir. Ve dişi deve **أَرْجَفَتِ**: yorgun, gevşek geldiğinde; iki kulağı onlarla titrer. اللَّيْث dedi ki: kavim **أَرْجَفَ** ettiğinde: fitne haberleri ve benzeri kötü haberlerde daldıklarında. Dedi ki: ondan Yüce Allah’ın sözü: ( “ve şehirdeki **الْمُرْجِفُونَ**” ). اللَّيْث dedi ki: onlar, insanlarda bir çalkantı bulunan yalan haberleri doğuran kimselerdir. Ve الراغب dedi ki: **الإِرْجَافُ**: **الرَّجْفَةُ**yi meydana getirmektir; ya sözle ya fiille. Denilir ki: “**أَرْجَفُوا** في الشَّيْءِ وبه” yani onda daldıklarında. ابن الأعرابي dedi ki: yer **رَجَفَتِ**: zelzele oldu; **أُرْجِفَتْ** gibi; ayrıca damme ile. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: rüzgâr ağacı **أَرْجَفَتْ**: onu hareket ettirdi. Ve dişler **رَجَفَتِ**: döküldü. Ve develer, yürüyüşte başlarını **اسْتَرْجَفَت**: onları hareket ettirdi. ذو الرُّمَّة dedi ki:
" إِذْ حَرَّكَ الْقَرَبُ الْقَعْقَاعُ أَلْحِيَهاواسْتَرْجَفَتْ هَامَهَا الْهِيمُ الشَّغَامِيمُ
ve **الأرْجَافُ**: haberlerin **أَرَاجِيف**’inden bir tanesidir; الجوهري nakletti. Ve denilir ki: **الأَرَاجِيفُ** fitnelerin aşılarıdır; الراغب söyledi. Ve **الأَسَاس**’ta: **الإِرْجَافُ**: oluşun mukaddimesidir; ve korkutucular vuku bulduğunda **الأَراجِيفُ** çoğalır. Ve denilir ki: “yardım istemek üzere mecazen yeri **يَسْتَرْجِفُونَ** olarak çıktılar”; **الأَسَاس**’ta olduğu gibi. Ve **الرَّجَفَانُ** harekeli olarak: sürat; كُرَاع’dan.
