# رجل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رجل

الرجل، بضم الجيم، وسكونه، الأخيرة لغة نقلها الصاغاني: م معروف، وهو الذكر من نوع الإنسان، يختص به، ولذلك قال تعالى:  ولو جعلناه ملكا لجعلناه رجلا. وفي التهذيب: الرجل، بالفتح وسكون الجيم: اسم للجمع عند سيبويه، وجمع عند أبي الحسن، ورجح الفارسي قول سيبويه، وقال: لو كان جمعا، ثم صغر لرد إلى واحده ثم جمع، ونحن نجده مصغرا على لفظه، قال:
  أخشى ركيبا ورجيلا عاديا وقيل: إنما هو فوق الغلام، وذلك إذا احتلم، وشب، أو هو رجل ساعة يولد، إلى ما بعد ذلك، تصغيره: رجيل، على القياس، ورويجل، على غير قياس، كأنه تصغير راجل، ومنه الحديث: أفلح الرويجل إن صدق. والرجل، في كلام العرب من أهل اليمن: الكثير الجماع، حكي ذلك عن خال الفرزدق قال: سمعت الفرزدق يقول ذلك، قال: وزعم أن من العرب من يسميه العصفوري، وأنشد:
  رجلا كنت في زمان غروري                      وأنا اليوم جافـر مـلـهـود

  نقله الأزهري، والصاغاني. والرجل أيضا: الراجل، وأيضا: الكامل، يقال: هذا رجل، أي راجل. وهذا رجل: أي كامل، كما في العين، وقال الأزهري: الرجل: جماعة الراجل، وهم الرجالة. وفي المحكم: وقد يكون الرجل صفة، يعني به الشدة والكمال، وعليه أجاز سيبويه الجر في قولهم: مررت برجل رجل أبوه. والأكثر الرفع، وقال في موضع: وإذا قلت: هو الرجل. فقد يجوز أن تعني كماله، وأن تريد كل رجل تكلم ومشى على رجلين فهو رجل، لا تريد غير ذلك المعنى. ج: رجال، ورجالات، بكسرهما، مثل جمال، وجمالات، وقيل: رجالات جمع الجمع. وفي التنزيل:  شهيدين من رجالكم، أي من أهل ملتكم، وقال سيبويه: لم يكسر على بناء من أبنية أدنى العدد، يعني أنهم لم يقولوا: أرجال، وقالوا: ثلاثة رجلة، جعلوه بدلا من أرجال، ونظيره: ثلاثة أشياء، جعلوا لفعاء بدلا من أفعال، وحكى أبو زيد في جمعه: رجلة، وهو أيضا اسم للجمع، لأن فعلة ليست من أبنية الجموع، وذهب أبو العباس إلى أن رجلة مخفف عنه، وقال الكسائي: جمعوا رجلا رجلة، كعنبة، وقال ابن جني: جمع رجل: مرجل، زاد الكسائي: وأراجل، قال أبو ذؤيب الهذلي:
  أهم بنيه صيفهم وشـتـاؤهـم                      وقالوا تعد واغز وسط الأراجل يقول: أهمتهم نفقة صيفهم وشتائهم، وقالوا لأبيهم: تعد، أي انصرف عنا. وهي رجلة، قال:
  كل جار ظل مغتبطـا                      غير جيران بني جبله
  خرقوا جيب فتاتـهـم                      لم يبالوا حرمة الرجله كنى بالجيب عن الفرج، وقيده الراغب، فقال: ويقال للمرأة رجلة إذا كانت متشبهة بالرجل في بعض أحوالها. قلت: ويؤيده الحديث: أن عائشة رضي الله عنها كانت رجلة الرأي، أي كان رأيها رأي الرجال. وترجلت المرأة: صارت كالرجل في بعض أحوالها. ورجل بين الرجولية، والرجلة، والرجلية، بضمهن، الأولى عن ابن الأعرابي، والرجولية، والرجلة، والرجلية، بضمهن، الأولى عن ابن الأعرابي، والرجولية، بالفتح وهذه عن الكسائي، كما في التهذيب، قال ابن سيده: وهي من المصادر التي لا أفعال لها، وقال الراغب: قوله تعالى:  وجاء رجل من أقصى المدينة يسعى  ، وقوله تعالى:  وقال رجل مؤمن من آل فرعون، فالأولى به الرجولية والجلادة. وهو أرجل الرجلين، أي أشدهما، وفي التهذيب: فيه رجلية ليست في الآخر، وقال ابن سيده: وأراه من باب أحنك الشاتين، أي أنه لا فعل له، وإنما جاء فعل التعجب من غير فعل. حكى الفارسي: امرأة مرجل، كمحسن: تلد الرجال، وإنما المشهور: مذكر، كما في المحكم. وبرد مرجل، كمعظم: فيه صور، كصور الرجال، وفي العباب: ثوب مرجل، أي معلم،قال امرؤ القيس:
  فقمت بها أمشي تجر وراءنا                      على إثرنا أذيال مرط مرجل

  والرجل، بالكسر: القدم، وقال الراغب: هو العضو المخصوص بأكثر الحيوان، أو من أصل الفخذ إلى القدم، أنثى، قاله الزجاج، ونقله الفيومي، ج: أرجل، قال اله تعالى:  وامسحوا برؤسكم وأرجلكم  . قال سيبويه: لا نعلمه كسر على غيره، وقال ابن جني: استغنوا فيه بجمع القلة عن جمع الكثرة. ورجل أرجل: عظيم الرجل، كالأركب، للعظيم الركبة، والأرأس، للعظيم الرأس. وقد رجل، كفرح، رجلا، فهو راجل، كذا في النسخ، والظاهر أن في العبارة سقطا، ونص المحكم بعد قوله: وقد رجل بسطرين: ورجل رجلا، فهو راجل، ورجل، هكذا بضم الجيم، وهي لغة الحجاز، قاله شيخنا، ووقع في نسخ المحكم بالتحريك، ورجل، ككتف، ورجيل، كأمير، ورجل، بالفتح، قال سيبويه: هو اسم للجمع، وقال أبو الحسن: جمع، ورجح الفارس قول سيبويه، كما تقدم، ورجلان، كسكران: إذا لضم يكن له ظهر في سفر يركبه، فمشى على قدميه، قال:
  علي إذا لاقيت ليلى بـخـلـوة                      أن ازدار بيت الله رجلان حافيا ج: رجال بالكسر، ومنه قوله تعالى: فرجالا أو ركبانا. وهو جمع راجل، كقائم وقيام، وأنشد أبو حيان في البحر:
  وبنو غدانة شاخص أبصارهم                      يمشون تحت بطونهن رجالا أي ما شين على الأقدام، ورجالة، ضبطه شيخنا بالكسر، نقلا عن أبي حيان، والذي في المحكم، والتهذيب، بالفتح مع التشديد، وهو قول الكسائي، وهو الصواب، ورجال، كرمان، عن الكسائي، هكذا ضبطه في المحكم، والتهذيب، وأنشد الأخير:
  وظهر تنوفة حدباء يمشي                      بها الرجال خائفة سراعا ونقله أبو حيان، وقال: منه قراءة عكرمة، وأبي مجلز:  فرجالا أو ركبانا، ورجالى، بالضم مع التخفيف، ورجالى، بالفتح مع التخفيف، كسكارى، وسكارى، وهو جمع رجلان، كعجلان، وعجالى، ورجلى، كسكرى، وهو أيضا جمع رجلان، كعجلان، وعجلى، نقله الصاغاني، ورجلان، بالضم، نقله ابن سيده، وهو جمع راجل، أو رجيل، كراكب وركبان، أو قضيب وقضبان، وقد جاء في الشعر رجلة، بالفتح، وأنشد الأزهري لابن مقبل:
  ورجلة يضربون البيض عن عرض                      ضربا تواصت به الأبطال سجينـا قلت: ووقع في البخاري:
  ورجلة يضربون الهام ضاحية وقال أبو عمرو: الرجلة الرجالة في هذا البيت، وليس في كلامهم فعلة جاءت جمعا، غير رجلة جمع راجل، وكمأة جمع كمء. ومعناه: ضربا سجينا، أي شديدا. نقله الأزهري، والصاغاني، قال شيخنا: وقيل كمأة للواحد أيضا عند قوم، كما حرره في المصباح. قلت: وسبق البحث فيه في الهمزة. ورجلة، بالكسر، كما هو مضبوط في المحكم، وضبطه شيخنا بالتحريك، فيكون جمع راجل، ككاتب وكتبة، إلا أن الذي ضبطه ابن سيده ما قدمناه، وأرجلة، جمع رجيل، كرغيف وأرغفة، وأراجل، وأراجيل، وقال ابن جني: يجوز أن يكون اراجل جمع أرجلة، وأرجلة جمع رجال، ورجال جمع راجل، فقد أجاز أبو الحسن في قول الشاعر:
  في ليلة من جمادى ذات أندية

  أن يكون كسر ندى على نداء، كجمل وجمال، ثم كسر نداء على أندية، كرداء وأردية، فكذا يكون هذا. فحاصل ما ذكره المصنف من الجموع اثنا عشر، كما عرفت، فقول شيخنا: عشرة، أو أحد عشر، إن قلنا أراجيل جمع أيضا، على اشتباه في بعضها وتخليط في بعض، محل تأمل، بل هو سياق ابن سيده في المحكم، ما عدا رجلى كسكرى، فإنه من العباب، ووهم بعضهم، فقال: إن الرجل وصلت جموعه إلى اثني عشر جمعا، ونقلها عن أبي حيان في البحر، وهو غلط محض، وكلام أبي حيان وأصحابه إنما هو في جمع راجل، ضد راكب، كما عرفته، ثم إن المصنف قد قصر في ذكر بعض الجموع منها، ومعيب على البحر المحيط أن يخلو عما أورده الأئمة. فمما ذكره ابن سيده في أثناء سرد الجموع: رجلة، وضبطه كعنبة بالقلم، وهو جمع رجل، بضم الجيم، عن الكسائي، ورجالى، بالضم مع التشديد، ذكره ابن سيده، والأزهري، عن الكسائي، ونقله أبو حيان أيضا، قال شيخنا: وهو من شواذ الجموع. ورجال، كغراب، عن أبي حيان، ومنه قراءة عكرمة:  فرجلا أو ركبانا  ، قال شيخنا: هو من النوادر، فيدخل في باب رخال. ورجلة، محركة، نقله شيخنا عن أبي حيان أيضا، وقد أشرنا إليه، وقرئ:  فرجلا  ، كسكر، عن أبي حيان أيضا، وقرئ:  فرجلا  بالفتح، وهو جمع راجل، كراكب وركب، وصاحب وصحب، ومنه قوله تعالى:  وأجلب عليهم بخيلك ورجلك، كما في العاب، وقد تقدم ما فيه الكلام عن سيبيه والأخفش. ورجيل، كأمير، عن أبي حيان، وقيل: هو اسم للجمع، كالمعيز، والكليب. ورجالة، ككتابة، عن أبي حيان أيضا، فهذه ثمانية ألفاظ مستدركة على المصنف، على خلاف في بعضها، فصار المجموع عشرين، ولله الحمد والمنة. والرجلة، بالفتح، ويكسر: شدة المشي، أو بالضم: القوة على المشي. وفي المحكم: الرجلة، بالضم: المشي راجلا، وبالكسر: شدة المشي. وفي التهذيب: الرجلة: نجابة الرجيل من الدواب والإبل، قال:
  حتى أشب لها وطال إيابهـا                      ذو رجلة شثن البراثن جحنب وقال أيضا: يقال: حملك الله عن الرجلة، ومن الرجلة. والرجلة هنا: فعل الرجل الذي لا دابة له. وحرة رجلى، كسكرى، ويمد، عن أبي الهيثم: خشنة صعبة، لا يستطاع المشي فيها حتى يترجل فيها. وقال الراغب: حرة رجلاء: ضاغطة للأرجل بصعوبتها. وقال أبو الهيثم: حرة رجلاء: صلبة خشنة، لا يعمل فيها خيل ولا إبل، ,لا يسلكها إلا راجل. أو رجلاء: مستوية بالأرض، كثيرة الحجارة، نقله الأزهري، وقال الحارث بن حلزة:
  ليس يهجي موائلا من حذار                      رأس طود وحرة رجـلاء وترجل الرجل: نزل عن دابته، وركب رجليه، وترجل الزند: وضعه تحت رجليه، كارتجله، كما في المحكم، وقيل: ارتجل الرجل: جاء من أرض بعيدة، فاقتدح نارا، وأمسك الزند بيديه ورجليه، لأنه وحده، وبه فسر قول الشاعر:
  كدخان مرتجل بأعلى تلعة وسيأتي. ومن المجاز: ترجل النهار: أي ارتفع، كما في العباب، وقال الراغب: أي انحطت الشمس عن الحيطان، كأنها ترجلت، وأنشد الصاغاني.

  وهاج به لما ترجلت الضحـى                      عصائب شتى من كلاب ونابل وفي حديث العرنيين: فما ترجل النهار حتى أتي بهم أي ما ارتفع، تشبيها بارتفاع الرجل عن الصبا. قاله ابن الأثير. ورجل الشاة، وارتجلها: عقلها برجليه، وفي المحكم: برجله، أو علقها برجلها، وفي العباب: رجلت الشاة برجلها:علقتها بها، ومثله في المفردات. والمرجل، كمعظم: المعلم من البرود والثياب، وقد تقدم عند قوله: فيه صور الرجال. ففيه تكرار لا يخفى. والمرجل: الزق الذي يسلخ من رجل واحدة، والذي يسلخ من قبل رجله، كما في المحكم. وقال الفراء: الجلد المرجل: الذي سلخ من رجل واحدة، والمنجول الذي يشق عرقوباه جميعا، كما يسلخ الناس اليوم، والمزقق: الذي يسلخ من قبل رأسه. والمرجل: الزق الملآن خمرا، وبه فسر الأصمعي قول الشاعر:
  أيام ألحف مئزري عفر الثرى                      وأغض كل مـرجـل ريان وفسر المفضل المرجل بالمسرح، وأغض: أي أنقص منه بالمقراض، ليستوي شعثه، والريان: المدهون. وقال أبو العباس: حدثت ابن الأعرابي بقول الأصمعي فاستحسنه، كما في التهذيب. والمرجل من الجراد: الذي ترى آثار أجنحته في الأرض، نقله ابن سيده. والرجلة، بالضم، والترجيل: بياض في إحدى رجلي الدابة، لا بياض به في موضع غيرها، وقد رجل، كفرح، رجلا، والنعت أرجل، وهي رجلاء، نقله الأزهري، ما عدا الترجيل، فإنه من المحكم، قال: ونعجة رجلاء: ابيضت رجلاها إلى الخاصرتين، وفي التهذيب: مع الخاصرتين، وسائرها أسود. وفي العباب: الأرجل من الخيل: الذي في إحدى رجليه بياض، ويكره، إلا أن يكون به وضح غيره، قال المرقش الأصغر:
  أسيل نبـيل لـيس فـيه مـعـابة                      كميت كلون الصرف أرجل أقرح فمدح بالرجل لما كان أقرح. وشاة رجلاء: كذلك. ورجلت المرأة ولدها، رجلا، ووجد في نسخ المحكم: رجلت، بالتشديد: وضعته بحيث خرجت رجلاه قبل رأسه، وهذا يقال له: اليتن. ورجل الغراب، بالكسر: نبت، ويقال له أيضا: رجل الزاغ، أصلها إذا طبخ نفع من الإسهال المزمن، وقد ذكر في غ ر ب تفصيلا. ورجل الغراب : ضرب من صر الإبل، لا يقدر الفصيل أن يرضع معه، ولا ينحل، قال الكميت:
  صر رجل الغراب ملكك في النا                      س على من أراد فيه الفجـورا رجل الغراب: مصدر، لأنه ضرب من الصر، فهو من باب: رجع القهقرى، واشتمل الصماء، وتقديره: صرا مثل صر رجل الغراب، ومعناه: استحكم ملكك فلا يمكن حله، كما لا يمكن الفصيل حل رجل الغراب. ورجل راجل، ورجيل: أي مشاء، أي قوي على المشي، وكذا البعير، والحمار، زاد الأزهري: وقد رجل الرجل، يرجل، رجلا، ورجلة: إذا كان يمشي في السفر وحده، لا دابة له يركبها.

  ج: رجلى، ورجالى، كسكرى، وسكارى. وفي التهذيب: الرجيل من الناس: المشاء الجيد المشي، وأيضا: القوي على المشي، الصبور عليه، قال: والرجلة: نجابة الرجيل من الدواب، والإبل، وهو الصبور على طول السير، ولم أسمع منه فعلا إلا في النعوت، ناقة رجيلة، وحمار رجيل، ورجل رجيل. والرجيل، كأمير: الرجل الصلب، كما في المحكم، زاد غيره: القوي على المشي. ومن المجاز: هو قائم على رجل، إذا حزبه أمر، وفي التهذيب: أخذ في أمر حزبه، فقام له. ورجل القوس: سيتها السفلى، ويدها سيتها العليا. وقيل: رجلها ما سفل عن كبدها. وقال أبو حنيفة: رجل القوس أتم من يدها. وقال ابن الأعرابي: أرجل القوس، إذا أوترت: أعاليها، وأيديها: أسافلها، قال: وأرجلها أشد من أيديها، وأنشد:
  ليت القسي كلها من أرجل قال: وطرفا القوس ظفراها، وحزاها فرضتاها، وعطفاها سيتاها، وبعد السيتين الطائفتان، وبعد الطائفين الأبهران، وما بين الأبهبرين كبدها، وهو ما بين عقدي الحمالة. والرجل من البحر: خليجه، عن كراع، وهو مجاز. والرجلان من السهم: حرفاه. ورجل الطائر: ميسم لهم. ورجل الجراد: نبت كالبقلة اليمانية، يجري مجراها، عن ابن الأعرابي. وارتجل الكلام، ارتجالا: مثل اقتضبه اقتضابا، وهما إذا تكلم به م غير أن يهيئه قبل ذلك، وقال الراغب: ارتجله: أورده قائما، من غير تدبر. وقال غيره: من غير تردد ولا تلعثم، وقال بعضهم: من غير روية ولا فكر، وكل ذلك متقارب. وارتجل برأيه: انفرد به، ولم يشاور أحدا فيه. وارتجل الفرس في عدوه: راوح بين العنق والهملجة، كما في المحكم، وفي التهذيب: إذا خلط العنق بالهملجة. زاد في العباب: فراوح بين شيء من هذا وشيء من هذا. والعنق والهملجة سيران، تقدم ذكرهما. وترجل البئر، وترجل فيها، كلاهما: إذا نزل فيها من غير أن يدلى، كما في المحكم، وفي التهذيب: من غير أن يدلى. وترجل النهار: ارتفع، وقد تقدم هذا بعينه قريبا، فهو تكرار. وترجل فلان: مشى راجلا، وهذا أيضا قد تقدم، عند قوله: ترجل: نزل عن دابته. وشعر رجل، بالفتح، وكجبل، وكتف، ثلاث لغات حكاها ابن سيده: بين السبوطة والجعودة وفي صفته صلى الله عليه وسلم: كان شعره رجلا أي لم يكن شديد الجعودة، ولا شديد السبوطة، بل بينهما، وقد رجل، كفرح، رجلا، بالتحريك، ورجلته، ترجيلا: سرحته ومشطته، قال امرؤ القيس:
  كأن دماء الهاديات بنحـره                      عصارة حناء بشيب مرجل

  وقال الراغب: رجل شعره: كأنه أنزله حيث الرجل، أي عن منابته، ونظر فيه شيخنا. ورجل رجل الشعر، بالفتح، عن ابن سيده، ونقله أبو زرعة، ورجله، ككتف، ورجله محركة، كلاهما عن ابن سيده أيضا، واقتصر عليهما الصاغاني، وزاد عياض في المشارق: رجل، بضم الجيم، كما نقله شيخنا، فهي أربع لغات. ج: أرجال، ورجالى، كسكارى، وفي المحكم: قال سيبويه: أما رجل، بالفتح، فلا يكسر، استغنوا عنه بالواو والنون، وذلك في الصفة. وأما رجل، بالكسر، فإنه لم ينص عليه، وقياسه قياس فعل في الصفة، ولا يحمل على باب أنجاد وأنكاد، جمع نجد ونكد، لقلة تكسير هذه الصفة، من أجل قلة بنائها، إنما الأعرف في جميع ذلك الجمع بالواو والنون، لكنه ربما جاء منه الشيء مكسرا، لمطابقة الاسم في البناء، فيكون ما حكاه اللغويون من رجالى وأرجال، جمع رجل ورجل، على هذا. ومكان رجل، كأمير: بعيد الطريقين، هكذا في النسخ، والصواب: الطرفين. كما هو نص المحكم، وزاد: موطوء ركوب، وأنشد للراعي:
  قعدوا على أكوارها فـتـردفـت                      صخب الصدى جذع الرعان رجيلا وفي العباب: الرجيل: الغليظ الشديد من الأرض، وأنشد هذا البيت. وفرس رجيل: موطوء ركوب، وجعله ابن سيده من وصف المكان، كما تقدم، وفي العباب: الرجيل من الخيل: الذي لا يخفى، وقيل: الذي لا يعرق. وكلام رجيل: أي مرتجل، نقله الصاغاني. والرجل، محركة: أن يترك الفصيل، والمهر، والبهمة، يرضع أمه ما شاء، وفي المحكم: متى شاء، قال القطامي:
  فصاف غلامنا رجلا عليها                      إرادة أن يفوقها رضاعـا ورجلها، يرجلها، رجلا: أرسله معها، كأرجلها، وأرجلها الراعي مع أمها، وأنشد ابن السكيت:
  مسرهد أرجل حتى فطما كما في التهذيب، وزاد الراغب: كأنما جعلت له بذلك رجلا. ورجل البهم أمه: رضعها، وبهمة رجل، محركة، ورجل، ككتف، والجمع أرجال. ويقال: ارتجل رجلك، بفتح الجيم، كما هو مضبوط في نسخ المحكم، فما في النسخ بسكونها خطأ: أي عليك شأنك فالزمه، عن ابن الأعرابي. ومن المجاز: الرجل، بالكسر: الطائفة من الشيء، أنثى، وفي حديث عائشة رضي الله تعالى عنها: أهدى لنا أبو بكر رجل شاة مشوية فسمتها باسم بعضها، قاله ابن الأثير. وفي العباب: أرادت رجلها مما يليها من شقها، أو كنت عن الشاة كلها بالرجل، كما يكنى عنها بالرأس. وفي حديث الصعب بن جثامة: أنه أهدى إلى النبي صلى الله عليه وسلم رجل حمار، وهو محرم أي أحد شقيه، وقيل: أراد فخذه. والرجل: نصف الراوية من الخمر والزيت، عن أبي حنيفة، وخص بعضهم بالرجل: القطعة العظيمة من الجراد، يذكر ويؤنث، وهو جمع على غير لفظ الواحد، ومثله كثير في كلامهم كالعانة لجماعة الحمير، والخيط لجماعة النعام، والصوار لجماعة البقر، ج: أرجال، قال أبو النجم، يصف الحمر في عدوها، وتطاير الحصى عن حوافرها:
  كأنما المعزاء من نضالهـا
  في الوجه والنحر ولم يبالها
  رجل جراد طار عن خذالها

  وفي حديث أيوب عليه السلام: أنه كان يغتسل عريانا فخر عليه رجل من جراد ذهب، وفي حديث آخر: كأن نبله رجل جراد، وفي حديث ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، أنه دخل مكة رجل من جراد، فجعل غلمان مكة يأخذون منه، فقال: أما إنهم لو علموا لم يأخذوه. كره ذلك في الحرم، لأنه صيد. والرجل: السراويل الطاق، ومنه الحديث: إنه اشترى رجل سراويل، ثم قال للوزان: زن وأرجح، قال ابن الأثير: هذا كما يقال: اشترى زوج خف، وزوج نعل، وإنما همام زوجان، يريد: رجلي سراويل، لن السراويل من لباس الرجلين، وبعضهم يسمي السراويل رجلا. وقال ابن الأعرابي: الرجل: السهم في الشيء، يقال: لي في مالك رجل، أي سهم، والرجل أيضا: الرجل النؤوم، وهي رجلة، والرجل: القرطاس الأبيض الخالي عن الكتابة. والرجل: البؤس والفقر. وأيضا: القاذورة منا وأيضا: الجيش الكثير، شبه برجل الجراد، يقال: جاءت رجل دفاع، عن الخليل. والرجل التقدم، عن أبي المكارم، قال: يقول الجمال: لي الرجل، أي أنا أتقدم، ويقول الآخر: لا بل الرجل لي. ويتشاحون على ذلك ويتضايقون، وذلك عند اجتماع القطر، ج: أرجال، أي في كل ما ذكر. والمرتجل: من يقع برجل من جراد، فيشوي منها، أو يطبخ، كما في المحكم، وبه فسر قول الراعي:
  كدخان مرتجل بأعلى تلـعة                      غرثان ضرم عرفجا مبلولا وقال لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  فتنازعا سبطا يطير ظـلالـه                      كدخان مرتجل يشب ضرامها وقيل: المرتجل: من يمسك الزند بيديه ورجليه، لأنه وحده، وبه فسر أيضا قول الراعي المذكور. وقال أبو عمرو: المرتجل: الذي يقدح الزند فأمسك الزندة السفلى برجله. وقد يستعار الرجل للزمان فيقال: كان ذلك على رجل فلان، كقولك: على رأس فلان: أي في حياته وعلى عهده، ومنه حديث ابن المسيب: أنه قال ذات يوم: اكتب يا برد أني رأيت موسى النبي صلى الله عليه وسلم يمشي على البحر حتى صعد إلى قصر، ثم أخذ برجلي شيطان، فألقاه في البحر، وإني لا أعلم نبيا هلك على رجله من الجبابرة ما هلك يعني عبد الملك، فجاء نعيه بعد أربع. وضعت الرجل التي هي آلة القيام موضع وقت القيام. والرجلة، بالكسر: منبت العرفج، زاد الأزهري: الكثير، في روضة واحدة، وأيضا: مسير الماء من الحرة إلى السهلة، ج: رجل، كعنب، وقال شمر: الرجل مسايل الماء، قال لبيد، رضي الله تعالى عنه:
  يلمج البارض لمجا في الندى                      من مرابيع رياض ورجـل

  وقال الراغب: تسميته بذلك كتسميته بالمذانب، وقال أبو حنيفة: الرجل تكون في الغلظ واللين، وهي أماكن سهلة تنصب إليها المياه فتمسكها. وقال مرة: الرجلة كالقري، وهي واسعة تحل. قال: وهي مسيل سهلة ملباث، وفي نسخة: منبات. قال: والرجلة: ضرب من الحمض، وقوم يسمون البقلة الحمقاء الرجلة، وإنما هي العرفج، هكذا في النسخ، والصواب: الفرفخ، بالخاء في النسخ، والصواب: الفرفخ، بالخاء المعجمة والفاء، ومنه قولهم: أحمق من رجلة، يعنون هذه البقلة، وذلك لأنها تنبت على طرق الناس فتداس وفي المسايل فيقتلعها ما السيل، والجمع رجل. وفي العباب: أصل الرجلة المسيل، فسميت بها البقلة. وقال الراغب: الرجلة: البقلة الحمقاء، لكونها نابتة في موضع القدم، قال الصاغاني: والعامة تقول: أحمق من رجله، أي بالإضافة.
 ورجلة التيس: ع بين الكوفة والشام. ورجلة أحجار: ع بالشام. ورجلتا بقر: ع بأسفل حزن بني يربوع، وبها قبر بلال بن جرير، يقول جرير:
  ولا تقعقع ألحي العيس قـاربة                      بين المزاج ورعني رجلتي بقر وذو الرجل، بكسر الراء: لقمان بن توبة القشيري: شاعر، نقله الصاغاني. والمرجل، كمنبر: المشط، وهو المسرح أيضا. والمرج: القدر من الحجارة والنحاس، مذكر، قال:
  حتى إذا ما مرجل القوم أفر وقيل:هو قدر النحاس خاصة، وقيل: هي كل ما طبخ فيها، من قدر وغيرها، قال امرؤ القيس:
  على الذبل جياش كأن اهتزامه                      إذا جاش فيه حميه غلي مرجل وارتجل: طبخ فيه، وبه فسرب قول الراعي أيضا، وقد سبق، وفي التهذيب: ارتجل: نصب مرجلا يطبخ فيه طعاما. والتراجيل: الكرفس، سوادية، وقال الأزهري: بلغة العجم، وهو من بقول البساتين. والممرجل: ثياب من الوشي، فيها صور المراجل، فممرجل على هذا مففعل، وجعله سيبويه رباعيا، لقوله:
  بشية كشية الممرجل وجعل دليلة على ذلك ثبات الميم في الممرجل، ويجوز كونه من باب تمدرع وتمسكن، فلا يكون له في ذلك دليل. وكشداد: رجال بن عنفوة الحنفي، قدم في وفد بني حنيفة ثم لحقه الإدبار، وارتد، فتبع مسيلمة فأشركه في الأمر، قتله زيد ابن الخطاب، رضي الله تعال عنه يوم اليمامة، ووهم من ضبطه بالحاء المهملة، وهو عبد الغني. والرجال بن هند: شاعر من بني أسد. وككتاب: أبو الرجال سالم بن عطاء: تابعي.

  وأبو الرجال سالم بن عطاء: تابعي. وأبو الرجال: محمد بن عبد الرحمن بن عبد الله بن حارثة بن النعمان الأنصاري المدني، محدث مشهور، روى عن أمه عمرة بنت عبد الرحمن بن سعد بن زرارة، روى عنه يحيى بن سعيد الأنصاري، وابنه حارثة بن أبي الرجال، وأخوه عبد الرحمن بن أبي الرجال، رويا عن أبيهما، وأخوهما مالك بن أبي الرجال، ذكره ابن سعد. وعبيد بن رجال: شيخ للطبراني، وسمع يحيى بن بكير، قال الحافظ: اسمه محمد بن محمد بن موسى البزاز المؤدب، وعبيد لقبه. وأرجله: أمهله، أو جعله راجلا، بأن أنزله عن دابته، قال امرؤ القيس:
  فقالت لك الويلات إنك مرجلي وإذا ولدت الغنم بعضها بعد بعض، قيل: ولدتها الرجيلاء، كالغميصاء، وولدتها طبقة بعد طبقة، كما في التهذيب، ونسبه الصاغاني للأموي. والراجلة: كبش الراعي الذي يحمل عليه متاعه، عن أبي عمرو، وأنشد:
  فظل يعمت في قوط وراجلة                      يكفت الدهر إلا ريث يهتبد والمرجل، كمقعد، ومنبر، الفتح عن ابن الأعرابي وحده، والكسر عن الليث: برد يمني جمعه المراجل، وفي المحكم: ثوب مرجلي، من الممرجل، ومن أمثالهم:
  حديثا كان بردك مرجليا أي إنما كسيت المراجل حديثا، وكنت تلبس العباء، قاله ابن الأعرابي. وفي التهذيب في تركيب ر ح ل، وفي الحديث: حتى يبني الناس بيوتا يوشونها وشي المراحل، يعني تلك الثياب، قال: ويقال لها أيضا المراجل، بالجيم. والرجل، بالفتح: النزو، يقال: بات الحصان يرجل الخيل. كذا ف النوادر. والرجيلاء، كغميصاء، والرجليون، محركة: قوم كانوا يعدون، كذا في العباب، ونص الأزهري: يغزون على أرجلهم، الواحد رجلي، محركة أيضا، هكذا في العباب، والذي في التهذيب: رجل رجلي للذي يغزو على رجليه، منسوب إلى الرجلة، فتأمل، وهم: سليك المقانب، وهو ابن السلكة، والمنتشر بن وهب الباهلي، وأوفى ابن مطر المازني، كما في العباب. ويقال: أمرك ما ارتجلت، أي ما استبددت فيه برأيك، كما في العباب، ونص الأزهري: يقال: ارتجل ما ارتجلت من الأمر: أي اركب ما ركبت منه، وأنشد الصاغاني للبيد، رضي الله تعالى عنه:
  وما عصيت أميرا غير مـتـهـم                      عندي ولكن أمر المرء ما ارتجلا ويروى: ارتحلا، بالحاء. وسموا: رجلا، ورجلة، بكسرهما، منهم: رجل بن يعمر بن عوف، الشاعر، ورجل بن ذبيان بن كعب، في تميم، جد خالد بن عثم الذي كان سيد بني سعد في زمانه، ورجلة بنت أبي صعب أم هيصم بن أبي صعب بن عمرو بن قيس، من بني سامة بن لؤي. والرجل: كعنب: ع باليمامة، هكذا في النسخ، وفي العبارة سقط، قال نصر: الرجل، بكسر ففتح: موضع بين الكوفة وفلج، وأما بسكون الجيم: فموضع قرب اليمامة. وأنشد الصاغاني شاهدا على الأول قول الأعشى:
  قالوا نمار فبطن الخـال 0                      فالعسجدية فالأبواء فالرجل

  قلت: وعندي فيما قاله نصر نظر، فإن الأبواء ما بين الحرمين، فهو أشبه أن يكون الرجل موضعا قريبا منه، فتأمل. والترجيل: التقوية، عن ابن عباد. وفرس رجل، محركة: أي مرسل على الخيل، وكذا: خيل رجل. وناقة راجل على ولدها: أي ليست بمصرورة. وذو الرجيلة، كجهينة، ثلاثة: عامر بن مالك بن جشم بن بكر بن حبيب بن عمرو بن غنم بن تغلب التغلبي، وكان أحنف، وكعب بن عامر بن نهد النهدي، وعامر بن زيد مناة بن علي بن ذبيان بن سعد بن جبيل بن منصور بن مبشر بن عميرة بن أسد بن ربيعة بن نزار. والأراجيل: الصيادون، نقله الصاغاني، وكأنه أرجلة، وقد تقدم. قال: والتركيب يدل معظمه على العضو الذي هو رجل كل ذي رجل، وقد شذ عنه الرجل للجراد، والرجلة للبقلة، وولدتها الرجيلاء. قلت: أما الرجلة للبقلة فإنها سميت باسم المسيل، أو بما تقدم عن الراغب، فلا يكون شاذا عنه. ومما يستدرك عليه: رجل المرأة: جامعها. ورجل بين الرجولة، بالضم، عن الكسائي. ورجل من رجله، كفرح: أصابه فيها ما يكره. ورجله رجلا: أصاب رجله. وظبي مرجول: وقعت رجله في الحبالة، وإذا وقعت يده فهو ميدي. وارتجل الرجل: أخذ برجله عن أبي عمرو. والرجلة، بالكسر، المرأة النؤوم. وارتجل النهار: ارتفع، مثل ترجل. ومكان رجيل: صلب. وطريق رجيل: غليظ وعر في الجبل. والرجلة: القطعة من الوحش، عن ابن بري، وأنشد:
  والعين عين لياح لجلجت وسنـا                      برجلة من بنات الوحش أطفال وأرجلت الحصان في الخيل، إذا أرسلت فيها فحلا. والرجل: الخوف والفزع من فوت شيء، يقال: أنا على رجل، أي على خوف من فوته. وحكى ابن الأعرابي: الرجلان للرجل وامرأته، على التغليب. وامرأة مرجلانية: تتشبه بالرجال في الهيئة، أو في الكلام. ورجل، كعني، رجلا: شكى رجله، وحكى الفارسي: رجل، كفرح، في هذا المعنى، ومثله عن كراع. والرجلة، بالضم: أن يشكو رجله. وحكى اللحياني: لا تفعل كذا أمك راجل، ولم يفسره، كأنه يريد الحزن والثكل. وامرأة رجلة: راجلة، والجمع رجال، عن الليث، وأنشد:
  فإن يك قولهـم صـادقـا                      فسيقت نسائي إليكم رجالا أي رواجل، قال الأزهري: وسمعت بعضهم يقول للراجل: رجال، ويجمع رجاجيل. وارتجل الرجل: ركب على رجليه في حاجته، ومشى، وترجلوا: نزلوا في الحرب للقتال. والرجل جبار، أي إن أصابت الدابة تحته إنسانا برجلها فهدر، هذا إذا كان سائرا، فأما إن كانت واقفة في الطريق فالراكب ضامن، أصابت بيد أو رجل. ونهي عن الترجل إلا غبا، أي كثرة الادهان، وامتشاط الشعر كل يوم. وامرأة رجيلة: قوية على المشي، وأنشد ابن بري للحارث بن حلزة:
  أنى اهتديت وكنت غير رجيلة                      والقوم قد قطعوا متان السجسج

  وكفر أبي الرجيلات: قرية بمصر، على شرقي النيل. وذو الرجل: صنم حجازي، وذات رجل: موضع من أر بكر بن وائل، من أسافل الحزن، وأعالي فلج. قاله نصر، وأنشد الصاغاني للمثقب العبدي:
  مررن على شراف فذات رجل                      ونكبن الذرانـح بـالـيمـين وذات رجل أيضا: موضع من ديار كلب بالشام. ورجل، واحد الرجال: زعم ابن حزم أنه علم على صحابي. والقاضي العلامة أحمد بن صالح بن أبي الرجال، له تاريخ في رجال اليمن، وبيت أبي الرجال له شهرة باليمن. وراجيل: اسم أم سيدنا يوسف عليه السلام، هكذا ضبطه الشامي في سيرته، وذكره المصنف في التي بعدها، وسيأتي الكلام عليه. والرجيل بن معاوية الجعفي: من أتباع التابعين، روى عن أبي إسحاق السبيعي.

### Türkçe

**الرجل**، **الجيم**’in ötreli olmasıyla ve onun sâkin olmasıyla; sonuncusu, **الصاغاني**’nin naklettiği bir lugattır: mâlûm bir isimdir; ve o, insan türünden olan erkeğidir; ona mahsustur; bundan dolayı Yüce Allah dedi ki: “Ve eğer onu bir melek kılsaydık, onu mutlaka bir **رجل** kılardık.” **التهذيب**’de: **الرجل**; fetha ile ve **الجيم**’in sükûnu ile: **سيبويه** katında cem‘ için bir isimdir; **أبي الحسن** katında ise bir cem‘dir; **الفارسي** **سيبويه**’nin sözünü tercih etti ve dedi ki: Eğer cem‘ olsaydı, sonra küçültülseydi, tekiline döndürülür, sonra cem‘ edilirdi; hâlbuki biz onu kendi lafzı üzere küçültülmüş buluyoruz; dedi ki:
  “Bir binekten ve âdî bir **رجيلا**’dan korkarım.”
Ve denildi ki: O ancak **الغلام**’ın üstündedir; bu da, ihtilâm ettiği ve büyüdüğü zaman olur; yahut o, doğduğu saatten sonra da **رجل**’dir. Onun küçültmesi: القيasa göre **رجيل**’dir; kıyas dışı olarak **رويجل**’dir; sanki **راجل**’in küçültmesidir. Ondan hadis: “**الرويجل** kurtuldu; eğer doğru söylerse.” Ve **الرجل**; Yemen ehli Araplarının كلامında: çok cima‘ eden (kimsedir); bu, **الفرزدق**’un dayısından hikâye edildi; dedi ki: **الفرزدق**’un bunu söylediğini işittim; dedi ki: Araplardan bir kısmının ona **العصفوري** adını verdiğini de iddia etti; ve şu beyti okudu:
  “Gurur zamanımda bir **رجلا** idim,
  bugün ise şişkin, bitkin bir **جافـر مـلـهـود**’um.”

Bunu **الأزهري** ve **الصاغاني** nakletti. Ve **الرجل** ayrıca: **الراجل**’dir; ayrıca: **الكامل**’dir; denir ki: “Bu bir **رجل**’dir”; yani **راجل**’dir. Ve “Bu bir **رجل**’dir”; yani **كامل**’dir; **العين**’de olduğu gibi. **الأزهري** dedi ki: **الرجل**: **الراجل**’in cemaatidir; onlar **الرجالة**’dir. **المحكم**’de: **الرجل** sıfat da olabilir; bununla şiddet ve kemal kastedilir; bunun üzerine **سيبويه**, onların “**مررت برجل رجل أبوه**” sözünde cerre cevaz verdi. Ekseriyet ref‘tir. Ve bir yerde dedi ki: “Ve ‘O **الرجل**’dir’ dediğinde; onun kemalini kastetmen de câizdir; ve iki ayak üzerinde konuşan ve yürüyen her **رجل**’i kastetmen de câizdir; o mânadan başka bir mânayı istemezsin.” Çoğulu: **رجال** ve **رجالات**; ikisinin de kesresiyle; **جمال** ve **جمالات** gibi. Ve denildi ki: **رجالات** cem‘in cem‘idir. Tenzîlde: “Sizin **رجال**’inizden iki şahit”; yani milletiniz ehlinden. **سيبويه** dedi ki: En az sayı kalıplarından bir kalıp üzere kırılmadı; yani onlar **أرجال** demediler. Ve “üç **رجلة**” dediler; onu **أرجال**’in bedeli kıldılar. Bunun benzeri: “üç **أشياء**”; **أفعال**’ın bedeli olarak **لفعاء**’yı kıldılar. **أبو زيد**, onun cem‘inde **رجلة**’yi hikâye etti; o da cem‘ için bir isimdir; çünkü **فعلة** cem‘lerin kalıplarından değildir. **أبو العباس**, **رجلة**’nin ondan hafifletilmiş olduğuna gitti. **الكسائي** dedi ki: **رجل**’i **رجلة** olarak cem‘ ettiler; **عنبة** gibi. **ابن جني** dedi ki: **رجل**’in cem‘i: **مرجل**’dir. **الكسائي** artırdı: ve **أراجل**. **أبو ذؤيب الهذلي** dedi ki:
  “Onu, oğullarının yaz masrafı ve kış masrafı kaygılandırır;
  ve dediler ki: ‘Say ve **الأراجل**’in ortasına saldır!’”
Yani: oğullarının yaz ve kış nafakası onu kaygılandırdı; ve babalarına “**تعد**” dediler; yani bizden dön. Ve o, **رجلة**’dir. Dedi ki:
  “Her komşu gölgede sevinçli kaldı,
  **بني جبله** komşuları hariç.
  Kızlarının yakasını yırttılar,
  **الرجله**’nin hürmetini umursamadılar.”
Yaka ile ferci kinaye etti. **الراغب** onu kayıtladı ve dedi ki: Kadına, hâllerinin bazısında erkeğe benzerse **رجلة** denir. Dedim ki: Bunu hadis de destekler: **عائشة** رضي الله عنها **رجلة الرأي** idi; yani onun رأyi erkeklerin رأyi idi. Ve kadın **ترجلت**: hâllerinin bazısında erkek gibi oldu. Ve **رجل**; **الرجولية** ve **الرجلة** ve **الرجلية** arasında (açıktır); üçünün de ötreli olmasıyla; birincisi **ابن الأعرابي**’dendir. Ve **الرجولية** ve **الرجلة** ve **الرجلية**; üçünün de ötreli olmasıyla; birincisi **ابن الأعرابي**’dendir. Ve **الرجولية** fetha ile; bu da **الكسائي**’dendir; **التهذيب**’de olduğu gibi. **ابن سيده** dedi ki: O, fiilleri olmayan masdarlardandır. **الراغب** dedi ki: Yüce Allah’ın “Şehrin en uzak tarafından koşarak bir **رجل** geldi” sözü ve Yüce Allah’ın “Firavun ailesinden mümin bir **رجل** dedi” sözü; birincisine daha layık olan **الرجولية** ve **الجلادة**’dır. Ve o, iki adamın **أرجل**’idir; yani ikisinin daha şiddetlisidir. **التهذيب**’de: onda, ötekinde olmayan bir **رجلية** vardır. **ابن سيده** dedi ki: Onu, “iki koyunun daha çenelisi” بابından görüyorum; yani onun fiili yoktur; ancak fiilsiz olarak taaccüb fiili gelmiştir. **الفارسي** hikâye etti: **امرأة مرجل**; **محسن** gibi: erkekleri doğurur. Meşhur olan ise: **مذكر**’dir; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **برد مرجل**; **معظم** gibi: onda, erkeklerin suretleri gibi suretler vardır. **العباب**’da: **ثوب مرجل**; yani işaretli/alametli. **امرؤ القيس** dedi ki:
  “Onunla kalktım; yürürüm; arkamızdan sürükler,
  izimizin ardından **مرط مرجل**’in eteklerini.”

Ve **الرجل**; kesre ile: ayaktır. **الراغب** dedi ki: O, hayvanların çoğuna mahsus uzuvdur; yahut uyluğun kökünden ayağa kadardır; müennestir; bunu **الزجاج** söyledi; ve **الفيومي** onu nakletti. Çoğulu: **أرجل**. Yüce Allah dedi ki: “Başlarınızı ve ayaklarınızı mesh edin.” **سيبويه** dedi ki: Onun, bundan başkası üzere kırıldığını bilmiyoruz. **ابن جني** dedi ki: Onda, çokluk cem‘i yerine azlık cem‘i ile yetindiler. Ve **رجل أرجل**: ayağı büyük olan; **الأركب** gibi, dizi büyük olan için; ve **الأرأس** gibi, başı büyük olan için. Ve **رجل** oldu; **فرح** gibi; **رجلا** (masdar olarak); o hâlde o **راجل**’dir; nüshalarda böyle. Zahir olan: ibarede bir düşme vardır. **المحكم**’ün nassı, “Ve **قد رجل**” sözünden sonra iki satır olarak: “Ve **رجل رجلا**; o hâlde o **راجل**’dir; ve **رجل**; işte böyle **الجيم**’in ötreli olmasıyla; bu, Hicaz lugatıdır; bunu şeyhimiz söyledi.” **المحكم** nüshalarında harekeli olarak vaki oldu. Ve **رجل**; **كتف** gibi; ve **رجيل**; **أمير** gibi; ve **رجل** fetha ile. **سيبويه** dedi ki: O, cem‘ için bir isimdir. **أبو الحسن** dedi ki: cem‘dir. **الفارس** **سيبويه**’nin sözünü tercih etti; geçtiği üzere. Ve **رجلان**; **سكران** gibi: eğer binek için bir sırtı yoksa, yolculukta ona biner; böylece iki ayağı üzerinde yürür. Dedi ki:
  “Leylâ ile halvette karşılaştığımda üzerime (vacip)tir:
  Allah’ın evini **رجلان** olarak, yalınayak ziyaret edeyim.”
Çoğulu: **رجال** kesre ile. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “**فرجالا** yahut binekli.” Ve o, **راجل**’in cem‘idir; **قائم** ve **قيام** gibi. **أبو حيان**, **البحر**’de şu beyti okuttu:
  “Ve **بنو غدانة**; bakışları dikilmiş;
  onların karınlarının altında **رجالا** yürürler.”
Yani ayaklar üzerinde yürüyenler. Ve **رجالة**; şeyhimiz onu kesre ile ضبط etti; **أبو حيان**’dan naklen. **المحكم** ve **التهذيب**’de olan ise fetha ile ve şeddelidir; bu, **الكسائي**’nin sözüdür; ve doğru olan odur. Ve **رجال**; **رمان** gibi; **الكسائي**’den. **المحكم** ve **التهذيب**’de onu böyle ضبط etti. Ve sonuncu beyti okuttu:
  “Ve kambur bir çöl sırtı; üzerinde yürür
  **الرجال**; korkmuş, hızlı.”
**أبو حيان** onu nakletti ve dedi ki: Ondandır **عكرمة** ve **أبي مجلز** kıraati: “**فرجالا** yahut binekli.” Ve **رجالى**; ötre ile, hafifletme ile. Ve **رجالى**; fetha ile, hafifletme ile; **سكارى** ve **سكارى** gibi. Ve o, **رجلان**’ın cem‘idir; **عجلان** ve **عجالى** gibi. Ve **رجلى**; **سكرى** gibi; o da **رجلان**’ın cem‘idir; **عجلان** ve **عجلى** gibi. Bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **رجلان**; ötre ile; bunu **ابن سيده** nakletti. Ve o, **راجل**’in yahut **رجيل**’in cem‘idir; **راكب** ve **ركبان** gibi; yahut **قضيب** ve **قضبان** gibi. Şiirde **رجلة** fetha ile gelmiştir. **الأزهري**, **ابن مقبل**’den şu beyti okuttu:
  “Ve **رجلة**; beyazları yandan vururlar;
  kahramanların onunla birbirine tavsiye ettiği, **سجينـا** bir vuruşla.”
Dedim ki: **البخاري**’de vaki oldu:
  “Ve **رجلة**; başları açıkta vururlar.”
**أبو عمرو** dedi ki: Bu beyitte **الرجلة**, **الرجالة**’dir; onların كلامında, cem‘ olarak gelen bir **فعلة** yoktur; yalnız **رجلة**, **راجل**’in cem‘idir; ve **كمأة**, **كمء**’ün cem‘idir. Mânası: **ضربا سجينا**; yani şiddetli. Bunu **الأزهري** ve **الصاغاني** nakletti. Şeyhimiz dedi ki: Ve bir kavim katında **كمأة** tekil için de denilir; **المصباح**’ta onu tahkik ettiği üzere. Dedim ki: Onun araştırması **الهمزة**’de geçti. Ve **رجلة**; kesre ile; **المحكم**’de ضبط edildiği üzere. Şeyhimiz onu hareke ile ضبط etti; böylece **كاتب** ve **كتبة** gibi, **راجل**’in cem‘i olur; ancak **ابن سيده**’nin ضبط ettiği, bizim takdim ettiğimizdir. Ve **أرجلة**; **رجيل**’in cem‘i; **رغيف** ve **أرغفة** gibi. Ve **أراجل** ve **أراجيل**. **ابن جني** dedi ki: **اراجل**’in, **أرجلة**’nin cem‘i olması câizdir; ve **أرجلة**, **رجال**’in cem‘idir; ve **رجال**, **راجل**’in cem‘idir. Böylece **أبو الحسن**, şairin şu sözünde cevaz verdi:
  “**جمادى**’dan bir gecede; çiyleri olan…”

**نداء**’nın kesrinin **أندية** üzerine olması; **جمل** ve **جمال** gibi; sonra **نداء**’nın kesrinin **أندية** üzerine olması; **رداء** ve **أردية** gibi; işte böylece bu da olur. Böylece musannifin zikrettiği cem‘lerin hâsılı on ikidir, bildiğin gibi. Şeyhimizin sözü: “on” yahut “on bir”, eğer **أراجيل**’in de bir cem‘ olduğunu söylersek, bazısında karışıklık ve bazısında karmakarışıklık sebebiyle, teemmül mahallidir; bilakis o, **المحكم**’de İbn Sîdeh’in sevkidir; **رجلى**’nın **سكرى** gibi olması müstesna; çünkü o **العباب**’dandır. Bazıları vehmetti de şöyle dedi: “**الرجل**’in cem‘leri on iki cem‘e ulaştı”; bunu da Ebû Hayyân’dan **البحر**’da nakletti; bu sırf yanlıştır. Ebû Hayyân’ın ve ashabının sözü ancak **راجل**’in cem‘i hakkındadır; **راكب**’in zıddı; bildiğin gibi. Sonra musannif, onlardan bazı cem‘leri zikretmede kısaltmıştır. **البحر المحيط**’e, imamların irad ettiklerinden hâlî olması ayıptır.

İbn Sîdeh’in cem‘leri sayıp dökmesi esnasında zikrettiklerinden: **رجلة**; onu kalemle **عنبة** gibi ضبط etti; o, **رجل**’in cem‘idir; **الجيم**’in zammıyla; **الكسائي**’den. Ve **رجالى**; zamm ile teşdîd ile; onu İbn Sîdeh ve Ezherî, **الكسائي**’den zikretti; Ebû Hayyân da onu nakletti. Şeyhimiz dedi: “O, cem‘lerin şâzlarındandır.” Ve **رجال**; **غراب** gibi; Ebû Hayyân’dan. Ondandır İkrime’nin kıraati: “**فرجلا أو ركبانا**”. Şeyhimiz dedi: “O, nevâdirdendir; böylece **رخال** bâbına girer.” Ve **رجلة**; harekeli; Şeyhimiz onu Ebû Hayyân’dan da nakletti; ona işaret etmiştik. Ve “**فرجلا**” diye okundu; **سكر** gibi; Ebû Hayyân’dan da. Ve “**فرجلا**” fetha ile okundu; o, **راجل**’in cem‘idir; **راكب** ve **ركب** gibi; **صاحب** ve **صحب** gibi. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “**وأجلب عليهم بخيلك ورجلك**”; **العاب**’da olduğu gibi; Sîbeveyh ve Ahfeş’ten onda olan söz daha önce geçti. Ve **رجيل**; **أمير** gibi; Ebû Hayyân’dan. Ve denildi ki: o, cem‘ için bir isimdir; **المعيز** ve **الكليب** gibi. Ve **رجالة**; **كتابة** gibi; Ebû Hayyân’dan da. İşte bunlar, musannife istidrâk edilen sekiz lafızdır; bazısında ihtilâf üzere. Böylece toplam yirmi oldu; hamd ve minnet Allah’adır.

Ve **الرجلة**; fetha ile; ve kesr de edilir: yürüyüşün şiddeti; yahut zamm ile: yürümeye güç. **المحكم**’de: **الرجلة**; zamm ile: yaya yürümek; kesr ile: yürüyüşün şiddeti. **التهذيب**’de: **الرجلة**: davarlar ve develerden **الرجيل**’in necâbeti. Dedi ki:

  حتى أشب لها وطال إيابهـا                      ذو رجلة شثن البراثن جحنب

Ve yine dedi: “**الرجلة**’den ve **الرجلة**’ye karşı Allah seni taşısın” denilir. Burada **الرجلة**: biniti olmayan adamın fiilidir.

Ve **حرة رجلى**; **سكرى** gibi; ve med yapılır; Ebû’l-Heysem’den: kaba, zor; içinde yürüme güç yetirilmez; ta ki orada yaya inilsin. Râgıb dedi: **حرة رجلاء**: zorluğuyla ayaklara baskı yapan. Ebû’l-Heysem dedi: **حرة رجلاء**: katı, kaba; onda ne at ne deve iş görür; ona ancak yaya girer. Yahut **رجلاء**: yere düz; taşları çok; Ezherî onu nakletti. Hâris b. Hilleze dedi ki:

  ليس يهجي موائلا من حذار                      رأس طود وحرة رجـلاء

Ve **ترجل الرجل**: binitinden indi ve iki ayağını bindi. Ve **ترجل الزند**: onu iki ayağının altına koydu; **كارتجله**; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve denildi ki: **ارتجل الرجل**: uzak bir yerden geldi; ateş çaktı; ve yalnız olduğu için **الزند**’i elleri ve ayaklarıyla tuttu. Bununla şairin sözü tefsir edildi:

  كدخان مرتجل بأعلى تلعة

Ve gelecektir.

Ve mecazdan: **ترجل النهار**: yani yükseldi; **العباب**’da olduğu gibi. Râgıb dedi: yani güneş duvarlardan aşağı indi; sanki yaya indi; Sâgânî şahit getirdi:

  وهاج به لما ترجلت الضحـى                      عصائب شتى من كلاب ونابل

Ve **العرنيين** hadîsinde: “**فما ترجل النهار حتى أتي بهم**” yani “yükselmedi”; gencin çağından adamın yükselmesine benzetme olarak. Bunu İbnü’l-Esîr söyledi.

Ve **رجل الشاة** ve **ارتجلها**: onu iki ayağıyla bağladı. **المحكم**’de: onun ayağıyla; yahut onu ayağına astı. **العباب**’da: **رجلت الشاة برجلها**: onu onunla astım. Benzeri **المفردات**’tadır.

Ve **المرجل**; **معظم** gibi: **البرود** ve elbiselerden işaretli/alametli olan; “onda erkeklerin suretleri vardır” sözü yanında geçti. Onda tekrar vardır; gizli değildir.

Ve **المرجل**: tek bir ayaktan yüzülen tulum; ve ayağı tarafından yüzülen; **المحكم**’de olduğu gibi. Ferrâ dedi: **الجلد المرجل**: tek bir ayaktan yüzülen; **المنجول** ise iki topuğu birden yarılan; bugün insanların yüzmesi gibi. Ve **المزقق**: başı tarafından yüzülen.

Ve **المرجل**: şarapla dolu tulum; bununla Asma‘î şairin sözünü tefsir etti:

  أيام ألحف مئزري عفر الثرى                      وأغض كل مـرجـل ريان

Mufaddal **المرجل**’i **المسرح** ile tefsir etti. Ve **أغض**: yani makasla ondan eksilttim; dağınık tüyü eşitlensin diye. Ve **الريان**: yağlanmış olan. Ebû’l-Abbâs dedi: Asma‘î’nin sözünü İbnü’l-A‘râbî’ye anlattım da onu güzel buldu; **التهذيب**’de olduğu gibi.

Ve çekirgelerden **المرجل**: kanatlarının izlerini yerde gördüğün; İbn Sîdeh onu nakletti.

Ve **الرجلة**; zamm ile; ve **الترجيل**: binitin iki ayağından birinde beyazlık; başka bir yerinde beyazlık yoktur. Ve o, **رجل** olmuştur; **كفرح**; **رجلا**. Sıfat **أرجل**’dir; o da **رجلاء**’dır; Ezherî onu nakletti; **الترجيل** müstesna; çünkü o **المحكم**’dendir. Dedi ki: **ونعجة رجلاء**: iki ayağı böğürlere kadar beyazladı. **التهذيب**’de: böğürlerle birlikte; geri kalanı siyahtır. **العباب**’da: atlardan **الأرجل**: iki ayağından birinde beyazlık olan; hoş görülmez; ancak onda başka bir açıklık/beyazlık olursa. Mürakkış el-Asgar dedi ki:

  أسيل نبـيل لـيس فـيه مـعـابة                      كميت كلون الصرف أرجل أقرح

Böylece **أرجل** ile övdü; çünkü o **أقرح** idi. Ve **شاة رجلاء**: böyledir.

Ve **رجلت المرأة ولدها**; **رجلا**. Ve **المحكم** nüshalarında bulundu: **رجلت**; teşdîd ile: onu, başından önce iki ayağı çıkacak şekilde doğurdu. Buna: **اليتن** denilir.

Ve **رجل الغراب**; kesr ile: bir bitkidir; ona ayrıca **رجل الزاغ** da denilir. Aslı, pişirilince kronik ishale fayda verir. **غ ر ب**’de tafsilen zikredildi.

Ve **رجل الغراب**: develerin **صر**’undan bir türdür; onunla birlikte yavru ememez; ve çözülmez. Kümeyt dedi ki:

  صر رجل الغراب ملكك في النا                      س على من أراد فيه الفجـورا

**رجل الغراب**: masdardır; çünkü o, **الصر**’dan bir türdür. Böylece “**رجع القهقرى**” ve “**اشتمل الصماء**” bâbındandır. Takdiri: “**صرا**; **صر رجل الغراب** gibi bir **صر**.” Manası: mülkün sağlamlaştı; çözülmesi mümkün olmaz; tıpkı yavrunun **رجل الغراب**’ı çözmesinin mümkün olmaması gibi.

Ve **رجل راجل** ve **رجيل**: yani yürüyen; yani yürümeye güçlü. Deve ve eşek de böyledir. Ezherî artırdı: ve adam **رجل** olmuştur; **يرجل**; **رجلا** ve **رجلة**: yolculukta tek başına yürüdüğü zaman; bineceği bir biniti yoktur.

ج: **رجلى** ve **رجالى**; **كسكرى** ve **وسكارى**. Ve **التهذيب**’de: İnsanlardan **الرجيل**: yürüyüşü iyi olan yaya; ayrıca: yürümeye güçlü olan, ona sabreden. Dedi: Ve **الرجلة**: binek hayvanlarından ve develerden **الرجيل**’in seçkinliği/soyluluğudur; o, uzun yürüyüşe sabreden kimsedir. Ondan fiil olarak, ancak nitelemelerde işittim: **ناقة رجيلة** ve **حمار رجيل** ve **رجل رجيل**. Ve **الرجيل**, **كأمير**: **المحكم**’de olduğu gibi, sert/katı adamdır; başkası şunu ekledi: yürümeye güçlü olan. Mecazdan: “O, bir **رجل** üzerinde ayaktadır”, bir iş onu sıkıştırdığı zaman; ve **التهذيب**’de: kendisini sıkıştıran bir işe girişti de onun için ayağa kalktı. Ve **رجل القوس**: onun alt **سيتها**’sıdır; ve **يدها** onun üst **سيتها**’sıdır. Ve denildi: **رجلها** onun **كبدها**’sından aşağıda olan şeydir. Ebû Hanîfe dedi: Yayın **رجل**’i, onun **يد**’inden daha tamdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: Yayın **أرجل**’i, kirişlendiği zaman: onun üst taraflarıdır; ve **أيديها**: onun alt taraflarıdır. Dedi: Ve onun **أرجل**’i, onun **أيدي**’inden daha şiddetlidir. Ve şu beyti okudu:
  Keşke bütün yaylar **أرجل**’den olsaydı.
Dedi: Ve yayın iki ucu onun iki **ظفر**’ıdır; ve onun **حزا**’sı onun iki **فرض**’ıdır; ve onun iki **عطف**’ı onun iki **سيت**’idir; ve iki **سيت**’ten sonra iki **طائفة** vardır; ve iki **طائف**’ten sonra iki **أبهر** vardır; ve iki **أبهبر** arasındaki şey onun **كبد**’idir; o da **حمالة**’nın iki düğümü arasındaki şeydir. Ve denizden **الرجل**: onun koyudur/körfezidir; **كراع**’dan; ve o mecazdır. Ve oktan **الرجلان**: onun iki kenarıdır. Ve kuşun **رجل**’i: onlar için bir **ميسم**’dir. Ve çekirgenin **رجل**’i: Yemen baklası gibi bir bitkidir; onun gidişatı üzere gider; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **ارتجل الكلام**، **ارتجالا**: **اقتضبه اقتضابا** gibidir; ikisi de, onu önceden hazırlamaksızın konuştuğu zaman olur. Râgıb dedi: **ارتجله**: onu ayakta olarak, düşünmeden ortaya koydu. Başkası dedi: tereddütsüz ve kekelemesiz. Bazıları dedi: düşünce ve fikir olmaksızın. Bütün bunlar birbirine yakındır. Ve **ارتجل برأيه**: onunla tek başına kaldı; onda hiç kimseye danışmadı. Ve at, koşusunda **ارتجل** etti: **العنق** ile **الهملجة** arasında gidip geldi; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: **العنق**’u **الهملجة** ile karıştırdığı zaman. **العباب**’da şunu ekledi: bunun bir şeysi ile bunun bir şeysi arasında gidip geldi. Ve **العنق** ile **الهملجة** iki yürüyüştür; ikisinin zikri geçti. Ve kuyuya **ترجل** etti ve onda **ترجل** etti; ikisi de: sarkıtılmaksızın içine indiği zaman; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: sarkıtılmaksızın. Ve gündüz **ترجل** etti: yükseldi; bunun aynısı az önce geçti; o hâlde tekrardır. Ve falan **ترجل** etti: yaya yürüdü; bu da daha önce, “**ترجل**: binitinden indi” sözü yanında geçti. Ve **شعر رجل** (fetha ile), ve **كجبل** ve **كتف**: İbn Sîde’nin rivayet ettiği üç lehçedir; **السبوطة** ile **الجعودة** arasındadır. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: Saçı **رجلا** idi; yani çok kıvırcık değildi ve çok düz de değildi; bilakis ikisinin arasındaydı. Ve **قد رجل** etti, **كفرح**: **رجلا** (hareke ile). Ve onu **رجلته**، **ترجيلا**: onu taradım ve onun saçını tarakladım. İmruü’l-Kays dedi:
  Sanki kılavuzların boğazındaki kanlar,
  **مرجل** ak saç üzerinde kına özsuyudur.

Râgıb dedi: **رجل شعره**: sanki onu **الرجل**’in bulunduğu yere indirmiştir; yani çıkış yerinden aşağıya; şeyhimiz onda baktı. Ve **رجل رجل الشعر** (fetha ile), İbn Sîde’den; Ebû Zur‘a onu nakletti. Ve **رجله**، **ككتف**; ve **رجله** (harekeli): ikisi de yine İbn Sîde’dendir; Sâgânî onlarla yetindi. Ve ‘İyâz **المشارق**’ta şunu ekledi: **رجل** (cîm’in dammasıyla), şeyhimizin naklettiği gibi; böylece dört lehçedir. ج: **أرجال** ve **رجالى**; **كسكارى**. Ve **المحكم**’de: Sîbeveyh dedi: **رجل** (fetha ile) ise, kırılmaz; ondan **الواو** ve **النون** ile müstağni oldular; bu, sıfatta olur. **رجل** (kesra ile) ise, onun üzerine açıkça hüküm verilmemiştir; onun kıyası, sıfatta **فعل** kıyasıdır; **أنجاد** ve **أنكاد** بابına hamledilmez; **نجد** ve **نكد**’in cem‘i; bu sıfatın kırık çoğulunun azlığından dolayı; yapısının azlığından ötürü. Ancak bütün bunlarda daha bilinen, **الواو** ve **النون** ile cem‘dir; fakat ondan bazen kırık olarak bir şey gelir; yapıda isme uygunluk için. Böylece lugatçıların **رجالى** ve **أرجال** diye rivayet ettikleri, **رجل** ve **رجل**’in cem‘i, bunun üzerinedir. Ve **مكان رجل**، **كأمير**: iki yolun uzak olanı; nüshalarda böyle; doğrusu: iki ucun. **المحكم**’ün nassı böyledir. Ve şunu ekledi: **موطوء ركوب**. Ve Râ‘î için şu beyti okudu:
  Onun heybeleri üzerine oturdular da o bindi,
  yankının gürültüsü, **جذع الرعان**’ın **رجيلا**’sı.
Ve **العباب**’da: **الرجيل**: yerden kalın, şiddetli olandır; ve bu beyti okudu. Ve **فرس رجيل**: **موطوء ركوب**; İbn Sîde onu, daha önce geçtiği üzere, mekânın vasfından kıldı. Ve **العباب**’da: Atlardan **الرجيل**: gizlenmeyen olandır; ve denildi: terlemeyen olandır. Ve **كلام رجيل**: yani **مرتجل**; Sâgânî onu nakletti. Ve **الرجل** (harekeli): tay yavrusunu, ve sıpayı, ve kuzu/oğlağı, annesini dilediği kadar emsin diye bırakmaktır. Ve **المحكم**’de: dilediği zaman. Katamî dedi:
  Bizim oğlanımız onun üzerinde **رجلا** olarak saf tuttu,
  onu emişçe geçsin diye bir istekle.
Ve onu **رجلها**، **يرجلها**، **رجلا**: onu onunla birlikte salıverdi; **كأرجلها** gibi. Ve çoban onu annesiyle birlikte **أرجلها** etti. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:
  **مسرهد** **أرجل** etti, ta ki sütten kesinceye dek.
**التهذيب**’de olduğu gibi. Râgıb şunu ekledi: sanki bununla ona bir **رجل** kılınmıştır. Ve **رجل البهم أمه**: onu emdi. Ve **بهمة رجل** (harekeli) ve **رجل**، **ككتف**; cem‘i **أرجال**’dır. Ve denilir: **ارتجل رجلك** (cîm’in fethasıyla), **المحكم** nüshalarında ضبط edildiği üzere; nüshalarda onun sükûnuyla olan şey hatadır: yani “işin sana aittir; öyleyse ona yapış”; İbnü’l-A‘râbî’den. Mecazdan: **الرجل** (kesra ile): şeyden bir taife/bölük; müennestir. Âişe (radıyallahu teâlâ anhâ) hadîsinde: Ebû Bekir bize kızarmış bir koyunun **رجل**’ini hediye etti de onu, onun bir kısmının adıyla adlandırdı; bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **العباب**’da: onunla, onun yanına yakın olan tarafından, onun yarısından olan **رجل**’ini kastetti; yahut koyunun tamamından **الرجل** ile kinaye etti; nitekim ondan **الرأس** ile kinaye edildiği gibi. Ve Sa‘b b. Cessâme hadîsinde: o, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) bir eşek **رجل**’i hediye etti; o ihramlı idi; yani onun iki yarısından biri. Ve denildi: onun uyluğunu kastetti. Ve **الرجل**: şarap ve zeytinden **الراوية**’nin yarısıdır; Ebû Hanîfe’den. Bazıları **الرجل**’i, çekirgeden büyük parça ile tahsis etti; müzekker de olur müennest de; o, tekilin lafzı üzere olmayan bir cem‘dir; bunun benzeri onların sözlerinde çoktur: eşekler topluluğu için **العانة**, devekuşları topluluğu için **الخيط**, sığırlar topluluğu için **الصوار**. ج: **أرجال**. Ebû’n-Necm dedi; eşekleri koşularında ve çakılın onların toynaklarından sıçrayışında vasfederken:
  Sanki **المعزاء** onun vuruşlarından,
  yüzde ve boğazda; ona aldırmadı,
  **رجل جراد** onun kalçalarından uçtu.

Eyyûb, عليه السلام, hadîsinde: onun çıplak olarak yıkandığı, derken üzerine altından bir **رجل** (çekirge sürüsü) düştüğü; başka bir hadîste: sanki onun okları bir **رجل جراد** (çekirge sürüsü) gibidir; İbn Abbâs, رضي الله تعالى عنهما, hadîsinde: Mekke’ye bir **رجل من جراد** (çekirge sürüsü) girdiği, bunun üzerine Mekke’nin oğlanlarının ondan almaya başladıkları; bunun üzerine (onun) dediği: “Dikkat edin, şüphesiz onlar bilselerdi onu almazlardı.” Bunu Harem’de kerih gördü; çünkü o avdır.

Ve **الرجل**: tek katlı şalvar; ondan hadîs: onun bir **رجل سراويل** (şalvarın bir “رجل”i) satın aldığı, sonra tartıcıya dediği: “Tart ve ağır bas.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu, “bir çift mest, bir çift nalın satın aldı” denmesi gibidir; hâlbuki onlar iki çifttir; muradı: şalvarın iki paçası; çünkü şalvar iki bacağın giysisindendir; bazısı şalvara **رجلا** adını verir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرجل**: bir şeydeki pay; “Malında benim için bir **رجل** vardır” denir; yani pay. Ve **الرجل** ayrıca: çok uyuyan adam; o **رجلة**’dir. Ve **الرجل**: yazıdan boş, beyaz kâğıt.

Ve **الرجل**: sıkıntı ve fakirlik. Ve ayrıca: bizden pislik. Ve ayrıca: çok kalabalık ordu; çekirge sürüsünün **رجل**’ine benzetildi; “**رجل دفاع** geldi” denir; Halîl’den.

Ve **الرجل**: öne geçme; Ebû’l-Mekârim’den. Dedi: deveci der ki: “**لي الرجل**”; yani “ben öne geçiyorum”; öteki de der ki: “Hayır, bilakis **الرجل** benimdir.” Bunun üzerinde çekişirler ve sıkışırlar; bu, damlaların (yağmurun) toplanması sırasında olur. Çoğulu: **أرجال**; yani zikredilenlerin hepsinde.

Ve **المرتجل**: bir **رجل من جراد**’a rastlayan kimse; ondan kızartır yahut pişirir; **المحكم**’de olduğu gibi. Bununla çobanın sözü tefsir edilmiştir:
  Bir **مرتجل**’in dumanı gibi, bir vadiciğin üst tarafında,
  Aç bir (kimse) ıslatılmış **عرفج**’ı tutuşturdu.

Lebîd, رضي الله تعالى عنه, dedi:
  Gölgesi uçuşan bir **سبط** üzerinde çekiştiler,
  Onun tutuşturduğu yakıtın, bir **مرتجل**’in dumanı gibi.

Ve denildi: **المرتجل**: çakmak taşını iki eli ve iki ayağıyla tutan kimsedir; çünkü o tek başınadır; bununla, zikredilen çobanın sözü de tefsir edilmiştir.

Ebû ‘Amr dedi: **المرتجل**: çakmak taşını çakan, sonra alt çakmak taşını ayağıyla tutan kimsedir.

Ve **الرجل** zaman için de mecaz yapılır; “Bu, falanın **رجل**’i üzerinde oldu” denir; senin “falanın başı üzerinde” demen gibi; yani onun hayatında ve onun devrinde. Ondan İbnü’l-Müseyyeb hadîsi: bir gün dedi ki: “Yaz, ey Berd: Ben Mûsâ peygamberi, صلى الله عليه وسلم, deniz üzerinde yürürken gördüm; ta ki bir köşke çıktı; sonra bir şeytanın iki ayağını tuttu da onu denize attı; ve ben, zorbalardan, onun **رجل**’i üzerinde helâk olan kadar helâk olan bir peygamber bilmiyorum—muradı Abdülmelik’tir.” Onun ölüm haberi dört (gün) sonra geldi. Ayağa kalkma âleti olan **الرجل**’i, ayağa kalkma vakti yerine koydu.

Ve **الرجلة**, kesre ile: **عرفج**’ın bittiği yer. Ezherî artırdı: bir tek çayırlıkta çok olan. Ve ayrıca: suyun **الحرة**’den **السهلة**’ye yürüyüşü. Çoğulu: **رجل**; **عنب** gibi. Şemmer dedi: **الرجل** su yollarıdır. Lebîd, رضي الله تعالى عنه, dedi:
  Çiyde, çıkıntılı (yeri) yalamayı yalar,
  Çayırlıkların ve **رجل**’in bahar yağmurlarından.

Râgıb dedi: bununla adlandırılması, onun **المذانب** ile adlandırılması gibidir. Ebû Hanîfe dedi: **الرجل** sertlikte de yumuşaklıkta da olur; suların kendisine aktığı, onları tutan kolay yerlerdir. Bir defa dedi: **الرجلة** köyler gibidir; geniştir, çözülür. Dedi: o, kolay bir su yolu, tutucu (bir yer)dir; bir nüshada: bitiş yerleri. Dedi: ve **الرجلة**: **الحمض**’dan bir türdür. Bir kavim, aptal ot olan **البقلة الحمقاء**’ya **الرجلة** adını verir; hâlbuki o **العرفج**’dır; nüshalarda böyle. Doğrusu: **الفرفخ**; nüshalarda **الخاء** ile; doğrusu: **الفرفخ**, mu‘ceme **الخاء** ve **الفاء** iledir. Ondan onların sözü: “**رجلة**’dan daha ahmak”; bu otu kastederler. Bu, insanların yolları üzerinde bittiği için; çiğnenir; ve su yollarında, sel onu söker. Çoğulu: **رجل**.

**العباب**’da: **الرجلة**’nin aslı su yoludur; bununla ot adlandırıldı. Râgıb dedi: **الرجلة**: aptal ot; ayağın yeri olan yerde bitmiş olması sebebiyle. Sâgânî dedi: avam “**أحمق من رجله**” der; yani izâfetle.

Ve **رجلة التيس**: Kûfe ile Şam arasında bir yer. Ve **رجلة أحجار**: Şam’da bir yer. Ve **رجلتا بقر**: Benî Yerbû‘’un **حزن**’inin alt tarafında bir yer; orada Bilâl b. Cerîr’in kabri vardır. Cerîr der ki:
  Yakın (yerde) develerin çene kemiklerini şakırdatma,
  **المزاج** ile **رعني** arasında, **رجلتي بقر**’imi.

Ve **ذو الرجل**, râ’nın kesresiyle: Lukmân b. Tevbe el-Kuşeyrî; şair. Bunu Sâgânî nakletti.

Ve **المرجل**, **منبر** gibi: tarak; o, **المسرح** da (denir). Ve **المرج**: taş ve bakırdan (yapılmış) kazan; müzekkerdir. Dedi:
  Ta ki kavmin **مرجل**’i kaçıp gidinceye kadar.

Ve denildi: o, özellikle bakır kazanıdır. Ve denildi: onda pişirilen her şeydir; kazandan ve başkasından. İmruü’l-Kays dedi:
  İnce (develer) üzerinde, kabaran; sanki onun çalkalanması,
  İçinde harareti kabarınca, bir **مرجل**’in kaynamasıdır.

Ve **ارتجل**: onda pişirdi; bununla çobanın sözü de tefsir edildi; ve o geçti. Ve **التهذيب**’de: **ارتجل**: içinde yemek pişirilen bir **مرجل** kurdu.

Ve **التراجيل**: kereviz; **سوادية**. Ezherî dedi: Acemlerin diliyle; o, bahçe sebzelerindendir.

Ve **الممرجل**: **الوشي**’den elbiseler; içinde **المراجل** suretleri vardır. Buna göre **ممرجل**, **مففعل**’dir. Sîbeveyh onu dörtlü yaptı; şu sözü sebebiyle:
  **الممرجل**’in nakışı gibi bir nakış.

Buna delil olarak **الممرجل**’de mîm’in sabit kalmasını yaptı. Ve onun **تمدرع** ve **تمسكن** babından olması caizdir; böylece bunda onun için delil olmaz.

Ve **شداد** gibi: **رجال بن عنفوة الحنفي**; Benî Hanîfe heyeti içinde geldi, sonra ona yüz çevirme ulaştı; irtidat etti; Müseylime’ye tâbi oldu; onu işte ortak etti. Onu Zeyd b. el-Hattâb, رضي الله تعال عنه, Yemâme günü öldürdü. Onu **الحاء** muhmela ile ضبط eden yanıldı; o, Abdülganî’dir.

Ve **الرجال بن هند**: Benî Esed’den bir şair.

Ve **كتاب** gibi: **أبو الرجال سالم بن عطاء**: tâbiî.

Ve **أبو الرجال** Sâlim b. Atâ: tâbiîdir. Ve **أبو الرجال**: Muhammed b. Abdurrahman b. Abdullah b. Hârise b. Nu‘mân el-Ensârî el-Medenî, meşhur bir muhaddis; annesi **عمرة بنت عبد الرحمن بن سعد بن زرارة**’dan rivayet etti; ondan Yahyâ b. Saîd el-Ensârî, oğlu Hârise b. **أبي الرجال**, kardeşi Abdurrahman b. **أبي الرجال** rivayet ettiler; ikisi de babalarından rivayet ettiler; iki kardeşlerinin kardeşi Mâlik b. **أبي الرجال**; onu İbn Sa‘d zikretti. Ve Ubeyd b. Ricâl: Taberânî’nin şeyhidir; Yahyâ b. Bukeyr’i işitti. Hâfız dedi ki: adı Muhammed b. Muhammed b. Mûsâ el-Bezzâz el-Mueddib’dir; **عبيد** onun lakabıdır. Ve **أرجله**: ona mühlet verdi; yahut onu yaya kıldı; binitinden indirerek. İmru’ul-Kays dedi ki:
  “Bana dedi ki: sana helâkler olsun; şüphesiz sen beni yaya bırakanımsın.”
Ve koyunlar birbiri ardınca doğurduğunda denir ki: onları **الرجيلاء** doğurdu; **الغميصاء** gibi. Ve onları tabaka tabaka doğurdu; **التهذيب**’de olduğu gibi. Sâğânî onu Ümeyyî’ye nisbet etti. Ve **الراجلة**: çobanın, eşyasını üzerine yüklediği koç; Ebû Amr’dan. Ve inşad etti:
  “Derken **قوط** ve **راجلة** içinde şaşkın şaşkın dolaşır durur;
  zamanı geri çevirir; ancak az bir süre oyalanıp (sonra) yola koyuluncaya dek.”
Ve **المرجل**, **مقعد** ve **منبر** gibi: fetha; yalnız İbnü’l-A‘râbî’den. Ve kesra: Leys’ten: Yemenî bir bürd; çoğulu **المراجل**. Ve **المحكم**’de: **ثوب مرجلي**; **الممرجل**’den. Ve onların darb-ı mesellerinden:
  “Yakın zamanda bürdün **مرجليا** idi.”
Yani ancak yakın zamanda **المراجل** giydirildin; hâlbuki sen **العباء** giyerdin. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve **التهذيب**’de **ر ح ل** terkibinde; ve hadiste: “İnsanlar evler bina edinceye kadar; onları **وشي المراحل** nakşıyla süslerler”; yani o elbiseler. Dedi ki: onlara ayrıca **المراجل** de denir; **الجيم** ile. Ve **الرجل**, fetha ile: sıçrama; denir ki: at, geceyi kısraklara sıçrayarak geçirdi. Böylece **النوادر**’de. Ve **الرجيلاء**, **غميصاء** gibi; ve **الرجليون**, harekeli: koşan bir kavim; **العباب**’da böyle. Ezherî’nin nassı: ayakları üzerinde gazâ ederler; tekili **رجلي**; o da harekeli; **العباب**’da böyle. **التهذيب**’de olan ise: ayakları üzerinde gazâ eden kimse için **رجل رجلي**; **الرجلة**’ye nisbetlidir; öyleyse düşün. Ve onlar: **سليك المقانب**—o, İbnü’s-Selke’dir—ve **المنتشر بن وهب الباهلي** ve **أوفى ابن مطر المازني**; **العباب**’da olduğu gibi. Ve denir: “Senin işin, **ما ارتجلت**”; yani onda görüşünle tek başına hükmetmedin; **العباب**’da olduğu gibi. Ezherî’nin nassı: denir: “İşten **ارتجل** ettiğin şeyi **ارتجل** et”; yani ondan bindiğin şeye bin. Ve Sâğânî, Lebîd’e—Allah Teâlâ ondan razı olsun—ait olarak inşad etti:
  “Benim yanımda, itham edilmiş olmayan bir emîre isyan etmedim;
  fakat kişinin işi, **ما ارتجلا** ettiği şeydir.”
Ve rivayet olunur: **ارتحلا**, **الحاء** ile. Ve isimlendirdiler: **رجل** ve **رجلة**, ikisini de kesra ile; onlardan: şair **رجل بن يعمر بن عوف**; ve Temîm’de **رجل بن ذبيان بن كعب**; Hâlid b. Usem’in dedesi—o, zamanında Benî Sa‘d’ın efendisi idi—; ve **رجلة بنت أبي صعب**: **هيصم بن أبي صعب بن عمرو بن قيس**’in annesi; Benî Sâme b. Lüey’den. Ve **الرجل**: **عنب** gibi: Yemâme’de bir yer; nüshalarda böyle; ibarede düşme vardır. Nasr dedi ki: **الرجل**, kesra sonra fetha ile: Kûfe ile Felc arasında bir mevki. Ama **الجيم**’in sükûnu ile: Yemâme yakınında bir mevki. Ve Sâğânî birincisine şahit olarak A‘şâ’nın sözünü inşad etti:
  “Dediler: **نمار**; sonra **بطن الخـال**;
  sonra **العسجدية**; sonra **الأبواء**; sonra **الرجل**.”

Dedim ki: Nasr’ın söylediğinde bende bir nazar vardır; çünkü **الأبواء** iki Harem arasındadır; öyleyse **الرجل**’in ona yakın bir mevki olması daha benzer; öyleyse düşün. Ve **الترجيل**: kuvvetlendirme; İbn Abbâd’dan. Ve **فرس رجل**, harekeli: yani kısraklara salıverilmiş; ve aynı şekilde: **خيل رجل**. Ve yavrusuna karşı **ناقة راجل**: yani memeleri bağlanmış değildir. Ve **ذو الرجيلة**, **جهينة** gibi, üçtür: Tağlibî **عامر بن مالك بن جشم بن بكر بن حبيب بن عمرو بن غنم بن تغلب**—ve o, eğri ayaklı idi—; ve Nehdî **كعب بن عامر بن نهد**; ve **عامر بن زيد مناة بن علي بن ذبيان بن سعد بن جبيل بن منصور بن مبشر بن عميرة بن أسد بن ربيعة بن نزار**. Ve **الأراجيل**: avcılar; Sâğânî nakletti; sanki o **أرجلة**’dir; ve daha önce geçti. Dedi ki: terkibin çoğu, her ayaklı olanın ayağı olan uzva delâlet eder; ondan çekimser kalan: çekirge için **الرجل**, ot için **الرجلة**, ve “onu **الرجيلاء** doğurdu”dur. Dedim ki: ot için **الرجلة** ise, o, akıntı yerinin adıyla; yahut Râgıb’dan geçenle adlandırılmıştır; böylece ondan çekimser olmaz. Ve ona ilâve olarak istidrâk olunanlardandır: **رجل المرأة**: onunla cima etti. Ve **رجل بين الرجولة**, damme ile; Kisâî’den. Ve **رجل من رجله**, **فرح** gibi: onda hoşlanmadığı bir şey ona isabet etti. Ve **رجله رجلا**: ayağına isabet etti. Ve **ظبي مرجول**: ayağı tuzağa düştü; eli düştüğünde ise o **ميدي**’dir. Ve **ارتجل الرجل**: ayağından tuttu; Ebû Amr’dan. Ve **الرجلة**, kesra ile: çok uyuyan kadın. Ve **ارتجل النهار**: yükseldi; **ترجل** gibi. Ve **مكان رجيل**: sert. Ve **طريق رجيل**: dağda kalın, sarp, engebeli. Ve **الرجلة**: vahşî hayvandan parça; İbn Berrî’den. Ve inşad etti:
  “Göz, **لياح**’ın gözüdür; parıltısı çalkalanıp durdu;
  vahşî hayvan kızlarından çocuklar olan bir **رجلة** ile.”
Ve atı kısraklar içinde **أرجلت**: onların içine bir aygır salıverdiğinde. Ve **الرجل**: bir şeyin kaçırılmasından korku ve ürküntü; denir: “Ben **على رجل**’im”; yani onun kaçırılmasından korku üzerindeyim. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **الرجلان**: erkek ve karısı; galebe yoluyla. Ve **امرأة مرجلانية**: görünüşte yahut sözde erkeklere benzerlik gösterir. Ve **رجل**, **عني** gibi, **رجلا**: ayağından şikâyet etti. Fârisî nakletti: bu mânada **رجل**, **فرح** gibi; ve benzeri Kurâ‘dan. Ve **الرجلة**, damme ile: ayağından şikâyet etmesi. Lihyânî nakletti: “Şunu yapma; annen **راجل**”; onu açıklamadı; sanki hüzün ve evlât acısını kastediyor. Ve **امرأة رجلة**: **راجلة**; çoğulu **رجال**; Leys’ten. Ve inşad etti:
  “Eğer onların sözü doğru ise,
  kadınlarım size **رجالا** olarak sevk edildi.”
Yani **رواجل** olarak. Ezherî dedi ki: bazılarının **الراجل** için **رجال** dediğini işittim; ve **رجاجيل** diye çoğul yapar. Ve **ارتجل الرجل**: ihtiyacı için ayakları üzerinde bindi; ve yürüdü. Ve **ترجلوا**: savaşta çarpışmak için indiler. Ve **الرجل جبار**: yani binit, ayağıyla altında bir insana isabet ederse (kanı) hederdir; bu, yürür halde ise böyledir. Ama yolda durmuş ise, binen kimse—eliyle yahut ayağıyla isabet ettirse—tazmin edicidir. Ve “**الترجل** ancak gün aşırı” diye nehiy olundu; yani yağlanmanın çokluğu ve saçın her gün taranması. Ve **امرأة رجيلة**: yürümeye güçlü. Ve İbn Berrî, Hâris b. Hılleze’ye ait olarak inşad etti:
  “Nasıl hidayet buldum; hâlbuki ben **غير رجيلة** idim;
  kavim ise **متان السجسج**’i kesip geçmişti.”

Ve **كفر أبي الرجيلات**: Mısır’da bir köy; Nil’in doğu yakasında. Ve **ذو الرجل**: Hicazî bir put. Ve **ذات رجل**: Benî Bekr b. Vâil’den bir mevki; **الحزن**’ın aşağıları ve Felc’in yukarıları tarafındandır. Bunu Nasr söyledi. Ve Sâğânî, Müsekka b. Abdî’ye ait olarak inşad etti:
  “**شراف** üzerinden, sonra **ذات رجل** üzerinden geçtiler;
  ve sağ taraftan **الذرانـح**’a saptılar.”
Ve **ذات رجل** ayrıca: Şam’da Kelb diyarından bir mevki. Ve **رجل**, **الرجال**’ın bir teki: İbn Hazm, onun bir sahâbîye alem olduğunu iddia etti. Ve kâdî allâme Ahmed b. Sâlih b. **أبي الرجال**: onun Yemen ricâli hakkında bir tarihi vardır; **بيت أبي الرجال**’in Yemen’de şöhreti vardır. Ve **راجيل**: efendimiz Yûsuf—aleyhisselâm—’ın annesinin adı; Şâmî onu sîretinde böyle ضبط etti; musannif onu bundan sonraki maddede zikretti; ve onun hakkında söz gelecektir. Ve **الرجيل بن معاوية الجعفي**: etbâ‘u’t-tâbiîndendir; Ebû İshâk es-Sebî‘î’den rivayet etti.
