# رجم (ر-ج-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Alet olarak kullanılan taştır

- Harfler: ر - ج - م
- Kur'an'da: 14 geçiş · 14 ayet · 11 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرَّجِيمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%AC%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%90.md) | الْفَعِيلِ | Kovulmuş | 2 | 2 | [3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/3:36.md) |
| [رَجِيمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Kovulmuş | 2 | 2 | [15:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/15:34.md) |
| [رَجِيمٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Kovulmuş | 2 | 2 | [15:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/15:17.md) |
| [الْمَرْجُومِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمَفْعُولِينَ | Taşlananlar | 1 | 1 | [26:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/26:116.md) |
| [تَرْجُمُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | تَفْعُلُونِ | Beni taşlarsınız | 1 | 1 | [44:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/44:20.md) |
| [رَجْمًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Taşlamak | 1 | 1 | [18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/18:22.md) |
| [رُجُومًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D8%B1%D9%8F%D8%AC%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُولًا | Göktaşları | 1 | 1 | [67:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/67:5.md) |
| [لَأَرْجُمَنَّكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8E.md) | لَأَفْعُلَنَّكَ | Kesinlikle seni taşlayacağım | 1 | 1 | [19:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/19:46.md) |
| [لَرَجَمْنَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%85%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | لَفَعَلْنَاكَ | Öyleyse seni taşladık | 1 | 1 | [11:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/11:91.md) |
| [لَنَرْجُمَنَّكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | لَنَفْعُلَنَّكُمْ | Kesinlikle sizi taşlayacağız | 1 | 1 | [36:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/36:18.md) |
| [يَرْجُمُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعُلُوكُمْ | Sizi taşlarlar | 1 | 1 | [18:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/18:20.md) |

## Mücavir kökler — 57 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 26 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
2. [عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
3. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Nihayet, son demektir
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 11 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
5. [رهط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Köstebeğin kazdığı toprağı biriktirdiği yuvasıdır
6. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Onların köpeği
7. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Arka demektir
8. [خمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hams : Beş kişilik topluluktur
9. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
10. [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Süreyi uzattım
11. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · سندس Hint kumaşıdır
12. [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağacın dalı demektir
13. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hazırladık
14. [ملل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İnanç
15. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
16. [سعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sa’ire” ateşin alevidir
17. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kepçe, kefe demektir
18. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · مري Eskimiş elbise
19. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kavrarlar
20. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
21. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yırtıcı hayvan demektir
22. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Tayr” kuş demektir
23. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koyar
24. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
25. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
26. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
27. [أبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Badiye çöl demektir
28. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sülle çokluk demektir
29. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meryem
30. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zerre toz demektir
31. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
32. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
33. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hafız çanta demektir
34. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
35. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
36. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
37. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Katlanmış deri demektir
38. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
39. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ona dokundu
40. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
41. [إبراهيم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İbrahim
42. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ad verilen
43. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
44. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Az
45. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
46. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
47. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Su yosunudur
48. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
49. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
50. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
51. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
52. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
53. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
54. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
55. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
56. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
57. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رجم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md), [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md), [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir hedefe sert kütle veya taş fırlatarak vurma, yaralama, öldürme ya da mezar üzerine taş yığma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi huzurdan ve rahmetten kovulma, zanna dayalı asılsız iddialarda bulunma ve zorbaların elçileri linçle tehdit etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Meşruiyet alanından tamamen dışlama, kolektif şiddetle sindirme ve delilsiz yargılarla hakikati perdeleme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fıkıhtaki zina cezasına indirgenmesi ve Kur’an’daki müstekbirlerin peygamberlere yönelik linç/tard tehdidi ile epistemik zann boyutunun ıskalanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رج | Sarsılma, şiddetli hareket, çalkalanma ve kararsızlık; nitekim [رجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%AC.md) şiddetle sarsılmayı, [رجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%81.md) korku ve zelzeleyle titremeyi, [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) zihni ve ameli çalkantıyı/murdarlığı, [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) hareketin kaynağına geri dönüşünü gösterir | م | Çekirdeğin içerdiği sarsıntı ve devinim hareketine kütle, sonlanma ve temas boyutu katarak, bir nesneyi kütlevi bir ağırlıkla hedef alıp darbe vurmaya ve dışarı atmaya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Eylemin bilinçli bir iradeyle bir hedefe, öne veya belirli bir odağa yönelmesini temsil eder |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Maddenin veya kuvvetin bir mesafeyi katederek hedefe doğru fırlatılıp taşınmasını simgeler |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Kütlevi bir maddenin toplanıp son noktada hedefe çarpmasını, kuşatmasını veya örtmesini ifade eder |
| رجم | Bir iradenin kütlevi bir nesneyi hareket ettirip hedefe yönelterek çarptırması, ezmesi ve hedefi bulunduğu konumdan söküp uzaklaştırması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye veya hedefe taş fırlatmak, taşla ezerek öldürmek; kuyunun dibini bulandırmak veya temizlemek için ipin ucuna taş bağlayıp sarkıtmak; mezarın üzerine belirlensin veya örtülsün diye taş yığmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ Muallaka’sında kökü zanna dayalı tahmin anlamında şöyle kullanır: وَمَا هُوَ عَنْهَا بِالْحَدِيثِ الْمُرَجَّمِ (O savaş hakkında söylediklerim asla zanna dayalı, asılsız ve taş atar gibi tahmin edilen bir söz değildir) |
| Erken Arapça kullanım | Ka‘b b. Züheyr babasını anarken mezarı ifade etmek üzere kökü şöyle kullanır: أَنَا ابْنُ الَّذِي لَمْ يُخْزِنِي فِي حَيَاتِهِ / وَلَمْ أُخْزِهِ حَتَّى تَغَيَّبَ فِي الرَّجْمِ (Ben, hayatında beni utandırmayan, mezar taşları altına gizlenene dek kendisini utandırmadığım kişinin oğluyum) |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Züheyr Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin batı ve kuzeybatı kollarında ortak bir kök olarak belgelenen bu yapı, kök düzeyinde doğrudan taş atma, taşlayarak öldürme ve mezar üzerine taş yığma anlamlarını taşır. İbranicede rāgam (רָגַם) fiili doğrudan taş fırlatmak ve taşlayarak cezalandırmak/öldürmek manasındadır. Aramice ve Süryanicede rgam kökü aynı şekilde taşlamak ve recmetmek karşılığını korur. Ugarit dilinde r-g-m kökünün konuşmak, ses çıkarmak ve söz söylemek anlamlarına kaymış olması, Arapçadaki «sözle taşlamak» (hakaret etmek veya gayba taş atmak gibi zanda bulunmak) mecazıyla doğrudan semantik paralellik arz eder. Arapçada kök, hem taşla linç ve fiziki tard eylemini hem de sözel itham, lanetleme ve tahminle konuşma biçimlerini tek bir semantik matriste toplamıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Koehler-Baumgartner.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رجم | Taş atmak, mezar üzerine taş yığmak, sövmek, lanetlemek ve zanna dayanarak hüküm vermek anlamlarında zenginleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rāgam, Süryanice rgam, Ugaritçe rgm | Batı Sami dillerinde taşla öldürme ve taş yığma temel anlamdır; Ugaritçede söz fırlatma anlamına genişlemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak kütle fırlatma kökleri | Doğu Sami ve çevre Afro-Asyatik dillerde kütle ile darbe vurma ekseninde izler bulunur | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رجم | Anlamlı | Taşlamak, kovmak, zanla konuşmak | Kütle fırlatarak darbe vurma, tard etme ve tahmin yürütme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AC.md) | Anlamlı | Kirletmek, iz bırakmak, lekelemek | Kuşun pislemesi veya yazının karalanıp silikleşmesi | Hedef kökle ortak fiziksel iz ve temas bağı; Kur'an'da geçmez |
| [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) | Anlamlı | Kesmek, koparmak, suç işlemek | Hurmayı dalından kesmek kökünden cürüm ve günah üretilmiştir | Kütlevi koparma ve haddi aşma ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| [جمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | Kor ateş, toplanmak, taş öbeği | Ateş parçası, hacda cemrelere atılan küçük çakıl taşları | Taş ve kütle fikriyle doğrudan anlamsal örtüşme; Kur'an'da geçmez |
| [مرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%AC.md) | Anlamlı | Karışmak, salıverilmek, çalkalanmak | İki denizin birbirine salınması, nizamsızlık, fitne | Kontrolsüz salma ve kütlelerin çarpışması; Kur'an'da geçer |
| [مجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%B1.md) | Anlamlı | Çokluk, yoğunluk, ordu kalabalığı | Askerin veya koyun sürüsünün aşırı yoğunlaşıp yayılması | Ağır ve kalabalık kütlenin hareketi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رجم | Merkez | Taşlamak, tard etmek, zannetmek | Kütlevi bir nesneyle darbe vurup tamamen sistem dışına itmek ve delilsiz hüküm vermek | Hedef köktür; fiziki linçten ontolojik kovulmaya kadar uzanır |
| [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Fırlatmak, atmak | [رمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D9%8A.md) hafif veya genel nesneleri menzile atmaktır; رجم ise taş gibi sert bir kütleyle yok edici darbe vurmayı gerektirir | Taşlama şartı olmaksızın her türlü atışı kapsar |
| [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) | Komşu | Şiddetle fırlatmak, itham etmek | [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) kütlenin fırlatılışındaki ani hıza ve sertliğe odaklanır; رجم ise sonucun eziciliğine ve dışlayıcılığına bakar | Ağır hakaret ve zinayla itham anlamında yoğunlaşır |
| [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) | Komşu | Uzaklaştırmak, kovmak | [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) fiziksel bir nesne atmadan da sadece kovup uzaklaştırmayı anlatır; رجم ise fırlatılan kütle veya lanet vasıtasıyla kovar | Eylemin maddesiz uzaklaştırma yönünü ifade eder |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Zıt | Yaklaşmak, yakınlaştırmak | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) varlığı güvenli alana, rahmete ve merkeze çekmeyi ifade ederken; رجم taşlayarak kovmayı ve uzağa sürmeyi bildirir | Mekansal ve manevi yakınlığın karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رجم | Taşlama, kovma, zannetme | Taş atma, linç etme, ilahi rahmetten tard ve gayba taş atar gibi tahmin etme anlamlarını birleştirir | Kesin |
| Latince | lapidare, expellere, conicere | Taşlamak, kovmak, tahmin yürütmek | Lapidare fiziki taşlamayı, expellere tardı, conicere ise karanlığa tahmin fırlatmayı verir; tek sözcük tüm katmanları karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | to stone, to banish, to surmise | Taşlamak, sürgün etmek, tahmin etmek | To stone fiziki eylemi, to banish ontolojik ve sosyal tardı, to surmise ise gayba taş atmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | steinigen, verstoßen, mutmaßen | Taşlamak, dışlamak/kovmak, zannetmek | Steinigen bedensel linçi, verstoßen sistemden tard edilmeyi, mutmaßen ise temelsiz tahmini verir | Güçlü |
| Fransızca | lapider, bannir, conjecturer | Taşlamak, kovmak, varsaymak | Lapider kütleyle vurmayı, bannir ilahi lanetle dışlamayı, conjecturer dayanaksız zihni kurguyu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَأَرْجُمَنَّكَ / يَرْجُمُوكُمْ / لَنَرْجُمَنَّكُمْ | Taşlayarak linç etme, öldürme veya fiziksel eziyet tehdidi | Statükocu müşrik toplumların ve zorba liderlerin tevhidi tebliğ eden elçilere ve inananlara yönelttiği yok etme tehdidi; Hûd [11:91](https://lisan.digital/tr/ayet/11:91.md), Meryem [19:46](https://lisan.digital/tr/ayet/19:46.md), Kehf [18:20](https://lisan.digital/tr/ayet/18:20.md), Şuarâ [26:116](https://lisan.digital/tr/ayet/26:116.md), Yâsîn [36:18](https://lisan.digital/tr/ayet/36:18.md), Duhân [44:20](https://lisan.digital/tr/ayet/44:20.md) |
| رَجِيمٌ / الرَّجِيمِ | İlahi huzurdan kovulmuş, lanetlenmiş, tard edilmiş | İblis'in kibri sebebiyle melekût aleminden ve ilahi rahmetten ebediyen dışlanması, kovulması; Âl-i İmrân [3:36](https://lisan.digital/tr/ayet/3:36.md), Hicr [15:17](https://lisan.digital/tr/ayet/15:17.md), Hicr [15:34](https://lisan.digital/tr/ayet/15:34.md), Nahl [16:98](https://lisan.digital/tr/ayet/16:98.md), Sâd [38:77](https://lisan.digital/tr/ayet/38:77.md), Tekvîr [81:25](https://lisan.digital/tr/ayet/81:25.md) |
| رَجْمًا بِالْغَيْبِ | Zanna ve delilsiz tahmine dayanarak hüküm verme, karanlığa taş atma | Bilgi sahibi olunmayan metafizik veya gaybi konularda tahmine dayalı iddialar üretilmesi; Kehf [18:22](https://lisan.digital/tr/ayet/18:22.md) |
| رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ | Semadan kovan yakıcı ateş parçaları, göktaşları, şihablar | Göğe yükselip kulak hırsızlığı yapmak isteyen şeytani güçleri engelleyen ve kovan yakıcı kozmik unsurlar; Mülk [67:5](https://lisan.digital/tr/ayet/67:5.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın ontolojik konumu ve gayb epistemolojisi | İblis'in melekût makamından tard edilmesi (recim) ve gayb alanında delilsiz zan üretenlerin (racmen bi'l-gayb) epistemik sapması | Rahmetten ebedi tard ve sağlam bilgiye dayanmayan tahayyüllerin mahkumiyeti |
| Fıkıh | Had cezaları ve cinayet hukuku | Kur’an metninde zina cezası olarak recm lafzının bulunmaması, buna karşın sünnet ve fıkıh doktrininde muhsan zânî için recm cezasının meşruiyeti ve nesh tartışmaları | Evli kimsenin zina suçuna uygulanan ölüm cezası ıstılahı |
| Tefsir | Kıssalardaki zorba kavimlerin dili ve istiâze | Peygamberlerin karşılaştığı kaba linç tehdidi ile istiâzede yer alan «eş-Şeytânu'r-Racîm» terkibinin anlam katmanları | Toplumsal zorbalığın şiddet dili ve şeytanın ilahi alandan dışlanmışlığı |
| Hadis | Kabir adabı ve ceza uygulamaları | Kabirlere taş yığılıp tümsek yapılmaması yasağı ("لا تُرَجِّمُوا قَبْري") ve Hz. Peygamber dönemindeki recm tatbikatına dair rivayetler | Kabir mimarisi yasağı ile meşru had infazı uygulamaları |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik aidiyet ve rahmet alanı | Tard ve telin | Kutsal ve arınmış olan alandan kirliliği ve kibri şiddetle uzaklaştırmak | Şeytanın ilahi meclisten sürülmesi, manevi ve ahlaki saflığın korunmasını sağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve delil teorisi | Racmen bi'l-gayb (Zanna taş atma) | Kesin bilgiye dayanmayan boş iddiaları ve dayanaksız varsayımları reddetmek | Bilgi hiyerarşisinde zannın ve delilsiz spekülasyonun ilmi değerini sıfırlar | Kesin |
| Siyasi | Otorite ve muhalefet ilişkisi | Kolektif linç ve ostrasizm | Egemen zorba gücün, hakikati haykıran muhalifleri kaba şiddetle ezmesi | Statükonun kendi düzenini korumak için elçileri taşlayarak tasfiye etme tehdididir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ahlakı ve spekülasyon | Delilsiz manipülasyon ve dışlama | Piyasadaki somut verilere dayanmayan asılsız söylentilerle haksız kazanç sağlama | İktisadi verileri zanna kurban eden manipülatif bilgi kirliliğini engeller | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Balistik itme ve yerçekimsel çarpma dinamiği | Belirli bir kütlenin bir ivme ile başka bir kütleye çarptırılarak onun dengesinin bozulması veya göktaşlarının atmosferik sürtünmeyle tard edilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif linç psikolojisi ve ostrasizm (toplumsal dışlama) | Çoğunluğun yerleşik normları tehdit eden bireyi fiziksel ya da sembolik taşlama yoluyla toplumun dışına sürmesi ve yok etmesi süreci | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlam alanının yalnızca İslam ceza hukukundaki evlilerin zina cezası olan «recm» infazına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da recm; zorba kavimlerin hakikat elçilerini susturmak için başvurdukları ilkel kabile lincini, şeytanın melekût aleminden tardını ve zihnin delilsizce gayba taş atmasını kapsayan çok boyutlu bir tecrit ve darbe kavramıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur’an kıssalarında peygamberlerin maruz kaldığı sosyolojik baskı ve linç tehditleri gözden kaçırılır; kök sadece cezai bir kavrama indirgenerek Kur’an’ın epistemik zan eleştirisi ıskalanır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın hakikat-bâtıl mücadelesindeki iki temel olguyu açıklığa kavuşturur: Bâtılın hakikate karşı kaba güç ve linçle (recm tehdidi) cevap vermesi, zihnin ise bilgi yerine temelsiz tahminlere (racmen bi'l-gayb) sığınmasıdır. Ayrıca her kıraatin başında sığınılan Şeytan'ın «racîm» niteliğini ontolojik temele oturtur. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim, Hz. Nuh, Hz. Şuayb ve Ashab-ı Kehf kıssalarındaki tehdit sahnelerinde; istiâze ve şeytandan korunma bildiren ayetlerde (Hicr, Nahl, Sâd); gaybın sınırlarını çizen epistemolojik uyarılarda (Kehf). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Recm kavramının Kur’an’da müminlerin bir eylemi olarak değil, aksine daima inkârcı zorbaların müminlere karşı uyguladığı bir terör ve linç aracı olarak yer aldığını göstererek kavramın Kur’an içi kullanım bağlamını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kimseye veya nesneye taş ya da sert bir kütle fırlatarak darbe vurmak, ezmek, öldürmek veya mezar üstüne taş yığmak.
- Soyut anlam: Bir varlığı bulunduğu meşruiyet dairesinden, rahmetten ve toplumsal alandan şiddetle dışlamak; zihinsel düzlemde ise delilsizce karanlığa taş atar gibi tahmin yürütmek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin kendi bütünlüğünü bozan yabancı ya da düşman unsuru sınırların dışına fırlatıp atması (tard) ve bilgi sisteminin dayanaksız varsayımları mahkum etmesi.
- LaTeX modeli: $$R: (M \times F) \to (T \setminus S) \cup \{P \mid \Delta P = \emptyset\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M$ kütlevi varlığı (taş, şihab, söz), $F$ uygulanan fırlatma ve darbe kuvvetini, $R$ recm operatörünü temsil eder. Bu operatörün çıktısı iki alanı üretir: İlki $(T \setminus S)$ ifadesiyle temsil edilen, hedefin ($T$) meşru ve güvenli sistemden ($S$) sökülüp dışarı atılması (ontolojik ve sosyal tard/linçtir). İkincisi ise $\{P \mid \Delta P = \emptyset\}$ kümesiyle modellenen, hiçbir ontolojik veya epistemik delile ($\Delta P = \emptyset$) dayanmayan tahmin ve iddiaların (gayba taş atmanın) oluşturduğu boş hüküm sahasıdır.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/3:36.md) — الرَّجِيمِ

فَلَمَّا وَضَعَتْهَا قَالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُهَا أُنْثَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثَى وَإِنِّي سَمَّيْتُهَا مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Fakat onu doğurunca-Allah onu ve doğurduğunu daha iyi bilici iken-Rabbım ben onu kız olarak doğurdum. Erkek, kız gibi değildir. Gerçekten ben adını Meryem koydum. Ben onu da soyunu da kovulmuş şeytandan sana sığındırırım, demişti.

### [Hud 11:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/11:91.md) — لَرَجَمْنَاكَ

قَالُوا يَاشُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ

Meal (IK): Dediler ki: Ey Şuayb; söylediklerinin çoğunu anlamıyor ve seni aramızda cidden zayıf görüyoruz. Taraftarların olmasaydı, seni taşlardık. Esasen sen, bizim yanımızda şerefli kimse de değilsin.

### [Hicr 15:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/15:17.md) — رَجِيمٍ

وَحَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ

Meal (IK): Ve onları kovulmuş her şeytandan koruduk.

### [Hicr 15:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/15:34.md) — رَجِيمٌ

قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ

Meal (IK): Buyurdu ki: Öyleyse çık oradan. Sen, artık kovulmuş birisin.

### [Nahl 16:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/16:98.md) — الرَّجِيمِ

فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Meal (IK): Kur’an okuyacağın zaman; kovulmuş şeytandan Allah’a sığın.

### [Kehf 18:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/18:20.md) — يَرْجُمُوكُمْ

إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا

Meal (IK): Çünkü sizden haberleri olacak olursa; sizi, ya taşla öldürürler veya dinlerine döndürürler. Bu takdirde ise asla kurtulamazsınız.

### [Kehf 18:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/18:22.md) — رَجْمًا

سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Karanlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

### [Meryem 19:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/19:46.md) — لَأَرْجُمَنَّكَ

قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَاإِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا

Meal (IK): Dedi ki: Sen, benim tanrılarımdan yüz mü çeviriyorsun? Ey İbrahim, eğer bundan vazgeçmezsen; andolsun ki seni taşlarım, uzun bir müddet benden ayrıl, git.

### [Şuara 26:116](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/26:116.md) — الْمَرْجُومِينَ

قَالُوا لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ يَانُوحُ لَتَكُونَنَّ مِنَ الْمَرْجُومِينَ

Meal (IK): Ey Nuh, eğer son vermezsen, sen muhakkak taşlananlardan olursun, dediler

### [Yasin 36:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/36:18.md) — لَنَرْجُمَنَّكُمْ

قَالُوا إِنَّا تَطَيَّرْنَا بِكُمْ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهُوا لَنَرْجُمَنَّكُمْ وَلَيَمَسَّنَّكُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu, sizin yüzünüzden uğursuzluğa uğradık. Vazgeçmezseniz andolsun ki sizi taşlayacağız. Ve bizden size, elim bir azab dokunacaktır, dediler.

### [Sad 38:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/38:77.md) — رَجِيمٌ

قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ

Meal (IK): Buyurdu ki: Çık oradan. Şüphesiz sen, artık kovulmuş birisin.

### [Duhan 44:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/44:20.md) — تَرْجُمُونِ

وَإِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ أَنْ تَرْجُمُونِ

Meal (IK): Beni taşlamanızdan ötürü; benim de Rabbım, sizin de Rabbınız olana sığındım.

### [Mülk 67:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/67:5.md) — رُجُومًا

وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, yere en yakın göğü kandillerle donattık. Onlarla şeytanların taşlanmasını sağladık. Ve onlara, çılgın alevli azabı hazırladık.

### [Tekvir 81:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/ayet/81:25.md) — رَجِيمٍ

وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ

Meal (IK): Bu, kovulmuş şeytanın sözü değildir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Alet olarak kullanılan taştır. Recm etmek taşlamak, recim ise taşlanmış demektir. Kovulmuş anlamında da kullanılır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والراء والميم معهما
ج ر م، ج م ر، م ج ر، م ر ج، ر م ج، ر ج م مستعملات
جرم:
أرض جَرمٌ، وأرضٌ صَردٌ دَخيلانِ مُستعملانِ في الحجرِّ والبردِ.
والجِرمُ، ألواح الجَسدِ وجُثمانهُ.
ورجل جَريمٌ وامرأةٌ جَريمةٌ أي ذات جِرمٍ أي جِسمٍ.
وجِرمُ الصَّوتِ: جهارتهُ، تقول: ما عَرفته إلا بِجِرمِ صوته.
وفُلانٌ له جَريمةٌ أي جُرمٌ، وهو مضدر الجارِم الذي يَجرِمُ على نفسه وقومهِ شراً، وهو الجارمُ، قال الشاعر:
وإن جارٌ لهم جَرِمَتْ يداه		وحَوَّله البلاءُ عن النعيمِ
والجُرمُ: الدَّنبُ، وفِعله الإجرام، والمُجرمُ: المذنب، والجارِمُ: الجاني، قال:
ولا الجارِمُ الجاني عليهم بمُسلمِ
ولا جَرَمَ يَجري مَجرَى لا بدَّ، ويُفسَّر حقاً.
وجَرمٌ: قبيلةٌ من اليمن.
وأقمتُ عنده حولاً مًجَرَّماً، أي حولاً تاماً حتى انقضى، وقال أبو طالب:
شهوراً وأياماً علينا مُجَرَّما
وجَرَّمنا هذه السنةَ أي خرجنا منها، وتَجَرَّمتِ السَّنَةُ والشِّتاء والصَّيف قال الشاعر:
دِمَنٌ تَجَرَّمَ بعد عهدِ أنيسِهـا		حِجَجٌ خَلون حلاُلها وحرامُها
رجم:
الرَّجمُ في القرآن القتل في شأن نُوح عليه السلام.
والرَّجمُ: اسم لما يُرجمُ به الشيء، والجميع الرُّحُومُ، وهي الحِجارةُ.
والرُّجُومُ: التي تُرمى بها الشّياطين، والشَّيطانُ رجيم مَرجُمٌ ملعُونٌ.
والرَّجمُ: الرَّميُ بالحجارة، والرَّجم: القذفُ بالغيب وبالظنِّ، ومنه قوله تعالى: "لأَرجمنكَ واهجُرني مَلِياً" أي لأقولن فيك ما تكرهُ.
والرَّجمُ: القبرُ ويُجمع على أرجامٍ.
والرُّجمةُ: حِجارةٌ مجموعة كأنا قُبورُ عادٍ، وتجمع رِجاماً، ورَجَمتُ القبر: جَعلتُ فوقه رُحمةً.
والرِّجامانِ: خشبتان تُنصبانِ على رأس البئرِ يُنصبُ القَعرُ ونحوه من المَساقي، وقول زهير:
وما هو عنها بالحَديثِ المَرَجمِ
أي قوله بالغيب والظَّنِّ.
ورجلٌ مِرجم: مدافعٌ عن حسبه ونَسبه في الحرب. وبعير مِرجَم: يَرجُم الأرض بأخفافه رجماً، وهو الثّقيل المشي منير بطء.
مرج:
المَرجُ: أرضٌ واسعة فيها نبتٌ كثيرُ تُمرَجُ فيها الدَّوابُّ، قال العَجاج:
رعى بها مَرجَ ربيعٍ مُمرَجَا
وقوله تعالى: "مَزَجَ البحرين يلتقيان" أي لاقى بين البحر العذبِ والمِلحِ قد مَرَجا فلتقيا، لا يختلط أحدهما بالآخر.
والمارِجُ من النّارِ الشُّعلة السّاطعة، ذات لهبٍ شديد، ومنه قوله تعالى: "وخلقَ الجَانَّ من مارِجٍ من نارٍ" وأمرٌ مَريجٌ أي مُلتبِسٌ قد مَرجَ مَرَجاً وغُصنٌ مَريجٌ: قد التَبَسَت شناغيبه، قال:
فجالت فالتَمَست به حَشاها		فَخَرَّ كأنَّه خُوطٌ مَـريجُ
وفي الحديث: "قد مَرِجَت عُهُودُهُم وأمرَجُوها" أي لم يَفُوا بها وخلطُوها.
رمج:
الرامِجُ: المِلواحُ الذي تُصاد به الصُقُورةُ من جَوارِحِ الطَّير.
والتَّرميج: إفساد السُّطورِ بعد كتابها، وكذلك تقول: رَمَّجَه بالتُّرابِ حتى يُفسده.
جمر:
الجَمرُ: المُتَّقِدُ، فإذا برد فهو فَحمٌ.
والمِجمَرُ قد تؤنَّثُ، وهي التي تُدجَّنُ بها الثَّيابُ.
وثوبٌ مُجمَّر إذا دُجِّنَ عليه.
ورجلٌ جامِرٌ أي يلي ذلك، من غير أن يقال: جَمَرَ، قال:
وربحُ يَلنجُوجُ يُذكِّيه جامِرُ
والتَّجميرُ: تركُ الجندِ العدوِّ فلا يُفعلون، وقد نُهي أن يُجَمِّر غُزاةُ المسلمين في ثُغورِ المُشركين.

والجَمرةُ: كلُّ قومٍ يَصيرونَ إلى قِتال من قاتلهم لا يُخالِفون أحداً ولا ينضَمُّون إلى أحدٍ، وتكون القبيلة نفسها جَمرةً تَصبرُ لمُقارعةِ القبائل، كما صَبَرَت عبس لقيسٍ كُلَّها.
وبلغنا أن عُمَرَ بن الخطّاب سأل عن ذاك، فقال: يا أمير المؤمنين كنّا ألف فارسٍ كأنَّنا ذهبةٌ حمراءُ لا تَستَجمرِ ولا تُحالِفُ.
وبعضُ الناس يقول: كانت القبيلة إذا اجتمع فيها ثلاثمائةِ فارسٍ صارت جَمرَةً.
والجَمرةُ: المُرماة الواحدة من جِمارِ المَناسكِ، وهي ثلاثُ جَمَرات، وكُلُّ جَمرةٍ تُرمَى بسبع حَصَباتٍ، مع كُلِّ حصاةٍ تكبيرهٌ.
وحافرٌ مُجمرٌ، ومنسِمٌ مُجمَرٌ، وهو الذي نَكبته الحِجارةُ وصَلُبَ.
وأجمَرَ البعيرُ إجماراً أي أسرع، قال لبيد:
وإذا حرَّكتُ غَرزي أجمَرَت		أو قِرابي عَدو جونِ قد أبَل
والجُمّارُ: شَحمُ النخل الذي في قِمةِ رأسهِ. تُقطع قِمتُه ثم يكشط عن جُمّارِةٍ في جوفها بيضاء كأنَّها قطعةُ سَنامٍ ضخمةٌ، رخصةٌ تتفتَّتُ بالفَمِ، تؤكلُ بالعسل.
والكافورُ يُخرجُ من جَوف الجُمّار بين مَشقِّ السَّعفتين، وهو السعفَتين، وهو الكُفرَّى.
والاستجمارُ: استِنجاءٌ بالحجارة.
وشعرٌ مُجمَّرٌ أي مُلبدٌ.
وابن جَميرٍ: اللَّيلة التي لا يطلعُ فيها القمرُ.
مجر:
المَجرُ: الدُّرمُ، وهم قومٌ في حربٍ عليهم السِّلاحُ، قال:
جئنا بدَهمٍ يَدحَرُ الدُّهُوما		مجَرٍ كأنَّ فوقه النُّجُوما
وقيل للجيش الضَّخم: مَجرٌ.
وشاةٌ مَجارٌ إذا حَملت فقلَّ ما تسلم أن يعظُمَ بطنها فتهزل فتلامي به وأمجرت فهي مُمجِرٌ.
والمَجرُ: بيعُ المضامين والملاقيحِ، والفعل منه المُماجَرةُ.
والمِجارُ: العِقالُ.
ويقال: أمجَرتُ في البيعِ إمجاراً، والملاقيحُ: الحَوامِلُ، والمضامينُ: ما في الأصلابِ، والواحِدُ ملقُوحٌ ومضمُونٌ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve**الراء** ve**الميم** onlarla birlikte
**ج ر م**، **ج م ر**، **م ج ر**، **م ر ج**، **ر م ج**، **ر ج م** kullanılmışlardır

**جرم**:
**أرض جَرمٌ** ve **أرضٌ صَردٌ**; taş ve soğuk hakkında kullanılmış iki dâhil (yabancı) kelimedir.
Ve **الجِرمُ**: bedenin levhaları ve cesedidir.
Ve bir erkek **جَريمٌ** ve bir kadın **جَريمةٌ**; yani **جِرمٍ** sahibi, yani cisim sahibi.
Ve **جِرمُ الصَّوتِ**: onun gürlüğüdür; dersin ki: Onu ancak sesinin **جِرمِ** ile tanıdım.
Ve falanın bir **جَريمةٌ**si vardır; yani bir **جُرمٌ**u vardır; ve o, kendisine ve kavmine kötülük işleyen **الجارِم**in (işleyen kimsenin) mastarıdır; ve o **الجارمُ**dir. Şair dedi ki:
وإن جارٌ لهم جَرِمَتْ يداه		وحَوَّله البلاءُ عن النعيمِ
Ve **الجُرمُ**: günah; fiili **الإجرام**dır; ve **المُجرمُ**: günahkâr; ve **الجارِمُ**: suçlu. Dedi ki:
ولا الجارِمُ الجاني عليهم بمُسلمِ
Ve **ولا جَرَمَ** “**لا بدَّ**”in yürüdüğü yol üzere yürür; ve “hakikaten” diye tefsir edilir.
Ve **جَرمٌ**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve onun yanında bir yıl **مًجَرَّماً** ikamet ettim; yani tamam bir yıl, bitinceye kadar. Ebû Tâlib dedi ki:
شهوراً وأياماً علينا مُجَرَّما
Ve bu seneyi **جَرَّمنا**; yani ondan çıktık. Ve sene, kış ve yaz **تَجَرَّمتِ**. Şair dedi ki:
دِمَنٌ تَجَرَّمَ بعد عهدِ أنيسِهـا		حِجَجٌ خَلون حلاُلها وحرامُها

**رجم**:
Kur’ân’da **الرَّجمُ**, Nûh عليه السلام hakkında öldürmedir.
Ve **الرَّجمُ**: bir şeyin kendisiyle taşlandığı şeyin adıdır; çoğulu **الرُّحُومُ**dur; o da taşlardır.
Ve **الرُّجُومُ**: şeytanların kendisiyle atıldığı şeylerdir; ve şeytan **رجيم**: **مَرجُمٌ** (taşlanmış), lânetlenmiş.
Ve **الرَّجمُ**: taşlarla atmadır; ve **الرَّجم**: gayb ile ve zan ile iftiradır; ondan Yüce Allah’ın sözü: “لأَرجمنكَ واهجُرني مَلِياً” yani: sende hoşlanmadığın şeyi mutlaka söyleyeceğim.
Ve **الرَّجمُ**: kabirdir; **أرجامٍ** üzerine cem olunur.
Ve **الرُّجمةُ**: toplanmış taşlardır; sanki Âd’ın kabirleri gibi; **رِجاماً** olarak toplanır. Ve **رَجَمتُ القبر**: onun üstüne bir **رُحمةً** yaptım.
Ve **الرِّجامانِ**: kuyunun başına dikilen iki tahtadır; dip ve benzeri su yolları dikilir. Züheyr’in sözü:
وما هو عنها بالحَديثِ المَرَجمِ
yani gayb ve zan ile olan sözü.
Ve bir adam **مِرجم**: savaşta hasebi ve nesebi hakkında savunucu. Ve bir deve **مِرجَم**: ayaklarıyla yere **رجماً** vurur; ve o, yürüyüşü ağır, yavaşlığı aydın (belirgin) olandır.

**مرج**:
**المَرجُ**: içinde çok bitki bulunan geniş bir arazidir; içinde binek hayvanları otlar. el-Acّâc dedi ki:
رعى بها مَرجَ ربيعٍ مُمرَجَا
Ve Yüce Allah’ın sözü: “مَزَجَ البحرين يلتقيان” yani tatlı deniz ile tuzlu deniz arasında buluşturdu; ikisi buluşsun diye **مَرَجا**; biri ötekine karışmaz.
Ve ateşten **المارِجُ**: şiddetli alev sahibi, parlayan alevdir; ondan Yüce Allah’ın sözü: “وخلقَ الجَانَّ من مارِجٍ من نارٍ”. Ve bir iş **مَريجٌ**: yani karışık; **مَرَجَ** bir **مَرَجاً** ile karıştı. Ve bir dal **مَريجٌ**: onun salkımları karışmıştır. Dedi ki:
فجالت فالتَمَست به حَشاها		فَخَرَّ كأنَّه خُوطٌ مَـريجُ
Ve hadiste: “قد مَرِجَت عُهُودُهُم وأمرَجُوها” yani onlara vefa etmediler ve onları karıştırdılar.

**رمج**:
**الرامِجُ**: yırtıcı kuşlardan doğanların avlandığı **المِلواحُ**tır.
Ve **التَّرميج**: yazıldıktan sonra satırları bozmak; yine şöyle dersin: Onu toprakla **رَمَّجَه**; ta ki onu bozsun.

**جمر**:
**الجَمرُ**: tutuşmuş olandır; soğuyunca o **فَحمٌ**dır.
Ve **المِجمَرُ** müennes kılınabilir; o, elbiselerin onunla tütsülendiği şeydir.
Ve bir elbise **مُجمَّر**: onun üzerinde tütsülendiyse.
Ve bir adam **جامِرٌ**: yani bunu üstlenir; “**جَمَرَ**” denmeksizin. Dedi ki:
وربحُ يَلنجُوجُ يُذكِّيه جامِرُ
Ve **التَّجميرُ**: askerin düşmanı bırakmasıdır; böylece onlara bir şey yapılmaz. Ve Müslümanların gazilerinin müşriklerin sınırlarında **يُجَمِّر** olması yasaklanmıştır.

Ve **الجَمرةُ**: kendileriyle savaşanla savaşmaya yönelen her topluluktur; kimseye muhalefet etmezler ve kimseye katılmazlar; kabile bizzat bir **جَمرةً** olur; kabilelerle çarpışmaya sabreder; tıpkı Abs’ın Kays’ın tümüne sabrettiği gibi.
Ve bize ulaştı ki Ömer b. el-Hattâb bunu sordu; denildi ki: Ey müminlerin emiri, biz bin süvariydik; sanki kırmızı bir altın gibiydik; **تَستَجمرِ** etmez ve ittifak kurmazdık.
Ve insanların bir kısmı der ki: Kabilede üç yüz süvari toplandığında bir **جَمرَةً** olurdu.
Ve **الجَمرةُ**: menâsikin **جِمارِ**ından tek bir atıştır; o üç **جَمَرات**tır; her **جَمرةٍ** yedi küçük taşla atılır; her taşla birlikte bir tekbir vardır.
Ve bir toynak **مُجمرٌ**, ve bir tırnak **مُجمَرٌ**; o, taşların onu vurduğu ve sertleştiği kimsedir.
Ve deve **أجمَرَ** bir **إجماراً** ile; yani hızlandı. Lebîd dedi ki:
وإذا حرَّكتُ غَرزي أجمَرَت		أو قِرابي عَدو جونِ قد أبَل
Ve **الجُمّارُ**: hurma ağacının tepesindeki iç yağıdır. Tepesi kesilir, sonra içindeki bir **جُمّارِةٍ** üzerinden kazınır; beyazdır; sanki iri bir hörgüç parçası gibi; yumuşak, ağızda ufalanır; bal ile yenir.
Ve **الكافورُ** iki yaprak sapının yarığı arasındaki **الجُمّار**ın içinden çıkar; ve o iki yaprak sapıdır; ve o **الكُفرَّى**dır.
Ve **الاستجمارُ**: taşlarla istincadır.
Ve **شعرٌ مُجمَّرٌ**: yani keçeleşmiş.
Ve **ابن جَميرٍ**: ayın doğmadığı gecedir.

**مجر**:
**المَجرُ**: **الدُّرمُ**dur; ve onlar, üzerlerinde silah bulunan savaşçı bir kavimdir. Dedi ki:
جئنا بدَهمٍ يَدحَرُ الدُّهُوما		مجَرٍ كأنَّ فوقه النُّجُوما
Ve büyük orduya **مَجرٌ** denildi.
Ve bir koyun **مَجارٌ**: gebe kaldığında; karnı büyüyüp zayıflaması ve bununla ayıplanması sebebiyle az olur ki kurtulsun; ve **أمجرت**; o halde o **مُمجِرٌ**dür.
Ve **المَجرُ**: **المضامين** ve **الملاقيحِ** satımıdır; fiili ondan **المُماجَرةُ**dır.
Ve **المِجارُ**: **العِقالُ**dır.
Ve denilir: Satımda **أمجَرتُ** bir **إمجاراً** ile. Ve **الملاقيحُ**: gebeler; ve **المضامينُ**: sulplerde olan şeylerdir; tekili **ملقُوحٌ** ve **مضمُونٌ**dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَجْمُ: القتل، وأصله الرمي بالحجارة. وقد رَجَمْتُهُ أَرْجُمُهُ رَجْماً، فهو رَجيمٌ ومَرْجومٌ. والرُجْمَةُ، بالضم: واحدة الرُجَمِ والرِجامِ، وهي حجارةٌ ضِخام دون الرِضامِ، وربَّما جُمِعَتْ على القبر ليُسَنَّمَ. وقال عبد الله بن مغفَّلٍ في وصيّته: لا تُرَجَّموا قبري أي لا تجعلوا عليه الرَجَمَ. أراد بذلك تسوية قبرِه بالأرض وأن لا يكون مسنَّماً مرتفعاً. والرَجَمُ بالتحريك: القبرُ. قال كعب ابن زهير:
أنا ابن الذي لم يُخْزِني في حياتهولم أُخْزِهِ لَمَّا تَغَيَّب في الرَجَمْ
والرِجامُ: المِرْجاسُ، وربَّما شُدَّ بطرف عَرْقُوَةُ الدلو ليكون أسرعَ لانحدارها. ورجلٌ مِرْجَمٌ بالكسر، أي شديد، كأنه يُرْجَمُ به مُعادِيهِ. وفرسٌ مِرْجَمٌ: يَرْجُمُ في الأرض بحوافره. والرَجْمُ: أن يتكلَّم الرجل بالظنِّ. قال تعالى: "رَجْماً بالغيب". يقال صار فلان رَجْماً: لا يوقف على حقيقة أمره. ومنه الحديثُ المُرَجَّمُ، بالتشديد. وتَراجَموا بالحجارة، أي ترامَوْا بها. ورَجَمَ فلانٌ عن قومه، إذا ناضَلَ عنهم. والرِجامانِ: خشبتان تُنصَبان على رأس البئر، ينصب عليهما القعْو. والرُجْمَةُ بالضم: وِجار الضبُع.

##### Türkçe

**الرَجْمُ**: öldürme; aslı taşlarla atmadır. Ve gerçekten ben onu **رَجَمْتُهُ**; **أَرْجُمُهُ** **رَجْماً**; o hâlde o **رَجيمٌ** ve **مَرْجومٌ**dur. Ve **الرُجْمَةُ** (ötre ile): **الرُجَمِ** ve **الرِجامِ**’dan bir tanedir; ve o, **الرِضامِ**’dan aşağı (daha küçük) iri taşlardır; ve bazen kabir üzerine toplanır ki kabir hörgüçlü (tümsek) yapılsın. Ve Abdullah b. Muğaffel vasiyetinde dedi: “Kabrimi **تُرَجَّموا** etmeyin”; yani üzerine **الرَجَمَ** yapmayın. Bununla, kabrinin yerle bir edilmesini ve hörgüçlü, yükseltilmiş olmamasını istedi. Ve **الرَجَمُ** (harekeyi oynatmakla): kabirdir. Ka‘b b. Züheyr dedi:
أنا ابن الذي لم يُخْزِني في حياتهولم أُخْزِهِ لَمَّا تَغَيَّب في الرَجَمْ

Ve **الرِجامُ**: **المِرْجاسُ**’tır; ve bazen kovayı daha hızlı indirmek için, kovanın **عَرْقُوَةُ**’sunun ucuna bağlanır. Ve bir adam **مِرْجَمٌ** (kesre ile), yani şiddetli; sanki onunla düşmanına **يُرْجَمُ** edilir. Ve bir at **مِرْجَمٌ**: toynağıyla yerde **يَرْجُمُ** eder. Ve **الرَجْمُ**: adamın zan ile konuşmasıdır. Yüce Allah dedi: “**رَجْماً بالغيب**”. Denir: falan **رَجْماً** oldu: işinin hakikatine vakıf olunmaz. Ve ondan, şeddeli olarak **الحديثُ المُرَجَّمُ** (vardır). Ve **تَراجَموا** taşlarla; yani onlarla birbirlerine attılar. Ve falan, kavmi adına **رَجَمَ** etti; onlar adına mücadele ettiğinde. Ve **الرِجامانِ**: kuyunun başına dikilen iki ağaçtır; **القعْو** onların üzerine kurulur. Ve **الرُجْمَةُ** (ötre ile): sırtlanın ini.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر م
جرم ، جمر ، رمج ، رجم ، مرج ، مجر : مستعملة .
جرم : الحرَّاني ، عن ابْنِ السِّكِّيت : الْجَرْمُ : الْقَطْع ، يقال : جَرَمَه يَجْرِمُه جَرْماً إذا قَطَعه . والْجِرْمُ : الْجَسَد ، والجِرْمُ : الصَّوت .
قال : وحَكَى لنا أَبُو عمرو : جِلَّةٌ جَرِيمٌ ، أي عِظَامُ الأجْرام ، يَعْني الأجْسام .
ثعلبُ عن عَمْرو ، عن أَبيه : الْجِرْمُ : البَدَن ، والْجِرْمُ : اللَّون ، والجِرم : الصَّوْت . ويقال : جَرِمَ لَوْنُه إذا صَفَا ، وجَرِمَ إذا عَظُمَ جِرْمُه ، ونحو ذلك .
قال ابنُ الأعرابيّ : وقال اللّيث : الجَرْمُ نَقيضُ الصَّرْد . ويقال : هذه أرض جَرْمٌ ، وهذه أرضٌ صَرْد ، وهما دَخيلان مستعملان في الحَرّ والْبَرْد .
قال : والْجُرمُ أَلْواحُ الْجَسَد وجُثْمانُه
ورَجلٌ جَرِيم ، وامْرأة جَريمَةٌ : ذاتُ جِرْم وجِسْم .
قال : وجِرْمُ الصَّوت : جَهَارَتُه ، تقول : ما عَرَفتُه إلا بِجِرْم صَوْته .
قال : والجُرْمُ مَصْدَرُ الجارِم الذي يَجْرِمُ نَفسَه وقَوْمَه شَرّاً ، وفلانٌ له جَرِيمَةٌ إليَّ : أي جُرْمُ ، وقد جَرَمَ وأَجْرَمَ جُرْماً وإِجْراماً ، إذا أَذْنَب . والجارم : الْجانِي ، والمجرمُ ، والمذْنِب ، وقال :
ولا الْجارِمُ الجانِي عليهم بمُسْلَمِ
وقول الله جلّ وعزَّ : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَن صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَن تَعْتَدُواْ وَتَعَاوَنُواْ ) ( المائدة : 2 ) .
قال الفَراء : القُرّاء قَرءوا : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ ( ، وقرأها يَحيى بن وثّاب ، والأعْمَش : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ ( ، من أَجْرَمْتُ ، وكلام العرب بفَتْح الْيَاء .
وجاء في التَّفْسير : ولا يَحْمِلَنَّكُم بُغْضُ قَوْمٍ .
قال : وسَمِعْتُ العربَ تقول : فلانٌ جَرِيمَةُ أَهْلِه ، يُريدون كاسِبَهم ، وخَرَجَ يَجْرِمُ قومه ، أي يكسِبهم ، فالمعنى فيها مُتَقارب لا يَكْسِبَنَّكُمْ بُغْضُ قَوْم أَنْ تَعْتَدوا .
وقال أبو إسحاق : يقال : أَجْرَمَني كذا ، وجَرَمني وجَرَمت وأَجْرَمت بمعنًى وَاحَد .
وقد قيل : لا يُجْرِمَنَّكم : لا يُدْخِلَنَّكُم في الجُرْم . كما يقال : أَثَمْتُه ، أي أَدْخَلْتُه في الإثم .
وقال أبو العباس قال الأخفش في قوله : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ) ( المائدة : 2 ) أي لا يُحِقَّنَّ لكم لأن قوله : ( لاَ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ الْنَّارَ ) ( النحل : 62 ) ، إنّما هو حَقٌّ أَنَّ لهم النّار .
وأنشد :
جَرَمَتْ فَزارَةُ بَعْدَها أَن يَغْضَبُوا
يقول : حُقَّ لها .
قال أبو العباس : أمّا قوله لا يُحقَّنَّ لكم ، فإنما أَحْقَقْتُ الشَّيْءَ إِذَا لم يَكُن حَقّاً ، فجعلته حَقّاً وإِنَّما معنى الآية والله أعلم في التَّفسير : لا يَحْمِلنّكم ولا يَكْسِبَنَّكُم .
وأخبرني المُنْذِرِيّ عن الحُسَين بنُ فهم عن مُحمد بن سلام عن يونس في قوله : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ ( ، قال : لا يَحْمِلَنَّكُمْ ، وأَنْشَد بيتَ أبي أسماء .
وأما قولهم : لا جَرَمَ ، فإن الفَرّاء زَعَم أَنها كلمة كانت في الأصْل والله أعلم بمنزلة لا بُدّ ، ولا مَحالة ، فكَثُر اسْتِعمالها حتى صارت بمنزلة حَقّاً .
أَلا تَرى العربَ تقول : لا جَرَمَ لآتِينَّكَ ، لا جَرَمَ لقد أَحْسَنْت ، فتراها بمنزلَةِ اليمين ، وكذلك فَسَّرها المفسرون : حَقّاً إِنَّهُم في الآخرة هُمُ الأَخْسرون . وأصلها من جَرَمْتُ ، أي كَسَبْتُ الذَّنْب .
قال الفراء : ولَيْس قولُ من قال إن جَرَمْتُ كقولك حُقِقْتُ أو حَقَقْت بِشيء ، وإنما
لَبَّسَ عليه قول الشاعر :
جَرَمت فَزارَةُ بعدها أَنْ تَغْضَبا
فَرَفَعوا فَزَارة . وقالوا : نَجْعَل العِفل لِفَزَارَة كأَنَّهُ بمنزلة حقَّ لها ، أو حُقَّ لها أَنْ تَغْضَب .
قال : وفَزارة مَنْصوبٌ في البيت ، المعنى : جَرَمَتْهُم الطَّعْنَةُ الغَضَبَ ، أي كَسَبَتْهم .
وقال غير الفرّاء : حقيقة معنى لا جَرم ، أَنَّ ( لا ) نَفْيٌ هاهُنا لمَّا ظَنُّوا أنَّهُ يَنْفَعُهم ، فَرُدَّ ذلك عَليهم ، فقيل : لا يَنْفعُهم ذلك ، ثم ابْتَدأَ وقال : جَرَم أَنَّهُمْ في الآخِرة هُمُ الأخْسرون ، أي كَسب ذلك العملُ لهم الخُسْران ، وكذلك قوله : ( لاَ جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ الْنَّارَ وَأَنَّهُمْ مُّفْرَطُونَ ) ( النحل : 62 ) ، المعنى : لا يَنْفَعُهم ذلك ، ثم ابتَدأ فقال : جرَمَ إِفْكُهُمْ وكَذِبُهم لهم عَذاب النَّار ، أي كَسَب لهم عَذابها ، وهذا من أَبْينَ ما قِيلَ فيه .
وقال الكسائيّ : من العَرَب من يقول : لاذَا جَرَم ، ولا أَنْ ذَا جَرَم ، ولا عن ذا جَرَمَ ، ولا جَرَ ، بلا ميم ، وذلك أنهُ كَثر في كلامهم فَحُذِفَت الميم ، كما قالوا : حاشَ للَّهِ وهو في الأصل ( حاشى ) . وكما قالوا : أيْش ، وإِنما هو أيّ شيء . وكما قالوا سَوْتَرى ، وإنَّما هو سَوْفَ تَرى .
قلت : وقد قيل لا صِلَةٌ في جَرَمَ ، والمعنى كَسَب لهم عَمَلُهم النَّدم .
وأخبرني المُنذريّ عن أبي العباس أنه أنشده :
يا أُمَّ عَمْرٍ و بَيِّنِي لا أَوْ نَعمْ
إنّ تَصْرِمي فراحةٌ ممَّن صَرَم
أوْ تَصلِي الحَبْلَ فَقد رَثَّ ورَمّ
قلت لها : بيني ، فقالت : لا جَرَمَ
إنَّ الفِراقَ اليومَ ، واليومُ ظلمَ
قال : وأخبرَني الطُّوسِيّ عن الخَرَّازِ ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : لا جَرَمَ ، لقد كان كذا وكذا ، أي حقّاً ، ولا ذا جَرَ ، ولا ذَا جَرَم .
والعربُ تَصِلُ كلامَها بِذا ، وذِي وذُو ، فيكون حَشْواً ولا يعتد بها وأنشد :
إنَّ كِلاباً وَالِدِي لا ذَا جَرَم
أبو عُبيد عن الأصْمَعِيّ : الجُرامَةُ ما الْتُقِطَ من التَّمر بعدما يُصْرَم ويُلْقَطُ من الكَرَب .
عمرو عن أبيه قال : جَرِمَ الرّجل ، إذا صارَ يأْكل جُرَامةَ النّحْل بين السَّعَف .
وقال اللَّيث : جَرْم قَبيلَةٌ من اليمن ، وأقَمْت عندَه حَوْلاً مُجَرَّماً .
أبو عُبَيد عن أبي زَيد قال : الْعامُ الْمُجَرَّمُ الْماضي المُكَمَّل .
وروى ابنُ هانِي لأبي زيد : سَنَةٌ مُجَرَّمةٌ ، وشَهْرٌ مُجْرَّمٌ ، وكَريتٌ فيهما ، ويَوْمُ مُجْرَّم ، وكَرِيتٌ وهو التَّام .
وقال الليث : جَرَّمنا هذه السَّنَة ، أي خَرَجْنا مِنْها ، وتَجَرَّمت السَّنة .
وقال لَبِيد :
دِمَنٌ تَجرَّمَ بَعْدَ عَهْدِ أَنِيسها
حِجَجٌ خَلَوْنَ خَلالُها وحَرامُها
قلت : وهذا كله من الجَرْم ، وهو الْقَطْع ، كأَنَّ السَّنَةَ لما مَضَتْ ، صارَت مَقْطوعة من السَّنَةِ المُسْتَقْبلة .
ويقال : جاء زَمن الْجِرَام والْجَرَام ، أي جاء زمن صرام النَّخل ، والجُرَّامُ الذين يَصْرِمون التَّمر المَجْرُوم ، وفلانٌ جارِمُ أَهْلِهِ وجَرِيمُهم .
وقال الهذليّ :
جَرِيمَةُ ناهِضٍ في رَأَسِ نيقٍ
ترى لعِظامِ ما جَمَعَتْ صَلِيبا
يصف عُقَاباً تُطعمُ فَرْخَها النَّاهض ما تَأْكله من صَيْدِ صَادَتْه لتأْكلَ لَحْمه وبَقِيَ عظامُه يسيلُ منها الوَدَك .
والْجَرِمَةُ : الجُرْمُ ، وكذلك الْجَرِيمَة ، وقال الشاعر :
فإنَّ مَولاي ذو يُعَيِّرُني
لا إِحْنَةٌ عندَه ولا جَرِمَهْ
والمُدُّ يُدْعى بالحجاز جَرِيماً ، يقال : أَعْطيتُه كَذا وكذا جَرِيماً من الطَّعام .
وقال الشَّماخ :
مُفِجُّ الْحَوامِي عن نسورٍ كأَنَّها
نَوًّى القَسْبِ تَرَّتْ عن جَرِيمُ مُلَجْلَجِ
أرادَ بالْجَريم : النَّوى . وقيل : الْجَريم : البُؤْرَةُ الَّتي يُرْضَخُ فيها النَّوى .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : الجُرامُ والْجَرِيمْ هما النَّوى وهما أيضاً : التَّمْرُ الْيابِس .
ورُوِيَ عن أوس بن حارثة أنه قال : لا والذي أخرج العَذْقَ من الجريمة ، والنار من الوثيمة ، أراد بالجريمة النواة أخرج منها النخلة ، والوثيمةُ : الحجارة المكسورةُ . أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عن ابنُ الأعرابي ، قال : قال أوس بن حارثة ، هكذا رواه الْعَذْق بفتح العين .
قال : وقال أبو عُبيدة جَرَمتُ النَّخْلَ وجَزَمتُه ، إِذا خَرَصْتَه وجَزَزْتَه .
ثعلب عن ابن الأَعرابيّ : الجُرْمُ التَّعَدِّي ، والجُرْمُ الذَّنْب ، والجِرْمُ : اللَّوْن ، والْجِرْم الصَّوْت ، والْجِرْمُ الْبَدَن .
رجم : الرَّجْمُ : الرَّمْيُ بالحِجارة ، يقال : رَجَمْتُه فهو مَرْجوم أي رَمَيْتُه ، والرَّجْم : القَتْل ، وقد جاءَ في غير مَوْضع من كتاب الله وإنّما قيل للقتل رجم ، لأنهم كانوا إذا قتلوا رجلاً رَمَوْه بِالْحجارة حتى يَقْتُلوه ، ثم قيل لكل قَتْلٍ رَجْم ، ومنه رجمُ الثَّيِّبَيْن إِذَا زَنَيَا ، والرَّجم : السَّبُّ والشَّتْم ، ومنه قوله تعالى حكاية عن أبي إبراهيم لابنه إبراهيم عليه السلام : ( لأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِى مَلِيّاً ) ( مريم : 46 ) . أي لأَسُبَّنَّكَ وأَشْتُمَنّكَ ، والرَّجْم أيْضاً : اسم لما يُرْجَمُ به الشّيْءُ المرجُومُ وجمعه رُجُوم ، قال الله في الشُّهُب : ( بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُوماً ) ( الملك : 5 ) . أي جَعَلْناها مَرامِيَ لهم .
والرَّجْم : اللَّعْن ، والشَّيطانُ الرّجيم ، بمعنى المَرْجُوم ، وهو الملعون المُبْعَد .
والرّجْمُ : القَوْل بالظَّنِّ والحَدْس ، ومنه قول الله : ( رَجْماً بِالْغَيْبِ ) ( الكهف : 22 ) . قال الهُذَلِيّ :
إنَّ الْبَلاءَ لَدَى المقَاوِسِ مُخْرِجٌ
مَا كَانَ من غَيْبٍ ورَجْم ظُنونِ
وقال زُهَيْر :
ومَا هو عَنْها بالْحديثِ المُرَجَّمِ
والرَّجَمُ بفتْح الجيم : القَبْر ، سُمِّي رَجَما لما يُجْمَعُ عليه من الأحْجار والرِّجام ، ومنه قول كَعْب بن زُهير :
أَنا ابنُ الَّذي لم يُخْزُنِي في حَياتِه
ولم أُخْزِه حتى تَغَيَّبَ في الرَّجَمْ
قال أبو بكر : معنى قول عبد الله بن مُغَفّل في وصيته بنيه : لا ترجُموا قبْري ، معناه لا تنوحوا عند قبري ، أي لا تقولوا عنده كلاماً سيئاً قبيحاً . قال : والرجيم في نعت الشيطان المرجومُ بالنجوم . فَصُرفَ إلى فعيل من مفعول . قال : ويكون الرجيم بمعنى المشتوم المسبوب ، من قوله : ( لَئِن لَّمْ تَنتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ ) ( مريم : 46 ) أي لأسبّنّك ، قال : ويكون الرجيم بمعنى الملعون ، وهو المطرود . قال : وهو قول أهل التفسير .
وقال اللَّيث : الرُّجْمَةُ : حجارة مجموعة كأَنَّها قُبور عاد ، وتجمع رِجاماً .
وقال شَمِرَ : قال الأَصْمَعِيُّ الرُّجْمَةُ دون الرِّضَام . قال : والرِّضام : صُخُورِ عِظَام تُجْمع في مَكان .
قال ، وقال أَبُو عَمْرو : الرِّجامُ : الْهِضاب واحدهما رُجْمَة . وقال لَبِيد :
بِمنًى تَأَبَّدَ غَوْلُها فَرِجَاحُها
قال : والرَّجَم والرِّجَام الحِجارة المجموعة على الْقُبور ، ومنه قول عبد الله بن المُغَفَّل المُزَني : لا تَرْجُموا قَبْري ، يقول : لا تَجْعلوا عليه الرَّجَم .
أراد تسوية القبر بالأرض ، وألا يكون مُسَنَّماً مرتفعاً .
ويقال : الرَّجَمُ الْقَبْرَ نَفْسُه . ومنه قوله :
ولم يُخْزني حتى تغيَّب في الرَّجَمْ
أبو عبيد ، عن الأصمعي قال : الرِّجام حجر يُشَدُّ في طرف الحَبْل ، ثم يُدَلَّى في الْبِئر ، فَتُخَضْخَضُ به الْحَمأَةُ حتى تَثُور ، ثم يُسْتَقَى ذلك الماءُ فَتُسْتَنْقَى البِئر ، قال : هذا إذا كانت البِئر بعيدةً القَعْر لا يقدرون على أن ينزلوا فيها فَيُنَقُّوها ، وأَنْشَد شَمِر لصخر الغيّ :
كأَنَّهما إذا عَلَوَا وَجيناً
ومَقْطَعَ حَرَّةٍ بَعَثَا رِجَاما
يَصِفُ عيراً وأَتَانا ، يقول : كأنَّما بَعثَا حجارةً ، قال ، وقال أبو عَمْرو : الرِّجامُ ما يُبْنَى على الْبِئْر ثم تُعْرَضُ عليه الْخَشَبَةُ للدَّلْو ، قال الشَّماخ :
على رِجَامَيْن من خُطّافِ ماتِحَةٍ
تَهدِي صُدُورَهُما وُرْقٌ مَراقيل
قال : والرُّجُماتُ : الْمَنَار ، وهي الحِجارة الَّتي تُجْمَعَ وكان يُطاف حَوْلها تُشَبَّهُ بالْبَيْت ، وأنشد :
كما طافَ بالرُّجْمَةِ المُرْتَجِمْ
والرُّجْمَةُ هي الرُّجْبَة التي تُرَجَّبُ النَّخْلَةُ الكريمةُ بها ، ولِسانٌ مِرْجَمٌ إذا كان قَوَّالاً .
وقال ابن الأعرابيّ : دَفَعَ رَجُلٌ رَجُلاً فقال : لَتَجِدَنِّي ذا مَنْكِبِ مِزْحَم ، ورُكْنٍ مِدْعَم ، ولسانٍ مِرْجَم . والمِرْجامُ الذي تُرْجَمُ به الحِجَارَة .
اللِّحيانيّ : يقال تَرجُمان وتُرجمان ، وقَهرمان وقُهرُمان .
قال : والرَّجْمُ الْهِجْران ، والرَّجْمُ الطَّرْدُ ، والرَّجْم اللَّعْن ، والرَّجْمُ الظَّنُّ .
وقال أبو سعيد : ارْتَجَمَ الشَّيءوارْتَجَنَ إذا ركب بعضُه بَعْضاً .
مرج : قال الليث : الْمَرْجُ أَرْضٌ واسِعةٌ فيها نَبْتٌ كَثير تَمْرَجُ فيها الدَّواب وجمعُها مُروج .
وأَنْشد :
رَعَى بها مَرْجَ رَبيعٍ مُمْرَجَاً
وقال الفَراءُ في قول الله جلّ وعزّ : ( جَآءَهُمْ فَهُمْ فِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْرٍ ) ( ق : 5 ) .
يقول : هُمْ في ضَلال .
وقال أبو إسحاق أي في أَمْرٍ مُخْتَلِفٍ مُلْتَبِسٍ عليهم .
يقولون للَّنبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) مَرَّةً شاعِرٌ ، ومَرَّةً ساحِرٌ ومَرَّةً مُعَلِّمٌ مَجْنون ، فهذا الدليلُ أن قوله مَريجٌ مُلْتَبِسٌ عليهم .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنه قال : ( كَيْف أَنتُم إِذا مَرِج الدِّين وظَهرت الرَّغْبَة ، واخْتَلفَ الأخَوَان وحُرِّقَ الْبَيْتُ الْعَتِيقُ ؟ ) .
وفي حديثٍ آخر أنه قال لعَبْد الله بن عمرو : ( كيف أَنْتَ إِذا بَقِيتَ في حُثَالَةٍ من النَّاس ، قد مَرِجَتْ عُهودُهم وأَماناتُهم ) ومعنى قوله : مَرِجَ الدّين ، أي اضْطَرَب والْتَبس المخرَجُ فيه وكذلك مَرَجُ العهود : اضْطِرابُها ، وقِلَّةُ الوفاءِ بها .
وأَصْلُ المرَج الْقَلقَ ، يقال : مَرِج الخاتِمُ في يدي مَرَجاً ، إذا قَلِقَ .
قال الفَراء في قوله : ( تُكَذِّبَانِ مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ ) ( الرحمن : 19 ) يقول : أَرسلهما ثم يَلتقيان بعد .
وأخبرني المنذريّ عن ابن اليزيديّ لأبي زيد في قوله : ( مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ ) ( الرحمن : 19 ) قال : خَلاَّهُما ثم جَعَلَهما لا يَلْتَبسُ ذَا بذَا ، قال : وهو كلامٌ لا يَقُوله إلا أَهْلُ تِهامة .
وأمّا النَّحْويون فيقولون : أَمْرَجْتَه ، وأَمْرَجَ دابَّتَه .
وقال الزَّجَّاج : مَرَجَ خَلَطَ يعني البحر المِلح بالبحر العذب ، ومعنى : ( بَرْزَخٌ لاَّ ) ( الرحمن : 20 ) : لا يبغي المِلح على العذب ولا العذبُ على الملح .
وقال في قوله : ( ( كَالْفَخَّارِ وَخَلَقَ الْجَآنَّ مِن مَّارِجٍ مِّن ) ( الرحمن : 15 ) .
قال : المارجُ اللَّهَبُ المختلِطُ بسوَادِ النَّار .
وقال الفرَّاء : المارِجُ ها هنا نارٌ دُون الحجابِ ، منها هذه الصواعق ، ويُرَى جِلْدُ السماءِ منها .
وقال أبو عُبيدة : ( الْجَآنَّ مِن ( ، من خِلْطٍ من نارِ ، والْمَرجان : صغارُ اللُّؤُلُؤْ في قولهم جميعاً .
قلت : ولا أَدْري أَرُباعيُّ هو أم ثُلاثي .
وقال الليثُ : المارِجُ من النَّار الشُّعْلَةُ الساطعة ذاتُ اللَّهب الشّديد ، وغُصْنٌ مَريجُ قد الْتَبَسَتْ شناغِيبُه وقال الْهُذَلِيّ :
فجَالَت فالْتَمَستُ بها حَشاها
فخرَّ كأَنَّه خُوطٌ مَرِيجُ
أي غصْنٌ له شُعَبٌ قِصار قد الْتَبَستْ .
وقال القُتَيْبِيُّ : مَرَج دابَّتَه إذا خَلاَّها ، وأَمْرجها : رعاها .
قال أبو الهيثمْ : اختلفوا في المِرجانِ ، فقال بعضهم صغار اللؤلؤ ، وقال بعضهم هو الْبَسْتَذ ، وهو جوهر أحمر ، يقال إن الجن تطرحة في البحر .
حدثنا عبد الله بن هاحَك عن حمزة ، عن عبد الرازق ، عن إسرائيل ، عن السُّدِّيّ عن أبي ملك ، عن مسروق عن عبد الله ، قال : المرجان : الخرز الأحمر ، وقول الأخطل حجةُ من قال هو اللؤلؤ :
كأَنّما القَطْرُ مرجانٌ يساقطه
إذا علا الرَّوْق والمتْنَيْن والكَفَلا
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : المرْجُ : الإِجْراءُ ، ومنه وقوله تعالى : ( مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ ) ( الرحمن : 19 ) أي أجْراهُما .
الْمرجُ : الْفِتْنةُ المُشكلة ، والْمَرَجُ الفساد .
وقال غيره : إبلٌ مَرَجٌ ، إذا كانت لا رَاعي لها وهي تَرْعى ، ودَابَّةٌ مَرَجٌ لا يُثَنى ولا يُجْمع ، وأنشد :
في رَبْرَبٍ مَرَجٍ ذَواتِ صَيَاصي
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَمْرَجَتِ النَّاقَةُ ، إذا أَلْقَتْ ولدها بعدما يَصيرُ غِرْساً ، وناقةٌ مِمْرَاج إذا كان ذلك من عادتها .
رمج : قال الليث : الرَّامجُ الْمِلْواحُ الَّذي يُصادُ به الصُّقُورةُ ونحوها من الجَوارِحِ . والتَّرْميج : إفساد السُّطور بعد كِتْبتها .
يقال : رَمَّج ما كتَب بالتُّراب حتى فَسد .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : الرَّمْجُ إلْقاءُ الطّائر سَجَّه ، أي ذَرْقَه .
جمر : قال الليث : الجمْرُ النار المتَّقد ، فإذا بَرَدَ فهو فَحْم .
قال : والمِجْمَرُ قد تُؤَنث ، وهي التي تُدَخَّن بها الثِّياب .
قلت : من أَنَّثَه ذَهبَ به إلى النار ، ومن ذكَّره عنى به الموضع وأنشد ابنُ السكِّيت :
لا تَصطلي النارَ إلا مِجْمَراً أرِجاً
قد كَسَّرتُ من يَلَيْجُوجٍ له وقَصا
أراد : إلا عوداً أرجاً على النار ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في صِفَةِ أهل الجنة : ( ومَجَامِرُهم الأَلُوّة ) . أراد : وبُخُورهم العُودُ الهندِيّ غير مُطَرًّى .
وقال الليث : ثَوْبٌ مُجَمَّرُ ، إذا دُخِّنَ عليه ، ورجلٌ جامِرٌ للَّذي يَلِي ذلك ، وأَنشد :
وريحٌ يَلَنْجُوجٌ يُذَكِّيه جَامِرُه
وفي حديث عمر أنه قال : ( لا تُجَمِّروا الجيوشَ فَتَفْتِنوهم ) . وقال الأصمعيّ وغيره : جَمَرَ الأميرُ الجيش ، إذا أطالَ حَبْسَهم بالثّغْر ، ولم يأذَنْ لهم في القَفَل إلى أهاليهم ، وهو التّجْمير .
وأخبرني عبد الملك عن ابن الرّبيع عن الشافعي أنّه أنشده :
وجَمّرْتَنا تَجْمَيرَ كسرى جُنودَه
ومَنيّتنا حتى نسينا الأمانِيَا
قال الأصمعيّ : أَجْمرَ ثَوْبه إِذا بَخَّرَه ، فهو مُجْمِر وأجمرَ الْبعيرُ إِجْماراً إذا عدا .
وقال لبيد :
وإذا حَرَّكْتُ غَرْزي أَجْمَرت
أَوْ قِرابى عَدْوَجَوْنٍ قَدْ أبَلْ
وأجمرت المرأة شعرها ، وجَمَّرته ، إذا ضَفَرتْه جَمائر ، واحدها جَمِيرة ، وهي الضّفائر والضّمائر والجمائر .
وقال الأصمعيّ : جَمَرَ بنو فلان إذا كانوا أَهْل منعةٍ وشِدّة .
وقال الليث : الجَمْرَةُ كلُّ قوم يصبرون بقتال من قاتلهم ، لا يُحَالفون أحداً ، ولا يَنْضَمُّون إلى أحد ، تكون القَبيلةُ نفسُها جَمْرَة ، تَصبِر لقراعِ القبائل كما صبرت عَبْسٌ لقبائل قَيْس .
وبلغنا أن عمرَ بن الخطاب سأل الْحُطيئة عن ذلك ، فقال : يا أميرَ المؤمنين ، كُنَّا ألْفَ فارس ، كأننا ذَهَبَةٌ حمراءُ لا تَسْتَجْمِرُ ولا تُحالف .
قال : وبعض الناس يقول : كانت الْقَبيلةُ إذا اجْتَمع فيها ثلثمائة فارس ، فهي جَمْرَة .
وقال أبو عُبيدة : جَمَرات الْعَربِ ثَلاث ؛ فَعَبْس جَمْرَة ، وبَلْحارث بن كَعْب جَمْرة ، ونُمَيْرٌ جَمْرَة .
والجَمْرَة : اجْتماعُ القبيلة الوَاحدة على من ناوأها من سائِر القبائل ، ومن هذا قيل لمواضع الجِمار التي تُرْمى بمِنًى جمرات ؛ لأنَّ كلَّ مُجْتَمعِ حَصًى منها جَمْرَة ، وهي ثلاثُ جَمَرات .
وتَجْمير الجيوش : حَبْسُهم أجمعين عن أهاليهم ، وتجمير المَرأة شَعْرَها ضَفِيرةً : تَجْمِيعُه .
وقال عمرو بن بحر : يقال لعبْسٍ وضَبَّةَ ونُمَيرِ الْجَمرات ، ويُقال : كان ذلك عند سُقوط الجمرة . وفلانٌ لا يعرف الجمرة من التّمرة ، وأنشد لأبي حيَّةَ النُّميْريّ :
فهم جمرةٌ ما يصطلي الناسُ نارهم
توقَّدُ لا تَطفأ لرَيْبِ الدَّوابر
وقال آخر :
لنا جمرات ليس في الأرض مِثْلُها
كِرامٌ وقد جَرَّبن كل التّجارب
نُمير وعبس يُتَّقَى نَفيانُهَا
وضَبَّةُ قَوْمٌ بأسهُمْ غير كاذب
أنشد ابن الأنباري :
وركوبُ الخيل تعدو المَرَطَى
قد عَلاها نَجَدٌ فيه اجْمِرار
قال : رواه يعقوب بالحاءِ أي اختلط عرقُها بالدم الذي أصابها في الحرب ، ورواه أبو جعفر ( فيه اجمرار ) بالجيم ؛ لأنه يصف تَجَعُّد عرقِها وتَجَمُّعه .
وقال الأصْمَعيّ : عَدَّ فلان إبِلَه جَماراً إذا عَدَّها ضَرْبةً واحدة ، والْجَمار : الْجَماعة بفَتح الجيم ، ومنه قول ابن أحمر :
وظَلَّ رِعاؤُها يَلْقَوْنَ منها
إذا عُدَّتْ نَظائِرَ أو جَمَاراً
والنَّظائر أن تُعَدّ مَثْنَى ، والجَمار : أن تُعَدَّ جَماعةَ .
وقال اللَّيث : الْجُمَّارُ شَحْمُ النَّحْل الذي في قِمَّة رأسه ، تَقْطَعُ قِمَّتُهُ ثم تُكْشَطُ من جُمَّارَةٍ في جوفها بيضاء كأنها قطعةُ سَنامٍ ضخمَة ، وهي رَخْصَةٌ تؤكَلُ بالعسل .
قال : والكافورَ يَخْرُج من الجُمَّار بَيْنَ مَشَقّ السَّعْفَتَيْن وهي الكُفَرَّى .
وروى أبو العباس عن ابْن الأعْرابيّ أنَّه سأل المفضّل عن قول الشاعر :
ألَم تَر أَنَّني لاقَيْتُ يوماً
مَعاشِر فيهمُ رَجُلٌ جَماراً
فَقِيرُ اللَّيْل تَلْقاهُ غَنِيّاً
إذا ما آنَسَ اللَّيْلُ النَّهارا
فقال : هذا مُقَدَّمٌ أريدَ به التَّأْخِير ، ومعناه : لاقيتُ مَعاشِرَ جَماراً ، أي جماعة فيهم رَجُلٌ فَقيرُ اللَّيل ، إذا لم تكن له إبِلٌ سود ، وفلانٌ غَنِيُّ الليل إذا كانت له إبل سُودٌ تُرَى باللَّيل .
وتَجَمَّرت القَبائلُ إذا تَجَمَّعَت ، وأنشد :
إذا الجمارُ جَعَلتْ تَجَمَّرُ
وأخْبرني المُنْذريّ عن أبي العبَّاس أنَّه سُئِلَ عن الْجِمار الَّتي بِمنًى ، فقال : أَصْلها من جَمَرْتُه وذَمَرْتُه إذا نَحَّيْتَه .
قال : وقال ابن الأعرابيَّ : الجَمْرَةُ الظُّلمةُ الشَّديدة ، والْجَمْرَةُ : الخُصْلَةُ من الشَّعر .
وقال ابن الكلبيّ : الجِمارُ طُهَيَّةٌ وبَلَعْدَوِيَّة ، وهم من بني يَرْبوع بن حَنْظَلة .
وفي حديث النَّبي عليه السلام : إذا تَوَضَّأْتَ فَانْئِر ، وإذا اسْتَجْمَرت فأَوْتِرْ .
قال أبو عُبيد قال عبد الرحمن بن مَهديّ : فسَّر مالك بن أنَس الاسْتِجْمار أنَّه الاسْتِنْجَاء .
قال أبو عُبيد وقال أبو زيد : هو الاسْتِنْجَاءُ بالحِجارة .
وقال أبو عمرو والكِسائي : هو الاسْتِنْجاء أيضاً .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد ، يقال : اسْتَجْمَرَ واسْتَنْجى واحِد ، إذا تَمَسَّحَ بالْحجارة .
عمرو عن أبيه الْجَمِيرُ : اللَّيل .
وروى أبو العباس عن ابنُ الأعرابيّ ، أنه قال : ابنُ جَمِير هو الهِلال وقال غيره : ابنُ جَميرٍ أَظْلَمُ لَيْلَةٍ في الشُّهر .
وقال ابنُ الأعرابيّ : يقال لِلَّيلة التي يَسْتَسِرُّ فيها الهلال : قد أَجْمَرِت . قال كعب :
وإنْ أَطافَ فلم يَحلَ بِطائِلَةٍ
في ليلة ابنْ جُمَيْر سَاوَرَ الْفُطُما
يصف ذئباً ، يقول : إذا لم يُصب شاة ضَخْمَةً أخذ فَطيماً .
والعرب تقول : لا أَفْعل ذلك ما أجْمَرَ ابنُ جَمِير ، وما سَمَرَ ابنا سمير .
ويقال لِلْخارِص : قد أَجْمَر النَّخْلَ إِجْماراً إذا خَرَصَهَا ثم حَسَبَ فجمع خِرْصَها . وأَجْمَرْنَا الخَيْلَ إذا ضَمَّرْناها وجَمَّعناها ، وحافِرُ مُجْمَرٌ وقَاحٌ ، والمُفِجُّ : المقَبَّبُ من الْحوافر وهو مَحْمود .
مجر : رُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه نَهى عن المَجْر .
قال أبو عُبيد قال أبو زيد : المَجْرُ أنْ يُباع البَعير أو غيره بما في بَطْن النَّاقة . يقال منه : أَمْجَرْتُ في الْبَيع إِمْجاراً . وكان ابنُ قُتَيْبَة جَعَلَ هذا التَّفْسيرَ غَلَطاً ، وذَهَب بالْمجَر إلى الولدَ يَعْظُم في بطن الشَّاة والصَّواب ما فَسَّره أَبُو زيد .
وروى أبو العباس عن الأثْرَم عن أبي عُبَيدَة أنه قال : المَجْرُ ما في بَطْن الشَّاة ، قال : والثَّاني حَبَلُ الْحَبَلَة والثَّالِث الغَمِيس .
قال أبو العباس : وأبو عُبَيْدة ثِقَة .
قال أبو العباس ، وقال ابنُ الأعرابيّ : المَجْرُ الوَلَدُ الذي في بَطْن الحامِل ، قال : والمجْرُ : الرِّبا ، والمجْر الْقِمار . قال :
والمحاقَلَة والمُزَابَنَة ، يقال لهما : مَجْر .
قلت : فهؤلاء الأئمة اجْتَمَعوا في تَفْسِير المَجْرِ بسكون الجيم على شَيْءٍ واحدِ ، إِلاَّ ما زاد ابن الأعرابيّ على أنَّه وَافَقَهُم على أنَّ المجْر ما في بَطْنِ الإبل ، وزاد عليهم أَنْ المجْر الرِّبا .
وأَمَّا المَجَرُ بتحريك الجيم ، فإن المنذِرِيّ أَخْبرني عن أَبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه أنشده :
أَبْقَي لنا اللَّهُ وتَقْعيرُ المَجَرْ
قال : والتَّقْعير أَنْ يَسْقطَ فَيَذْهَب .
قال : والْمَجَرُ انْتِفَاخ البَطْن من حَبَلٍ أو حَبَنٍ . يقال : مَجَرَ بطنُها ، وأَمْجَر ، فهي مَجِرَةٌ ومُمْجِر .
قال : والإمْجار أنْ تَلْقَحَ النَّاقةُ أو الشَّاة فَتَمْرَض ، أو تَحْدَب فلا تقدِرُ أَنْ تَمْشي ، وربما شُقَّ بَطْنُها فأُخْرِجَ ما فيه لِيُرَبُّوه . وأنشدَ :
تَعْوِي كلابُ الحيِّ من عُوَائها
وتحمِلُ الممْجِرَ في كِسائِها
الحرانيّ عن ابن السِّكّيت قال : الْمجَرُ أنْ يَعْظُمَ بَطْنُ الشّاة الحامِل فَتُهْزَل ، يقال : شاة مُمْجِرٌ ، وغَنَم مَمَاجِر .
قلت : فقد صَحَّ أنَّ المجْرَ بسكون الجيم شيءٌ على حِدَة ، وأَنَّه يَدْخل في البُيوع الفاسِدَة ، وأَن الْمجَرَ شَيءٌ آخر ، وهو انْتِفاخ بَطْنِ النَّعْجة إذا هُزِلَت .
وقال الأصْمعِيّ : المَجْرُ الجَيْش الْعَظيم المُجتمِع .
ويقال : مَجَرَ ونَجِرَ إِذا عَطش فأَكْثَر من الشُّرب ، ولم يَرْوَ .
وقال ابن شُميل : المُمْجِر الشَّاة التي يُصيبها مَرَضٌ وهُزال ، ويَعْسِر عليها الوِلادة .
قال : وأَما المَجْرُ فهو بَيْع ما فِي بَطْنها .
وقال ابنُ هانىء : ناقَةٌ مُمْجِرٌ إذا جازت وَقْتَها في النِّتاج . وأنشد :
ونَتَجُوها بعد طُول إِمْجار

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
  (رجح)  الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد:
  * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) *
  (رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
  (رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
  (رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])  (رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
  (رجل)  الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة.
  وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه.
  ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة.
  فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ.
  ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]).
  (رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
  والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
  (رجن)  الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط.
فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره.
  والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض.  (رجي)  الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء.
  فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً.
  وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة.
  قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]).
  (رجب)  الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها.
  ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ.
  ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين.
  (رجد)  الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة.
([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث).
([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476).
([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260).
([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما".
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487).
([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة:
فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق).
([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان.
([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله".
([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره".
([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288).
([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة.
([16]) في الأصل: "وبعد ذاك".
([17]) من شواهده قوله:  خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل.
([19]) انظر اللسان (رجل 287).
([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة.
([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني".
([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت".
([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547.
([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الجيم** ve ikisini üçleyenler)

  (**رجح**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir ağırlığa ve artışa delâlet eder. Denir: **رَجحَ** şey, ve o **راجِح**tir; ağırlaştığı zaman; ve o **الرُّجْحان**dandır. Amma **الأُرْجُوحة** ise yerinde zikredilmiştir([1]). Ve denir **أرجَحْتُ**, **راجحاً** verdiğin zaman. Ve hadiste: "Tart ve ağır bas." Ve dersin: Bir kavme karşı koyduk da onları ağır bastık; yani onlardan daha ağırbaşlı idik. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; teki **مِرجاحٌ**tır. Ve denir: **الأراجِيح** develerdir; yürüdükleri zaman **رَتَكانِ**larında sallanmalarından dolayı. Ve o babdandır; çünkü onlar sallanır ve yükleri sallanır. Ve bazısı zikretti ki **الرَّجَاحَ** büyük kalçalı kadındır. Ve inşad etti:
  * Ve benim hevesimden **الرُّجُح** **الأثَائثُ**([2]) *

  (**رجز**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الزاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Ondan **الرَّجَزُ**: develere sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürktüğü zaman iki uyluğu titrer.
Ve bundan şiirdeki **الرَّجَز**in iştikakı; çünkü o kesik, çalkantılıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; [asılır([4])] hevdecin iki yanından birine, eğildiği zaman; ve o çalkalanır. Ve **الرِّجَازة** ayrıca: hevdece asılan, onunla süslenen yündür. Amma azap olan **الرِّجْز**, ve put olanı, O’nun yüce övgüsü sözünde: ﴿وَالرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5], işte o ibdâl babındandır; çünkü aslı **السّين**dir; ve zikredilmiştir.

  (**رجس**)  **الراء** ve **الجيم** ve **السين** bir asıldır;* bir karışmaya delâlet eder. Denir: Onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir; yani karışıklık. Ve **الرَّجْس**: gök gürültüsünün sesidir; bu, onun dönüp durması sebebiyledir. Ve aynı şekilde devenin böğürtüsü **رَجْسٌ**tur. Ve **سَحابٌ رَجّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجّاس**. İbnü’l-A‘râbî nakletti: Bu, güzel bir **رَاجِسٌ**tir; yani güzel bir gürleyici. Ve babdan **الرِّجْس**: pisliktir; çünkü o bir bulaşma ve karışımdır.

  (**رجع**)  **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslı bir asıldır; bir geri çevirme ve tekrara delâlet eder. Dersin: **رَجَع** **يرجع** **رُجوعاً**, döndüğü zaman. Ve adam karısına **رَاجَعَ**; ve o **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dır. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş. Ve **الرَّاجعة**: bir deve; satılır ve bedeliyle onun gibisi satın alınır; ve ikincisi **الراجعة**dır. Ve o geri alınmıştır. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde hörgüçlü bir deve gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: Ben onu develerle geri aldım." Ve bunun adı **الرِّجْعة**dır. Dedi:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا **رِجْعَةٌ** ولا جَلَبُ([5])  Ve dersin: Ona şunu verdim, sonra onu geri aldım; bu da mânâsında doğrudur. Şair dedi([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ailesine döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: yürüyüşte hayvanın iki elini geri çevirmesi. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şey. Ve **المرجوع**, mektubun cevabıdır. Humeyd dedi:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  Ve adam elini sadağına **أرْجَعَ**, bir ok almak için. Ve bu, Hüzeli’nin sözüdür([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun sürüsünden sonra dönüşüdür. Ve **الرَّجيع**: geviştir; çünkü çiğnenmesi tekrar edilir. A‘şâ dedi:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا **الرَّجِيعَ** فيها عَلاَقُ([10])  Ve binek hayvanlarından **الرَّجِيع**: onu bir seferden sefere geri çevirdiğin şeydir. Ve develer **أَرجَعَتِ**, zayıf iken semirdikleri ve halleri güzelleştiği zaman; ve bu, onların ilk hallerine dönüşüdür. Amma **الرَّجْع** [ise] yağıştır; ve o, O’nun yüce ve aziz sözünde yağmurdur: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]; bu, onun yağdırıp dökmesi, sonra dönüp yağdırması sebebiyledir. Ve dedi:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])

  (**رجف**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Denir: Yer ve kalp **رجَفَت**. Ve deniz, çalkantısından dolayı **رَجّافٌ**tır. Ve insanlar bir şeyde **أَرْجَفَ** etti; onda daldıkları ve çalkandıkları zaman.

  (**رجل**)  **الراء** ve **الجيم** ve **اللام**; babının çoğu, her ayaklı olanın ayağı olan uzva delâlet eder. Sonra bunun ardından ondan ayrılan kelimeler olur. Babın çoğu **الرِّجل**: insanın ve başkasının ayağıdır. Ve **الرَّجْل**: yaya topluluğudur. Ancak onlara **رَجْلاً** denildi; çünkü ayakları üzerinde yürürler. Ve **الرُّجَّال** ve **الرَُّجَالَى**: erkeklerdir. Ve **الرَّجْلانُ**: yaya olan; ve cemaat **رَجْلى**. Dedi:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  **رَجَلْتُ** koyunu: onu ayağından astım. Ve denir: Bu, falanın **رِجْلِ**i üzere idi; yani onun zamanında. Ve hayvanlardan **الأرجَل**: diğer ayaklarının siyahlığıyla birlikte iki ayağından birinin beyazladığıdır; ve o hoş görülmez([13]). Ve **الأرجَلُ**: ayağı büyük olan. Ve adam **رَجِيلٌ** ve **ذُو رُجْلَةٍ**; yani yürüyüşe güçlü. Ve **رَجِلْتُ** **أَرْجَل** **رَجَلاً**. Ve kuyuda **ترَجَّلْتُ**([14]); yani içine, sarkıtılmadan indiğin zaman. Ve at **ارتَجَلَ** **ارتجالاً**; boynu **الهَمْلَجةِ** ile karıştırdığı zaman([15]). Ve sütten kesilmemiş yavruyu **أرْجَلْتُ**: onu annesiyle yürür halde bıraktım; dilediği vakit emer. Ve denir: **راجِلٌ** açık **الرُّجْلَة** sahibi.

  Ve adamı **ارتَجَلْتُ**: ayağından tuttum. Halîl dedi: Yayın **رِجْل**i: onun üst ucu; ve kuşun **رِجْل**i: damganın bir türüdür. Ve karganın **رِجْل**i: dişi develerin memelerini bağlamanın bir türüdür. Ve **حَرَّةٌ رَجْلاء**: içinde yürümek zorlaşır. Ve bunun hepsi, zikrettiğimiz baba döner.

  Ve bundan ayrılan([16]) **الرّجُل**: erkeklerden bir tek; ve bazen kadına **الرَّجُلَة** derler([17]). Ve asıldan ayrılanlardan* ayrıca **الرِّجْلة**: ona **البَقْلة الحَمْقاء** denilen şeydir. Dediler ki: Ona **الحمقاء** denilmesi ancak, suyun aktığı yerde bitmesindendir. Ve bir kavim dedi: Bilakis **الرِّجَل**([18]) su akıntılarıdır; teki **رِجْلَة**dir.

  Amma onların: Gün **تَرجّل** etti, yükseldiği zaman; bu, birinci babdandır; sanki bir istiare gibidir; yani ayağı üzerine kalktı. Ve aynı şekilde **رَجَّلْت** saçı; bu da bundandır; sanki güçlendirildi. Ve **المِرْجَلُ** da bundan türemiştir; çünkü dikildiği zaman sanki bir ayak üzerine dikilmiş olur.

  Ve bu asıllardan ayrılanlardan, Ümevî’nin rivayet ettiğidir; dedi: Koyunlar birbiri ardınca doğurduğu zaman: Onu **الرُّجَيْلاَء** doğurttum derler([19]).

  (**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; ve o [taşlarla atmadır], sonra bu ödünç alınır. Ondan **الرِّجام**; ve o taşlardır. Denir: Falan **رُجم** edildi; taşlarla vurulduğu zaman. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; çamur çalkalanır, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir([20]). Ve **الرُّجْمَة**: kabirdir; ve denir: kabir üzerine toplanıp hörgüçleştirmek için biriktirilen taşlardır. Ve hadiste: "Kabrimi taşlamayın"; yani üzerine taşları koymayın; onu düz bırakın. Ve bazısı dedi: **الرّجام** bir taştır; kovanın **عَرْقُوَةِ**sinin ucuna bağlanır; onun daha hızlı inmesi için.

  Ve bundan ödünç alınan, onların sözüdür: Falanı sözle **رَجَمْتُ**; onu sövdüğün zaman. Ve İbrahim عليه السلام kıssasında O’nun عزّ وجلّ hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] yani sana söveceğim; sanki ona sövdüğü zaman onu sözle taşlamış olur; yani onunla vurmuş olur; tıpkı insanın taşlarla taşlanması gibi. Ve bir kavim dedi: **لأرجُمَنَّك**: seni öldüreceğim. Ve mânâ birincisine yakındır.

  (**رجن**)  **الراء** ve **الجيم** ve **النون** iki asıldır: biri ikamet, diğeri karışıklık.
Birincisi onların sözüdür: Mekânda **رَجَنَ** **رُجُوناً**: ikamet etti. Ve **الرَّاجِن**: kuş ve başkasından, ünsiyet eden.

  Ve ikincisi onların sözüdür: Onların işi **ارْتَجَنَ** etti: karıştı. Ve o, onların sözündendir: Kaymak **ارْتَجَنَت**; çalkalamada bozulduğu zaman.  (**رجي**)  **الراء** ve **الجيم** ve illetli harf iki ayrı asıldır; birisi ümide, diğeri şeyin bir yanına delâlet eder.

  Birincisi **الرَّجاءُ**; ve o ümittir. Denir: İşi **رجَوت**; onu **أرجُوه** **رجاءً**. Sonra bunda genişletilir; bazen korku **الرَّجاء** ile ifade edilir. Allah تعالى dedi: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]; yani O’nun azametinden korkmuyorsunuz. Ve insanlar derler: **ما أرجو**; yani aldırmam. Ve âyeti bunun üzerine tefsir ettiler; ve söyleyenin sözünü zikrettiler:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  Dediler ki: mânâsı, aldırmadı. Ve kısrağa, doğumu yaklaştığı zaman denir: **أرْجَتْ** **تُرْجِي** **إرجاءً**.

  Amma diğeri **الرَّجَا**, maksûr: kuyunun yanı; ve her yan **رَجاً**dır. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. Tesniyesi **الرَّجَوَانِ**dır. Dedi:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  Amma hemzeli olan ise, geciktirmeye delâlet eder. Denir: Şeyi **أرجأْتُ**: onu geciktirdim. Allah جلّ ثناؤُه dedi: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]; ve bundan **المُرْجئة** adlandırıldı.

  Şeybânî dedi: **أَرْجَأَتْ**([23]).

  (**رجب**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle desteklemeye ve onu güçlendirmeye delâlet eder. Ondan **الترجِيب**; ve o, yükü çoğaldığı zaman ağacın desteklenmesidir; dalları kırılmasın diye. Ve ondan Ensârî’nin hadisi([24]): "Ben onun kaşındıran küçük kütüğüyüm, ve onun desteklenmiş küçük hurma fidanıyım([25])"; görüşüne dayanılmasını ister; tıpkı hurma ağacının, onunla direklendiği **الرُّجْبة**ye dayanması gibi.

  Ve bu babdandır: Şeyi **رجَّبْتُ**; yani onu büyüttüm. Sanki onu işin için dayandığın bir direk yaptın; denir: O, elbette **مُرَجَّب**tir. Şeybânî’nin naklettiği de buna yakındır; dedi: **الرَّجْبُ**: heybet. Denir: İşi **رَجَبْتُ**; ondan korktuğun zaman. Bunun aslı, büyütmeden zikrettiğimizdir; ve büyütme, zikrettiğimiz yüceltilmiş efendiye döner; sanki o, dayanılan ve güvenilendir. Ve söz, açıkladığımız gibi, bir kısmı bir kısmından dallanır. Ve babdandır **رَجَبٌ**; çünkü onlar onu büyütürlerdi; şeriat da onu büyütmüştür. Şa‘bân’ı ona kattıkları zaman **رجَبانِ** derlerdi.

  Ve babdan ayrılanlardan **الأرْجاب**: bağırsaklardır. Ve denir: onun lafzından bir teki yoktur. Amma **الرّواجب** parmak eklemleridir; ve denir: bilakis **الراجبة** iki **بُرْجُمتين** arasındaki, iki eklem arasındaki **السُّلامَى**dandır.

  (**رجد**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi. Dediler: **الإرجاد**: **الإرعاد**dır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرجام: الحجارة، والرجم: الرمي بالرجام. يقال: رجم فهو مرجوم، قال تعالى: ﴿لئن لم تنته يا نوح لتكونن من المرجومين﴾ [الشعراء/116]، أي: المقتولين أقبح قتلة، وقال: ﴿ولولا رهطك لرجمناك﴾ [هود/91]، ﴿إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم﴾ [الكهف/20]، ويستعار الرجم للرمي بالظن، والتوهم، وللشتم والطرد، نحو قوله تعالى: ﴿رجما بالغيب﴾ (سورة الكهف: آية 22، قال قتادة: قذفا بالظن)، قال الشاعر:
*وما هو عنها بالحديث المرجم *
* (هذا عجز بيت، وشطره:
*وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم*
وهو لزهير بن أبي سلمى، في ديوانه ص 81؛ وشرح المعلقات 1/112.
والمرجم ههنا: الذي ليس بمستيقن)
وقوله تعالى: ﴿لأرجمنك واهجرني مليا﴾ [مريم/46]، أي: لأقولن فيك ما تكره (انظر غريب الحديث لأبي عبيد 4/290)، والشيطان الرجيم: المطرود عن الخيرات، وعن منازل الملإ الأعلى. قال تعالى: ﴿فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم﴾ [النحل/98]، وقال تعالى: ﴿فاخرج منها فإنك رجيم﴾ [الحجر/34]، وقال في الشهب: ﴿رجوما للشياطين﴾ [الملك/5]، والرجمة والرجمة: أحجار القبر، ثم يعبر بها عن القبر وجمعها رجام ورجم، وقد رجمت القبر: وضعت عليه رجاما. وفي الحديث (لا ترجموا قبري) (قال الجوهري: المحدثون يروونه: (لا ترجموا قبري) مخففا، والصحيح: (لا ترجموا قبري) مشددا، أي: لا تجعلوا عليه الرجم، وهي جمع رجمة، أي: الحجارة الضخام. انظر: النهاية 2/205.
[استدراك] وهذا من كلام عبد الله بن المغفل في وصيته. انظر: غريب الحديث 4/289؛ والفائق 2/47)، والمراجمة: المسابة الشديدة، استعارة كالمقاذفة. والترجمان تفعلان من ذلك.

##### Türkçe

- **الرجام**: taşlar; **الرجم**: **الرجام** ile atmak. Denir: **رجم**; o hâlde o **مرجوم**dur. Yüce Allah dedi: ﴿لئن لم تنته يا نوح لتكونن من المرجومين﴾ [الشعراء/116], yani: öldürülenlerin en çirkin öldürülüşüyle öldürülenler. Ve dedi: ﴿ولولا رهطك لرجمناك﴾ [هود/91], ﴿إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم﴾ [الكهف/20]. Ve **الرجم**, zan ile atmaya ve vehme; ve sövmeye ve kovmaya ödünç alınır; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿رجما بالغيب﴾ (سورة الكهف: آية 22, Katâde dedi: zan ile atış), şair dedi:
*وما هو عنها بالحديث المرجم *
* (Bu bir beytin ikinci yarısıdır; onun ilk yarısı:
*وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم*
ve o, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nındır; divanında s. 81; ve Şerhu’l-Mu‘allakāt 1/112.
Ve buradaki **المرجم**: yakîn sahibi olmayan kimsedir)
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿لأرجمنك واهجرني مليا﴾ [مريم/46], yani: sende hoşlanmadığın şeyi mutlaka söyleyeceğim (bk. Garîbu’l-Hadîs, Ebû ‘Ubeyd, 4/290). Ve **الشيطان الرجيم**: hayırlardan ve mele-i a‘lâ menzillerinden kovulmuş olandır. Yüce Allah dedi: ﴿فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم﴾ [النحل/98], ve Yüce Allah dedi: ﴿فاخرج منها فإنك رجيم﴾ [الحجر/34]. Ve şihâblar hakkında dedi: ﴿رجوما للشياطين﴾ [الملك/5]. Ve **الرجمة** ve **الرجمة**: kabir taşlarıdır; sonra onunla kabirden ifade edilir; onun çoğulu **رجام** ve **رجم**dur. Ve ben kabri **رجمت**: üzerine **رجام** koydum. Ve hadiste: (لا ترجموا قبري) (Cevherî dedi: muhaddisler onu (لا ترجموا قبري) hafifletilmiş olarak rivayet ederler; doğrusu ise (لا ترجموا قبري) şeddeli olandır; yani: üzerine **الرجم** yapmayın; o, **رجمة**’nin çoğuludur; yani: iri taşlar. Bk.: en-Nihâye 2/205.
[استدراك] Ve bu, Abdullah b. el-Mugaffal’ın vasiyetindeki sözündendir. Bk.: Garîbu’l-Hadîs 4/289; el-Fâik 2/47), ve **المراجمة**: şiddetli sövüşme; **المقاذفة** gibi bir istiare. Ve **الترجمان**: bundan **تفعلان**dır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ج م
رَجَمَـه‏:‏ رمـاه بالرِّجـام وهـي الحجـارة‏.‏
وسمع أرعابي يقول‏:‏ جاءت امرأة تسترجم النبي صلى الله عليه وسلم‏:‏ تسأل الرجم‏.‏
وتراموا بالمراجم وهي القذافات الواحدة مرجمة‏.‏
وغيّب الميت في الرجم وهو القبر‏.‏
قال كعب بن زهير‏:‏ أنا ابن الذي لم يخزني في حياته ولم أخزه حتى تغيب في الرجم وهذه أرجام عاد‏.‏
ورجموا القبر رجماً‏.‏
ورجموه ترجيماً‏:‏ جمعوا عليه الرجام‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ رجمـه قذفـه وشتمـه‏.‏
ورجـم بالظـن ورجّـم به‏:‏ رمي به ثم كثر حتى وضعوا الرجم والترجيم موضع الظن فقالوا‏:‏ قال ذلك رجماً أي ظناً‏.‏
وحديث مرجم‏:‏ مظنون‏.‏
قال زهير‏:‏ وما الحرب إلا ما علمتم وذقتمو وما هو عنها بالحديث المرجم وراجمت عن قومي وراديت عنهم‏:‏ ناضلت عنهم‏.‏
وفرس مرجـم‏:‏ يرجـم الـأرض بحوافـره‏.‏
ورجل مرجم‏:‏ يدفع عن حسبه‏.‏
قال‏:‏ وقد كنت عن أعراض قومي مرجماً

##### Türkçe

ر ج م
**رَجَمَـه**: onu **الرِّجـام** ile attı; o da taşlardır.
Ve bir bedevînin şöyle dediği işitildi: Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) bir kadın geldi, **تسترجم**: recmi ister.
Ve **المراجم** ile birbirlerine attılar; o da fırlatılan şeylerdir; bir tanesi **مرجمة**’dir.
Ve ölüyü **الرجم** içinde gizledi; o da kabirdir.
Ka‘b b. Züheyr dedi: Ben, hayatında beni rezil etmeyen kimsenin oğluyum; ve ben de onu, **الرجم** içinde kayboluncaya kadar rezil etmem; ve bunlar Âd’ın **أرجام**’ıdır.
Ve kabri **رجماً** ile taşladılar.
Ve onu **ترجيماً** ile recmettiler: onun üzerine **الرجام**’ı topladılar.
Ve mecazdan: onu **رجمـه**: ona iftira attı ve ona sövdü.
Ve zan ile **رجم** etti ve onunla **رجّـم** etti: onunla attı; sonra çoğaldı; nihayet **الرجم** ve **الترجيم**’i zannın yerine koydular da şöyle dediler: bunu **رجماً** olarak söyledi; yani zan olarak.
Ve **حديث مرجم**: zannedilen.
Züheyr dedi: Savaş ancak sizin bildiğiniz ve tattığınız şeydir; ve o, ondan **الحديث المرجم** ile değildir. Ve kavmimden **راجمت** ettim ve onlardan **راديت** ettim: onlar adına mücadele ettim.
Ve **فرس مرجـم**: yeri toynaklarıyla döver.
Ve **رجل مرجم**: soyunu savar.
Dedi: Ve ben kavmimin ırzları hakkında **مرجماً** idim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّجْمُ: القتل، وقد ورد في القرآن الرَّجْمُ القتل في غير موضع من كتاب الله عز وجل، وإِنما قيل للقتل رَجْمٌ لأَنهم كانوا إِذا قتلوا رجلاً رَمَوْهُ بالحجارة حتى يقتلوه، ثم قيل لكل قتل رَجْمٌ، ومنه رجم الثيِّبَيْنِ إِذا زَنَيا، وأَصله الرمي بالحجارة. ابن سيده: الرَّجْمُ الرمي بالحجارة. رَجَمَهُ يَرْجُمُهُ رَجْماً، فهو مَرْجُوم ورَجِيمٌ. والرَّجْمُ: اللعن، ومنه الشيطان الرَّجِيمُ
أَي المَرْجُومُ بالكَواكب، صُرِفَ إِلى فَعِيلٍ من مَفْعُولٍ، وقيل: رَجِيم ملعون مَرْجوم باللعنة مُبْعَدٌ مطرود، وهو قول أَهل التفسير، قال: ويكون الرَّجيمُ بمعنى المَشْتُوم المَنسْوب من قوله تعالى: لئِنْ لم تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّك؛ أَي لأَسُبَّنَّكَ. والرَّجْمُ: الهِجْرانُ، والرَّجْمُ الطَّرْدُ، والرَّجْمُ الظن، والرجم السَّب والشتم. وقوله تعالى، حكاية عن قوم نوح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: لتَكونَنَّ من المَرْجومينَ؛ قيل: المعنى من المَرْجومين بالحجارة، وقد تَراجَمُوا وارْتَجَمُوا؛ عن ابن الأَعرابي وأَنشد:
فهي تَرامى بالحَصى ارْتِجامها
والرَّجْمُ: ما رُجِمَ به، والجمع رُجومٌ. والرُّجُمُ والرُّجُوم: النجوم التي يرمى بها. التهذيب: والرَّجْمُ
اسم لما يُرْجَمُ به الشيء المَرْجوم، وجمعه رُجومُ. قال الله تعالى في الشُّهُب: وجعلناها رُجوماً للشياطين؛ أَي جعلناها مَرامي لهم. وتَراجَمُوا بالحجارة أَي تَرامَوْا بها. وفي حديث قتادة: خلق الله هذه النجوم لثلاثٍ: زينةً للسماء، ورُجوماً للشياطين، وعَلاماتٍ يُهْتَدى بها؛ قال ابن الأَثير: الرُّجُومُ جمع رَجْمٍ، وهو مصدر سمي به، ويجوز أَن يكون مصدراً لا جمعاً، ومعنى كونها رُجُوماً للشياطين أَن الشُّهُبَ التي تَنْقَضُّ في الليل منفصلةٌ من نار الكواكب ونورِها، لا أَنهم يُرْجَمُونَ بالكواكب أَنفسها، لأَنها ثابتة لا تزول، وما ذاك إِلا كَقَبسٍ يُؤْخَذُ
من نار والنار ثابتة في مكانها، وقيل: أَراد بالرُّجوم الظُّنون التي تُحْزَرُ وتُظَنُّ؛ ومنه قوله تعالى: سَيقُولونَ ثَلاثةٌ رابعهم كَلْبُهُمْ ويقولون خَمْسَةٌ سادِسُهم كَلْبُهُمْ رَجْماً بالغيب؛ وما يعانيه المُنَجِّمُونَ من الحَدْسِ والظن والحُكْمِ على اتصال النجوم وانفصالها، وإِياهم عنى بالشياطين لأَنهم شياطين الإِنْس، قال: وقد جاء في بعد الأَحاديث: من اقْتَبَسَ باباً من علم النجوم لغير ما ذكر الله فقد اقتبس شُعْبَةً من السحر، المُنَجِّمُ كاهِنٌ والكاهن ساحر والساحر كافر؛ فجعل المُنَجِّمَ الذي يتعلم النجوم للحكم بها وعليها وينسب التأْثيرات من الخير والشر إِليها كافراً، نعوذ بالله من ذلك. والرَّجْمُ: القول بالظن والحَدْسِ، وفي الصحاح: أَن يتكلم الرجل بالظن؛ ومنه قوله: رجْماً بالغيب. وفرس مِرْجَمٌ: يَرْجُمُ الأَرض بحَوافره، وكذلك البعير، وهو مَدْحٌ، وقيل: هو الثقيل من غير بُطْء، وقد ارْتَجَمَتِ الإِبل وتَراجَمَتْ. وجاء يَرْجُمُ إِذا مَرَّ يَضْطَرِمُ عَدْوُهُ؛ هذه عن اللحياني. وراجَمَ عن قومه: ناضَلَعنهم. والرِّجامُ: الحجارة، وقيل: هي الحجارة المجتمعة، وقيل: هي كالرِّضام وهي صخور عظام أَمثال الجُزُرِ، وقيل: هي كالقُبور العادِيَّةِ، واحدتها رُجْمةٌ، والرُّجْمةُ حجارة مرتفعة كانوا يطوفون حولها، وقيل: الرُّجُمُ، بضم الجيم، والرُّجْمَةُ، بسكون الجيم جميعاً، الحجارة التي تُنْصَبُ على القبر، وقيل: هما العلامةُ. والرُّجْمة والرَّجْمة: القبر، والجمع رِجامٌ، وهو الرَّجَمُ، بالتحريك، والجمع أَرْجامٌ، سمي رَجَماً لما يجمع عليه من الأَحجار؛ ومنه قول كَعْب ابن زُهَيْرٍ:
أَنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حَياتِه،
ولم أُخْزِه حتى أُغَيَّبَ في الرَّجَمْ
(* قوله «أغيب» كذا في الأصل، والذي في التهذيب: تغيب).
والرَّجَمُ، بالتحريك: هو القبر نفسه. والرُّجْمَة، بالضم، واحد الرُّحَمِ والرِّجامِ، وهي حجارة ضِخامٌ دون الرِّضامِ، وربما جمعت على القبر ليُسَنَّمَ؛ وأَنشد ابن بري لابن رُمَيْضٍ العَنْبَرِيّ:
بَسِيلُ على الحاذَيْنِ والسَّتِّ حَيضُها،
كما صَبّ فوقَ الرُّجْمةِ الدّمَ ناسِكُ
السَّتُّ: لغة في الاسْتِ. الليث: الرُّجْمة حجارة مجموعة كأَنها قُبورُ عادٍ والجمع رِجام. الأَصمعي: الرُّجْمةُ دون الرِّضام والرضام صخور عِظام تجمع في مكان. أَبو عمرو: الرِّجامُ
الهِضابُ، واحدتها رُجْمة. ورِجامٌ: موضع؛ قال لبيد:
عَفَتِ الدِّيارُ: مَحَلُّها فَمُقامُها
بِمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها
والرَّجَمُ والرِّجامُ: الحجارة المجموعة على القبور؛ ومنه قول عبد الله بن مُغَفَّلٍ المُزَنِيّ: لا تَرْجُموا قبري أَي لا تجعلوا عليه الرَّجَمَ، وأَراد بذلك تسوية القبر بالأَرض، وأَن لا يكون مُسَنَّماً مرتفعاً كما قال الضحاك في وصيته: ارْمُسُوا قبري رَمْساً؛ وقال أبو بكر: معنى وصيته لبَنِيه لا تَرْجُمُوا قبري معناه لا تَنُوحُوا عند قبري أَي لا تقولوا عنده كلاماً سَيِّئاً قبيحاً، من الرَّجْم السب والشتم؛ قال الجوهري: المحدّثون يروونه لا تَرْجُمُوا، مخففاً، والصحيح تُرَجِّمُوا مشدداً، أَي لا تجعلوا عليه الرَّجَمَ وهي الحجارة، والرَّجْماتُ: المَنارُ، وهي الحجارة التي تجمع وكان يُطاف حولها تُشَبَّهُ بالبيت؛ وأَنشد: كما طافَ بالرَّجْمَةِ المُرْتَجِمْ
ورَجَمَ القبر رَجْماً: عمله، وقيل: رَجَمَه يَرْجُمه رَجْماً وضع عليه الرَّجَم، بالفتح والتحريك، التي هي الحجارة. والرَّجَمُ أَيضاً: الحُفْرَةُ والبئر والتَّنُّور.
أَبو سعيد: ارْتَجَمَ الشيءُ وارْتَجَنَ إِذا ركب بعضُه بعضاً. والرُّجْمَةُ، بالضم: وِجارُ الضبع.
ويقال: صار فلان مُرَجَّماً لا يوقف على حقيقة أَمره؛ ومنه الحديث المُرَجَّمُ، بالتشديد؛ قال زهير:
وما هُوَ عنها بالحَديث المُرَجَّمِ
والرَّجْمُ: القَذْفُ بالغيب والظنّ؛ قال أَبو العِيال الهُذَليّ: إِنَّ البَلاءَ، لَدَى المَقاوِسِ، مُخْرِجٌ
ما كا من غَيْبٍ، ورَجْمِ ظُنونِ
وكلام مُرَجَّمٌ: عن غير يقين. وفي التنزيل العزيز: لأَرْجُمَنَّكَ أَي لأَهْجُرَنَّكَ ولأَقولنَّ عنك بالغيب ما تكره. والمَراجمُ: الكلِمُ القَبيحة. وتَراجَموا بينهم بمَراجِمَ: تَرامَوْا. والرِّجامُ: حجر يشد في طَرَف الحبل، ثم يُدَلَّى في البئر فتُخَضْخَض به الحَمْأَة حتى تثور، ثم يُسْتَقَى ذلك الماءُ فتستنقى البئرُ، وهذا كله إِذا كانت البئر بعيدة القعر لا يقدرون على أَن ينزلوا فَيُنْقُوها، وقيل: هو حجر يشد بَعَرْقوَةِ الدَّلو ليكون أَسرع لانْحِدارها؛ قال:
كأَنَّهُما، إِذا عَلَوَا وجِيناً
ومَقْطَعَ حَرَّةٍ، بَعَثا رِجاما
وصف عَيْراً وأَتاناً يقول: كأَنما بعثا حجارة. أَبو عمرو: الرِّجامُ ما يُبْنى على البئر ثم تُعَرَّضُ عليه الخشبةُ للدلو؛ قال الشماخ: على رِجامَيْنِ من خُطَّافِ ماتِحَةٍ،
تَهْدِي صُدُورَهُما وُرْقٌ مَراقِيلُ
الجوهري: الرِّجامُ المِرْجاس، قال: وربما شُدّ بطرف عَرْقُوَةِ الدلو ليكون أَسرع لانحدارها. ورجل مِرْجَمٌ، بالكسر، أَي شديد كمأَنه يُرْجَمُ به مُعادِيه؛ ومنه قول جرير:
قد عَلِمَتْ أُسَيِّدٌ وخَضَّمُ
أَن أَبا حَرْزَمَ شيخ مِرْجَمُ
وقال ابن الأَعرابي: دفع رجل رجلاً فقال: لَتَجِدَنِّي ذا مَنْكِبٍ مِزْحَم ورُكْنٍ مِدْعَم ولسان مِرجَم.
والمِرْجامُ: الذي تُرْجَمُ
به الحجارة. ولسان مِرْجَمٌ إذا كان قَوَّالاً.
والرِّجامانِ: خشبتان تنصبان على رأْس البئر يُنْصبُ عليهما القَعْوُ ونحوه من المَساقي.
والرَّجائم: الجبال التي ترمي بالحجارة، واحدتها رَجِيمةٌ؛ قال أَبو طالب:
غِفارِية حَلَّتْ بِبَوْلانَ حَلَّةً
فَيَنْبُعَ، أَو حَلَّتْ بَهَضْبِ الرَّجائم
والرَّجْمُ: الإِخْوانُ: عن كراع وحده، واحدهم رَجْمٌ ورَجَمٌ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا. وقال ثعلب: الرَّجْمُ الخَليل والنَّدِيم. والرُّجْمَةُ: الدُّكَّانُ الذي تعتمد عليه النخلة الكريمة؛ عن كراع وأَبي حنيفة، قالا: أَبدلوا الميم من الباء، قال: وعندي أَنها لغة كالرُّجْبَةِ.
ومَرْجُومٌ: لقب رجل من العرب كان سيِّداً ففاخر رجلاً من قومه إِلى بعض ملوك الحِيرة فقال له: قد رَجَمْتُك بالشرف، فسمي مَرْجُوماً؛ قال لبيد: وقَبِيلٌ، من لُكَيْزٍ، شاهِدٌ،
رَهْطُ مَرْجُومٍ ورَهْطُ ابن المُعَلّ
ورواية من رواه مَرْحُوم، بالحاء
خطأ، وأَراد ابن المُعَلَّى وهو جَدُّ الجارودِ
بن بشير بن عمرو بن المُعَلَّى.
والرِّجامُ: موضع؛ قال:
بمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها
والتَّرْجُمانُ والتُّرْجُمانُ: المفسِّر، وقد تَرْجَمَهُ وتَرْجَمَ عنه، وهو من المثل الذي لم يذكره سيبويه. قال ابن جني: أَما تَرْجُمانُ فقد حكيت فيه تُرْجُمان، بضم أَوله، ومثاله فُعْلُلان كعُتْرُفان ودُحْمُسان، وكذلك التاء أَيضاً
فيمن فتحها أَصلية، وإِن لم يكن في الكلام مثل جَعْفُرٍ لأَنهُ قد يجوز مع الأَلف والنون من الأَمثله ما لولاهما لم يجز، كعُنْفُوان وخِنْذِيان ورَيْهُقان، أَلا ترى أَنه ليس في الكلام فُعْلُوٌ ولا فِعْلِيٌ ولا فَيْعُلٌ؟ ويقال: قد تَرْجَمَ كلامَه إِذا فسره بلسان آخر؛ ومنه التَّرْجَمانُ، والجمع التَّراجِمُ مثل زَعْفَرانٍ وزَعافِر، وصَحْصحان وصَحاصِح؛ قال: ولك أَن تضم التاء لضمة الجيم فتقول تُرْجُمان مثل يَسْرُوع ويُسْروع؛ قال الراجز:
ومَنْهل وَرَدْتُه التِقاطا
لم أَلْقَ، إِذْ وَرَدْتُه، فُرَّاطا
إِلا الحمامَ الوُرْقَ والغَطاطا،
فهُنَّ يُلْغِطْنَ به إِلْغاطا،
كالتُّرْجُمان لَقِيَ الأَنْباطا

##### Türkçe

**الرَّجْمُ**: öldürme; Kur’ân’da **الرَّجْمُ** (yani) öldürme, Allah’ın kitabının birden çok yerinde vârid olmuştur. Öldürmeye ancak **رَجْمٌ** denildi; çünkü onlar bir adamı öldürdüklerinde onu taşlarla atarlar, ta ki onu öldürünceye kadar; sonra her öldürmeye **رَجْمٌ** denildi; bundan (da) iki evliyi zina ettiklerinde **رجم الثيِّبَيْنِ** (vardır); aslı taşlarla atmaktır. İbn Sîde: **الرَّجْمُ** taşlarla atmaktır. **رَجَمَهُ يَرْجُمُهُ رَجْماً**; o hâlde o **مَرْجُوم** ve **رَجِيمٌ**’dir.

Ve **الرَّجْمُ**: lânettir; ondan (da) **الشيطان الرَّجِيمُ**; yani yıldızlarla taşlanan, **مَفْعُولٍ**’den **فَعِيلٍ**’e çevrilmiştir; ve denildi: **رَجِيم** lânetli, lânetle taşlanmış, uzaklaştırılmış, kovulmuş; bu, tefsir ehlinin sözüdür. Dedi: Ve **الرَّجيمُ**, “sövülen, nisbet edilen” mânâsında olur; Allah Teâlâ’nın sözü olan: **لئِنْ لم تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّك**’ten; yani “sana mutlaka söveceğim.” Ve **الرَّجْمُ**: terk etmektir; ve **الرَّجْمُ** kovmaktır; ve **الرَّجْمُ** zandır; ve **الرجم** sövme ve kötülemedir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü, Nûh kavmi hakkında hikâye olarak, nebîmize ve ona salât ve selâm üzerine: **لتَكونَنَّ من المَرْجومينَ**; denildi: mânâ “taşlarla taşlananlardan”dır; ve **تَراجَمُوا** ve **ارْتَجَمُوا** ettiler; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

فهي تَرامى بالحَصى ارْتِجامها

Ve **الرَّجْمُ**: kendisiyle taş atılan şeydir; çoğulu **رُجومٌ**’dur. Ve **الرُّجُمُ** ve **الرُّجُوم**: kendileriyle atılan yıldızlardır. **التهذيب**: ve **الرَّجْمُ**, taşlanan şeye taş atılan şeyin adıdır; çoğulu **رُجومُ**’dur. Allah Teâlâ **الشُّهُب** hakkında dedi: **وجعلناها رُجوماً للشياطين**; yani onları onlar için atış yerleri kıldık. Ve **تَراجَمُوا بالحجارة** yani onunla birbirlerine taş attılar. Ve Katâde hadîsinde: Allah bu yıldızları üç şey için yarattı: göğe ziynet, şeytanlara **رُجوماً**, ve kendileriyle yol bulunulan alâmetler; İbnü’l-Esîr dedi: **الرُّجُومُ**, **رَجْمٍ**’in cem‘idir; o ise kendisiyle isimlendirilmiş bir masdardır; ve cem‘ değil masdar olması câizdir. Onların şeytanlara **رُجُوماً** oluşunun mânâsı: gecede düşen **الشُّهُب**’un, yıldızların ateşinden ve nurundan ayrılmış olmasıdır; yoksa onların yıldızların kendileriyle taşlanması değildir; çünkü onlar sâbittir, yerinden oynamaz; bu ancak bir ateşten alınan bir kıvılcım gibidir; ateş ise yerinde sâbittir. Ve denildi: **الرُّجوم** ile, tahmin edilen ve zannedilen zanları murad etti; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **سَيقُولونَ ثَلاثةٌ رابعهم كَلْبُهُمْ ويقولون خَمْسَةٌ سادِسُهم كَلْبُهُمْ رَجْماً بالغيب**; ve müneccimlerin, yıldızların bitişmesi ve ayrılması üzerine hads, zan ve hükümden yaptıkları şey; ve onlarla **الشياطين** kastedildi; çünkü onlar insan şeytanlarıdır. Dedi: Bazı hadîslerde gelmiştir: “Kim Allah’ın zikrettiği şeyden başka bir şey için yıldız ilminin bir kapısını iktibas ederse, sihirden bir şube iktibas etmiş olur; müneccim kâhindir, kâhin sihirbazdır, sihirbaz kâfirdir.” Böylece yıldızları, onlarla ve onların üzerine hükmetmek için öğrenen ve hayır ve şer tesirlerini onlara nisbet eden müneccimi kâfir kıldı; Allah’a sığınırız bundan. Ve **الرَّجْمُ**: zan ve hadsle söz söylemektir; **الصحاح**’ta: adamın zan ile konuşmasıdır; ondan: **رجْماً بالغيب**. Ve **فرس مِرْجَمٌ**: toynağıyla yeri taşlar; deve de böyledir; bu bir övgüdür. Ve denildi: yavaşlık olmaksızın ağır olandır; ve develer **ارْتَجَمَت** ve **تَراجَمَت**. Ve “geçti, **يَرْجُمُ**” geldi; yani geçtiği vakit koşusu alevlenir; bu, Lihyânî’dendir. Ve **راجَمَ عن قومه**: onlara karşı ok atıştı (münâzara etti). Ve **الرِّجامُ**: taşlardır; ve denildi: bir araya toplanmış taşlardır; ve denildi: **الرِّضام** gibidir; o ise büyük kayalardır, adalar misali; ve denildi: eski kabirler gibidir; bir tanesi **رُجْمةٌ**’dir. Ve **الرُّجْمةُ**: yükseltilmiş taşlardır; onların etrafında tavaf ederlerdi. Ve denildi: **الرُّجُمُ** (cîm’in dammesiyle) ve **الرُّجْمَةُ** (cîm’in sükûnuyla) ikisi birlikte: kabir üzerine dikilen taşlardır. Ve denildi: ikisi de alâmettir. Ve **الرُّجْمة** ve **الرَّجْمة**: kabirdir; çoğulu **رِجامٌ**’dır; o da **الرَّجَمُ**’dır (harekeli); çoğulu **أَرْجامٌ**’dır; üzerine taşlardan toplandığı için **رَجَماً** diye adlandırıldı; ondan Ka‘b b. Züheyr’in sözü:

أَنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حَياتِه،
ولم أُخْزِه حتى أُغَيَّبَ في الرَّجَمْ

(* **قوله «أغيب»** asılda böyle; **والذي في التهذيب: تغيب**).

Ve **الرَّجَمُ** (harekeli): kabrin kendisidir. Ve **الرُّجْمَة** (damme ile): **الرُّحَمِ** ve **الرِّجامِ**’ın bir tanesidir; o, **الرِّضامِ**’dan aşağı büyük taşlardır; bazen kabir üzerine toplanır ki hörgüç gibi yükseltilsin; İbn Berrî, İbn Rumayd el-‘Anberî için inşâd etti:

بَسِيلُ على الحاذَيْنِ والسَّتِّ حَيضُها،
كما صَبّ فوقَ الرُّجْمةِ الدّمَ ناسِكُ

**السَّتُّ**: **الاسْتِ**’te bir lugattır. Leys: **الرُّجْمة** toplanmış taşlardır; sanki Âd’ın kabirleri gibidir; çoğulu **رِجام**. Asma‘î: **الرُّجْمةُ**, **الرِّضام**’dan aşağıdır; **الرضام** ise bir yerde toplanan büyük kayalardır. Ebû Amr: **الرِّجامُ** tepeler/platolardır; bir tanesi **رُجْمة**’dir. Ve **رِجامٌ**: bir yerdir; Lebîd dedi:

عَفَتِ الدِّيارُ: مَحَلُّها فَمُقامُها
بِمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها

Ve **الرَّجَمُ** ve **الرِّجامُ**: kabirler üzerine toplanmış taşlardır; ondan Abdullah b. Muğaffel el-Müzenî’nin sözü: **لا تَرْجُموا قبري**; yani kabrimin üzerine **الرَّجَمَ** yapmayın; bununla kabri yerle bir etmeyi ve hörgüç gibi yükseltilmiş olmamasını murad etti; Dahhâk vasiyetinde dediği gibi: **ارْمُسُوا قبري رَمْساً**. Ebû Bekr dedi: oğullarına vasiyetinin mânâsı **لا تَرْجُمُوا قبري**: “kabrimin yanında ağıt yakmayın”; yani onun yanında kötü çirkin söz söylemeyin; **الرَّجْم** (yani) sövme ve kötülemeden. Cevherî dedi: muhaddisler onu hafifletilmiş olarak **لا تَرْجُمُوا** rivayet ederler; doğrusu şeddeli **تُرَجِّمُوا**’dur; yani üzerine **الرَّجَمَ** yapmayın; o da taşlardır. Ve **الرَّجْماتُ**: **المَنارُ**’dır; o, taşların toplanmasıdır; etrafında tavaf edilirdi; eve benzetilir; ve inşâd etti:

كما طافَ بالرَّجْمَةِ المُرْتَجِمْ

Ve **رَجَمَ القبر رَجْماً**: onu yaptı. Ve denildi: **رَجَمَه يَرْجُمه رَجْماً**: üzerine **الرَّجَم** (fetha ve hareke ile) koydu; o da taşlardır. Ve **الرَّجَمُ** ayrıca: çukur, kuyu ve tandırdır. Ebû Saîd: **ارْتَجَمَ** şey ve **ارْتَجَنَ**; bir kısmı bir kısmına bindiği zaman. Ve **الرُّجْمَةُ** (damme ile): sırtlanın ini. Ve denilir: falan kimse **مُرَجَّماً** oldu; işinin hakikatine vukuf bulunmaz; ondan şeddeli **الحديث المُرَجَّمُ**; Züheyr dedi:

وما هُوَ عنها بالحَديث المُرَجَّمِ

Ve **الرَّجْمُ**: gayb ile ve zan ile iftiradır; Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî dedi:

إِنَّ البَلاءَ، لَدَى المَقاوِسِ، مُخْرِجٌ
ما كا من غَيْبٍ، ورَجْمِ ظُنونِ

Ve **كلام مُرَجَّمٌ**: yakîn olmaksızın. Ve tenzîl-i azîzde: **لأَرْجُمَنَّكَ**; yani “seni mutlaka terk edeceğim” ve “hakkında gayb ile hoşlanmadığın şeyi mutlaka söyleyeceğim.” Ve **المَراجمُ**: çirkin sözlerdir. Ve **تَراجَموا** aralarında **بمَراجِمَ**: birbirlerine attılar. Ve **الرِّجامُ**: ipin ucuna bağlanan taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; onunla çamur çalkalanır, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir; bu, kuyunun dibi uzak olup da inip temizleyemedikleri zamanın hepsinde böyledir. Ve denildi: kovayı daha hızlı indirmek için kovanın **بَعَرْقوَةِ**’sine bağlanan taştır; dedi:

كأَنَّهُما، إِذا عَلَوَا وجِيناً
ومَقْطَعَ حَرَّةٍ، بَعَثا رِجاما

Bir yaban eşeği ve dişi eşeği vasfeder; der ki: sanki ikisi taşlar göndermişlerdir. Ebû Amr: **الرِّجامُ**, kuyu üzerine yapılan şeydir; sonra kova için ağaç onun üzerine enlemesine konur; Şemmâh dedi:

على رِجامَيْنِ من خُطَّافِ ماتِحَةٍ،
تَهْدِي صُدُورَهُما وُرْقٌ مَراقِيلُ

Cevherî: **الرِّجامُ**, **المِرْجاس**’tır; dedi: bazen kovanın **عَرْقُوَةِ**’sinin ucuna bağlanır ki inişi daha hızlı olsun. Ve **رجل مِرْجَمٌ** (kesre ile): şiddetli; sanki onunla düşmanları taşlanır; Cerîr’in sözü ondan:

قد عَلِمَتْ أُسَيِّدٌ وخَضَّمُ
أَن أَبا حَرْزَمَ شيخ مِرْجَمُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: bir adam bir adamı itti; dedi ki: “Mutlaka beni **ذا مَنْكِبٍ مِزْحَم** ve **رُكْنٍ مِدْعَم** ve **لسان مِرجَم** olarak bulacaksın.” Ve **المِرْجامُ**: kendisiyle taş atılan (âlet)tir. Ve **لسان مِرْجَمٌ**: çok söyleyen olduğu zaman. Ve **الرِّجامانِ**: kuyunun başına dikilen iki ağaçtır; onların üzerine **القَعْوُ** ve benzeri su çekme âletleri kurulur.

Ve **الرَّجائم**: taş atan dağlardır; bir tanesi **رَجِيمةٌ**’dir; Ebû Tâlib dedi:

غِفارِية حَلَّتْ بِبَوْلانَ حَلَّةً
فَيَنْبُعَ، أَو حَلَّتْ بَهَضْبِ الرَّجائم

Ve **الرَّجْمُ**: kardeşlerdir; yalnızca Kurâ‘dan; bir tanesi **رَجْمٌ** ve **رَجَمٌ**; İbn Sîde dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Sa‘leb dedi: **الرَّجْمُ** dost ve nedîmdir.

Ve **الرُّجْمَةُ**: değerli hurma ağacının dayandığı dükkân/sekidir; Kurâ‘ ve Ebû Hanîfe’den; ikisi dedi: **الباء**’dan **الميم**’i بدل ettiler. Dedi: ve benim yanımda o, **الرُّجْبَةِ** gibi bir lugattır.

Ve **مَرْجُومٌ**: Araplardan bir adamın lakabıdır; efendi idi; kavminden bir adamla Hîre krallarından birine karşı övündü; ona dedi ki: “Seni şerefle **رَجَمْتُ**”; böylece **مَرْجُوماً** diye adlandırıldı; Lebîd dedi:

وقَبِيلٌ، من لُكَيْزٍ، شاهِدٌ،
رَهْطُ مَرْجُومٍ ورَهْطُ ابن المُعَلّ

Onu **مَرْحُوم** (ح ile) rivayet edenin rivayeti hatadır; **ابن المُعَلَّى**’yı murad etti; o, Cârûd’un dedesidir: Beşîr b. Amr b. **المُعَلَّى**.

Ve **الرِّجامُ**: bir yerdir; dedi:

بمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها

Ve **التَّرْجُمانُ** ve **التُّرْجُمانُ**: müfessirdir; ve onu **تَرْجَمَهُ** etti ve ondan **تَرْجَمَ** etti; bu, Sîbeveyh’in zikretmediği misaldendir. İbn Cinnî dedi: **تَرْجُمانُ**’a gelince; onda, evveli dammeli olarak **تُرْجُمان** hikâye edilmiştir; misali **فُعْلُلان**’dır; **عُتْرُفان** ve **دُحْمُسان** gibi. Ve **التاء** da böyledir; onu فتح eden kimse için aslîdir; her ne kadar kelâmda **جَعْفُرٍ** gibi bir misal olmasa da; çünkü elif ve nûn ile, onlar olmasaydı câiz olmayacak misaller câiz olabilir; **عُنْفُوان** ve **خِنْذِيان** ve **رَيْهُقان** gibi. Görmez misin: kelâmda **فُعْلُوٌ** yoktur, ne **فِعْلِيٌ** ne de **فَيْعُلٌ**. Ve denilir: **تَرْجَمَ كلامَه**; onu başka bir dille açıkladığı zaman; ondan **التَّرْجَمانُ**; çoğulu **التَّراجِمُ**; **زَعْفَرانٍ** ve **زَعافِر** gibi, ve **صَحْصحان** ve **صَحاصِح** gibi. Dedi: cîm’in dammesi sebebiyle **التاء**’yı dammeleyebilirsin; böylece **تُرْجُمان** dersin; **يَسْرُوع** ve **يُسْروع** gibi. Râciz dedi:

ومَنْهل وَرَدْتُه التِقاطا
لم أَلْقَ، إِذْ وَرَدْتُه، فُرَّاطا
إِلا الحمامَ الوُرْقَ والغَطاطا،
فهُنَّ يُلْغِطْنَ به إِلْغاطا،
كالتُّرْجُمان لَقِيَ الأَنْباطا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ج م * * الرَّجْمُ * القتل وأصله الرمي بالحجارة وبابه نصر فهو * رَجيمٌ * و * مَرْجُومٌ * و * الرُّجْمَةُ * كالعجمة واحدة * الرُّجَم * و * الرِّجَامِ * وهي حجارة ضخام دون الرضام وربما جمعت على القبر ليسنم وقال عبد الله بن مغفل في وصيته لا * تُرَجِّمُوا * قبري أي لا تجعلوا عليه الرجم أراد بذلك تسوية قبره بالأرض وألا يكون مسنما مرتفعا كما قال الضحاك في وصيته ارسموا قبري رسما والمحدثون يقولون لا * ترْجُمُوا * قبري بالتخفيف والصحيح أنه مشدد و * الرَّجْمُ * أن يتكلم الرجل بالظن قال الله تعالى ﴿رجما بالغيب﴾ ومنه الحديث * المُرَجَّمُ * و * تَرَاجَمُوا * بالحجارة تراموا بها و * تَرْجَمَ * كلامه إذا فسره بلسان آخر ومنه * التَّرْجَمَانُ * وجمعه * تَرَاجِمُ * كزعفران وزعافر وضم الجيم لغة وضم التاء والجيم معا لغة

##### Türkçe

* ر ج م * * **الرَّجْمُ** * öldürmedir; aslı taşlarla atmaktır; babı **نصر**’dır; bu sebeple o, * **رَجيمٌ** * ve * **مَرْجُومٌ** *dur. Ve * **الرُّجْمَةُ** * (tıpkı **العجمة** gibi) * **الرُّجَم** *’ın bir tanesidir. Ve * **الرِّجَامِ** *: **الرِّضَام**’dan aşağı (daha küçük) iri taşlardır; bazen kabir üzerine, hörgüçlensin diye, toplanır. Abdullah b. Muğaffel vasiyetinde dedi ki: “Kabrimi * **تُرَجِّمُوا** * etmeyin”; yani üzerine **الرجم** yapmayın. Bununla, kabrinin yerle bir edilmesini ve hörgüçlü, yükseltilmiş olmamasını murat etti; tıpkı Dahhâk’ın vasiyetinde dediği gibi: “Kabrimi bir işaretle işaretleyin.” Muhaddisler “Kabrimi * **ترْجُمُوا** * etmeyin” derler; hafifletmeyle. Doğrusu ise onun şeddeli olduğudur. Ve * **الرَّجْمُ** *: kişinin zan ile konuşmasıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**رجما بالغيب**﴾. Ondandır hadis: * **المُرَجَّمُ** *. Ve * **تَرَاجَمُوا** * taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Ve * **تَرْجَمَ** * sözünü: onu başka bir dille açıkladı; ondandır * **التَّرْجَمَانُ** *; çoğulu * **تَرَاجِمُ** *dur; tıpkı **زعفران** ve **زعافر** gibi. Ve **الجيم**’in dammesi bir lehçedir; ve **التاء** ile **الجيم**’in birlikte dammesi de bir lehçedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( الرَّجْم : القَتْل ) . ومنه : رَجْمُ | الثَّيِّبَيْن إذا زَنَيا ، وبه فُسِّر قَولُه | تَعالى : ! 2 \< لتكونن من المرجومين > 2 ! | أي من المَقْتُولِين أقْبَح قِتْلة . | | ( و ) الرَّجْمُ : ( القَذْف ) بالعَيْب | والظَّن ، ( و ) قِيل : هو ( الغَيْبُ | والظّنُّ ) ، قال الزَمَحشَرِيّ :   رَجَم | بالظَّن : رَمَى به ، ثم كَثُر حتى وُضِع | مَوْضِع الظَّن فقِيل : قاله رَجْمًا أي : | ظَنًّا   ، وفي الصّحاح : الرَّجْم أن | يَتَكَلَّم الرّجلُ بالظّنّ ، ومنه قَولُه | تَعالى : ! 2 \< رجما بالغيب > 2 ! يقال : | صارَ رَجْمًا لا يُوقَف على حَقِيقة | أَمْرِه . وقال أَبو العِيالِ الهُذَلِيّ : | % ( إن البَلاَءَ لدى المَقاوِسِ مُخْرِجٌ % | مَا كانَ من غَيْبٍ وَرَجْم ظُنُونِ ) % | | وقَولُه تَعالَى : ! 2 \< لأرجمنك > 2 ! | أي : لأقولَنّ عَنْك بالغَيْب ما تَكْره ، | وقال الرَّاغب : وقد يُسْتعارُ الرَّجْم | للرَّمْي بالظّن المُتَوَهَّم . | | ( و ) قال ثَعْلبٌ : الرَّجْمٌ : ( الخَلِيلُ | والنَّدِيم . و ) الرَّجْمُ : ( اللَّعنُ ) ، | ومنه : الشَّيْطان الرَّجِيم أي : | المَلْعون المَرْجوم باللَّعْنَة ، وهو | مجاز . | | ( و ) يكون الرَّجْمُ أيضاً بمَعْنَى | ( الشَّتْم ) والسَّبّ ، ومنه : |

| ! 2 \< لأرجمنك > 2 ! أي : لأَسُبَّنَّكَ . | ( و ) يكون بمَعْنَى ( الهَجْران . و ) | أيضًا : ( الطَّرْد ) ، وبكل من الثَّلاثة | فُسِّر لَفْظُ الرَّجِيم في وَصْفِ | الشَّيطان . | | ( و ) الأَصْلُ في الرَّجْم : ( رَمِيٌ | بالحِجارة ) ، ثم استُعِير بعد ذلك | للمَعانِي التي ذُكِرت ، وقد رَجَمَه | يَرْجُمه رَجْمًا فهو مَرْجُوم ورَجِيم ، | وقيل : سُمِّي الشَّيطانُ رَجِيمًا لِكَوْنِه | مَرْجُوماً بالكَواكِب . | | ( و ) الرَّجْمُ : ( اسمُ ما يُرْجَم به ج : | رُجُومٌ ) ، ومنه قَولُه تعالى : ^ ( وَجَعَلْنَهَا | رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ ) ^ ، أي : الشُّهُب ، | أي : مَرامِيَ لهم ، والمُراد منها | الشُّهُب التي تَنقَضُّ في اللَّيل | مُنْفَصِلةٌ من نار الكَوَاكِب ونُورِها ، | لا أنهم يُرجَمُون بالكَواكب أنفُسِها | لأنَّها ثابتة لا تَزُولُ ، وما ذاكَ إلا | كَقَبَسٍ يُؤْخَذ من نار ، والنَّار ثابِتَة في | مَكَانها . وقِيل : أَرادَ بالرُّجُوم الظُّنونَ | التي تُحْزَر وتُظَن مثل الذي يُعانِيه | المُنَجِّمون من الحُكْم على اتِّصال | النجوم وانْفِصالها ، وإيّاهم عَنَى | بالشّياطين ؛ لأنّهم شَياطِينُ الإِنس . | | ( و ) الرَّجَمُ ( بالتَّحْرِيك : البِئْر ، | والتَّنّور ، والجَفْرة بالجِيم ) ، وهي | سَعَة في الأرض مُسْتَدِيرة ، وإِذا | كانت بالحَاءِ كما هُوَ في سائِر | الأصول فهو ظَاهِر . | | ( و ) الرَّجَمُ : ( جَبَلٌ بِأجأ ) أحد | جَبَلَي طَيّئ ، قال نَصْر : حَجَره كُلُّه | مُنْقَعِر بَعْضُه فَوْقَ بَعْض لا يَرقَى إليه | أحد ، كَثِيرُ النّمران . | | ( و ) الرَّجَمُ : ( القَبْر ) ، والأصلُ فيه | الحِجارةُ التي تُوضَع على القَبْر ، ثم | عَبَّر بها عن القَبْر . وأنشد الجوهريّ | لكَعْبِ بنِ زُهَيْر : | % ( أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حَياتِه % | ولم أُخزِه لَمَّا تَغَيَّب في الرَّجَمْ ) % | | ( كالرَّجْمَة ، بالفَتْح ، والضَّمّ ) ، | وجَمْع الرَّجَم : أرْجامٌ ، يقال : هذه |

| أَرْجام عاد أي قُبُورُهم ، وجَمْع | الرجْمة : رِجامٌ . وقال الليث : | الرجْمة : حجارة مجموعة كأنها | قبور عاد . | | ( و ) الرَّجَمُ : ( الإِخْوان ، وَاحِدُهم عن | كُراع ) وَحْده ( رَجْم ) بالفَتْح ( ويُحَرَّك ) ، | قال ابنُ سِيده : ولا أَدْرِي كَيْف هُوَ ) ، | وَنَصّ المُحْكَم : كيف هذَا . | | ( و ) الرُّجُمُ ( بِضَمَّتَيْن : النُّجومُ التي | يُرْمَى بها ، و ) أَيضًا ( حِجارَة ) مُرْتَفِعة | ( تُنْصَب على القَبْر كالرُّجْمَة بالضَّمّ | ج : رُجَم ، كَصُرد ، وجِبال ) ، وقِيل : | الرِّجام : كالرِّضام ، وهي صُخور | عِظام أمثال الجَزُور ، ورُبَّما جُمِعَت | على القَبْرِ لِيُسَنَّم ، ( أو هُمَا ) أي : | الرّجم والرّجمة ( العَلاَمة ) على القَبْر . | | ( ورَجَم القَبْرَ ) يرجُمه رَجْمًا : | ( عَلَّمَه ، أو وَضَع عليه الرِّجام ) . | ومنه حَدِيثُ عبدِ الله بنِ مُغَفَّل | المزنيّ رضي الله تَعالى عنه قال في | وَصِيَّتهِ :   لا تَرْجُمُوا قَبْرِي ) أي : لا | تَجْعَلُوا عليه الرَّجَم هكذا يَرْوِيه | المُحَدّثون بالتَّخْفِيف كما في | الصّحاح ، وأراد بذلِك تَسْوِيَةَ القَبْر | بالأَرض ، وأن لا يكون مُسَنَّمًا | مُرْتَفِعًا . وقال أبو بَكْر : بل معناه لا | تَنُوحُوا عند قَبْرِي أي : لا تَقُولوا | عِنْده كَلاَماً قَبِيحاً من الرَّجْمِ ، وهو | السَّبُّ والشَّتْم . | | ( و ) جاء يَرْجُم : إذا ( مَرَّ وهو | يَضْطَرِم في عَدْوِه ) ، عن اللِّحياني . | | ( والرُّجْمَةُ ، بالضَّم : وِجارُ | الضَّبُع ) ، نقله الجَوْهَرِي ( والَّتي | تُرجَّبُ النَّخلةُ الكَرِيمة بها ) تُسَمَّى | رُجْبة ، وهي الدُّكَّان الذي تُعْتَمد | عليه النَّخْلَة عن كُرَاع وأِبِي حَنِيفة | قال : أبدَلُوا المِيمَ من البَاءِ ، قال | ابنُ سِيدَه : وعندي أَنها لُغَة كالرُّجْبَة . | | ( والمَراجِمُ : قَبِيحُ الكَلامِ ) . ونَصّ |

| المُحْكَم : الكَلِم القَبِيحَة ، ولم يَذْكُر | لها واحِدًا . | | ( و ) من المجاز : ( رَاجَمَ عنه ) | ودَارَى أي : ( نَاضَل ) عنه . ( و ) | راجَم ( في الكَلاَم والعَدْوِ والحَرْب ) | مُراجَمَة : ( بالَغ بأشَدّ مُساجَلَة ) في | كُلّ منها . | | ( ومَرْجُومٌ العَصْرِي : من أَشْراف | عَبْدِ القَيْس ) في الجَاهِلِيَّة ، واسمُه | عامِرُ بنُ مُرّ بنِ عَبْدِ قَيْس بن | شِهاب . وقال أبُو عَبيْد في أَنْسابه أنّه | من بَنِي لُكَيز ، ثم من بَنِي جَذِيمة بنِ | عَوْف ، وكان المُتَلَمِّس قد مَدَح | مَرْجُومًا . | | قُلتُ : وهو من بَنِي عَصَر بن عَوْف | ابنِ عَمْرو بنِ عَوْف بن جَذِيمة | المذكور ، وقد أسقط المَدائِني وابنُ | الكَلْبِي جَذِيمَة بين عَوْفين . قال | الحافِظُ : وولدُه عَمرُو بن مَرْجُوم | الذي سَاقَ يومَ الجَمَل في أربعة | آلاف ، فَصار مع عَلِيّ رَضِي الله | تعالى عنه ، وقد تَقَدَّم له ذِكْر في |   ع ص ر   . | | ( و ) مَرْجُومٌ : رَجُل ( آخر من سَادَاتِ | العَرَب فاخر مَلِك الحِيرَة ) . الصَّوابُ | أنه فاخَر رَجُلاً من قَوْمه إلى بَعْضِ | مُلوكِ الحِيرة ، فكأنَّه سَقَط لَفْظ   إلى   | من النُّسَّاخ ، فقال له : قد رَجَمْتُك | بالشَّرف . فَسُمّي مَرْجُومًا قال لَبِيد : | % ( وقُبِيلٌ من لُكَيْزٍ شاهِدٌ % | رَهْطُ مَرْجُومٍ وَرَهْطُ ابنِ المُعَلّ ) % | | أراد ابن المُعَلَّى ، وهو جَدّ الجَارُود | ابنِ بَشِير بنِ عَمْرِو بنِ المُعَلَّى ، ورِوَايَةُ | مَنْ رَوَاه : مَرْجُوم بالحاء خَطأَ . قُلتُ : | وهذا الأَخِير الذي ذَكَره هو بِعَيْنِه | الأَول ، وهو الذي فاخَر إلى مَلِك |

| الحِيرَة ، وليس للعرب مرجُوم سِواه ، | ويَشْهَدُ لذلك أيضاً قَولُ لَبِيد : وقَبِيلٌ | من لُكَيْز ، ثم قال : رَهْط مَرْجُوم . | ولُكَيز هو ابن أُفْصَى بن عبد القيس ، | فلو قال : ومَرْجُوم العَصَرِي من | أَشْراف عَبْدِ القَيْس فاخَر إلى ملك | الحِيرة إلى آخره لكان حَسَنًا بَعِيدًا | عن مَزالِّ الوَهَم . | | ( و ) مَرْجُومٌ : ( مَضْحًى من | مَضْحَيات الحَاجِّ بالبَادِية ) ضُبِط بفَتْح | المِيم وسُكونِ الضَّاد فيهما ، وأيضًا | بِضَمّ المِيم وفَتْح الضَّاد وتَشْدِيد | الحِاءِ المَفْتُوحَة على صِيغَة اسمِ | المَفْعُول ، وكِلاهما جَائِزَان . | | ( ومُراجِمُ بنُ العَوَّأم ) بنِ مُراجِم : | ( مُحَدِّث ) عن محمدِ بنِ عَمْرٍ و | الأوزاعيِّ ، وعنه إبراهيمُ بنُ | الحَجّاج الشامِيّ ووالدُه العَوَّام ، | حَدَّث عن أَبِي عُثْمان النَّهْدِيّ ، وعنه | شُعْبَة ، ثم ظاهِرُ سِياقِه أنه بِفَتْح | الميم ، وليس كَذلِك بل هو بِضَمِّها . | | ( و ) قال أبو سَعِيد : ( ارتَجَمَ الشَّيءُ ) | ( وارْتَجَن : إِذا ( رَكِب بَعْضُه بَعْضًا ) . | | ( والتَّرْجُمان ) تَفْعُلان : من الرَّجْم | كما يَقْتَضِيه سِياقُ الجَوْهرِيّ وغَيرُه . | | وفي المفردات :   هو تَفْعُلان من | المُراجَمَة بمعنى المُسَابَّة   ، وقد ذكره | المصنف : ( في ت ر ج م ) ، وكتبه | بالحُمْرة على أَنه استَدْرَك به على | الجَوْهَرِيّ ، والصَّوابُ ذِكْرُهُ هنا كما | فَعَله الجَوْهَرِيّ وغَيرُه من الأَئِمّة ، | وقد نَبَّهنا عليه آنفًا . | | ( والأَرجامُ : جَبَل ) أنشد يَاقُوتٌ | لجُبَيْهاءَ الأَشْجَعِيّ : | % ( إن المَدِينَةَ لا مَدِينَةَ فالْزَمِي % | أَرْضَ السّتار وقُنَّة الأرْجامِ ) % | | ( ورَجْمان ، ويُضَمّ : ة بالخَابُور ) | بالجزيرة . | | ( والمِرْجامُ من الإِبل : المَادُّ عُنُقَه | في السَّيْر ، أو الشَّدِيدِ السًّيْر : كأنه | يَرجُم الحَصَى بأخفافه رَجْمًا . | | ( و ) المِرْجامُ : ( الذي تُرْجَم به |

| الحِجارَة ) وهو القَذَّاف ، والجَمْع : | المَراجِيم . | | ( و ) رِجام ( كَكِتاب : ع ) بِحِمَى | ضَرِيَّة ، فيه جِبال وبقُرْبِها ماء . | وقيل : هو جَبَل أَحْمَر طَوِيل | للضّباب ، قاله نَصْر . وأنشد | الجَوْهَرِيّ لِلَبِيد : | % ( عَفَتِ الدّيارُ مَحَلُّها فمُقامُها % | بِمِنًى تَأبَّد غَوْلُها فرِجَامُها ) % | | ( و ) من المَجاز : ( رجل مِرْجَم ، | كَمِنْبَر ) أي : ( شَدِيد كأنه يُرْجَم به | عَدُوُّه ) ، وفي الصّحاح : مُعادِية . | وفي الأساس : يَدْفًع عن حَسَبه ، | ومنه قَولُ جَرِير : | % ( قد عَلِمتْ أُسَيِّدٌ وخَضَّمُ % | أَنَّ أَبا حَرْزَمَ شَيْخٌ مِرْجَمُ ) % | | ( و ) من المجاز : ( فَرسٌ مِرْجَمٌ ) | كأَنّه ( يَرجُمُ الأَرضَ بَحَوافِرِه ) . | وفي الصّحاح : يَرْجُم في الأَرض | بِحَوافِرِه . | | ( و ) من المَجاز : ( حَدِيثُ مُرَجَّم ، | كَمُعَظَّم ) أي : مَظْنُون كما في | الأَساس ، وهو الذي ( لا يُوقَف | على حَقِيقَتِه ) . وفي الصّحاح : على | حَقِيقَةِ أَمرِه . وفي بَعْضِ نُسَخ | الصّحاح : الذي لا يُدرَى أَحَقٌّ هو | أَمْ بَاطِل ، قال زُهَيْر : | % ( وما هُوَ عنها بالحَدِيث المُرَجَّمِ % ) % | | ( و ) الرِّجامُ ( كَكِتاب : | المِرجَاسُ ) ، وهو كما تَقدَّم في | السّين حَجَر يُشَدُّ في طَرَف الحَبْل ، | ثم يُدَلَّى في البِئْر فتُخَضَخَضُ به | الحَمْأَة حتى تَثُور ، ثم يُسْتَقَى ذلك | المَاءُ ، فَتُسْتَنْقى البِئْر ، وهذا كلّه إذا | كانت البِئْر بَعِيدَة القَعْر لا يَقْدِرُون |

| على أن يَنْزِلوا فَيُنقُوها . قال | الجوهَرِيّ : ( ورُبَّما شُدَّ بِطَرَف | عَرْقُوَة الدَّلْوِ لِيَكُونَ أَسرَع | لانْحِدراها ) ، قال الشاعِرُ : | % ( كَأَنَّهُما إِذا عَلَوَا وَجِينًا % | ومَقْطَع حَرَّةٍ بَعَثا رِجاما ) % | | وَصَف عَيْرًا وَأَتانًا يقول : كَأَنَّهما | بَعَثا حِجارة . | | ( و ) قال أبو عمرو : الرِّجامُ : ( ما | يُبْنَى على البِئْر ، ثم تُعَرَّض عليه | الخَشَبة للدَّلْوِ ) ، قال الشَّمّاخُ : | % ( على رِجامَيْن من خُطّافِ ماتِحَةٍ % | تَهْدِي صُدُورَهُما وُرْقٌ مراقِيلُ ) % | | ( و ) قيل : ( الرِّجامَان : خَشَبَتان | تُنْصَبان على ) رَأْسِ ( البِئْر ، يُنْصَب | عليهما القَعْوُ ) ونَحْوُه من المَساقِي . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : | | تَراجَمُوا بالحِجارة : ترامَوْا بها ، | وارتَجَمُوا مِثْل ذلك ، عن ابن | الأَعرابيّ وَأنْشَدَ : | % ( فهي تَرامَى بالحَصَى ارْتِجامُها % ) % | | وتَراجَمُوا بالكَلاَم : تَسابُّوا وهو | مجاز ، والمُراجَمَةُ مِثْل ذلك . | | والرُّجُومُ ، بالضَّم : الرَّجْمُ ، فهو | إِذًا مَصْدَر ، وبه فُسِّرت الآية أيضًا . | ^ ( وَجَعَلْنَهَا رَجُومًا لِلشَيَاطِينِ ) ^ . | | وبعيرٌ مِرْجَمٌ ، كَمِنْبرٍ : يَرجُم | الأَرضَ بحَوافِره ، وهو مَدْح ، | وقيل : هو الثَّقِيل من غَيْر بُطْء ، | وقد ارْتَجَمت الإِبِل وتَراجَمَت . | | وقال أبو عَمْرو : الرِّجامُ : الهِضابُ | واحدها رُجْمَة . والرَّجْمَة ، بالفتح : | المَنارَة ، شِبْه البَيْت كانوا يَطُوفُون | حَوْلَها قال : | % ( كما طَافَ بالرُّجْمَة المُرْتَجِم % ) % |

| | ورَجَّم القبرَ تَرْجِيمًا : وَضَعَ عليه | الرَّجَم ، وبه فُسِّر حَدِيثُ عَبِدِ الله بنِ | مُغَفَّل رَضِي الله تَعالى عنه الذي | سَبَق ذَكرُه . قال الجوهريّ . | والمُحَدِّثون يَقُولُون : لا تَرْجُمُوا | قَبْرِي ، والصَّحِيح أنه مُشَدَّد . | ولِسانٌ مِرْجَم ، كَمِنْبر إذا كان | قَوَّالا . وقال ابنُ الأَعرابيّ :   دَفَع | رَجلٌ رَجُلاً فقال : لَتَجِدَنّي ذا | مَنْكِبٍ مِزْحَم ، ورُكْنٍ مِدْعم ، | ولِسَانٍ مِرْجَم   أي : شَدِيد . | | والرَّجائِمُ : الجِبالُ التي ترمي | بالحِجارة واحِدُها رَجِيمَة . | | وهَضَبُ الرَّجائم : مَوْضِعٌ في قولِ | أبي طَالِب : | % ( غَفارِيَّة حَلَّت ببَوْلان حَلَّةً % | فَيَنْبُعَ أو حَلَّت بَهَضْبِ الرَّجائِمِ ) % | |   وجاءَتِ امْرأةٌ تسْتَرجِم النبيَّ | [ & ]   ، أي : | تَسْأَلُه الرَّجْم . | | والمِرْجَمَة ، كَمِكْنسة : القَذَّافَة ، | والجمع : المَراجِم ، وتَراجَمُوا بها : | تَرَامَوْا . | | ومراجِمُ بنُ سُلَيْمان جَدّ أَبِي | هَارون مُوسَى بنِ عِيسى المُؤذّن | البُخارِيّ الرّاوِي عن سُفْيان بنِ | وَكِيع . |

##### Türkçe

| | ( **الرَّجْم** : öldürme ) . Ondandır: **رَجْمُ** | **الثَّيِّبَيْن** ikisi zina ettiklerinde, ve onunla O’nun sözü | Teâlâ: ! 2 \< لتكونن من المرجومين > 2 ! | yani: en çirkin öldürüşle öldürülenlerden. | | ( ve ) **الرَّجْمُ**: ( ayıpla | ve zan ile atma ( **القَذْف** ) ) , ( ve ) denildi: o ( **الغَيْبُ** | ve **الظّنُّ** )’dür, **الزَمَحشَرِيّ** dedi: **رَجَم** | zan ile: onunla attı, sonra çoğaldı da zan yerine konuldu; denildi: onu **رَجْمًا** söyledi yani: | zan olarak. Ve **الصّحاح**’ta: **الرَّجْم** şudur ki | adam zan ile konuşur; ondandır O’nun sözü | Teâlâ: ! 2 \< رجما بالغيب > 2 ! denilir: | **رَجْمًا** oldu; işinin hakikatine | vakıf olunmaz. Ve **أَبو العِيالِ الهُذَلِيّ** dedi: | % ( إن البَلاَءَ لدى المَقاوِسِ مُخْرِجٌ % | مَا كانَ من غَيْبٍ وَرَجْم ظُنُونِ ) % | | Ve O’nun sözü Teâlâ: ! 2 \< لأرجمنك > 2 ! | yani: senden hoşlanmadığın şeyi gayb hakkında mutlaka söyleyeceğim, | ve **الرَّاغب** dedi: ve **الرَّجْم** istiâre edilir | vehmedilen zan ile atma için. | | ( ve ) **ثَعْلبٌ** dedi: **الرَّجْمٌ**: ( **الخَلِيلُ** | ve **النَّدِيم** . ve ) **الرَّجْمُ**: ( **اللَّعنُ** ) , | ondandır: **الشَّيْطان الرَّجِيم** yani: | lânetlenmiş, lânet ile taşlanmış; ve o | mecazdır. | | ( ve ) **الرَّجْمُ** ayrıca şu mânâda olur: | ( **الشَّتْم** ) ve sövme, ondandır: | | ! 2 \< لأرجمنك > 2 ! yani: sana mutlaka söveceğim. | ( ve ) şu mânâda olur: ( **الهَجْران** . ve ) | ayrıca: ( **الطَّرْد** ) , ve üçünün her biriyle | şeytanın vasfında **الرَّجِيم** lafzı tefsir edilmiştir. | | ( ve ) **الرَّجْم**’de asl olan: ( taşlarla | atma ( **رَمِيٌ بالحِجارة** ) )’dır, sonra bundan sonra | zikredilen mânâlar için istiâre edildi; ve onu taşladı: | **رَجَمَه يَرْجُمه رَجْمًا**; o hâlde o **مَرْجُوم** ve **رَجِيم**’dir, | ve denildi: şeytan **رَجِيمًا** diye adlandırıldı; çünkü o | yıldızlarla taşlanandır. | | ( ve ) **الرَّجْمُ**: ( kendisiyle taşlanan şeyin adı; çoğulu: | **رُجُومٌ** ) , ondandır O’nun sözü Teâlâ: ^ ( وَجَعَلْنَهَا | رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ ) ^, yani: şihâblar, | yani: onlar için atış yerleri; ve murad ondan | gecede düşüp giden şihâblardır; | yıldızların ateşinden ve nurundan ayrılmış olarak; | yoksa onların bizzat yıldızlarla taşlandıkları değildir; | çünkü onlar sabittir, yerinden oynamaz; ve bu ancak | ateşten alınan bir kıvılcım gibidir; ateş ise sabittir | yerinde. Ve denildi: **الرُّجُوم** ile murad zanlardır; | tahmin edilen ve zannedilen; müneccimlerin | yıldızların birleşmesi ve ayrılması hakkında hüküm vermekten | çektiği şeye benzer; ve onlarla **الشّياطين** kastedildi; | çünkü onlar insanın şeytanlarıdır. | | ( ve ) **الرَّجَمُ** ( hareke ile: kuyu, | ve tandır, ve **الجَفْرة** **بالجِيم** )’dir; ve o | yerde yuvarlak bir genişliktir; ve eğer | **الحَاءِ** ile olursa, diğer | köklerde olduğu gibi, o açıktır. | | ( ve ) **الرَّجَمُ**: ( **أجأ**’da bir dağ )dır; | **طَيّئ**’in iki dağından biri; **نَصْر** dedi: taşı bütünüyle | oyuktur; bir kısmı bir kısmının üstündedir; ona | kimse çıkamaz; çokça kaplanlıdır. | | ( ve ) **الرَّجَمُ**: ( kabir ( **القَبْر** ) )dir; ve aslında | kabir üzerine konulan taşlardır; sonra | onunla kabirden ibare edildi. Ve **الجوهريّ** | **كَعْبِ بنِ زُهَيْر** için inşad etti: | % ( أنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حَياتِه % | ولم أُخزِه لَمَّا تَغَيَّب في الرَّجَمْ ) % | | ( **كالرَّجْمَة** , fetha ile ve damme ile ) , | ve **الرَّجَم**’in çoğulu: **أرْجامٌ**’dır; denilir: bunlar | **أَرْجام عاد** yani onların kabirleri; ve | **الرجْمة**’nin çoğulu: **رِجامٌ**’dır. Ve **الليث** dedi: | **الرجْمة**: toplanmış taşlardır; sanki | Âd’ın kabirleri gibi. | | ( ve ) **الرَّجَمُ**: ( kardeşler ( **الإِخْوان** ) ; onların teki, | **كُراع**’dan, yalnız başına: **رَجْم** ) fetha ile ( ve harekelenir ) , | **ابنُ سِيده** dedi: ve bilmiyorum nasıl o ) , | ve **المُحْكَم**’in nassı: bu nasıl. | | ( ve ) **الرُّجُمُ** ( iki damme ile: kendisiyle atılan yıldızlar, | ve ) ayrıca ( yüksek taşlar )dır; | ( kabir üzerine dikilen; damme ile **الرُّجْمَة** gibi; çoğulu: | **رُجَم** , **كَصُرد** , ve dağlar ) , ve denildi: | **الرِّجام** **الرِّضام** gibidir; ve o | büyük kayalardır, deve gibi; ve belki toplandı | kabir üzerine, hörgüçlendirilsin diye; ( yahut ikisi ) yani: | **الرّجم** ve **الرّجمة** ( alâmet )tir kabir üzerinde. | | ( Ve **رَجَم القَبْرَ** ) onu taşlar: **يرجُمه رَجْمًا**: | ( onu işaretledi, yahut üzerine **الرِّجام** koydu ) . | Ondandır **عبدِ الله بنِ مُغَفَّل** | **المزنيّ**’nin hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun; dedi ki | vasiyetinde:   kabirimi taşlamayın ) yani: | üzerine **الرَّجَم** yapmayın; muhaddisler böyle rivayet eder | tahfif ile, **الصّحاح**’ta olduğu gibi; ve bununla murad etti | kabri yerle bir etmeyi | ve hörgüçlü, yüksek olmamasını. | Ve **أبو بَكْر** dedi: bilakis mânâsı: kabirim yanında | ağıt yakmayın; yani: yanında | **الرَّجْم**’den çirkin söz söylemeyin; o | sövme ve şetmdir. | | ( ve ) **يَرْجُم** geldi: eğer ( o, | koşusunda alevlenerek geçerse ) , **اللِّحياني**’den. | | ( **والرُّجْمَةُ** , damme ile: | sırtlanın ini ( **وِجارُ الضَّبُع** ) ) , **الجَوْهَرِي** nakletti ( ve | onunla değerli hurma ağacının desteklendiği şey ) **رُجْبة** diye | adlandırılır; ve o, hurma ağacının dayandığı | dükkândır; **كُرَاع**’dan ve **أِبِي حَنِيفة**’den. | dedi ki: **المِيم**’i **البَاءِ**’dan bedel kıldılar; dedi | **ابنُ سِيدَه**: ve bende o, **الرُّجْبَة** gibi bir lugattır. | | ( **والمَراجِمُ**: çirkin söz ) . Ve nassı |

| **المُحْكَم**: çirkin sözler; onun için bir tekil zikretmedi. | | (ve) mecazdandır: (**رَاجَمَ عنه**) ve gizledi; yani: (**نَاضَل**) onun hakkında. (ve) | **راجَم** (sözde, koşuda ve savaşta) | **مُراجَمَة**: her birinde (en şiddetli **مُساجَلَة** ile) aşırıya vardı. | | (**ومَرْجُومٌ العَصْرِي**: **عَبْدِ القَيْس**’in eşraflarından) câhiliyede; adı | **عامِرُ بنُ مُرّ بنِ عَبْدِ قَيْس بن شِهاب**. Ebû Ubeyd onun neseblerinde dedi ki: o | **بَنِي لُكَيز**’dendir, sonra **بَنِي جَذِيمة بنِ عَوْف**’tandır; ve **المُتَلَمِّس** | **مَرْجُومًا**’ı övmüştü. | | Dedim ki: o, zikredilen **جَذِيمة**’nin **عَوْف** oğlu **عَصَر** oğullarıdandır; ve | **المَدائِني** ile **ابنُ الكَلْبِي** iki **عَوْف** arasından **جَذِيمَة**’yi düşürdüler. Dedi | **الحافِظ**: onun çocuğu **عَمرُو بن مَرْجُوم**’dur; **الجَمَل** günü dört | bin içinde sevk etti; sonra **عَلِيّ** (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ile oldu; ve onun için | **ع ص ر**’da daha önce bir zikri geçti. | | (ve) **مَرْجُومٌ**: (Arapların efendilerinden başka bir adam; **مَلِك الحِيرَة** ile övünüş yaptı). Doğrusu: kavminden bir adamla **مُلوكِ الحِيرة**’den bazısına karşı övünüş yaptı; sanki | nüshacılardan “**إلى**” lafzı düşmüş; ona dedi ki: seni şerefle taşladım. Böylece **مَرْجُومًا** diye adlandırıldı. **لَبِيد** dedi: | % ( **وقُبِيلٌ من لُكَيْزٍ شاهِدٌ** % | **رَهْطُ مَرْجُومٍ وَرَهْطُ ابنِ المُعَلّ** ) % | | **ابن المُعَلَّى**’yı kastetti; o, **الجَارُود**’un dedesidir: **ابنِ بَشِير بنِ عَمْرِو بنِ المُعَلَّى**; ve onu rivayet edenin rivayeti: **مَرْجُوم** “**الحاء**” ile, hatadır. Dedim ki: | bu son zikrettiği, bizzat birincinin aynısıdır; ve o, **مَلِك الحِيرَة**’ye karşı övünüş yapanın kendisidir; Araplar için ondan başka **مرجُوم** yoktur; | buna ayrıca **لَبِيد**’in sözü de şahitlik eder: **وقَبِيلٌ من لُكَيْز**; sonra dedi: **رَهْط مَرْجُوم**. | Ve **لُكَيز**: **أُفْصَى بن عبد القيس**’in oğludur; eğer “**ومَرْجُوم العَصَرِي من أَشْراف عَبْدِ القَيْس فاخَر إلى ملك الحِيرة** …” diye sona kadar deseydi, vehim kaymalarından uzak, güzel olurdu. | | (ve) **مَرْجُومٌ**: (bâdiyede hacının kurban kesme yerlerinden bir kurban kesme yeri). İkisinde de **المِيم**’in fethası ve **الضَّاد**’ın sükûnu ile ضبط edildi; ayrıca | **المِيم**’in zammı, **الضَّاد**’ın fethası ve açık **الحاءِ**’nın şeddelenmesiyle, ism-i mef‘ûl kalıbı üzere; ikisi de câizdir. | | (**ومُراجِمُ بنُ العَوَّأم**) **مُراجِم** oğlu: (bir muhaddis); **محمدِ بنِ عَمْرٍ** ve | **الأوزاعيِّ**’den; ondan **إبراهيمُ بنُ الحَجّاج الشامِيّ** ve babası **العَوَّام** rivayet etti; | **أَبِي عُثْمان النَّهْدِيّ**’den hadis rivayet etti; ondan **شُعْبَة** rivayet etti; sonra onun siyakının zahiri, **الميم**’in fethasıyla olduğunu gösterir; öyle değildir, bilakis onun zammıyladır. | | (ve) Ebû Saîd dedi: (**ارتَجَمَ الشَّيءُ**) | (ve **ارْتَجَن**: (bir kısmı bir kısmına bindiği zaman). | | (**والتَّرْجُمان**) **تَفْعُلان**: **الرَّجْم**’dendir; **الجَوْهرِيّ**’nin siyakı ve başkası gerektirdiği üzere. | | **المفردات**’ta: o, **المُراجَمَة**’den **تَفْعُلان**’dır; **المُسَابَّة** manasında. Musannif onu (**في ت ر ج م**)’de zikretti; ve onu **الجَوْهَرِيّ**’ye karşı onunla istidrâk etti diye kırmızıyla yazdı; doğrusu, **الجَوْهَرِيّ**’nin ve imamlardan başkasının yaptığı gibi, burada zikredilmesidir; ve biz ona az önce dikkat çektik. | | (**والأَرجامُ: جَبَل**) **يَاقُوتٌ** **جُبَيْهاءَ الأَشْجَعِيّ**’ye ait olarak inşad etti: | % ( **إن المَدِينَةَ لا مَدِينَةَ فالْزَمِي** % | **أَرْضَ السّتار وقُنَّة الأرْجامِ** ) % | | (**ورَجْمان، ويُضَمّ: ة بالخَابُور**) | Cezîre’de. | | (**والمِرْجامُ من الإِبل**: yürüyüşte boynunu uzatan; yahut yürüyüşü şiddetli olan): sanki | toynaklarıyla çakılı taşlar gibi taşlar. | | (ve) **المِرْجامُ**: (kendisiyle taş atılan) | taşlar; o **القَذَّاف**’tır; çoğulu: **المَراجِيم**. | | (ve) **رِجام** (**كَكِتاب: ع**) **ضَرِيَّة** himâsındadır; onda dağlar vardır ve yakınında su vardır. | Ve denildi ki: o, kelerler için uzun kırmızı bir dağdır; bunu **نَصْر** söyledi. Ve **الجَوْهَرِيّ**, **لِلَبِيد**’e ait olarak inşad etti: | % ( **عَفَتِ الدّيارُ مَحَلُّها فمُقامُها** % | **بِمِنًى تَأبَّد غَوْلُها فرِجَامُها** ) % | | (ve) mecazdandır: (**رجل مِرْجَم، كَمِنْبَر**) yani: (şiddetli; sanki onunla düşmanı taşlanır). **الصّحاح**’ta: düşmanlık eden. | **الأساس**’ta: soyunu savar; ve ondan **جَرِير**’in sözü: | % ( **قد عَلِمتْ أُسَيِّدٌ وخَضَّمُ** % | **أَنَّ أَبا حَرْزَمَ شَيْخٌ مِرْجَمُ** ) % | | (ve) mecazdandır: (**فَرسٌ مِرْجَمٌ**) | sanki (toynaklarıyla yeri taşlar). **الصّحاح**’ta: yeri toynaklarıyla taşlar. | | (ve) mecazdandır: (**حَدِيثُ مُرَجَّم، كَمُعَظَّم**) yani: **الأَساس**’ta olduğu gibi zannolunan; o, (hakikatine vakıf olunmayan)dır. **الصّحاح**’ta: işinin hakikatine. **الصّحاح**’ın bazı nüshalarında: hak mı batıl mı olduğu bilinmeyen. **زُهَيْر** dedi: | % ( **وما هُوَ عنها بالحَدِيث المُرَجَّمِ** ) % | | (ve) **الرِّجامُ** (**كَكِتاب: المِرجَاسُ**): o, **السّين**’de geçtiği üzere, ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; onunla çamur çalkalanır ta ki kabarsın; sonra o su çekilir; böylece kuyu temizlenir; ve bunun hepsi, kuyu derin dipli olduğu zaman, güç yetiremedikleri… |

…şu şartla ki insinler de onu temizlesinler. **الجوهريّ** dedi ki: “Bazen **عَرْقُوَة الدَّلْوِ**’nun ucuyla bağlanır ki onun aşağı kayması daha hızlı olsun.” Şair dedi ki:
% ( **كَأَنَّهُما إِذا عَلَوَا وَجِينًا** %
**ومَقْطَع حَرَّةٍ بَعَثا رِجاما** ) %

Bir **عَيْرًا** ve bir **أَتانًا**’ı vasfetti; şöyle diyor: Sanki ikisi taşlar göndermişlerdir.

(ve) **أبو عمرو** dedi: **الرِّجامُ**: “Kuyunun üzerine yapılan şey; sonra **الدَّلْوِ** için onun üzerine tahta enlemesine konur.” **الشَّمّاخُ** dedi ki:
% ( **على رِجامَيْن من خُطّافِ ماتِحَةٍ** %
**تَهْدِي صُدُورَهُما وُرْقٌ مراقِيلُ** ) %

(ve) denildi ki: “**الرِّجامَان**: (kuyunun) başına dikilen iki tahta; onların üzerine **القَعْوُ** ve ona benzer, sulama yerlerinden olan şey dikilir.”

[ ] Üzerine istidrâk edilenlerdendir:

**تَراجَمُوا بالحِجارة**: onunla birbirlerine taş attılar; **ارتَجَمُوا** da bunun gibidir; **ابن الأَعرابيّ**’den. Ve şu beyti inşâd etti:
% ( **فهي تَرامَى بالحَصَى ارْتِجامُها** % ) %

**تَراجَمُوا بالكَلاَم**: birbirlerine sövdüler; bu mecazdır; **المُراجَمَةُ** bunun gibidir.

**الرُّجُومُ** (zamm ile): **الرَّجْمُ**’dur; o hâlde bir mastardır; âyet de onunla tefsir edildi:
^ ( **وَجَعَلْنَهَا رَجُومًا لِلشَيَاطِينِ** ) ^ .

Ve **بعيرٌ مِرْجَمٌ** (minber gibi): toynağıyla yeri taşlar; bu bir övgüdür. Ve denildi ki: o, yavaşlık olmaksızın ağır olandır. Develer **ارْتَجَمت** ve **تَراجَمَت**.

Ve **أبو عَمْرو** dedi: **الرِّجامُ**: tepeler; onun teki **رُجْمَة**’dir. **الرَّجْمَة** (fetha ile): **المَنارَة**; ev benzeri; etrafında tavaf ederlerdi. Dedi ki:
% ( **كما طَافَ بالرُّجْمَة المُرْتَجِم** % ) % |

Ve **رَجَّم القبرَ تَرْجِيمًا**: üzerine **الرَّجَم** koydu; bununla, daha önce zikri geçen, **عَبِدِ الله بنِ مُغَفَّل** رضِي الله تَعالى عنه hadisi tefsir edildi. **الجوهريّ** dedi. Ve muhaddisler derler ki: “**لا تَرْجُمُوا قَبْرِي**”; doğru olan, onun şeddeli oluşudur.

Ve **لِسانٌ مِرْجَم** (minber gibi), eğer çok konuşan ise. **ابنُ الأَعرابيّ** dedi: Bir adam bir adamı itti de dedi ki: “Elbette beni **مَنْكِبٍ مِزْحَم** sahibi, ve **رُكْنٍ مِدْعم** sahibi, ve **لِسَانٍ مِرْجَم** sahibi bulacaksın”; yani: şiddetli.

Ve **الرَّجائِمُ**: taşla atan dağlar; onun teki **رَجِيمَة**’dir.

Ve **هَضَبُ الرَّجائم**: **أبي طَالِب**’in sözünde bir yerdir:
% ( **غَفارِيَّة حَلَّت ببَوْلان حَلَّةً** %
**فَيَنْبُعَ أو حَلَّت بَهَضْبِ الرَّجائِمِ** ) %

Ve bir kadın, peygamberden **تسْتَرجِم** olarak geldi [ & ] ; yani: ondan **الرَّجْم**’i sorar.

Ve **المِرْجَمَة** (miknese gibi): **القَذَّافَة**; çoğulu: **المَراجِم**; ve onunla **تَراجَمُوا**: birbirlerine attılar.

Ve **مراجِمُ بنُ سُلَيْمان**, **أَبِي هَارون مُوسَى بنِ عِيسى** **المُؤذّن البُخارِيّ**’nin dedesidir; **سُفْيان بنِ وَكِيع**’den rivayet eden.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَجْمٌ
1 رَجْمٌ ذ signifies The throwing, or casting, of stones: (S, K:) this is its primary meaning: (S, TA:) you say, رَجَمَهُ, aor. رَجُمَ , inf. n. رَجْمٌ, (S, Msb, TA,) He threw, or cast, stones at him; or pelted him with stones: (S, TA:) or he struck him, or smote him, with رَجَم, meaning stones: (Msb:) and رُجُومٌ is syn. with رَجْمٌ, as an inf. n.: thus some explain the saying, in the Kur [lxvii. 5], وَجْعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ [And we have made them for casting at the devils; meaning shooting stars, which are believed to be hurled at the devils that listen by stealth, beneath the lowest heaven, to the words of the angels therein: but see other explanations below, voce رَجْمٌ]. (TA.) ― -b2- Hence, (S, TA,) The act of slaying [in any manner, but generally stoning, i. e. putting to death by stoning]. (S, K.) So in رَجْمُ الثَّيِّبَيْنِ اـِذَا زَنَيَا [The slaying, or stoning, of the two married persons when they have committed adultery]. (TA.) ― -b3- [(assumed tropical:) The act of beating, or battering, the ground with the feet.] One says of a camel, يَرْجُمُ الأَرْضَ (assumed tropical:) [He beats, or batters, the ground], i. e., with his feet; which implies commendation: (TA:) and so one says of a horse; (K;) or يُرْجُمُ فِى الأَرْضِ. (S.) And one says also, جَآءَ يَرْجُمُ, meaning (assumed tropical:) [He came beating, or battering, the ground; or] passing along with an ardent and a rapid running. (Lh, K, * TA.) [See also 8.] ― -b4- (tropical:) The act of cursing. (K, TA.) ― -b5- (assumed tropical:) The act of reviling. (K, TA.) لَأَرْجُمَنَّكَ, in the Kur xix. 47, means (assumed tropical:) I will assuredly revile thee: (Bd, Jel, TA: see also another explanation below, in this paragraph:) or I will assuredly cast stones at thee, (Bd, Jel,) so that thou shalt die, or shalt remove far from me. (Bd.) And you say, رَجَمْتُهُ بِالقَوْلِ, meaning (assumed tropical:) I uttered foul, or evil, speech against him. (Msb.) [See also رَجَبَهُ.] ― -b6- (assumed tropical:) The act of driving away; expelling; putting, or placing, at a distance, away, or far away. (K.) ― -b7- (assumed tropical:) The act of cutting off from friendly, or loving communion or intercourse; forsaking; or abandoning. (K.) ― -b8- Also [as being likened to the throwing of stones, in doing which one is not sure of hitting the mark,] i. q. قَذْفٌ (K, TA) بِالغَيْبِ (assumed tropical:) [The act of speaking of that which is hidden, or which has not become apparent to the speaker; and conjecturing]; (TA;) or speaking conjecturally: (S, TA:) and (K, TA) some say (TA) i. q. غَيْبٌ [as meaning (assumed tropical:) a doubting]: (K, TA: [in the CK, العَيْبُ is erroneously put for الغَيْبُ:] and ظَنٌّ [which means (assumed tropical:) an opining, or a conjecturing]. (K, TA.) One says, رَجَمَ بِالغَيْبِ (assumed tropical:) He spoke of that which he did not know. (Ham p. 494.) And رَجَمَ بِالظَّنِّ (Z, TA) (assumed tropical:) He spoke conjecturally: (MA:) or he conjectured, or opined. (Bd in xviii. 21.) Hence, قَالَهُ رَجْمًا (assumed tropical:) He said it conjecturally. (Z, TA.) Hence also, (TA,) رَجْمًا بَالغَيْبِ, in the Kur [xviii. 21], (S, TA,) (assumed tropical:) [Speaking conjecturally of that which is hidden, or unknown; as indicated in the S and TA: or] conjecturing in a case hidden from them. (Jel.) One says also, قَالَ رَجْمًا بِالغَيْبِ, i. e. (assumed tropical:) He said conjecturally, [or speaking of that which was hidden from him, or unknown by him,] without evidence, and without proof. (Msb.) And صَارَ رَجْمًا لَا يُوقَفُ عَلَى حَقِيقَةِ أَمْرِهِ (assumed tropical:) [It became a subject of conjecture, the real state of the case whereof one was not to be made to know]. (S, TA.) And لَأَرْجُمَنَّكَ, in the Kur [xix. 47, of which two explanations have been mentioned above], means [accord. to some] I will assuredly say of thee, [though] speaking of that which is hidden [from me], or unknown [by me], what thou dislikest, or hatest. (TA.) ― -b9- لِسَانٌ يُرْجُمُ [if the latter word be not a mistranscription for ↓ مِرْجَمٌ, q. v.,] means A tongue that is chaste, or perspicuous, and copious, in speech. (Msb in art. ترجم.) ― -b10- See also the next paragraph, in three places.

رجّم القَبْرَ
2 رجّم القَبْرَ ذ , inf. n. تَرْجِيمٌ, He placed upon the grave رُجَم [meaning large stones, to make a gibbous covering to it]. (TA.) It is related in a trad. of 'Abd-Allah Ibn-Mughaffal, that he said, لَا تُرَجِّمُوا قَبْرِى, i. e. Place not ye upon my grave رُجَم; meaning thereby that they should make his grave even with the ground, not gibbous and elevated: the verb is thus correctly, with tesh-deed: but the relaters of trads. say, ↓ لا تَرْجُمُوا قبرى: (S:) [and it is said that] القَبْرَ ↓ رَجَمَ, (K, TA,) aor. رَجُمَ , inf. n. رَجْمٌ, (TA,) signifies عَلَّمَهُ, (K,) i. e. He put a tombstone to the grave: (TK:) or he placed upon the grave رِجَام [a pl., like رُجَم, of رُجْمَة]: (K:) or, accord. to Aboo-Bekr, لَا قَبْرِى ↓ تَرْجُمُوا means Wail not ye at my grave; i. e. say not, at it, what is unseemly; from الرَّجْمُ signifying “ the act of reviling. ” (TA.)

مُرَاجَمَةٌ
3 مُرَاجَمَةٌ ذ [in its primary acceptation] is The mutual throwing, or casting, of stones; or the vying, or contending for superiority, in the throwing, or casting, of stones. (Mgh. [See also 6.]) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) The act of mutually reviling; or the vying in reviling; or so مُرَاجَمَةٌ بِالكَلَامِ. (TA. [See, again, 6.]) ― -b3- And رَاجم فِى الكَلَامِ, and العَدْوِ, and الحَرْبِ, (K,) inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He exerted himself to the utmost in vying, or contending for superiority, in speech, and in running, and in war, or battle. (K, TA.) ― -b4- And راجم عَنْهُ, (K,) or عَنْ قَوْمِهِ, (S,) (tropical:) He defended him, or his people; or spoke, or pleaded, or contended, in defence of him, or of them: (S, K, TA:) and so دَارَى. (TA.)

تراجموا بَالحِجَارَةِ
6 تراجموا بَالحِجَارَةِ ذ They threw, or cast, stones, one at another; or vied, or contended for superiority, in throwing, or casting, stones, one at another: (S, TA:) and ↓ ارتجموا signifies the like of this. (IAar, TA. [See also 3.]) ― -b2- [Hence,] تراجمت الاـِبِلُ: see 8. ― -b3- And تراجموا بِالكَلَامِ (tropical:) They reviled one another; or vied in reviling one another. (TA. [See, again, 3.])

8 اـِرْتَجَمَ see 6. ― -b2- [Hence,] ارتجمت الاـِبِلُ, and ↓ تراجمت, (assumed tropical:) The camels beat [or battered] the ground (رَجَمَتِ الأَرْضَ) with their feet: or went heavily, without slowness. (TA.) [See مِرْجَمٌ: and see also 1, in two places.] ― -b3- And ارتجم (assumed tropical:) It (a thing) lay one part upon another; was, or became, heaped, or piled, up, or together, or accumulated, one part upon, or overlying, another; (Aboo-Sa'eed, K, TA;) as also ارتجن. (Aboo-Sa'eed, TA.)

جَآءَتْ تَسْتَرْجِمُ النَّبِىَّ
10 جَآءَتْ تَسْتَرْجِمُ النَّبِىَّ ذ , said of a woman [who had committed adultery], means She came asking the Prophet for الرَّجْم [i. e. to be stoned.] (TA.)

تَرْجَمَ كَلَامَهُ
Q. Q. 1 تَرْجَمَ كَلَامَهُ ذ He interpreted, or explained in another language, his speech. (S.) See art. ترجم.

رَجْمٌ
رَجْمٌ ذ , an inf. n. [of 1, q. v.], used as an appellative, (Bd in lxvii. 5,) A thing that is thrown, or cast, like as is a stone: pl. رُجُومٌ. (Bd ib., and K.) Hence, in the Kur (ubi suprà), وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ And we have made them things to be cast at the devils; meaning shooting stars: [see also رُجُمْ:] or, as some say, we have made them to be [means of] conjectures to the devils of mankind; i. e., to the astrologers. (Bd, TA. [See another explanation in the first sentence of this art.]) -A2- Also A friend; or a true, or sincere, friend; or a special, or particular, friend; syn. خَلِيلٌ: and a cup-companion, or compotator. (Th, K.) See also the last signification in the next paragraph.

رَجَمٌ
رَجَمٌ ذ Stones (Msb, TA) that are placed upon a grave. (TA.) ― -b2- And hence, (Msb, TA,) A grave; (S, Msb, K, TA;) because stones are collected together upon it; (Msb;) as also ↓ رَجْمَةٌ and ↓ رُجْمَةٌ: (K:) the pl. of رَجَمٌ is أَرجَامٌ: you say, هٰذِهِ أَرْجَامُ عَادٍ These are the graves of [the tribe of] 'ءd: (TA:) and ↓ رُجْمَةٌ, of which the pl. is رُجَمٌ and رِجَامٌ, signifies also, like as does ↓ رُجُمٌ, stones, (K,) or high stones, (TA,) that are set up upon a grave: (K, TA:) or both these signify a sign [that is set up upon a grave; or a tombstone: see 2] : (K:) or the former of them (رُجْمَةٌ) signifies stones collected together, (Lth, Msb, TA,) as though they were the graves of [the tribe of] 'ءd; (Lth, TA;) and its pl. is رِجَامٌ: (Msb:) or it is sing. of رُجَمٌ and رِجَامٌ which signify large stones, less then [such as are termed] رِضَام, (S,) or like رِضَام, (TA,) sometimes collected together upon a grave to form a gibbous covering to it. (S.) ― -b3- Also (i. e. رَجَمٌ) A well. (K.) ― -b4- And A [kind of oven such as is called] تَنُّور [q. v.]. (K.) ― -b5- And i. q. جُفْرَةٌ, with جيم, accord. to the K, i. e. A round space in the ground: or, as in other lexicons, حُفْرَةٌ [meaning a hollow, or cavity, in the ground, made by digging, or natural]. (TA.) -A2- Also Brothers, or brethren: [a quasipl. n.:] sing., accord. to Kr, ↓ رَجْمٌ and رَجَمٌ; [so that the latter is used as a sing. and as a pl.;] but (ISd says, TA) I know not how this is. (K, TA.) [See also رَجْمٌ.]

رُجُمٌ
رُجُمٌ ذ The [shooting] stars that are cast [at the devils; like رُجُومٌ, as explained by some, pl. of رَجْمٌ, q. v.]. ― -b2- See also the second sentence of the next preceding paragraph.

رَجْمَةٌ
رَجْمَةٌ ذ : see رَجَمٌ, second sentence. ― -b2- [It is applied in the present day to Any heap of stones thrown together or piled up.] ― -b3- Also A [kind of turret, such as is called] مَنَارَة, like a بَيْت [i. e. tent, or house, &c.], around which they used to circuit: a poet says,
↓ كَمَا طَافَ بِالرَّجْمَةِ المُرْتَجِمْ
[Like as when he who beat the ground circuited around the رجمة]. (TA.) ― -b4- رجمة [thus written, but perhaps it is ↓ رُجْمَةٌ,] is also sing. of رِجَام signifying [Hills, or mountains, &c., such as are called] هِضَاب [pl. of هَضْبَةٌ]. (AA, TA.)

رُجْمَةٌ
رُجْمَةٌ ذ : see رَجَمٌ, second sentence, in two places: ― -b2- and see also رَجْمَةٌ. ― -b3- Also The hole, den, or subterranean habitation, of the hyena. (S, K.) ― -b4- And A thing by means of which a palm-tree that is held in high estimation is propped; (K;) also called رُجْبَةٌ; i. e. a kind of wide bench of stone or brick (دُكَّانٌ) against which the palm-tree leans; as is said by Kr and AHn: the م is said to be a substitute for ب; or, as ISd thinks, the word is a dial. var., like رُجْبَةٌ. (TA.)

رِجَامٌ
رِجَامٌ ذ i. q. مِرْجَاسٌ; (S, K;) i. e. A stone which is tied to the end of a rope, and which is then let down into a well, and stirs up its black mud, after which the water is drawn forth, and thus the well is cleansed: (TA:) sometimes it is tied to the extremity of the cross piece of wood of the bucket, in order that it may descend more quickly. (S, K.) ― -b2- Also A thing that is constructed over a well, and across which is then placed the piece of wood for the bucket. (AA, K.) And [the dual] رِجَامَانِ Two pieces of wood that are set up over a well, (S, K, TA,) at its head [or mouth], (S, TA,) and upon which is set the pulley, (S, K, TA,) or some similar thing by means of which one draws the water. (TA.) ― -b3- Also a pl. of رُجْمَةٌ. (S, Msb, K.)

رَجُومٌ
رَجُومٌ ذ : see the next paragraph.

رَجِيمٌ
رَجِيمٌ ذ and ↓ مَرْجُومٌ Thrown at, or cast at, with stones. (S.) The former is said to be applied to the devil because he is cast at (مرجوم) with [shooting] stars. (TA.) [In the MA, ↓ رَجُومٌ, as well as رَجِيمٌ, is explained as signifying Stoned: but it is probably a mistranscription for مَرْجُومٌ.] ― -b2- Slain [in any manner, but generally meaning put to death by being stoned]. (S.) لَتَكُونَنَّ مِنَ المَرْجُومِينَ, in the Kur [xxvi. 116], is explained as meaning Thou shalt assuredly be of those slain in the most evil manner of slaughter: (TA:) or the meaning is, of those smitten with stones: or, (assumed tropical:) reviled. (Bd, Jel.) ― -b3- Also the former, (tropical:) Cursed, or accursed; and in this sense, i. e. بِاللَّعْنَةِ ↓ مَرْجُومٌ, applied to the devil. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) Reviled; [and so ↓ مَرْجُومٌ, as shown above;] and in this sense, also, said to be applied to the devil: and so in the two senses here following. (TA.) ― -b5- (assumed tropical:) Driven away; expelled; put, or placed, at a distance, away, or far away. (TA.) ― -b6- And (assumed tropical:) Cut off from friendly or loving communion or intercourse; forsaken; or abandoned. (TA.)

رَجِيمَةٌ
رَجِيمَةٌ ذ sing. of رَجَائِمُ, which signifies Mountains at which stones are cast [app. from some superstitious motive, as is done by Arabs in the present day]. (TA.)

تَرْجَمَةٌ
تَرْجَمَةٌ رجم ترجم ترجمه ترجمة ; pl. تَرَاجِمُ: see art. ترجم.

تَرْجُمَانٌ
تَرْجُمَانٌ رجم ترجمان and تُرْجُمَانٌ and تَرْجَمَانٌ; pl. تَرَاجِمُ and تَرَاجِمَةٌ: see art. ترجم.

مِرْجَمٌ
مِرْجَمٌ ذ (tropical:) A horse that beats [or batters] the ground (يُرْجُمُ فِى الأَرْضِ, S, or يَرْجُمُ الأَرْضَ, K) with his hoofs: (S, K:) or that is as though he did thus: (TA:) or that runs vehemently: (Ham p. 158:) applied also in the first sense to a camel; implying commendation: or, as some say, heavy, without slowness. (TA.) And (tropical:) A strong man: as though his enemy were cast at with him: (S, K:) or a defender of his جِنْس [i. e. hind, or kindred by the father's side]. (A, TA.) IAar says, A man pushed another man, whereupon he [the latter] said, لَتَجِدَنِّى ذَا مَنْكِبٍ مِرْجَمٍ وَرُكْنٍ مِدْعَمٍ (assumed tropical:) [Thou shalt assuredly find me to be one having a strong shoulder-joint and a stay that is a means of support]. (TA: but there written without any syll. signs.) لِسَانٌ مِرْجَمٌ means (assumed tropical:) A tongue copious in speech; or chaste, or perspicuous, therein; or eloquent: and strong, or potent. (TA. See also 1, last sentence but one.)

مِرْجَمَةٌ
مِرْجَمَةٌ ذ i. q. قَذَّافَةٌ [or قُذَّافَةٌ, which means A sling; and مِرْجَامٌ, q. v., app. signifies the same]: pl. مَرَاجِمُ. (TA.)

مُرَجَّمٌ
مُرَجَّمٌ ذ A narrative, or story, of which one is not to be made to know the real state: (S, K, TA:) or, as in some of the copies of the S, of which one knows not, or will not know, whether it be true or false: (TA:) or respecting which conjectures are formed. (Ham p. 494.)

مِرْجَامٌ
مِرْجَامٌ ذ [app. A sling; like مِرْجَمَةٌ;] a thing with which stones are cast; (K, TA;) i. q. قَذَّافٌ [q. v.]: pl. مَرَاجِيمُ. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) A camel that stretches out his neck in going along: or that goes strongly, or vehemently; (K, TA;) as though beating the pebbles (كَأَنَّهُ يُرْجُمُ الحَصَى) with his feet. (TA.)

مَرْجُومٌ
مَرْجُومٌ ذ : see رَجِيمٌ, in three places.

مَرَاجِمُ
مَرَاجِمُ ذ pl. of مِرْجَمَةٌ [q. v.]. (TA.) ― -b2- Also (assumed tropical:) Foul words: (M, K: *) a pl. of which no sing. is mentioned. (TA.)

مُرَاجِمٌ
مُرَاجِمٌ ذ One casting [stones] at thee, thou casting at him. (Har p. 567.)

مُرْتَجِمٌ
مُرْتَجِمٌ ذ : see رَجْمَةٌ.

مُتَرْجِمٌ
مُتَرْجِمٌ ذ : see art. ترجم.

##### Türkçe

**رَجْمٌ**
1 **رَجْمٌ** ذ taşların atılması yahut fırlatılması demektir: (S, K:) bu onun aslî mânasıdır: (S, TA:) **رَجَمَهُ**, muzârîsi **رَجُمَ**, mastarı **رَجْمٌ**, (S, Msb, TA,) “Ona taş attı yahut taş fırlattı; yahut onu taşla taşladı” dersin: (S, TA:) yahut **رَجَم** ile, yani taşlarla, ona vurdu yahut onu dövdü: (Msb:) ve **رُجُومٌ**, mastar olarak, **رَجْمٌ** ile eşanlamlıdır: böylece bazıları, Kur’ân’da [lxvii. 5] **وَجْعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ** [“Ve onları şeytanlara atışlar kıldık”; yani, meleklerin sözlerini işitmek için en aşağı göğün altında gizlice dinleyen şeytanlara atıldığına inanılan kayan yıldızlar] sözünü böyle açıklar: fakat aşağıda, **رَجْمٌ** maddesinde, başka açıklamalara bak. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (S, TA,) öldürme fiili [herhangi bir tarzla; fakat genellikle taşlayarak, yani taşlayarak öldürme]. (S, K.) Nitekim **رَجْمُ الثَّيِّبَيْنِ اـِذَا زَنَيَا** [“Zina ettiklerinde iki evlinin öldürülmesi yahut taşlanması”] ifadesinde böyledir. (TA.) ― -b3- [(mecazî sayılan:) ayaklarla yeri dövme fiili.] Deve hakkında **يَرْجُمُ الأَرْضَ** (mecazî sayılan:) [“Yeri döver”], yani ayaklarıyla, denir; bu övgü ifade eder: (TA:) at hakkında da böyle denir; (K;) yahut **يُرْجُمُ فِى الأَرْضِ**. (S.) Ve ayrıca **جَآءَ يَرْجُمُ** denir; mânası (mecazî sayılan:) [“Yeri döverek geldi”; yahut] şiddetli ve hızlı bir koşuşla geçip gitmektir. (Lh, K, * TA.) [8’e de bak.] ― -b4- (mecaz:) lânet etme fiili. (K, TA.) ― -b5- (mecazî sayılan:) sövme fiili. (K, TA.) Kur’ân’da xix. 47’deki **لَأَرْجُمَنَّكَ**, (mecazî sayılan:) “Sana mutlaka söveceğim” demektir: (Bd, Jel, TA: bu paragrafta aşağıda başka bir açıklamaya da bak:) yahut “Sana mutlaka taş atacağım”, (Bd, Jel,) ta ki ölesin yahut benden uzaklaşıp gidesin. (Bd.) Ve **رَجَمْتُهُ بِالقَوْلِ** dersin; mânası (mecazî sayılan:) “Ona karşı çirkin yahut kötü söz söyledim”dir. (Msb.) [**رَجَبَهُ**’ye de bak.] ― -b6- (mecazî sayılan:) uzaklaştırma; kovma; uzak bir yere koyma yahut yerleştirme fiili. (K.) ― -b7- (mecazî sayılan:) dostça yahut sevgiye dayalı ünsiyetten/ilişkiden kesme; terk etme; yahut bırakma fiili. (K.) ― -b8- Ayrıca [taş atmaya benzetilerek; çünkü taş atmada hedefe isabetten emin olunmaz,] **قَذْفٌ** (K, TA) **بِالغَيْبِ** (mecazî sayılan:) [gizli olan yahut konuşana henüz açığa çıkmamış olan hakkında konuşma ve tahminde bulunma] demektir; (TA;) yahut zanna dayanarak konuşmaktır: (S, TA:) ve (K, TA) bazıları (TA) bunun **غَيْبٌ** ile eşanlamlı olduğunu söyler [yani (mecazî sayılan:) şüphe]: (K, TA: [CK’de **العَيْبُ** yanlışlıkla **الغَيْبُ** yerine konmuştur:] ve **ظَنٌّ** [yani (mecazî sayılan:) kanaat getirme yahut tahmin etme]. (K, TA.) **رَجَمَ بِالغَيْبِ** denir; (mecazî sayılan:) “Bilmediği şey hakkında konuştu” demektir. (Ham s. 494.) Ve **رَجَمَ بِالظَّنِّ** (Z, TA) (mecazî sayılan:) “Zanna dayanarak konuştu” demektir: (MA:) yahut “tahmin etti yahut kanaat yürüttü”dür. (Bd, xviii. 21.) Bundan dolayı **قَالَهُ رَجْمًا** (mecazî sayılan:) “Onu tahminen söyledi” demektir. (Z, TA.) Yine bundan dolayı, (TA,) Kur’ân’da [xviii. 21] **رَجْمًا بَالغَيْبِ**, (S, TA,) (mecazî sayılan:) [gizli yahut bilinmeyen hakkında tahminen konuşmak; S ve TA’da işaret edildiği üzere; yahut] kendilerinden gizli bir hususta tahminde bulunmak demektir. (Jel.) Ayrıca **قَالَ رَجْمًا بِالغَيْبِ** denir; yani (mecazî sayılan:) delilsiz ve burhansız olarak tahminen söyledi [yahut kendisinden gizli olan yahut kendisinin bilmediği şey hakkında konuştu]. (Msb.) Ve **صَارَ رَجْمًا لَا يُوقَفُ عَلَى حَقِيقَةِ أَمْرِهِ** (mecazî sayılan:) [hakikatine vâkıf olunmayan bir işin tahmin konusu hâline geldi] demektir. (S, TA.) Ve Kur’ân’da [xix. 47] **لَأَرْجُمَنَّكَ** (yukarıda iki açıklaması zikredilmiş olan) [bazılarına göre] “Senden hoşlanmadığın yahut nefret ettiğin şeyi, [benden] gizli olan yahut [benim] bilmediğim şey hakkında konuşarak, mutlaka senin hakkında söyleyeceğim” demektir. (TA.) ― -b9- **لِسَانٌ يُرْجُمُ** [eğer son kelime aşağıdaki **مِرْجَمٌ** yerine yanlış yazım değilse, ona bak,] “konuşmada iffetli yahut açık-seçik ve bol bir dil” demektir. (Msb, ترجم maddesinde.) ― -b10- Ayrıca bir sonraki paragrafın üç yerinde de bak.

**رجّم القَبْرَ**
2 **رجّم القَبْرَ** ذ, mastarı **تَرْجِيمٌ**, “kabir üzerine **رُجَم** koydu” demektir [yani, ona tümsek bir örtü yapmak için büyük taşlar]. (TA.) ‘Abd-Allah İbn-Mughaffal’den bir rivayette, onun şöyle dediği nakledilir: **لَا تُرَجِّمُوا قَبْرِى**, yani “kabrimin üzerine **رُجَم** koymayın”; bununla, kabri yerle bir, tümseksiz ve yükseltilmemiş yapsınlar diye kastetmiştir: fiil böylece şeddeli olarak doğrudur: fakat hadis rivayet edenler **↓ لا تَرْجُمُوا قبرى** derler: (S:) [ve denilmiştir ki] **القَبْرَ ↓ رَجَمَ**, (K, TA,) muzârîsi **رَجُمَ**, mastarı **رَجْمٌ**, (TA,) **عَلَّمَهُ** mânasına gelir, (K,) yani “kabre bir nişan taşı koydu”: (TK:) yahut “kabir üzerine **رِجَام** koydu”dur [**رُجَم** gibi, **رُجْمَة**’nin çoğulu]: (K:) yahut Ebû Bekr’e göre **لَا قَبْرِى ↓ تَرْجُمُوا** “kabrimde ağıt yakmayın” demektir; yani orada yakışıksız olanı söylemeyin; çünkü **الرَّجْمُ** “sövme fiili” mânasına gelir. (TA.)

**مُرَاجَمَةٌ**
3 **مُرَاجَمَةٌ** ذ [aslî kabulünde] karşılıklı taş atma yahut taş fırlatma; yahut taş atmada yahut fırlatmada üstünlük için yarışma yahut çekişme demektir. (Mgh. [6’ya da bak.]) ― -b2- [Bundan dolayı,] (mecazî sayılan:) karşılıklı sövme fiili; yahut sövmede yarışma; yahut **مُرَاجَمَةٌ بِالكَلَامِ** böyledir. (TA. [Yine 6’ya bak.]) ― -b3- Ve **رَاجم فِى الكَلَامِ**, ve **العَدْوِ**, ve **الحَرْبِ**, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) “sözde, koşuda ve savaşta/battle’da üstünlük için yarışmada yahut çekişmede son derece gayret etti” demektir. (K, TA.) ― -b4- Ve **راجم عَنْهُ**, (K,) yahut **عَنْ قَوْمِهِ**, (S,) (mecaz:) “onu yahut kavmini savundu; yahut onun yahut onların savunması için konuştu, müdafaa etti, çekişti” demektir: (S, K, TA:) ve **دَارَى** da böyledir. (TA.)

**تراجموا بَالحِجَارَةِ**
6 **تراجموا بَالحِجَارَةِ** ذ “birbirlerine taş attılar yahut taş fırlattılar; yahut birbirlerine taş atmada yahut fırlatmada üstünlük için yarıştılar yahut çekiştiler” demektir: (S, TA:) ve **↓ ارتجموا** da bunun benzerini ifade eder. (IAar, TA. [3’e de bak.]) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تراجمت الاـِبِلُ**: 8’e bak. ― -b3- Ve **تراجموا بِالكَلَامِ** (mecaz:) “birbirlerine sövdüler; yahut birbirlerine sövmede yarıştılar” demektir. (TA. [Yine 3’e bak.])

8 **اـِرْتَجَمَ**: 6’ya bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ارتجمت الاـِبِلُ**, ve **↓ تراجمت**, (mecazî sayılan:) “develer ayaklarıyla yeri (**رَجَمَتِ الأَرْضَ**) dövdüler [yahut hırpaladılar]”; yahut “ağır ağır yürüdüler, fakat yavaşlık olmaksızın” demektir. (TA.) [**مِرْجَمٌ**’e bak; ve ayrıca 1’in iki yerindeki açıklamalara da bak.] ― -b3- Ve **ارتجم** (mecazî sayılan:) “(bir şey) bir kısmı diğer kısmı üzerine yattı; bir kısmı diğer kısmı üzerine gelecek şekilde yığıldı yahut birikti; üst üste toplandı” demektir; (Aboo-Sa'eed, K, TA;) **ارتجن** de böyledir. (Aboo-Sa'eed, TA.)

**جَآءَتْ تَسْتَرْجِمُ النَّبِىَّ**
10 **جَآءَتْ تَسْتَرْجِمُ النَّبِىَّ** ذ, zina etmiş bir kadın hakkında söylenir; mânası “Peygamber’den **الرَّجْم** istedi [yani taşlanmayı]”dır. (TA.)

**تَرْجَمَ كَلَامَهُ**
Q. Q. 1 **تَرْجَمَ كَلَامَهُ** ذ “sözünü başka bir dilde tefsir etti yahut açıkladı” demektir. (S.) **ترجم** maddesine bak.

**رَجْمٌ**
**رَجْمٌ** ذ, (1’in mastarı [ona bak]) isim olarak kullanıldığında, (Bd, lxvii. 5,) “taş gibi atılan yahut fırlatılan bir şey” demektir: çoğulu **رُجُومٌ**. (Bd, aynı yer, ve K.) Bundan dolayı Kur’ân’da (yukarıda geçtiği üzere) **وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ** “ve onları şeytanlara atılan şeyler kıldık”; yani kayan yıldızlar: [**رُجُمْ**’e de bak:] yahut bazılarına göre “ins şeytanlarına [yani] müneccimlere, tahminler [vasıtaları] kıldık” demektir. (Bd, TA. [Bu maddenin ilk cümlesindeki başka açıklamaya bak.]) -A2- Ayrıca “bir dost”; yahut “gerçek yahut samimi bir dost”; yahut “hususî bir dost”; eşanlamlısı **خَلِيلٌ**: ve “içki arkadaşı” demektir. (Th, K.) Bir sonraki paragraftaki son mânaya da bak.

**رَجَمٌ**
**رَجَمٌ** ذ kabir üzerine konulan taşlar demektir. (Msb, TA) (TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb, TA,) “kabir” demektir; (S, Msb, K, TA;) çünkü onun üzerinde taşlar toplanır; (Msb;) **↓ رَجْمَةٌ** ve **↓ رُجْمَةٌ** da böyledir: (K:) **رَجَمٌ**’in çoğulu **أَرجَامٌ**’dır: **هٰذِهِ أَرْجَامُ عَادٍ** “Bunlar ‘Âd’ın kabirleridir” dersin: (TA:) ve çoğulu **رُجَمٌ** ve **رِجَامٌ** olan **↓ رُجْمَةٌ**, **↓ رُجُمٌ** gibi, kabir üzerine dikilen taşlar demektir: (K, TA:) yahut her ikisi de kabir üzerine dikilen bir alâmet [yahut mezar taşı: 2’ye bak] demektir: (K:) yahut bunların ilki (**رُجْمَةٌ**) toplanmış taşlar demektir, (Lth, Msb, TA,) sanki ‘Âd’ın kabirleriymiş gibi; (Lth, TA;) ve onun çoğulu **رِجَامٌ**’dır: (Msb:) yahut o, **رُجَمٌ** ve **رِجَامٌ**’ın tekilidir; bunlar, **رِضَام** denilenlerden daha küçük büyük taşlar demektir, (S,) yahut **رِضَام** gibi, (TA,) bazen kabir üzerinde tümsek bir örtü yapmak için toplanır. (S.) ― -b3- Ayrıca (yani **رَجَمٌ**) “kuyu” demektir. (K.) ― -b4- Ve [**تَنُّور** denilen türden] bir fırın demektir. (K.) ― -b5- Ve K’ye göre **جُفْرَةٌ** (جيم ile) ile eşanlamlıdır; yani yerde yuvarlak bir yer: yahut diğer sözlüklerde **حُفْرَةٌ** [yani kazmakla yahut tabii olarak meydana gelmiş yerde bir oyuk yahut çukur]. (TA.) -A2- Ayrıca “kardeşler” demektir: [tekili zikredilmeyen bir cem‘ isim:] Kr’ye göre tekili **↓ رَجْمٌ** ve **رَجَمٌ**’dır; [böylece ikincisi hem tekil hem çoğul olarak kullanılır;] fakat (ISd der ki, TA) bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. (K, TA.) [**رَجْمٌ**’e de bak.]

**رُجُمٌ**
**رُجُمٌ** ذ [şeytanlara atılan] kayan yıldızlar demektir [bazılarının açıkladığı üzere **رُجُومٌ** gibi; **رَجْمٌ**’in çoğulu]. ― -b2- Ayrıca bir önceki paragrafın ikinci cümlesine de bak.

**رَجْمَةٌ**
**رَجْمَةٌ** ذ: **رَجَمٌ**’e bak, ikinci cümle. ― -b2- [Günümüzde, üst üste atılmış yahut yığılmış her taş yığınına uygulanır.] ― -b3- Ayrıca [**مَنَارَة** denilen türden] bir kulecik; etrafında tavaf ettikleri bir **بَيْت** gibi: bir şair şöyle der:
**↓ كَمَا طَافَ بِالرَّجْمَةِ المُرْتَجِمْ**
[“Yeri dövenin **الرَّجْمَة** etrafında dolaştığı gibi.”] (TA.) ― -b4- **رجمة** (böyle yazılmıştır; fakat belki **↓ رُجْمَةٌ**’dır) ayrıca **رِجَام**’ın tekilidir; **رِجَام** [**هِضَاب** ( **هَضْبَةٌ**’nin çoğulu) denilen tepeler/dağlar vb.] demektir. (AA, TA.)

**رُجْمَةٌ**
**رُجْمَةٌ** ذ: **رَجَمٌ**’e bak, ikinci cümle, iki yerde: ― -b2- ve ayrıca **رَجْمَةٌ**’ye de bak. ― -b3- Ayrıca sırtlanın deliği, ini yahut yeraltı barınağıdır. (S, K.) ― -b4- Ve yüksek kıymet verilen bir hurma ağacının dayandığı destek; (K;) **رُجْبَةٌ** da denir; yani hurma ağacının yaslandığı geniş bir taş yahut tuğla sedir (**دُكَّانٌ**); Kr ve AHn’nin söylediği üzere: **م**’nin **ب** yerine bedel olduğu söylenir; yahut ISd’nin düşündüğüne göre kelime, **رُجْبَةٌ** gibi bir lehçe varyantıdır. (TA.)

**رِجَامٌ**
**رِجَامٌ** ذ **مِرْجَاسٌ** ile eşanlamlıdır; (S, K;) yani ipin ucuna bağlanan, sonra kuyuya salınan ve onun kara çamurunu karıştıran bir taş; sonra su çekilir ve böylece kuyu temizlenir: (TA:) bazen, daha çabuk insin diye, kovaya ait ahşap enine parçanın ucuna bağlanır. (S, K.) ― -b2- Ayrıca kuyu üzerine yapılan ve üzerine kovanın ahşap parçasının konduğu şeydir. (AA, K.) Ve [tesniyesi] **رِجَامَانِ**, kuyu üzerinde, (S, K, TA,) başında [yahut ağzında], (S, TA,) üzerine makara konulan, (S, K, TA,) yahut su çekmeye yarayan benzeri bir şeyin konduğu iki ahşap parçadır. (TA.) ― -b3- Ayrıca **رُجْمَةٌ**’nin çoğuludur. (S, Msb, K.)

**رَجُومٌ**
**رَجُومٌ** ذ: bir sonraki paragrafa bak.

**رَجِيمٌ**
**رَجِيمٌ** ذ ve **↓ مَرْجُومٌ** “taşla atılan yahut taşla hedef alınan” demektir. (S.) İlki, şeytana, [kayan] yıldızlarla taşlandığı (**مرجوم**) için uygulanır denilmiştir. (TA.) [MA’da **↓ رَجُومٌ** da, **رَجِيمٌ** gibi, “taşlanmış” diye açıklanmıştır; fakat muhtemelen **مَرْجُومٌ** yerine yanlış yazımdır.] ― -b2- “öldürülmüş” [herhangi bir tarzla; fakat genellikle taşlanarak öldürülmüş] demektir. (S.) Kur’ân’da [xxvi. 116] **لَتَكُونَنَّ مِنَ المَرْجُومِينَ**, “en kötü öldürme tarzıyla öldürülenlerden olacaksın” diye açıklanır: (TA:) yahut mânası “taşlarla vurulanlardan”dır: yahut (mecazî sayılan:) “sövülenlerden”. (Bd, Jel.) ― -b3- Ayrıca ilki, (mecaz:) “lânetli yahut mel‘un” demektir; ve bu mânada, yani **بِاللَّعْنَةِ**, şeytana uygulanan **↓ مَرْجُومٌ**. (TA.) ― -b4- Ve (mecazî sayılan:) “sövülmüş”; [ve yukarıda gösterildiği üzere **↓ مَرْجُومٌ** da böyledir;] ve bu mânada da şeytana uygulandığı söylenir: ve burada gelen iki mânada da böyledir. (TA.) ― -b5- (mecazî sayılan:) “uzaklaştırılmış; kovulmuş; uzak bir yere konmuş yahut yerleştirilmiş”. (TA.) ― -b6- Ve (mecazî sayılan:) “dostça yahut sevgiye dayalı ünsiyetten/ilişkiden kesilmiş; terk edilmiş; yahut bırakılmış”. (TA.)

**رَجِيمَةٌ**
**رَجِيمَةٌ** ذ, taş atılan dağlar demek olan **رَجَائِمُ**’in tekilidir [görünüşe göre bir batıl inanç sebebiyle; Arapların günümüzde yaptığı gibi]. (TA.)

**تَرْجَمَةٌ**
**تَرْجَمَةٌ** رجم ترجم ترجمه ترجمة ; çoğulu **تَرَاجِمُ**: **ترجم** maddesine bak.

**تَرْجُمَانٌ**
**تَرْجُمَانٌ** رجم ترجمان ve **تُرْجُمَانٌ** ve **تَرْجَمَانٌ**; çoğulu **تَرَاجِمُ** ve **تَرَاجِمَةٌ**: **ترجم** maddesine bak.

**مِرْجَمٌ**
**مِرْجَمٌ** ذ (mecaz:) toynağıyla yeri (**يُرْجُمُ فِى الأَرْضِ**, S, yahut **يَرْجُمُ الأَرْضَ**, K) döven [yahut hırpalayan] bir at demektir: (S, K:) yahut sanki böyle yapan: (TA:) yahut şiddetle koşan: (Ham s. 158:) ilk mânada deveye de uygulanır; övgü ifade eder: yahut bazılarına göre ağır, fakat yavaşlık olmaksızın. (TA.) Ve (mecaz:) “güçlü bir adam” demektir: sanki düşmanı onunla taşlanıyormuş gibi: (S, K:) yahut kendi **جِنْس**’inin [yani baba tarafından akrabasının] savunucusu. (A, TA.) IAar der ki: Bir adam başka bir adamı itti; bunun üzerine o [itilen] dedi ki: **لَتَجِدَنِّى ذَا مَنْكِبٍ مِرْجَمٍ وَرُكْنٍ مِدْعَمٍ** (mecazî sayılan:) [“Beni, sağlam bir omuz eklemine ve destek olan bir dayanağa sahip biri olarak mutlaka bulacaksın.”] (TA: fakat orada harekesiz yazılmıştır.) **لِسَانٌ مِرْجَمٌ** (mecazî sayılan:) “konuşmada bol; yahut onda iffetli yahut açık-seçik; yahut fasih; ve güçlü yahut etkili bir dil” demektir. (TA. Ayrıca 1’in sondan bir önceki cümlesine de bak.)

**مِرْجَمَةٌ**
**مِرْجَمَةٌ** ذ **قَذَّافَةٌ** ile eşanlamlıdır [yahut **قُذَّافَةٌ**; bu “sapan” demektir; ve **مِرْجَامٌ**, ona bak, görünüşe göre aynı mânadadır]: çoğulu **مَرَاجِمُ**. (TA.)

**مُرَجَّمٌ**
**مُرَجَّمٌ** ذ hakikî durumu bilinmeyecek bir rivayet yahut hikâye demektir: (S, K, TA:) yahut S’nin bazı nüshalarında, doğru mu yanlış mı olduğu bilinmeyen yahut bilinmeyecek olan: (TA:) yahut hakkında tahminler yürütülen. (Ham s. 494.)

**مِرْجَامٌ**
**مِرْجَامٌ** ذ [görünüşe göre bir sapan; **مِرْجَمَةٌ** gibi;] taş atılan bir şeydir; (K, TA;) **قَذَّافٌ** ile eşanlamlıdır [ona bak]: çoğulu **مَرَاجِيمُ**. (TA.) ― -b2- Ve (mecazî sayılan:) yürürken boynunu uzatan bir deve; yahut güçlü yahut şiddetli yürüyen; (K, TA;) sanki ayaklarıyla çakılları dövüyormuş gibi (**كَأَنَّهُ يُرْجُمُ الحَصَى**). (TA.)

**مَرْجُومٌ**
**مَرْجُومٌ** ذ: **رَجِيمٌ**’e bak, üç yerde.

**مَرَاجِمُ**
**مَرَاجِمُ** ذ **مِرْجَمَةٌ**’nin çoğuludur [ona bak]. (TA.) ― -b2- Ayrıca (mecazî sayılan:) “çirkin sözler” demektir: (M, K: *) tekili zikredilmeyen bir çoğuldur. (TA.)

**مُرَاجِمٌ**
**مُرَاجِمٌ** ذ “sen ona taş atarken o da sana taş atan kimse” demektir. (Har s. 567.)

**مُرْتَجِمٌ**
**مُرْتَجِمٌ** ذ: **رَجْمَةٌ**’ye bak.

**مُتَرْجِمٌ**
**مُتَرْجِمٌ** ذ: **ترجم** maddesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَجَمَ
رَجَمَ U ( n. ac. رَجْم 1 ),
a.  Threw stones at, pelted; stoned; slew.

b.  Cursed, reviled.

c.  Conjectured, surmised.

d.  Put a tombstone over ( a grave ).

رَجَّمَ
رَجَّمَ II ,
a.  Placed stones on ( agrave ).

رَاْجَمَ
رَاْجَمَ III ,
a.  Threw stones at.

b.  [ acc. &  Fī ], Contended, competed with .... in.

c.  [ 'An ], Defended.

تَرَاْجَمَ
تَرَاْجَمَ VI ,
a.  Threw stones at one another.

اِرْتَجَمَ
اِرْتَجَمَ VIII ,
a.  Were piled, heaped up ( stones ).

رَجْم
رَجْم 1 , ( pl. رُجُوْم 27 ),
a.  Projectile.

b.  Blame, reprimand.

c.  Conjecture, surmise.

d.  Booncompanion; compotator.

رَجْمَة
رَجْمَة 1t ,
a.  see 3t (a) .

b.  Turret, minaret.

رُجْمَة
رُجْمَة 3t , ( pl. رُجَم 9 ,  رِجَاْم 23 ),
a.  Heap of stones.

b.  Tombstone; grave.

c.  Den or lair of the hyena.

رَجَم
رَجَم 4 , ( pl. رِجَاْم 23 ,  أَرْجَاْم 38 ),
a.  Grave, tomb.

b.  Well.

c.  Hollow, hole.

رُجُم
رُجُم 10 ,
a.  see 27 .

مِرْجَم
مِرْجَم 20 ,
a.  Strong, stalwart.

رِجَاْم
رِجَاْم 23 ,
a.  Stone-parapet ( of a well ).

رَجِيْم
رَجِيْم 25 ,
a.  Stoned; killed.

b.  Accursed.

c.  Satan.

رُجُوْم
رُجُوْم 27 ,
a.  Shooting stars.

مِرْجَاْم
مِرْجَاْم 45 ,
a.  Sling, catapult.

##### Türkçe

رَجَمَ
**رَجَمَ** U ( i. ac. **رَجْم** 1 ),
a. Taş attı, taşladı; taşlayarak öldürdü; öldürdü.

b. Lânetledi, sövdü.

c. Zan etti, tahmin etti.

d. (Bir kabir) üzerine bir mezar taşı koydu.

رَجَّمَ
**رَجَّمَ** II ,
a. (Bir kabir) üzerine taşlar yerleştirdi.

رَاْجَمَ
**رَاْجَمَ** III ,
a. Taş attı.

b. [ acc. & Fī ], ... ile ... hususunda çekişti, yarıştı.

c. [ 'An ], Savundu.

تَرَاْجَمَ
**تَرَاْجَمَ** VI ,
a. Birbirlerine taş attılar.

اِرْتَجَمَ
**اِرْتَجَمَ** VIII ,
a. (Taşlar) yığıldı, üst üste kondu.

رَجْم
**رَجْم** 1 , ( pl. **رُجُوْم** 27 ),
a. Atılan şey; mermi.

b. Kınama, azarlama.

c. Zan, tahmin.

d. Yakın arkadaş; birlikte içen.

رَجْمَة
**رَجْمَة** 1t ,
a. 3t (a)’ya bak.

b. Burç, minare.

رُجْمَة
**رُجْمَة** 3t , ( pl. **رُجَم** 9 , **رِجَاْم** 23 ),
a. Taş yığını.

b. Mezar taşı; kabir.

c. Sırtlanın ini veya yuvası.

رَجَم
**رَجَم** 4 , ( pl. **رِجَاْم** 23 , **أَرْجَاْم** 38 ),
a. Kabir, mezar.

b. Kuyu.

c. Oyuk, delik.

رُجُم
**رُجُم** 10 ,
a. 27’ye bak.

مِرْجَم
**مِرْجَم** 20 ,
a. Güçlü, kuvvetli.

رِجَاْم
**رِجَاْم** 23 ,
a. (Bir kuyunun) taş siperliği.

رَجِيْم
**رَجِيْم** 25 ,
a. Taşlanmış; öldürülmüş.

b. Lânetlenmiş.

c. Şeytan.

رُجُوْم
**رُجُوْم** 27 ,
a. Kayar yıldızlar.

مِرْجَاْم
**مِرْجَاْم** 45 ,
a. Sapan, mancınık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رجم
رَجَمَ - يَرْجُمُ - رَجْم - رَجْمَاً - رَجِيْم - مَرْجُوْم - مَرْجُوْمين - رُجْم - رُجُوْم
رَجَمَ - يَرْجُمُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يطرده ويرميه ويقذف به بعيداً على غير هدى: يخرجه ويطرده و يقذف به خارج داره أو بلدته أو مكان إقامته وقراره، من غير أن يكون للقذف والطرد والإخراج وجهة أو مكان محدد يوجه نحوه، مما يجعل المرجوم  يتيه ويضيع ويهيم على وجهه دون هدى أو قرار
رَجْم: اسم فعل من " رَجَمَ - يَرْجُمُ ": القذف والرمي بعيداً من غير هدى أو وجهة صواب
رَجْماً: حال من " رَجْم ": على شكل قذف من غير هدى أو توجيه محدد: خبط عشواء
رَجِيْم: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة، من " رَجَمَ - يَرْجُمُ ": من " يَرْجُمُ ": من يَقْذِف أو يَرْمِي أو يُبْعِد آخر من مكان إقامته واستقراره ويجعله يتيه على غير هدى، وكذلك بمعنى مفعول: المرجوم المطرود والمقذوف به بعيدا من غير وجهة
الشيطان الرجيم: " رجيم " هنا صفة للشيطان: لأنه يسبب لمن يطيعه الطرد من رحمة الله والضياع وعدم الهدى والاستقرار النفسي والفكري، ولأنه مرجوم: : مطرود ومقذوف به بعيدا عن رحمة الله
مَرْجُوم: اسم مفعول من فعل " رَجَمَ - يَرْجُمُ ": من وقع عليه فعل الرجم: من طرد من مكان استقراره وإقامته ونبذ بالعراء والضياع
مَرْجُوْمين: جمع " مَرْجُوم "
رُجْم: على وزن "فـُعـْـل" اسم فعل بمعنى مفعول من " رَجَمَ - يَرْجُمُ ": اسم آلة: الشيء الذي يجعل آخر يخرج من مكان إقامته واستقراره ويجبره على الحركة بعيداً على غير هدى أو وجهة محددة
رُجُوْم: جمع " رُجْم "
﴿وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ﴾: الكواكب المصابيح في السماء الدنيا تعمل كحافظة للأرض من الشياطين، لأنها " رجوم " فهي تبعد وتقذف بالشياطين وتجعلهم يتيهون ويضيعون بالفضاء، وهذا يكون بالشهب التي تطلقها أو تعكسها (مثلاً الأشعة الحرارية أو الأشعة المتأينة أو الأمواج الكهرطيسية)
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع والتنحية والإبعاد والطرد"، وهي:
دَحَرَ - يَدْحُرُ، ذَادَ - يَذُوْدُ، رَجَمَ - يَرْجُمُ، طَرَدَ - يَطْرُدُ، نَفَى - يَنْفِي، دَفَعَ - يَدْفَعُ
رجم - يرجم
 	﴿قالوا لئن لم تنته يانوح لتكونن من المرجومين (116)﴾ الشعراء ﴿قال أراغب أنت عن آلهتي ياإبراهيم لئن لم تنته لأرجمنك واهجرني مليا(46)﴾ مريم
 	﴿قالوا إنا تطيرنا بكم لئن لم تنتهوا لنرجمنكم وليمسنكم منا عذاب أليم(18)﴾ يس ﴿إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم في ملتهم ولن تفلحوا إذا أبدا(20)﴾ الكهف
 	﴿قالوا ياشعيب ما نفقه كثيرا مما تقول وإنا لنراك فينا ضعيفا ولولا رهطك لرجمناك وما أنت علينا بعزيز (91)﴾ هود
 	﴿وإني عذت بربي وربكم أن ترجموني (20)﴾ الدخان
رجم - رجماً
 ﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ الكهف
رجيم
 ﴿قال فاخرج منها فإنك رجيم (34)﴾ الحجر ﴿قال فاخرج منها فإنك رجيم (77)﴾ ص
 	﴿وحفظناها من كل شيطان رجيم (17)﴾ الحجر ﴿وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ(5)﴾ الملك
 	﴿فلما وضعتها قالت رب إني وضعتها أنثى والله أعلم بما وضعت وليس الذكر كالأنثى وإني سميتها مريم وإني أعيذها بك وذريتها من الشيطان الرجيم(36)﴾ آل عمران ﴿فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم (98)﴾ النحل
 	﴿وما هو بقول شيطان رجيم (25)﴾ التكوير
المرجومين
 ﴿قالوا لئن لم تنته يانوح لتكونن من المرجومين (116)﴾ الشعراء
رُجُومًا
 ﴿وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ (5)﴾ الملك
جاء في التفسير: رجمناك: قتلناك بالرجم بالحجارة - شتمناك، والرجم أيضاً اللعن، والشيطان الرجيم أي الملعون والمطرود، مرجوم: مطرود، رجيم: مطرود بالشهب، رجماً بالغيب: قذفاَ بالظن بغير يقين
مختار الصحاح
● [رجم] ر ج م: الرَّجْمُ القتل وأصله الرمي بالحجارة وبابه نصر فهو رَجيمٌ و مَرْجُومٌ و الرُّجْمَةُ كالعجمة واحدة الرُّجَم و الرِّجَامِ وهي حجارة ضخام دون الرضام وربما جمعت على القبر ليسنم وقال عبد الله بن مغفل في وصيته لا تُرَجِّمُوا قبري أي لا تجعلوا عليه الرجم أراد بذلك تسوية قبره بالأرض وألا يكون مسنما مرتفعا كما قال الضحاك في وصيته ارسموا قبري رسما والمحدثون يقولون لا ترْجُمُوا قبري بالتخفيف والصحيح أنه مشدد و الرَّجْمُ أن يتكلم الرجل بالظن قال الله تعالى ﴿رجما بالغيب﴾ ومنه الحديث المُرَجَّمُ و تَرَاجَمُوا بالحجارة تراموا بها و تَرْجَمَ كلامه إذا فسره بلسان آخر ومنه التَّرْجَمَانُ وجمعه تَرَاجِمُ كزعفران وزعافر وضم الجيم لغة وضم التاء والجيم معا لغة
الراغب
رجم
- الرجام: الحجارة، والرجم: الرمي بالرجام. يقال: رجم فهو مرجوم، قال تعالى: }لئن لم تنته يا نوح لتكونن من المرجومين﴿[الشعراء/116]، أي: المقتولين أقبح قتلة، وقال:﴾ولولا رهطك لرجمناك﴿[هود/91]،﴾إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم﴿[الكهف/20]، ويستعار الرجم للرمي بالظن، والتوهم، وللشتم والطرد، نحو قوله تعالى:﴾رجما بالغيب{ (سورة الكهف: آية 22، قال قتادة: قذفا بالظن)، قال الشاعر:
- 181 - وما هو عنها بالحديث المرجم *** (هذا عجز بيت، وشطره:
وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم
وهو لزهير بن أبي سلمى، في ديوانه ص 81؛ وشرح المعلقات 1/112.
والمرجم ههنا: الذي ليس بمستيقن)
وقوله تعالى: }لأرجمنك واهجرني مليا﴿[مريم/46]، أي: لأقولن فيك ما تكره (انظر غريب الحديث لأبي عبيد 4/290)، والشيطان الرجيم: المطرود عن الخيرات،وعن منازل الملإ الأعلى. قال تعالى:﴾فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم﴿[النحل/98]، وقال تعالى:﴾فاخرج منها فإنك رجيم﴿[الحجر/34]، وقال في الشهب:﴾رجوما للشياطين{ [الملك/5]، والرجمة والرجمة: أحجار القبر، ثم يعبر بها عن القبر وجمعها رجام ورجم، وقد رجمت القبر: وضعت عليه رجاما. وفي الحديث (لا ترجموا قبري) (قال الجوهري: المحدثون يروونه: (لا ترجموا قبري) مخففا، والصحيح: (لا ترجموا قبري) مشددا، أي: لا تجعلوا عليه الرجم، وهي جمع رجمة، أي: الحجارة الضخام. انظر: النهاية 2/205.
[استدراك] وهذا من كلام عبد الله بن المغفل في وصيته. انظر: غريب الحديث 4/289؛ والفائق 2/47)، والمراجمة: المسابة الشديدة، استعارة كالمقاذفة. والترجمان تفعلان من ذلك.
ملخص اللسان
1.     والرَّجْمُ: الهِجْرانُ،
2.     والرَّجْمُ الطَّرْدُ، رَجِيم ملعون مَرْجوم باللعنة مُبْعَدٌ مطرود، والرَّجَمُ أَيضاً: الحُفْرَةُ والبئر والتَّنُّور.والرُّجْمَةُ، بالضم: وِجارُ الضبع.
3.     والرَّجْمُ: اللعن، ومنه الشيطان الرَّجِيمُ أَي المَرْجُومُ بالكَواكب، صُرِفَ إِلى فَعِيلٍ من مَفْعُولٍ،
4.     ويكون الرَّجيمُ بمعنى المَشْتُوم المَنسْوب من قوله تعالى: لئِنْ لم تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّك؛ أَي لأَسُبَّنَّكَ. والرجم السَّب والشتم
5.     الرَّجْمُ الرمي بالحجارة. رَجَمَهُ يَرْجُمُهُ رَجْماً، فهو مَرْجُوم ورَجِيمٌ.
6.  والرُّجُمُ والرُّجُوم: النجوم التي يرمى بها. التهذيب: والرَّجْمُ اسم لما يُرْجَمُ به الشيء المَرْجوم، وجمعه رُجومُ. قال الله تعالى في الشُّهُب: وجعلناها رُجوماً للشياطين؛ أَي جعلناها مَرامي لهم
7.     الرَّجْمُ: القتل، وقد ورد في القرآن الرَّجْمُ القتل في غير موضع من كتاب الله عز وجل،
8.     وإِنما قيل للقتل رَجْمٌ لأَنهم كانوا إِذا قتلوا رجلاً رَمَوْهُ بالحجارة حتى يقتلوه، ثم قيل لكل قتل رَجْمٌ، ومنه رجم الثيِّبَيْنِ إِذا زَنَيا، وأَصله الرمي بالحجارة.
9.     الرُّجُمُ، بضم الجيم، والرُّجْمَةُ، بسكون الجيم جميعاً، الحجارة التي تُنْصَبُ على القبر ، ارْتَجَمَ الشيءُ وارْتَجَنَ إِذا ركب بعضُه بعضاً.
10.          والرَّجْمُ الظن. ويقال: صار فلان مُرَجَّماً لا يوقف على حقيقة أَمره؛ ومنه الحديث المُرَجَّمُ، بالتشديد، والرَّجْمُ: القَذْفُ بالغيب والظنّ؛
11.                        والتَّرْجُمانُ والتُّرْجُمانُ: المفسِّر، وقد تَرْجَمَهُ وتَرْجَمَ عنه،
لسان العرب
● - رجم: الرَّجْمُ: القتل، وقد ورد في القرآن الرَّجْمُ القتل في غير موضع      من كتاب الله عز وجل، وإِنما قيل للقتل رَجْمٌ لأَنهم كانوا إِذا قتلوا      رجلاً رَمَوْهُ بالحجارة حتى يقتلوه، ثم قيل لكل قتل رَجْمٌ، ومنه رجم      الثيِّبَيْنِ إِذا زَنَيا، وأَصله الرمي بالحجارة. ابن سيده: الرَّجْمُ      الرمي بالحجارة. رَجَمَهُ يَرْجُمُهُ رَجْماً، فهو مَرْجُوم ورَجِيمٌ.      والرَّجْمُ: اللعن، ومنه الشيطان الرَّجِيمُ      أَي المَرْجُومُ بالكَواكب، صُرِفَ إِلى فَعِيلٍ من مَفْعُولٍ، وقيل:      رَجِيم ملعون مَرْجوم باللعنة مُبْعَدٌ مطرود، وهو قول أَهل التفسير، قال:      ويكون الرَّجيمُ بمعنى المَشْتُوم المَنسْوب من قوله تعالى: لئِنْ لم      تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّك؛ أَي لأَسُبَّنَّكَ. والرَّجْمُ: الهِجْرانُ،      والرَّجْمُ الطَّرْدُ، والرَّجْمُ الظن، والرجم السَّب والشتم. وقوله تعالى،      حكاية عن قوم نوح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: لتَكونَنَّ من      المَرْجومينَ؛ قيل: المعنى من المَرْجومين بالحجارة، وقد تَراجَمُوا      وارْتَجَمُوا؛ عن ابن الأَعرابي وأَنشد:      فهي تَرامى بالحَصى ارْتِجامها      والرَّجْمُ: ما رُجِمَ به، والجمع رُجومٌ. والرُّجُمُ والرُّجُوم:      النجوم التي يرمى بها. التهذيب: والرَّجْمُ      اسم لما يُرْجَمُ به الشيء المَرْجوم، وجمعه رُجومُ. قال الله تعالى في      الشُّهُب: وجعلناها رُجوماً للشياطين؛ أَي جعلناها مَرامي لهم.      وتَراجَمُوا بالحجارة أَي تَرامَوْا بها. وفي حديث قتادة: خلق الله هذه النجوم      لثلاثٍ: زينةً للسماء، ورُجوماً للشياطين، وعَلاماتٍ يُهْتَدى بها؛ قال ابن      الأَثير: الرُّجُومُ جمع رَجْمٍ، وهو مصدر سمي به، ويجوز أَن      يكون مصدراً لا جمعاً، ومعنى كونها رُجُوماً للشياطين أَن الشُّهُبَ      التي تَنْقَضُّ في الليل منفصلةٌ من نار الكواكب ونورِها، لا أَنهم      يُرْجَمُونَ بالكواكب أَنفسها، لأَنها ثابتة لا تزول، وما ذاك إِلا كَقَبسٍ      يُؤْخَذُ      من نار والنار ثابتة في مكانها، وقيل: أَراد بالرُّجوم الظُّنون التي      تُحْزَرُ وتُظَنُّ؛ ومنه قوله تعالى: سَيقُولونَ ثَلاثةٌ رابعهم      كَلْبُهُمْ ويقولون خَمْسَةٌ سادِسُهم كَلْبُهُمْ رَجْماً بالغيب؛ وما يعانيه      المُنَجِّمُونَ من الحَدْسِ والظن والحُكْمِ على اتصال النجوم وانفصالها،      وإِياهم عنى بالشياطين لأَنهم شياطين الإِنْس، قال: وقد جاء في بعد      الأَحاديث: من اقْتَبَسَ باباً من علم النجوم لغير ما ذكر الله فقد اقتبس      شُعْبَةً من السحر، المُنَجِّمُ كاهِنٌ والكاهن ساحر والساحر كافر؛ فجعل      المُنَجِّمَ الذي يتعلم النجوم للحكم بها وعليها وينسب التأْثيرات من الخير      والشر إِليها كافراً، نعوذ بالله من ذلك. والرَّجْمُ: القول بالظن والحَدْسِ،      وفي الصحاح: أَن يتكلم الرجل بالظن؛ ومنه قوله: رجْماً بالغيب. وفرس      مِرْجَمٌ: يَرْجُمُ الأَرض بحَوافره، وكذلك البعير، وهو مَدْحٌ، وقيل: هو      الثقيل من غير بُطْء، وقد ارْتَجَمَتِ الإِبل وتَراجَمَتْ. وجاء يَرْجُمُ      إِذا مَرَّ يَضْطَرِمُ عَدْوُهُ؛ هذه عن اللحياني. وراجَمَ عن قومه:      ناضَلَعنهم. والرِّجامُ: الحجارة، وقيل: هي الحجارة المجتمعة، وقيل: هي      كالرِّضام وهي صخور عظام أَمثال الجُزُرِ، وقيل: هي كالقُبور العادِيَّةِ،      واحدتها رُجْمةٌ، والرُّجْمةُ حجارة مرتفعة كانوا يطوفون حولها، وقيل:      الرُّجُمُ، بضم الجيم، والرُّجْمَةُ، بسكون الجيم جميعاً، الحجارة التي      تُنْصَبُ على القبر، وقيل: هما العلامةُ. والرُّجْمة والرَّجْمة: القبر، والجمع      رِجامٌ، وهو الرَّجَمُ، بالتحريك، والجمع أَرْجامٌ، سمي رَجَماً لما يجمع      عليه من الأَحجار؛ ومنه قول كَعْب ابن زُهَيْرٍ:      أَنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حَياتِه،      ولم أُخْزِه حتى أُغَيَّبَ في الرَّجَمْ      (* قوله «أغيب» كذا في الأصل، والذي في التهذيب: تغيب).      والرَّجَمُ، بالتحريك: هو القبر نفسه. والرُّجْمَة، بالضم، واحد      الرُّحَمِ والرِّجامِ، وهي حجارة ضِخامٌ دون الرِّضامِ، وربما جمعت على القبر      ليُسَنَّمَ؛ وأَنشد ابن بري لابن رُمَيْضٍ العَنْبَرِيّ:      بَسِيلُ على الحاذَيْنِ والسَّتِّ حَيضُها،      كما صَبّ فوقَ الرُّجْمةِ الدّمَ ناسِكُ      السَّتُّ: لغة في الاسْتِ. الليث: الرُّجْمة حجارة مجموعة كأَنها قُبورُ      عادٍ والجمع رِجام. الأَصمعي: الرُّجْمةُ دون الرِّضام والرضام صخور      عِظام تجمع في مكان. أَبو عمرو: الرِّجامُ      الهِضابُ، واحدتها رُجْمة. ورِجامٌ: موضع؛ قال لبيد:      عَفَتِ الدِّيارُ: مَحَلُّها فَمُقامُها      بِمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها      والرَّجَمُ والرِّجامُ: الحجارة المجموعة على القبور؛ ومنه قول عبد الله      بن مُغَفَّلٍ المُزَنِيّ: لا تَرْجُموا قبري أَي لا تجعلوا عليه      الرَّجَمَ، وأَراد بذلك تسوية القبر بالأَرض، وأَن لا يكون مُسَنَّماً مرتفعاً      كما قال الضحاك في وصيته: ارْمُسُوا قبري رَمْساً؛ وقال أبو بكر: معنى      وصيته لبَنِيه لا تَرْجُمُوا قبري معناه لا تَنُوحُوا عند قبري أَي لا      تقولوا عنده كلاماً سَيِّئاً قبيحاً، من الرَّجْم السب والشتم؛ قال الجوهري:      المحدّثون يروونه لا تَرْجُمُوا، مخففاً، والصحيح تُرَجِّمُوا مشدداً، أَي      لا تجعلوا عليه الرَّجَمَ وهي الحجارة، والرَّجْماتُ: المَنارُ، وهي      الحجارة التي تجمع وكان يُطاف حولها تُشَبَّهُ بالبيت؛ وأَنشد:      كما طافَ بالرَّجْمَةِ المُرْتَجِمْ      ورَجَمَ القبر رَجْماً: عمله، وقيل: رَجَمَه يَرْجُمه رَجْماً وضع عليه      الرَّجَم، بالفتح والتحريك، التي هي الحجارة. والرَّجَمُ أَيضاً:      الحُفْرَةُ والبئر والتَّنُّور.      أَبو سعيد: ارْتَجَمَ الشيءُ وارْتَجَنَ إِذا ركب بعضُه بعضاً.      والرُّجْمَةُ، بالضم: وِجارُ الضبع.      ويقال: صار فلان مُرَجَّماً لا يوقف على حقيقة أَمره؛ ومنه الحديث      المُرَجَّمُ، بالتشديد؛ قال زهير:      وما هُوَ عنها بالحَديث المُرَجَّمِ      والرَّجْمُ: القَذْفُ بالغيب والظنّ؛ قال أَبو العِيال الهُذَليّ:      إِنَّ البَلاءَ، لَدَى المَقاوِسِ، مُخْرِجٌ      ما كا من غَيْبٍ، ورَجْمِ ظُنونِ      وكلام مُرَجَّمٌ: عن غير يقين. وفي التنزيل العزيز: لأَرْجُمَنَّكَ أَي      لأَهْجُرَنَّكَ ولأَقولنَّ عنك بالغيب ما تكره. والمَراجمُ: الكلِمُ      القَبيحة. وتَراجَموا بينهم بمَراجِمَ: تَرامَوْا. والرِّجامُ: حجر يشد      في طَرَف الحبل، ثم يُدَلَّى في البئر فتُخَضْخَض به الحَمْأَة حتى تثور،      ثم يُسْتَقَى ذلك الماءُ فتستنقى البئرُ، وهذا كله إِذا كانت البئر      بعيدة القعر لا يقدرون على أَن ينزلوا فَيُنْقُوها، وقيل: هو حجر يشد      بَعَرْقوَةِ الدَّلو ليكون أَسرع لانْحِدارها؛ قال:      كأَنَّهُما، إِذا عَلَوَا وجِيناً      ومَقْطَعَ حَرَّةٍ، بَعَثا رِجاما      وصف عَيْراً وأَتاناً يقول: كأَنما بعثا حجارة. أَبو عمرو: الرِّجامُ ما      يُبْنى على البئر ثم تُعَرَّضُ عليه الخشبةُ للدلو؛ قال الشماخ:      على رِجامَيْنِ من خُطَّافِ ماتِحَةٍ،      تَهْدِي صُدُورَهُما وُرْقٌ مَراقِيلُ      الجوهري: الرِّجامُ المِرْجاس، قال: وربما شُدّ بطرف عَرْقُوَةِ الدلو      ليكون أَسرع لانحدارها. ورجل مِرْجَمٌ، بالكسر، أَي شديد كمأَنه يُرْجَمُ      به مُعادِيه؛ ومنه قول جرير:      قد عَلِمَتْ أُسَيِّدٌ وخَضَّمُ      أَن أَبا حَرْزَمَ شيخ مِرْجَمُ      وقال ابن الأَعرابي: دفع رجل رجلاً فقال: لَتَجِدَنِّي ذا مَنْكِبٍ      مِزْحَم ورُكْنٍ مِدْعَم ولسان مِرجَم.      والمِرْجامُ: الذي تُرْجَمُ      به الحجارة. ولسان مِرْجَمٌ إذا كان قَوَّالاً.      والرِّجامانِ: خشبتان تنصبان على رأْس البئر يُنْصبُ عليهما القَعْوُ      ونحوه من المَساقي.      والرَّجائم: الجبال التي ترمي بالحجارة، واحدتها رَجِيمةٌ؛ قال أَبو      طالب:      غِفارِية حَلَّتْ بِبَوْلانَ حَلَّةً      فَيَنْبُعَ، أَو حَلَّتْ بَهَضْبِ الرَّجائم      والرَّجْمُ: الإِخْوانُ: عن كراع وحده، واحدهم رَجْمٌ ورَجَمٌ؛ قال ابن      سيده: ولا أَدري كيف هذا. وقال ثعلب: الرَّجْمُ الخَليل والنَّدِيم.      والرُّجْمَةُ: الدُّكَّانُ الذي تعتمد عليه النخلة الكريمة؛ عن كراع      وأَبي حنيفة، قالا: أَبدلوا الميم من الباء، قال: وعندي أَنها لغة      كالرُّجْبَةِ.      ومَرْجُومٌ: لقب رجل من العرب كان سيِّداً ففاخر رجلاً من قومه إِلى بعض      ملوك الحِيرة فقال له: قد رَجَمْتُك بالشرف، فسمي مَرْجُوماً؛ قال لبيد:      وقَبِيلٌ، من لُكَيْزٍ، شاهِدٌ،      رَهْطُ مَرْجُومٍ ورَهْطُ ابن المُعَلّ      ورواية من رواه مَرْحُوم، بالحاء      خطأ، وأَراد ابن المُعَلَّى وهو جَدُّ الجارودِ      بن بشير بن عمرو بن المُعَلَّى.      والرِّجامُ: موضع؛ قال:      بمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها      والتَّرْجُمانُ والتُّرْجُمانُ: المفسِّر، وقد تَرْجَمَهُ وتَرْجَمَ      عنه، وهو من المثل الذي لم يذكره سيبويه. قال ابن جني: أَما تَرْجُمانُ      فقد حكيت فيه تُرْجُمان، بضم أَوله، ومثاله فُعْلُلان كعُتْرُفان      ودُحْمُسان، وكذلك التاء أَيضاً      فيمن فتحها أَصلية، وإِن لم يكن في الكلام مثل جَعْفُرٍ لأَنهُ قد يجوز      مع الأَلف والنون من الأَمثله ما لولاهما لم يجز، كعُنْفُوان وخِنْذِيان      ورَيْهُقان، أَلا ترى أَنه ليس في الكلام فُعْلُوٌ ولا فِعْلِيٌ ولا      فَيْعُلٌ؟ ويقال: قد تَرْجَمَ كلامَه إِذا فسره بلسان آخر؛ ومنه      التَّرْجَمانُ، والجمع التَّراجِمُ مثل زَعْفَرانٍ وزَعافِر، وصَحْصحان وصَحاصِح؛      قال: ولك أَن تضم التاء لضمة الجيم فتقول تُرْجُمان مثل يَسْرُوع ويُسْروع؛      قال الراجز:      ومَنْهل وَرَدْتُه التِقاطا      لم أَلْقَ، إِذْ وَرَدْتُه، فُرَّاطا      إِلا الحمامَ الوُرْقَ والغَطاطا،      فهُنَّ يُلْغِطْنَ به إِلْغاطا،      كالتُّرْجُمان لَقِيَ الأَنْباطا
مقاييس اللغة:
(رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
القاموس المحيط:
الرَّجْمُ القَتْلُ، والقَذْفُ، والغيبُ، والظَنُّ، والخليلُ، والنَّديمُ، واللَّعْنُ، والشَّتْمُ، والهِجْرانُ، والطَّرْدُ ورَمْيٌ بالحجارةِ، واسْمُ ما يُرْجَمُ به ج رُجومٌ، وبالتحْرِيكِ البِئْرُ، والتَّنُّورُ، والجَفْرَةُ بالجيمِ، وجبلٌ بِأَجَأ، والقَبْرُ، كالرَّجْمَة، بالفتحِ والضم، والإِخْوانُ، واحِدُهُم عن كُراعٍ رَجْمٌ، ويُحَرَّكُ، ولا أدْرِي كيفَ هو. وبضمتين النُّجُومُ التي يُرْمَى بها، وحجارَةٌ تُنْصَبُ على القَبْرِ،
كالرُّجْمَة، بالضم، ج: رُجَمٌ، كصُرَدٍ وجبالٍ، أو هما العلامَةُ. ورَجَمَ القَبْرَ: عَلَّمَهُ، أو وَضَعَ عليه الرِجَامَ، ومَرَّ وهو يَضْطَرِمُ في عَدْوِهِ. والرُّجْمَةُ، بالضمِ: وِجارُ الضَّبُعِ، والتي تُرَجَّبُ النَّخْلَةُ الكَريمَةُ بها. والمَرَاجِمُ: قَبيحُ الكلامِ. وراجَمَ عنه: نَاضَل، و في الكلامِ والعَدْوِ والحَرْبِ: بالَغَ بأشَدِّ مُساجَلَةٍ. ومَرْجومٌ العَصْرِيُّ: من أشْرَافِ عبدِ القَيْسِ، وآخَرُ من ساداتِ العَرَبِ، فاخَرَ مَلِكَ الحيرَةِ، فقال له: قد رَجَمْتُكَ بالشَّرَفِ، ومَضْحًى من مَضْحَياتِ الحاجِّ بالباديَة. ومُراجِمُ بنُ العَوَّامِ: مُحَدِّثٌ. وارْتَجَمَ الشيءُ: رَكِبَ بعضُهُ بعضاً.
والتَّرْجُمانُ: في ت ر ج م. والأَرْجَامُ: جَبَلٌ، ورَجْمَانُ، ويُضَمُّ: ة بالخابورِ.
والمِرْجَامُ من الإِبِلِ: المادُّ عُنُقَهُ في السَّيْرِ، أو الشَّديدُ السَّيْرِ، والذي تُرْجَمُ به الحِجَارَةُ.
وكَكِتابٍ: ع. ورجلٌ مِرْجَمٌ، كَمِنْبَرٍ: شَديدٌ كأَنَّهُ يُرْجَمُ به عَدُوُّهُ. وفَرَسٌ مِرْجَمٌ: يَرْجُمُ الأرضَ بحَوافِرِهِ. وحَديثٌ مُرَجَّمٌ، كمُعَظَّمٍ: لا يوقَف على حقيقَتِهِ. وككِتابٍ: المِرْجَاسُ، ورُبَّمَا شُدَّ بطَرَفِ عَرْقُوَةِ الدَّلْوِ ليكونَ أسْرَعَ لاِنْحِدَارِها، وما يُبْنَى على البِئْرِ، ثم تُعَرَّضُ عليه الخَشَبَةُ للدَّلْوِ.
والرِجَامانِ: خَشَبَتَانِ تُنْصَبَانِ على البِئْرِ، يُنْصَبُ عليهما القَعْوُ.
تاج العروس:
( الرجم القتل ) ومنه رجم الثيبين إذا زنيا وبه فسر قوله تعالى لتكونن من المرجومين أي من المقتولين أقبح فتلة ( و ) الرجم ( القذف ) بالعيب والظن ( و ) قيل هو ( الغيب والظن ) قال الزمخشري رجم بالظن رمى به ثم كثر حتى وضع موضع الظن فقيل قاله رجما أي ظنا وفي الصحاح الرجم أن يتكلم الرجل بالظن ومنه قوله تعالى رجما بالغيب يقال صار رجمالا يوقف على حقيقة أمره وقال أبو العيال الهذلى ان البلاء لدى المقاوس مخرج * ما كان من غيب ورجم ظنون وقوله تعالى لارجمنك أي لا قولن عنك بالغيب ما تكره وقال الراغب وقد يستعار الرجم للرمي بالظن المتوهم ( و ) قال ثعلب الرجم ( الخليل والنديم و ) الرجم ( اللعن ) ومنه الشيطان الرجيم أي الملعون المرجوم باللعنة وهو مجاز ( و ) يكون الرجم أيضا بمعنى ( الشتم ) والسب ومنه لارجمنك أي لا سبنك ( و ) يكون بمعنى ( الهجران و ) أيضا ( الطرد ) وبكل من الثلاثة فسر لفظ الرجيم في وصف الشيطان ( و ) الاصل في الرجم ( رمى بالحجارة ) ثم استعير بعد ذلك للمعانى التى ذكرت وقد رجمه يرجمه رجما فهو مرجوم ورجيم وقيل سمى الشيطان رجيما لكونه مرجوما بالكواكب ( و ) الرجم ( اسم ما يرجع به ج رجوم ) ومنه قوله تعالى وجعلناها رجوما للشياطين أي الشهب أي مرامي لهم والمراد منها الشهب التى تنقض في الليل منفصلة من نار الكواكب ونورها لا انهم يرجمون بالكواكب أنفسها لانها ثابتة لا تزول وما ذاك الا كقبس يؤخذ من نار والنار ثابتة في مكانها وقيل أراد بالرجوم الظنون التى تحزر وتظن مثل الذى يعانيه المنجمون من الحكم على اتصال النجوم وانفصالها واياهم عنى بالشياطين لانهم شياطين الانس ( و ) الرجم ( بالتحريك البئر والتنور والجفرة بالجيم ) وهى سعة في الارض مستديرة وإذا كانت بالحاء كما هو في سائر الاصول فهو ظاهر ( و ) الرجم ( جبل بأجأ ) أحد جبلى طيئ قال نصر حجره كله منقعر بعضه فوق بعض لا يرقى إليه أحد كثير النمران ( و ) الرجم ( القبر ) والاصل فيه الحجاره التى توضع على القبر ثم عبر بها عن القبر وأنشد الجوهرى لكعب بن زهير أنا ابن الذى لم يخزنى في حياته * ولم أخزه لما تغيب في الرجم ( كالرجمة بالفتح والضم ) وجمع الرجم جام يقال هذه أرجام عاد أي قبورهم وجمع الرجمة رجام وقال الليث الرجمة حجارة مجموعة كأنها قبور عاد ( و ) الرجم ( الاخوان واحدهم عن كراع ) وحده ( رجم ) بالفتح ( ويحرك ) قال ابن سيده ( ولا أدرى كيف هو ) ونص المحكم كيف هذا ( و ) الرجم ( بضمتين النجوم التى يرمى بها و ) أيضا ( حجارة ) مرتفعة ( تنصب على القبر كالرجمة بالضم ج رجم كصرد وجبال ) وقيل الرجام كالرضام وهى صخور عظام أمثال الجزور بما جمعت على القبر ليسنم ( أو هما ) أي الرجم والرجمة ( العلامة ) على القبر ( ورجم القبر ) يرجمه رجما ( علمه أو وضع عليه الجرام ) ومنه حديث عبد الله بن مغفل المزني رضى الله تعالى عنه قال في وصيته لا ترجموا قبري أي لا تجعلوا عليه الرجم هكذا يرويه المحدثون بالتخفيف كما في الصحاح وأراد بذلك تسوية القبر بالارض وأن لا يكون مسنما مرتفعا وقال أبو بكر بل معناه لا تنوحوا عند قبري أي لا نقولوا عنده كلاما قبيحا من الرجم وهو السب والشتم ( و ) جاء يرجم إذا ( مرو هو يضطرم في عدوه ) عن اللحيانى ( والرجمة بالضم وجار الضبع ) نقله الجوهرى ( والتى ترجب النخلة الكريمة بها ) تسمى رجبة وهى الدكان الذى تعتمد عليه النخلة عن كراع وأبى حنيفة قال أبدلوا الميم من الباء قال ابن سيده وعندي انها لغة كالرجبة ( والمراجم قبيح الكلام ) ونص المحكم الكلم القبيحة ولم يذكر لها واحدا ( و ) من المجاز ( راجم عنه ) ودارى أي ( ناضل ) عنه ( و ) راجم ( في الكلام والعدو والحرب ) مراجمة ( بالغ بأشد مساجلة ) في كل منها ( ومرجوم العصرى من أشراف عبد القيس ) في الجاهلية واسمه عامر بن مر بن عبد قيس بن شهاب وقال أبو عبيد في انسابه انه من بنى لكيزثم من بنى جذيمة بن عوف وكان المتلمس قد مدح مرجوما * قلت وهو من بنى عصر بن عوف بن عمرو بن عوف بن جذيمة المذكور وقد أسقط المدايني وابن الكلبى جذيمة بين عوفين قال الحافظ وولده عمرو بن مرجوم الذى ساق يوم الجمل في أربعة آلاف فصار مع على رضى الله تعالى عنه وقد تقدم له ذكر في ع ص ر ( و ) مرجوم رجل ( آخر من سادات العرب فاخر ملك الحيرة ) الصواب انه فاخر رجلا من قومه إلى بعض ملوك الحيرة فكأنه سقط لفظ إلى من النساخ فقال له قدرجمتك بالشرف فسمى مرجوما
قال لبيد وقبيل من لكيز شاهد * رهط مرجوم ورهط ابن المعل أراد ابن المعلى وهو جد الجارود بن بشير بن عمرو بن المعلى ورواية من رواه مرحوم بالحاء خطأ * قلت وهذا الاخير الذى ذكره هو بعينه الاول وهو الذى فاخر إلى ملك الحيرة وليس للعرب مرجوم سواه ويشهد لذلك أيضا قول لبيد وقبيل من لكيزثم قال رهط مرجوم ولكيز هو ابن أفصى بن عبد القيس فلو قال ومرجوم العصرى من أشراف عبد القيس فاخر إلى ملك الحيرة إلى آخره لكان حسنا بعيدا عن مزال الوهم ( و ) مرجوم ( مضحى من مضحيات الحاج بالبادية ) ضبط بفتح الميم وسكون الضاد فيهما وأيضا بضم الميم وفتح الضاد وتشديد الحاء المفتوحة على صيغة اسم المفعول وكلاهما جائزان ( ومراجم بن العوام ) بن مراجم ( محدث ) عن محمد بن عمرو والاوزاعي وعنه ابراهيم بن الحجاج الشامي ووالده العوام حدث عن أبى عثمان النهدي وعنه شعبة ثم مظاهر سياقه أنه بفتح الميم وليس كذلك بل هو بضمها ( و ) قال أبو سعيد ( ارتجم الشئ ) وارتجن إذا ( ركب بعضه بعضا والترجمان ) تفعلان من الرجم كما يقتضيه سياق الجوهرى وغيره وفي المفردات هو تفعلان من المراجمة بمعنى المسابة وقد ذكره المصنف ( في ت ر ج م ) وكتبه بالحمرة على أنه استدرك به على الجوهرى والصواب ذكره هنا كما فعله الجوهرى وغيره من الائمة وقد نبهنا عليه آنفا ( والارجام جبل ) أنشد ياقوت لجبيهاء الاشجعى ان المدينة لا مدينة فالزمى * أرض الستار وقنة الارجام ( ورجمان ويضم ة بالخابور ) بالجزيرة ( والمرجام من الابل الماد عنقه في السير أو الشديد السير ) كأنه يرجم الحصى باخفافه رجما ( و ) المرجام ( الذى ترجم به الحجارة ) وهو القذاف والجمع المراجيم ( و ) رجام ( ككتاب ع ) بحمى ضرية فيه جبال وبقربها ماء وقيل هو جبل أحمر طويل للضباب قاله نصر وأنشد الجوهرى للبيد عفت الديار محلها فقامها * بمنى تأبد غولها فرجامها ( و ) من المحاز ( رجل مرجم كمنبر ) أي ( شديد كأنه يرجم به عدوه ) وفي الصحاح معاديه وفي الاساس يدفع عن حسبه ومنه قول جرير قد علمت أسيد وخضم * أن أبا حرزم شيخ مرجم ( و ) من المجاز ( فرس مرجم ) كأنه ( يرجم الارض بحوافره ) وفي الصحاح يرجم في الارض بحوافره ( و ) من المجاز ( حديث مرجم كمعظم ) أي مظنون كما في الاساس وهو الذى ( لا يوقف على حقيقته ) وفي الصحاح على حقيقة أمره وفي بعض نسخ الصحاح الذى لا يدرى أحق هو أم باطل قال زهير * وما هو عنها بالحديث المرجم * ( و ) الرجام ( ككتاب المرجاس ) وهو كما تقدم في السين حجر يشد في طرف الحبل ثم يدلى في البئر فتخضخض به الحماة حتى تثور ثم يستقى ذلك الماء فتستنقى البئر وهذا كله إذا كانت البئر بعيدة القعر لا يقدرون على أن ينزلوا فينقوها قال الجوهرى ( وربما شد بطرف عرقوة الدلو ليكون أسرع لا نحدارها ) قال الشاعر كأنهما إذا علوا وجينا * ومقطع حرة بعثا رجاما وصف عيرا وأتانا يقول كأنهما بعثا حجارة ( و ) قال أبو عمر والرجام ( ما يبنى على البئر ثم تعرض عليه الخشبة للدلو ) قال الشماخ على رجامين من خطاف ما تحة * تهدى صدورهما ورق مراقيل ( و ) قيل ( الرجامان خشبتان تنصبان على ) رأس ( البئر ينصب عليهما القعو ) ونحوه من المساقى * ومما يستدرك عليه لا تراجموا بالحجارة تراموا بها وارتجموا مثل ذلك عن ابن الاعرابي وأنشد * فهى ترامى بالحصى ارتجامها * وتراجموا بالكلام تسابوا وهو مجاز والمراجمة مثل ذلك والرجوم بالضم الرجم فهو إذا مصدر وبه فسرت الآية أيضا وجعلناها رجوما للشياطين وبعير مرجم كمنبر يرجم الارض بحوافره وهو مدح وقيل هو الثقيل من غير بطء وقد ارتجمت الابل وتراجمت وقال أبو عمر والرجام الهضاب واحدها رجمة والرجمة بالفتح المنارة شبه البيت كانوا يطوفون حولها قال * كما طاف بالرجمة المرتجم * ورجم القبر ترجيما وضع عليه الرجم وبه فسر حديث عبد الله بن مغفل رضى الله تعالى عنه الذى سبق ذكره قال الجوهرى والمحدثون يقولون لا ترجموا قبري والصحيح انه مشدد ولسان مرجم كمنبر إذا كان قوالا وقال ابن الاعرابي دفع رجل رجلا فقال لتجدني ذا منكب مرم وركن مدعم ولسان مرجم أي شديد والرجائم الجبال التى ترمى بالحجارة واحدها رجيمة وهضب الرجائم موضع في قول أبى طالب غفارية حلت ببولان حلة * فينبع أو حلت بهضب الرجائم وجاءت امرأة تسترجم النبي صلى الله تعالى عليه وسلم أي تسأله الرجم والمرجمة كمكنسة القذافة والجمع المراجم وتراجموا بها تراموا ومراجم بن سليمان جد أبى هرون موسى بن عيسى المؤذن البخاري الراوى عن سفيان بن وكيع

##### Türkçe

رجم
**رَجَمَ - يَرْجُمُ - رَجْم - رَجْمَاً - رَجِيْم - مَرْجُوْم - مَرْجُوْمين - رُجْم - رُجُوْم**
**رَجَمَ - يَرْجُمُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu kovar ve atar ve onunla uzağa fırlatır, bir hedef olmaksızın: onu çıkarır ve kovar ve onu evinin yahut kasabasının yahut ikamet ve karar yerinin dışına fırlatır; fırlatma, kovma ve çıkarma için, kendisine doğru yöneltileceği belirli bir yön yahut belirli bir yer olmaksızın; bu da **المرجوم**’u şaşırıp sapıtır, kaybolur ve başıboş dolaşır kılar; bir hidayet yahut bir karar olmaksızın.

**رَجْم**: “**رَجَمَ - يَرْجُمُ**”dan fiil ismi: hedef yahut doğru bir yön olmaksızın uzağa fırlatma ve atma.

**رَجْماً**: “**رَجْم**”dan hâl: hedef olmaksızın yahut belirli bir yönlendirme olmaksızın fırlatma biçiminde: körlemesine çarpıp vurma.

**رَجِيْم**: “**فـَعيل**” vezninde mübalağalı ism-i fâil, “**رَجَمَ - يَرْجُمُ**”dan: “**يَرْجُمُ**”dan: bir başkasını ikamet ve istikrar yerinden fırlatan yahut atan yahut uzaklaştıran ve onu hedef olmaksızın şaşkın dolaşır kılan; ayrıca mef‘ûl mânasında: hedef olmaksızın kovulmuş ve onunla uzağa fırlatılmış olan **المرجوم**.

**الشيطان الرجيم**: “**رجيم**” burada şeytanın sıfatıdır: çünkü ona itaat edene Allah’ın rahmetinden kovulmayı, kaybolmayı, hidayetsizliği ve nefsî ve fikrî istikrarın olmayışını sebep olur; ve çünkü o **مرجوم**dur: Allah’ın rahmetinden kovulmuş ve onunla uzağa fırlatılmıştır.

**مَرْجُوم**: “**رَجَمَ - يَرْجُمُ**” fiilinden ism-i mef‘ûl: üzerine **الرجم** fiili vâki olan: istikrar ve ikamet yerinden kovulan ve çıplak araziye ve kayboluşa atılan.

**مَرْجُوْمين**: “**مَرْجُوم**”un çoğulu.

**رُجْم**: “**فـُعـْـل**” vezninde, “**رَجَمَ - يَرْجُمُ**”dan mef‘ûl mânasında fiil ismi: âlet ismi: bir başkasını ikamet ve istikrar yerinden çıkaran ve onu hedef olmaksızın yahut belirli bir yöne doğru olmaksızın uzağa hareket etmeye zorlayan şey.

**رُجُوْم**: “**رُجْم**”un çoğulu.

﴿وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ﴾: dünya semasındaki kandil yıldızlar, yeryüzü için şeytanlardan bir koruyucu gibi iş görür; çünkü onlar “**رجوم**”dur; böylece şeytanları uzaklaştırır ve onlarla fırlatır ve onları uzayda şaşkın dolaştırır ve kaybettirir; bu da, onların fırlattığı yahut yansıttığı şihaplarla olur (meselâ ısı ışınları yahut iyonlaştırıcı ışınlar yahut elektromanyetik dalgalar).

Ve lafız, “itme, yana itme, uzaklaştırma ve kovma” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**دَحَرَ - يَدْحُرُ**، **ذَادَ - يَذُوْدُ**، **رَجَمَ - يَرْجُمُ**، **طَرَدَ - يَطْرُدُ**، **نَفَى - يَنْفِي**، **دَفَعَ - يَدْفَعُ**

rjm - yrjm
	﴿قالوا لئن لم تنته يانوح لتكونن من المرجومين (116)﴾ Şuarâ ﴿قال أراغب أنت عن آلهتي ياإبراهيم لئن لم تنته لأرجمنك واهجرني مليا(46)﴾ Meryem
	﴿قالوا إنا تطيرنا بكم لئن لم تنتهوا لنرجمنكم وليمسنكم منا عذاب أليم(18)﴾ Yâsîn ﴿إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم أو يعيدوكم في ملتهم ولن تفلحوا إذا أبدا(20)﴾ Kehf
	﴿قالوا ياشعيب ما نفقه كثيرا مما تقول وإنا لنراك فينا ضعيفا ولولا رهطك لرجمناك وما أنت علينا بعزيز (91)﴾ Hûd
	﴿وإني عذت بربي وربكم أن ترجموني (20)﴾ Duhân

rjm - **رجماً**
﴿سيقولون ثلاثة رابعهم كلبهم ويقولون خمسة سادسهم كلبهم رجما بالغيب ويقولون سبعة وثامنهم كلبهم قل ربي أعلم بعدتهم ما يعلمهم إلا قليل فلا تمار فيهم إلا مراء ظاهرا ولا تستفت فيهم منهم أحدا(22)﴾ Kehf

**رجيم**
﴿قال فاخرج منها فإنك رجيم (34)﴾ Hicr ﴿قال فاخرج منها فإنك رجيم (77)﴾ Sâd
	﴿وحفظناها من كل شيطان رجيم (17)﴾ Hicr ﴿وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ(5)﴾ Mülk
	﴿فلما وضعتها قالت رب إني وضعتها أنثى والله أعلم بما وضعت وليس الذكر كالأنثى وإني سميتها مريم وإني أعيذها بك وذريتها من الشيطان الرجيم(36)﴾ Âl-i İmrân ﴿فإذا قرأت القرآن فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم (98)﴾ Nahl
	﴿وما هو بقول شيطان رجيم (25)﴾ Tekvîr

**المرجومين**
﴿قالوا لئن لم تنته يانوح لتكونن من المرجومين (116)﴾ Şuarâ

**رُجُومًا**
﴿وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ (5)﴾ Mülk

Tefsirde geldi: **رجمناك**: seni taşlarla recm ile öldürdük – sana sövdük; ve **الرجم** ayrıca lânettir; ve **الشيطان الرجيم** yani lânetlenmiş ve kovulmuş; **مرجوم**: kovulmuş; **رجيم**: şihaplarla kovulmuş; **رجماً بالغيب**: yakîn olmaksızın zan ile fırlatma.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**رجم**] ر ج م: **الرَّجْمُ** öldürmedir; aslı taşlarla atmadır; babı **نصر**’dır; o hâlde o **رَجيمٌ** ve **مَرْجُومٌ**dur; **الرُّجْمَةُ** **العجمة** gibidir; **الرُّجَم**’ın bir tanesi; ve **الرِّجَامِ**; o, **الرِّضَام**’dan aşağı iri taşlardır; ve bazen kabir üzerine, hörgüçlensin diye toplanır. Abdullah b. Muğaffel vasiyetinde dedi: “**لا تُرَجِّمُوا قبري**” yani kabrimin üzerine **الرجم** yapmayın; bununla, kabrinin yerle eşitlenmesini ve yüksek, hörgüçlü olmamasını istedi; Dahhâk vasiyetinde dediği gibi: “**ارسموا قبري رسما**”. Muhaddisler “**لا ترْجُمُوا قبري**” (hafifletmeyle) derler; doğru olan ise şeddelidir. Ve **الرَّجْمُ**: kişinin zan ile konuşmasıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**رجما بالغيب**﴾. Ondandır: **الحديث المُرَجَّمُ**. Ve **تَرَاجَمُوا** taşlarla: onlarla birbirlerine taş attılar. Ve **تَرْجَمَ** sözünü: onu başka bir dille açıkladı; ondandır **التَّرْجَمَانُ**; çoğulu **تَرَاجِمُ**; **زعفران** ve **زعافر** gibi. Ve **الجيم**’in zammesi bir lehçedir; ve **التاء** ile **الجيم**’in birlikte zammesi bir lehçedir.

Râgıb
**رجم**
- **الرجام**: taşlar; ve **الرجم**: **الرجام** ile atmadır. Denir: **رجم**; o hâlde o **مرجوم**dur. Allah Teâlâ dedi: }لئن لم تنته يا نوح لتكونن من المرجومين﴿[Şuarâ/116], yani: en çirkin öldürüşle öldürülenler. Ve dedi:﴾ولولا رهطك لرجمناك﴿[Hûd/91],﴾إنهم إن يظهروا عليكم يرجموكم﴿[Kehf/20]. Ve **الرجم**, zan ile atma, vehim ve sövme ve kovma için mecaz yapılır; Allah Teâlâ’nın sözü gibi:﴾رجما بالغيب{ (Kehf sûresi: âyet 22; Katâde dedi: zan ile fırlatma). Şair dedi:
- 181 - وما هو عنها بالحديث المرجم *** (bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
وما الحرب إلا ما علمتم وذقتم
ve o, Züheyr b. Ebî Sülmâ’nındır; divanında s. 81; ve Şerhu’l-Muallakât 1/112.
Ve **المرجم** burada: yakîn sahibi olmayan.)

Ve Allah Teâlâ’nın sözü: }لأرجمنك واهجرني مليا﴿[Meryem/46], yani: sende hoşlanmadığın şeyi söyleyeceğim (bk. Garîbü’l-Hadîs, Ebû Ubeyd 4/290). Ve **الشيطان الرجيم**: hayırlardan ve yüce topluluğun menzillerinden kovulmuş olandır. Allah Teâlâ dedi:﴾فاستعذ بالله من الشيطان الرجيم﴿[Nahl/98]. Ve Allah Teâlâ dedi:﴾فاخرج منها فإنك رجيم﴿[Hicr/34]. Ve şihaplar hakkında dedi:﴾رجوما للشياطين{ [Mülk/5]. Ve **الرجمة** ve **الرجمة**: kabir taşlarıdır; sonra onunla kabirden kinaye edilir; çoğulu **رجام** ve **رجم**’dur. Ve “**رجمت القبر**”: onun üzerine **رجاما** koydum. Ve hadiste: ( **لا ترجموا قبري** ) (Cevherî dedi: muhaddisler onu ( **لا ترجموا قبري** ) hafifletmeyle rivayet ederler; doğru olan: ( **لا ترجموا قبري** ) şeddelidir; yani: onun üzerine **الرجم** yapmayın; o, **رجمة**’nin çoğuludur; yani iri taşlar. Bk.: en-Nihâye 2/205.)

[İstidrak] Bu, Abdullah b. el-Muğaffel’in vasiyetindeki sözlerindendir. Bak: Garîbü’l-hadîs 4/289; ve el-Fâik 2/47), ve **المراجمة**: şiddetli sövüşme; **المقاذفة** gibi bir istiâre. Ve **الترجمان** bundan iki fiil yaparlar.

Lisân’ın özeti
1. **الرَّجْمُ**: terk ediş,
2. ve **الرَّجْمُ**: kovma; **رَجِيم**: lânetlenmiş, lânetle **مَرْجوم**; uzaklaştırılmış, kovulmuş; ve **الرَّجَمُ** ayrıca: çukur, kuyu ve tandır. Ve **الرُّجْمَةُ**, (ر harfinin) ötreli oluşuyla: sırtlanın ini.
3. ve **الرَّجْمُ**: lânet; ondan **الشيطان الرَّجِيمُ**; yani yıldızlarla **المَرْجُومُ**; **مَفْعُولٍ**’den **فَعِيلٍ**’e çevrilmiştir,
4. ve **الرَّجيمُ**, şu manada olur: sövülen, ayıplanan; Yüce Allah’ın sözü olan: **لئِنْ لم تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّك**’ten; yani: mutlaka sana söveceğim. Ve **الرجم**: sövme ve küfretme.
5. **الرَّجْمُ**: taşlarla atma. **رَجَمَهُ يَرْجُمُهُ رَجْماً**; o hâlde o **مَرْجُوم** ve **رَجِيمٌ**’dir.
6. **الرُّجُمُ** ve **الرُّجُوم**: kendileriyle atılan yıldızlar. **التهذيب**: ve **الرَّجْمُ**, kendisiyle **الشيء المَرْجوم**’un taşlandığı şeyin adıdır; çoğulu **رُجومُ**’dur. Allah تعالى **الشُّهُب** hakkında dedi ki: **وجعلناها رُجوماً للشياطين**; yani onları, onlar için atış yerleri kıldık.
7. **الرَّجْمُ**: öldürme; ve Kur’an’da, Allah عز وجل’nin kitabının birden çok yerinde **الرَّجْمُ** öldürme olarak vârid olmuştur,
8. öldürmeye ancak **رَجْمٌ** denildi; çünkü onlar bir adamı öldürdüklerinde, onu taşlarla atarlardı; ta ki onu öldürsünler; sonra her öldürmeye **رَجْمٌ** denildi; ondan: zina ettiklerinde iki evliyi recmetmek; ve aslı taşlarla atmadır.
9. **الرُّجُمُ**, ج harfinin ötreli oluşuyla; ve **الرُّجْمَةُ**, ج harfinin sâkin oluşuyla; ikisi birlikte: kabir üzerine dikilen taşlar. **ارْتَجَمَ** şey ve **ارْتَجَنَ**; bir kısmı bir kısmının üzerine bindiğinde.
10. ve **الرَّجْمُ**: zan. Ve denilir: falan kimse **مُرَجَّماً** oldu; işinin hakikatine vukuf sağlanmaz; ondan: **الحديث المُرَجَّمُ**, şeddeli olarak; ve **الرَّجْمُ**: gayba ve zanna atma;
11. ve **التَّرْجُمانُ** ve **التُّرْجُمانُ**: müfessir; ve onu **تَرْجَمَهُ** ve ondan **تَرْجَمَ عنه**.

Lisânü’l-Arab

● - رجم: **الرَّجْمُ**: öldürme; ve Kur’ân’da **الرَّجْمُ** (yani) öldürme, Allah’ın kitabının birden çok yerinde vârid olmuştur. Ancak öldürmeye **رَجْمٌ** denilmiştir; çünkü onlar bir adamı öldürdükleri zaman onu taşlarla atarlar, ta ki onu öldürsünler; sonra her öldürmeye **رَجْمٌ** denildi; bundan (da) iki evli kimsenin zina ettikleri zaman **رجم** edilmesi (vardır); aslı taşlarla atmaktır. İbn Sîde: **الرَّجْمُ** taşlarla atmaktır. **رَجَمَهُ يَرْجُمُهُ رَجْماً**; o hâlde o **مَرْجُوم** ve **رَجِيمٌ**’dir. Ve **الرَّجْمُ**: lânettir; bundan (da) **الشيطان الرَّجِيمُ**; yani yıldızlarla taşlanan **المَرْجُومُ**; **مَفْعُولٍ**’den **فَعِيلٍ**’e çevrilmiştir. Ve denildi ki: **رَجِيم** lânetlenmiş, lânetle taşlanmış, uzaklaştırılmış, kovulmuş (demektir); bu, tefsir ehlinin sözüdür. Dedi ki: ve **الرَّجيمُ**, şu yüce sözüne göre **المَشْتُوم** **المَنسْوب** mânasında olur: **لئِنْ لم تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّك**; yani elbette sana söveceğim. Ve **الرَّجْمُ**: terk etmektir; ve **الرَّجْمُ** kovmaktır; ve **الرَّجْمُ** zandır; ve **الرجم** sövme ve kötülemedir. Ve onun yüce sözü, Nûh kavminin (sözü olarak) hikâye ederek, nebîmize ve ona salât ve selâm üzerine: **لتَكونَنَّ من المَرْجومينَ**; denildi ki: mânâ taşlarla taşlananlardan (olacaksın)dır. Ve **تَراجَمُوا** ve **ارْتَجَمُوا**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
فهي تَرامى بالحَصى ارْتِجامها

Ve **الرَّجْمُ**: kendisiyle taşlanan şeydir; çoğulu **رُجومٌ**dur. Ve **الرُّجُمُ** ve **الرُّجُوم**: kendisiyle atılan yıldızlardır. **التهذيب**: ve **الرَّجْمُ**, taşlanan şeye atılan şeyin adıdır; çoğulu **رُجومُ**dur. Allah تعالى **الشُّهُب** hakkında dedi: **وجعلناها رُجوماً للشياطين**; yani onları kendileri için atış yerleri kıldık. Ve **تَراجَمُوا بالحجارة** yani onunla birbirlerine attılar. Ve Katâde hadîsinde: Allah bu yıldızları üç şey için yarattı: gök için süs, şeytanlar için **رُجوماً**, ve kendisiyle yol bulunulan alâmetler. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الرُّجُومُ** **رَجْمٍ**in çoğuludur; o ise kendisiyle adlandırılmış bir mastardır; ve çoğul değil mastar olması câizdir. Ve onların şeytanlar için **رُجُوماً** oluşunun mânâsı: geceleyin düşen **الشُّهُب**’un, yıldızların ateşinden ve nurundan ayrılmış (parçalar) olmasıdır; yoksa onların bizzat yıldızlarla taşlanmaları değildir; çünkü onlar sâbittir, yerinden oynamaz; bu ancak bir ateşten alınan bir kıvılcım gibidir; ateş ise yerinde sâbittir. Ve denildi ki: **الرُّجوم** ile, tahmin edilen ve zannedilen zanları murad etti; bundan (da) onun yüce sözü: **سَيقُولونَ ثَلاثةٌ رابعهم كَلْبُهُمْ ويقولون خَمْسَةٌ سادِسُهم كَلْبُهُمْ رَجْماً بالغيب**; ve müneccimlerin, yıldızların bitişmesi ve ayrılması üzerine hads ve zan ve hükümden çektikleri; ve onlarla **الشياطين** ile kastetti; çünkü onlar insan şeytanlarıdır. Dedi ki: ve bazı hadîslerde gelmiştir: “Kim Allah’ın zikrettiği şeyden başka bir şey için yıldız ilminin bir kapısını iktibas ederse, sihirden bir şube iktibas etmiş olur; müneccim kâhindir, kâhin sihirbazdır, sihirbaz kâfirdir.” Böylece yıldızları, onlarla ve onların üzerine hüküm vermek için öğrenen ve hayır ve şer tesirlerini onlara nisbet eden müneccimi kâfir kıldı; bundan Allah’a sığınırız. Ve **الرَّجْمُ**: zan ve hads ile söz söylemektir; **الصحاح**’ta: adamın zan ile konuşmasıdır; bundan (da) onun sözü: **رجْماً بالغيب**. Ve **فرس مِرْجَمٌ**: toynağıyla yeri taşlar; deve de böyledir; bu bir övgüdür. Ve denildi ki: yavaşlık olmaksızın ağır olandır. Ve develer **ارْتَجَمَتِ** ve **تَراجَمَتْ**. Ve **يَرْجُمُ** olarak geldi: geçtiği zaman koşusu alevlenir; bu, Lihyânî’dendir. Ve **راجَمَ عن قومه**: onlar hakkında mücadele etti. Ve **الرِّجامُ**: taşlardır; ve denildi ki: bir araya toplanmış taşlardır; ve denildi ki: **الرِّضام** gibidir; o ise büyük kayalardır, adalar misali. Ve denildi ki: eski kabirler gibidir; bir tanesi **رُجْمةٌ**’dir. Ve **الرُّجْمةُ**: etrafında dolaştıkları yükseltilmiş taşlardır. Ve denildi ki: **الرُّجُمُ** (ج harfi dammeli) ve **الرُّجْمَةُ** (ج harfi sâkin) ikisi birden, kabir üzerine dikilen taşlardır. Ve denildi ki: ikisi de alâmettir. Ve **الرُّجْمة** ve **الرَّجْمة**: kabirdir; çoğulu **رِجامٌ**dur. Ve o, harekeli olarak **الرَّجَمُ**’dır; çoğulu **أَرْجامٌ**dur. Üzerine taşlardan toplandığı için **رَجَماً** diye adlandırıldı; bundan (da) Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
أَنا ابنُ الذي لم يُخْزِني في حَياتِه،
ولم أُخْزِه حتى أُغَيَّبَ في الرَّجَمْ
(* “أغيب” sözü: asılda böyle; **التهذيب**’te olan: **تغيب**).

Ve **الرَّجَمُ** (harekeli): kabrin kendisidir. Ve **الرُّجْمَة** (damme ile): **الرُّحَمِ** ve **الرِّجامِ**’ın bir tanesidir; ve o, **الرِّضامِ**’dan aşağı büyük taşlardır; ve bazen kabir üzerine toplanır ki hörgüç gibi yükseltilsin. İbn Berrî, İbn Rumayd el-‘Anberî için şu beyti okudu:
بَسِيلُ على الحاذَيْنِ والسَّتِّ حَيضُها،
كما صَبّ فوقَ الرُّجْمةِ الدّمَ ناسِكُ
**السَّتُّ**: **الاسْتِ** hakkında bir lehçedir.

Leys: **الرُّجْمة** toplanmış taşlardır; sanki Âd’ın kabirleri gibidir; çoğulu **رِجام**dır. Asma‘î: **الرُّجْمةُ** **الرِّضام**’dan aşağıdır; **الرضام** ise bir yerde toplanan büyük kayalardır. Ebû Amr: **الرِّجامُ** tepeler (dir); bir tanesi **رُجْمة**’dir. Ve **رِجامٌ**: bir yerdir; Lebîd dedi ki:
عَفَتِ الدِّيارُ: مَحَلُّها فَمُقامُها
بِمِنىً، تأَبَّدَ غَوْلُها فرِجامُها

Ve **الرَّجَمُ** ve **الرِّجامُ**: kabirler üzerine toplanmış taşlardır; bundan (da) Abdullah b. Muğaffel el-Müzenî’nin sözü: “**لا تَرْجُموا قبري**” yani kabrimin üzerine **الرَّجَمَ** yapmayın; bununla kabri yerle bir etmeyi ve hörgüç gibi yükseltilmiş yüksek olmamasını murad etti; Dahhâk vasiyetinde dediği gibi: “**ارْمُسُوا قبري رَمْساً**.” Ebû Bekir dedi ki: oğullarına vasiyetinin mânâsı “**لا تَرْجُمُوا قبري**” demek: kabrimin yanında ağıt yakmayın; yani onun yanında kötü çirkin söz söylemeyin; **الرَّجْم** (yani) sövme ve kötülemeden (dolayı). Cevherî dedi ki: muhaddisler onu hafifletilmiş olarak **لا تَرْجُمُوا** diye rivayet ederler; doğrusu şeddeli **تُرَجِّمُوا**’dur; yani üzerine **الرَّجَمَ**ı, o da taşlardır, koymayın. Ve **الرَّجْماتُ**: işaret kuleleridir; ve o, toplanan taşlardır; etrafında dolaşılırdı; ev’e benzetilir; ve şu beyti okudu:
كما طافَ بالرَّجْمَةِ المُرْتَجِمْ

Ve **رَجَمَ القبر رَجْماً**: onu yaptı. Ve denildi ki: **رَجَمَه يَرْجُمه رَجْماً**: üzerine, taşlar olan, fetha ile ve hareke ile **الرَّجَم**’ı koydu. Ve **الرَّجَمُ** ayrıca: çukur, kuyu ve tandırdır. Ebû Saîd: **ارْتَجَمَ** şey ve **ارْتَجَنَ**: bir kısmı bir kısmının üzerine bindiği zaman. Ve **الرُّجْمَةُ** (damme ile): sırtlanın ini. Ve denilir: falan kimse **مُرَجَّماً** oldu; işinin hakikatine vâkıf olunmaz; bundan (da) şeddeli **الحديث المُرَجَّمُ**; Züheyr dedi ki:
وما هُوَ عنها بالحَديث المُرَجَّمِ

Ve **الرَّجْمُ**: gayb hakkında ve zan ile iftiradır; Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî dedi ki:
إِنَّ البَلاءَ، لَدَى المَقاوِسِ، مُخْرِجٌ
ما كا من غَيْبٍ، ورَجْمِ ظُنونِ

Ve **كلام مُرَجَّمٌ**: yakîn olmaksızın (olan söz). Ve aziz tenzilde: **لأَرْجُمَنَّكَ** yani elbette seni terk edeceğim ve senin hakkında gayb ile hoşlanmadığın şeyi söyleyeceğim. Ve **المَراجمُ**: çirkin sözlerdir. Ve **تَراجَموا بينهم بمَراجِمَ**: birbirlerine attılar. Ve **الرِّجامُ**: ipin ucuna bağlanan taş,

Sonra kuyuya sarkıtılır; onunla **الحَمْأَة** çalkalanır, ta ki kabarsın; sonra o su çekilir de kuyu temizlenmiş olur; ve bu bütünüyle, kuyu derin dipli olup da inip onu temizlemeye güç yetiremedikleri zaman olur. Ve denildi: O, **الدَّلو**nun **عَرْقوَة**sine bağlanan bir taştır ki onun inişi daha hızlı olsun; dedi ki:

Sanki ikisi, eğer **وجِيناً**a ve
bir **حَرَّة** kesitine yükseldilerse, **رِجاما** gönderdiler.

Bir yaban eşeğini ve bir dişi eşeği vasfeder; der ki: Sanki ikisi taşlar gönderdiler. Ebû Amr: **الرِّجامُ** kuyunun üzerine yapılan şeydir; sonra **الدَّلو** için onun üzerine tahta enlemesine konur; Şemmâh dedi ki:

Bir su çekenin **خُطَّاف**ından iki **رِجام** üzerinde,
ikisinin göğüslerini **وُرْقٌ مَراقِيلُ** sevk eder.

Cevherî: **الرِّجامُ** **المِرْجاس**tır; dedi ki: Bazen **الدَّلو**nun **عَرْقُوَة**sinin ucuna bağlanır ki onun inişi daha hızlı olsun. Ve **مِرْجَمٌ** (kesre ile) bir adam: yani şiddetli; sanki onunla düşmanları taşlanır; bununla Cerîr’in sözü:

Bilmiştir **أُسَيِّدٌ** ve **خَضَّمُ**
ki Ebû Harzem **شيخ مِرْجَمُ**dur.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir adam bir adamı itti de dedi ki: “Elbette beni **ذا مَنْكِبٍ مِزْحَم** ve **رُكْنٍ مِدْعَم** ve **لسان مِرجَم** olarak bulacaksın.”

Ve **المِرْجامُ**: onunla taşların taşlandığı şeydir. Ve **لسان مِرْجَمٌ**: eğer çok söyleyen olursa.

Ve **الرِّجامانِ**: kuyunun başına dikilen iki tahtadır; onların üzerine **القَعْوُ** ve ona benzer su çekme araçlarından olanlar kurulur.

Ve **الرَّجائم**: taşla atan dağlardır; bir tanesi **رَجِيمةٌ**dur; Ebû Tâlib dedi ki:

**غِفارِية** **بِبَوْلانَ**da bir konak kondu,
sonra **يَنْبُعَ**; yahut **بَهَضْبِ الرَّجائم**de kondu.

Ve **الرَّجْمُ**: kardeşlerdir; yalnızca Kurâ‘dan; onların bir teki **رَجْمٌ** ve **رَجَمٌ**dur; İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Sa‘leb dedi: **الرَّجْمُ** dost ve nedîmdir.

Ve **الرُّجْمَةُ**: soylu hurma ağacının dayandığı **الدُّكَّان**dır; Kurâ‘dan ve Ebû Hanîfe’den; ikisi dedi ki: **الباء**dan **الميم**i bedel yaptılar; dedi ki: ve bence o, **الرُّجْبَةِ** gibi bir lehçedir.

Ve **مَرْجُومٌ**: Araplardan bir adamın lakabıdır; efendi idi; kavminden bir adamla Hîre krallarından birine karşı övündü; ona dedi ki: “Seni şerefle **رَجَمْتُ**”; böylece **مَرْجُوماً** diye adlandırıldı; Lebîd dedi ki:

Ve **لُكَيْز**den bir kabile, şahit,
**رَهْطُ مَرْجُومٍ** ve **رَهْطُ ابن المُعَلّ**.

Onu **مَرْحُوم** (حاء ile) rivayet edenin rivayeti hatadır; ve **ابن المُعَلَّى**yı kastetti; o, Cârûd’un dedesidir: Beşîr b. ‘Amr b. **المُعَلَّى**.

Ve **الرِّجامُ**: bir yerdir; dedi ki:

**بِمِنىً**da, onun **غَوْلُ**u ıssızlaştı; sonra **رِجامُ**u.

Ve **التَّرْجُمانُ** ve **التُّرْجُمانُ**: müfessirdir; ve onu **تَرْجَمَهُ** ve ondan **تَرْجَمَ**; ve o, Sîbeveyh’in zikretmediği misaldendir. İbn Cinnî dedi: **تَرْجُمانُ**a gelince, onda **تُرْجُمان** (evvelini damme ile) rivayet ettim; ve misali **فُعْلُلان**dır; **عُتْرُفان** ve **دُحْمُسان** gibi; ve كذلك **التاء** da, onu fetheden kimse nezdinde aslîdir; her ne kadar kelâmda **جَعْفُرٍ** gibi bir misal olmasa da; çünkü **الأَلف** ve **النون** ile, onlar olmasaydı câiz olmayacak misaller câiz olabilir; **عُنْفُوان** ve **خِنْذِيان** ve **رَيْهُقان** gibi. Görmüyor musun ki kelâmda **فُعْلُوٌ** yoktur, ne de **فِعْلِيٌ** ne de **فَيْعُلٌ**? Ve denilir: Konuşmasını **تَرْجَمَ** etti; yani onu başka bir dille açıkladı; bundan **التَّرْجَمانُ**; çoğulu **التَّراجِمُ**dur; **زَعْفَرانٍ** ve **زَعافِر** gibi, ve **صَحْصحان** ve **صَحاصِح** gibi; dedi ki: **الجيم**in dammesi sebebiyle **التاء**yı dammeleyebilirsin de **تُرْجُمان** dersin; **يَسْرُوع** ve **يُسْروع** gibi; Râciz dedi ki:

Bir menzil; ona ansızın vardım;
ona vardığımda **فُرَّاطا** bulmadım;
ancak **الحمامَ الوُرْقَ** ve **الغَطاطا**;
işte onlar onunla **إِلْغاطا** gevezelik ederler;
**كالتُّرْجُمان** **الأَنْباطا** ile karşılaştı.

مقاييس اللغة:
(**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; o da taşlarla [atmadır], sonra bu (anlam) ödünç alınır. Bundan: **الرِّجام**; o, taşlardır. Denir: **رُجم فلانٌ**; taşlarla vurulduğu zaman. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; böylece çamur çalkalanır, ta kabarıncaya kadar; sonra o su çekilir de kuyu arıtılır([20]). **الرُّجْمَة**: kabirdir; ve denir ki: kabir üzerine toplanıp hörgüçlendirilsin diye (konan) taşlardır. Hadiste: “**لا تُرَجِّمُوا قَبْري**”, yani üzerine taşları koymayın; onu düz bırakın. Bazıları dedi: **الرّجام**; kovayı (taşıyan) kovanın **عَرْقُوَةِ**’sinin ucuna bağlanan bir taştır; onun daha hızlı aşağı inmesi için.

Bundan ödünç alınan, onların şu sözüdür: **رَجَمْتُ فلاناً بالكلام**; onu sövdüğüm zaman. Aziz ve celîl olanın, İbrâhîm aleyhisselâm kıssasında hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿**لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ**﴾ [Meryem 46], yani: mutlaka sana söveceğim; sanki ona sövdüğünde onu sözle taşlamış olur; yani onunla ona vurmuş olur; tıpkı insanın taşlarla taşlanması gibi. Bir topluluk dedi: **لأرجُمَنَّكَ**: mutlaka seni öldüreceğim. Mana birincisine yakındır.

القاموس المحيط:
**الرَّجْمُ**: öldürmedir; ve atmadır; ve gıybet(edir); ve zandır; ve dosttur; ve nedîmdir; ve lânettir; ve sövmedir; ve terk etmektir; ve kovmaktır; ve taşlarla atmadır. Ve kendisiyle taşlanan şeyin adı: **رُجومٌ** (çoğul). Ve hareke ile: kuyu; ve tandır; ve **الجَفْرَةُ** ( **الجيم** ile); ve **أَجَأ**’da bir dağ; ve kabir; **الرَّجْمَة** gibi; fetha ve damma ile. Ve kardeşler; onların teki, Kurâ‘dan: **رَجْمٌ**; ve harekelenir; nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve iki damma ile: kendisiyle atılan yıldızlar. Ve kabir üzerine dikilen taş; **الرُّجْمَة** gibi; damma ile; çoğulu: **رُجَمٌ**; **صُرَدٍ** ve **جبالٍ** gibi; yahut ikisi de alâmettir. Ve: **رَجَمَ القَبْرَ**: onu işaretledi; yahut üzerine **الرِجَامَ** koydu. Ve: geçti; o, koşusunda alevlenip parlayarak. Ve **الرُّجْمَةُ**, damma ile: sırtlanın ini. Ve onunla soylu hurma ağacının desteklendiği şey. Ve **المَرَاجِمُ**: çirkin söz. Ve: **راجَمَ عنه**: mücadele etti. Ve sözde ve koşuda ve savaşta: en şiddetli karşılıklı atışmayla mübalağa etti. Ve **مَرْجومٌ العَصْرِيُّ**: Abdülkays’ın eşrafından; ve Arapların efendilerinden bir başkası; Hîre kralıyla övündü; ona dedi ki: “Seni şerefle taşladım.” Ve çölde hacının kurban kesme yerlerinden bir kurban kesme yeri. Ve **مُراجِمُ بنُ العَوَّامِ**: bir muhaddis. Ve: **ارْتَجَمَ الشيءُ**: onun bir kısmı bir kısmının üzerine bindi.

Ve **التَّرْجُمانُ**: **ت ر ج م** maddesinde. Ve **الأَرْجَامُ**: bir dağdır. Ve **رَجْمَانُ**; ve dammelenir: Hâbûr’da bir (yer).

Ve develerden **المِرْجَامُ**: yürüyüşte boynunu uzatan; yahut yürüyüşü şiddetli olan; ve kendisiyle taşların atıldığı (şey).

Ve **ككِتابٍ**: ‘ayn (harfiyle). Ve **رجلٌ مِرْجَمٌ**, **كَمِنْبَرٍ**: şiddetli; sanki onunla düşmanı taşlanır. Ve **فَرَسٌ مِرْجَمٌ**: toynağıyla yeri taşlar. Ve **حَديثٌ مُرَجَّمٌ**, **كمُعَظَّمٍ**: hakikati üzerinde durulmaz. Ve **ككِتابٍ**: **المِرْجَاسُ**; ve bazen kovanın **عَرْقُوَةِ**’sinin ucuna bağlanır; onun daha hızlı aşağı inmesi için. Ve kuyu üzerine yapılan şey; sonra kova için tahta onun üzerine enlemesine konur.

Ve **الرِجَامانِ**: kuyu üzerine dikilen iki tahta; onların üzerine **القَعْوُ** dikilir.

تاج العروس:
(**الرجم**: öldürmedir) ve ondan: evli iki kişiyi zina ettiklerinde taşlamak; ve onunla, yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: “**لتكونن من المرجومين**” yani öldürülenlerden; en çirkin öldürme. (Ve) **الرجم**: ayıpla ve zanla atmadır. (Ve) denildi ki o: (gıybet ve zan)dır. Zemahşerî dedi: **رجم بالظن**; onunla attı; sonra çoğaldı, ta zannın yerine kondu; böylece denildi: bunu **رجما** söyledi; yani zan olarak. **الصحاح**’ta: **الرجم**; erkeğin zanla konuşmasıdır. Ve ondan yüce Allah’ın sözü: **رجما بالغيب**; denir: **صار رجمالا يوقف على حقيقة أمره**. Ebû’l-‘Iyâl el-Huzelî dedi:

ان البلاء لدى المقاوس مخرج * ما كان من غيب ورجم ظنون

Ve yüce Allah’ın sözü: **لارجمنك**; yani: gıyaben, hoşlanmadığın şeyi senin hakkında mutlaka söyleyeceğim. Râgıb dedi: ve **الرجم**, vehmedilen zanla atma için ödünç alınabilir. (Ve) Sa‘leb dedi: **الرجم**: (dost ve nedîm). Ve **الرجم**: (lânet). Ondan: **الشيطان الرجيم**; yani lânetle lânetlenmiş, taşlanmış; bu mecazdır. (Ve) **الرجم** ayrıca (sövme) ve küfür anlamında olur. Ondan: **لارجمنك**; yani: mutlaka sana söveceğim. (Ve) (terk etme) anlamında olur. (Ve) ayrıca (kovma) anlamında olur. Üçünün her biriyle, şeytanın vasfında **الرجيم** lafzı tefsir edildi. (Ve) **الرجم**’de asıl: (taşlarla atma)dır; sonra bundan sonra zikredilen manalar için ödünç alındı. Ve: **رجمه يرجمه رجما**; o hâlde o: **مرجوم** ve **رجيم**’dir. Ve denildi ki: şeytan, yıldızlarla taşlandığı için **رجيما** diye adlandırıldı. (Ve) **الرجم**: (kendisiyle taşlanan şeyin adı; çoğulu **رجوم**)dur. Ondan yüce Allah’ın sözü: **وجعلناها رجوما للشياطين**; yani şihaplar; yani onlara atış yerleri. Kastedilen: gecede, yıldızların ateşinden ayrılmış olarak düşen şihaplardır; ve onların nuru; yoksa onların yıldızların kendileriyle taşlandıkları değildir; çünkü onlar sabittir, yerinden ayrılmaz; bu ancak ateşten alınan bir kor gibi(dir); ateş ise yerinde sabittir. Ve denildi ki: **الرجوم** ile, müneccimlerin yıldızların birleşmesine ve ayrılmasına dair hüküm vermekten uğraştıkları gibi, tahmin edilip zannedilen zanlar kastedildi; ve onlarla **الشياطين** kastedildi; çünkü onlar insan şeytanlarıdır. (Ve) **الرجم**: (hareke ile: kuyu, tandır ve **الجفرة بالجيم**)dir; o, yerde yuvarlak bir genişliktir. Eğer **الحاء** ile olursa, diğer asıllarda olduğu gibi, o açıktır. (Ve) **الرجم**: (**أجأ**’da bir dağ)dır; Tayyi’nin iki dağından biridir. Nasr dedi: onun taşı bütünüyle oyuktur; bir kısmı bir kısmının üstündedir; kimse ona tırmanamaz; çokça parslar vardır. (Ve) **الرجم**: (kabir)dir; ve aslı, kabir üzerine konulan taşlardır; sonra onunla kabir kastedildi. Cevherî, Ka‘b b. Zuheyr’den şu beyti şahit getirdi:

أنا ابن الذى لم يخزنى في حياته * ولم أخزه لما تغيب في الرجم

(**كالرجمة بالفتح والضم**) ve **الرجم**’in çoğulu **جام**’dır; denir: **هذه أرجام عاد**; yani onların kabirleri. Ve **الرجمة**’nin çoğulu **رجام**’dır. Leys dedi: **الرجمة**; toplanmış taşlardır; sanki Âd’ın kabirleri gibidir. (Ve) **الرجم**: (kardeşler; onların teki, Kurâ‘dan)dır; tekili: (**رجم**) fetha ile. (Ve harekelenir). İbn Sîde dedi: (nasıl olduğunu bilmiyorum). **المحكم**’in lafzı: bu nasıl? (Ve) **الرجم**: (iki damma ile: kendisiyle atılan yıldızlar)dır. (Ve) ayrıca: (taşlar)dır; yükseltilmiş; (kabir üzerine dikilir; **كالرجمة بالضم**; çoğulu **رجم**; **كصرد وجبال**)dır. Ve denildi ki: **الرِّجام**; **الرضام** gibidir; büyük kayalardır; deve gövdesi gibi; kabir üzerine toplanır ki hörgüçlensin. (Yahut ikisi) yani **الرجم** ve **الرجمة**: kabir üzerindeki (alâmet)tir. (Ve) **رجم القبر**: **يرجمه رجما**; (onu işaretledi; yahut üzerine **الجرام** koydu). Ondan: Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî رضى الله تعالى عنه hadisi; vasiyetinde dedi: **لا ترجموا قبري**; yani üzerine **الرجم** koymayın. Muhaddisler bunu, **الصحاح**’ta olduğu gibi, hafifletmeyle rivayet ederler. Bununla, kabri yerle bir düzlem yapmak ve hörgüçlü, yükseltilmiş olmamasını istedi. Ebû Bekir dedi: bilakis manası: kabrimin yanında ağıt yakmayın; yani yanında **الرجم**’den olan çirkin söz söylemeyin; o da sövme ve küfürdür. (Ve) **يرجم** geldi; (yani: o, koşusunda alevlenip parlayarak geçti) Lihyânî’den. (Ve) **الرجمة** damma ile: sırtlanın ini; Cevherî nakletti. (Ve) onunla soylu hurma ağacının desteklendiği şey; ona **رجبة** denir; o, hurma ağacının dayandığı seki(dir); Kurâ‘dan ve Ebû Hanîfe’den. Dediler: **الميم**’i **الباء**’dan bedel yaptılar. İbn Sîde dedi: bence o, **الرجبة** gibi bir dildir. (Ve) **المراجم**: çirkin söz; **المحكم**’in lafzı: çirkin sözler; onun için tekil zikretmedi. (Ve) mecazdan: **راجم عنه** ve **دارى**; yani onun adına (mücadele etti). (Ve) **راجم**: (sözde, koşuda ve savaşta) **مراجمة** olarak; her birinde (en şiddetli karşılıklı atışmayla mübalağa etti). (Ve) **مرجوم العصرى**: cahiliyede Abdülkays’ın eşrafındandır; adı: Âmir b. Murr b. Abdülkays b. Şihâb’dır. Ebû Ubeyd, neseblerinde dedi: o, Benî Lekîz’dendir; sonra Benî Cezîme b. Avf’dandır. Mütelemmis, **مرجوما**’yı övmüştü. Dedim: o, zikredilen Avf b. Cezîme’nin oğlu Amr b. Avf b. Cezîme’nin oğlu Avf b. Amr b. Avf b. Cezîme’nin oğlu Asr b. Avf oğullarındandır. Medâinî ve İbnü’l-Kelbî, iki Avf arasından Cezîme’yi düşürdüler. Hâfız dedi: onun oğlu Amr b. Mercûm; Cemel günü dört bin içinde sevk etti; sonra Ali رضى الله تعالى عنه ile oldu; onun zikri **ع ص ر**’da geçti. (Ve) **مرجوم**: Arapların efendilerinden (başka bir adam); Hîre kralıyla övündü. Doğrusu: kavminden bir adamla, Hîre krallarından birine karşı övündü; sanki nüshacılardan “**إلى**” lafzı düşmüştür. Ona dedi ki: **قدرجمتك بالشرف**; böylece ona **مرجوما** adı verildi. Lebîd dedi:

وقبيل من لكيز شاهد * رهط مرجوم ورهط ابن المعل

**ابن المعل**’ı kastetti; o, Muallâ’nın oğludur; o da Cârûd b. Beşîr b. Amr b. Muallâ’nın dedesidir. Onu **مرحوم** ( **الحاء** ile) rivayet edenin rivayeti hatadır. Dedim: bu son zikrettiği, aynen birincinin kendisidir; o, Hîre kralına karşı övünenin kendisidir; Arapların ondan başka **مرجوم**’u yoktur. Buna Lebîd’in “**وقبيل من لكيز**” sözü de şahitlik eder; sonra “**رهط مرجوم**” dedi. **لكيز**; Abdülkays’ın oğlu Afsâ’nın oğludur. Eğer “**ومرجوم العصرى من أشراف عبد القيس فاخر إلى ملك الحيرة** ...” deseydi, vehim kaymalarından uzak, iyi olurdu. (Ve) **مرجوم**: (çölde hacının kurban kesme yerlerinden bir kurban kesme yeri)dir. İkisi de: **الميم**’in fethası ve **الضاد**’ın sükûnu ile; ayrıca **الميم**’in damması, **الضاد**’ın fethası ve açık **الحاء**’ın şeddelenmesiyle, ism-i mef‘ûl vezninde ضبط edildi; ikisi de caizdir. (Ve) **مراجم بن العوام**: **بن مراجم**; (bir muhaddis)tir; Muhammed b. Amr’dan ve Evzâ‘î’den; ondan İbrâhîm b. el-Haccâc eş-Şâmî. Babası el-Avvâm, Ebû Osmân en-Nehdî’den rivayet etti; ondan Şu‘be. Sonra, onun sevkinin zahiri, **الميم**’in fethasıdır; öyle değildir; bilakis damma iledir. (Ve) Ebû Sa‘îd dedi: **ارتجم الشئ** ve **ارتجن**; (yani: bir kısmı bir kısmının üzerine bindiği zaman). Ve **الترجمان**: ikisi de **الرجم**’den **تفعلان** veznindedir; Cevherî ve başkalarının sevki bunu gerektirir. **المفردات**’ta: o, **المراجمة**’den **تفعلان** veznindedir; “karşılıklı sövüşme” manasında. Musannif onu zikretti (**في ت ر ج م**’de); ve onu kırmızıyla yazdı; Cevherî’ye istidrâk ettiğini göstermek için. Doğrusu, onu burada zikretmektir; Cevherî ve başkası imamların yaptığı gibi; biz de buna az önce dikkat çektik. (Ve) **الارجام**: bir dağdır. Yâkût, Cübeyhâ el-Eşca‘î için şu beyti şahit getirdi:

ان المدينة لا مدينة فالزمى * أرض الستار وقنة الارجام

(Ve) **رجمان**; ve dammelenir: Hâbûr’da bir (yer); Cezîre’dedir. (Ve) **المرجام من الابل**: yürüyüşte boynunu uzatan; yahut yürüyüşü şiddetli olan; sanki çakılı, ayak tabanlarıyla **رجما** taşlar. (Ve) **المرجام**: (kendisiyle taşların atıldığı şey)dir; o, **القذاف**’dır; çoğulu **المراجيم**. (Ve) **رجام**: (**ككتاب**; ‘ayn harfiyle)dır; Hımâ-yi Darriyye’de; orada dağlar vardır; ve yakınlarında su vardır. Ve denildi ki: o, kelerler için uzun kırmızı bir dağdır; Nasr söyledi. Cevherî, Lebîd’den şu beyti şahit getirdi:

عفت الديار محلها فقامها * بمنى تأبد غولها فرجامها

(Ve) **المحاز**’dan: **رجل مرجم كمنبر**; yani (şiddetli; sanki onunla düşmanı taşlar). **الصحاح**’ta: düşmanlarını. **الاساس**’ta: soyunu savar. Ondan Cerîr’in sözü:

قد علمت أسيد وخضم * أن أبا حرزم شيخ مرجم

(Ve) mecazdan: **فرس مرجم**; sanki (toynaklarıyla yeri taşlar). **الصحاح**’ta: toynaklarıyla yerde taşlar. (Ve) mecazdan: **حديث مرجم كمعظم**; yani zannî; **الاساس**’ta olduğu gibi; o da (hakikati üzerinde durulmaz) olandır. **الصحاح**’ta: işinin hakikati üzerinde. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: onun hak mı batıl mı olduğu bilinmeyen. Zuheyr dedi:

وما هو عنها بالحديث المرجم

(Ve) **الرجام**: (**ككتاب**; **المرجاس**)dır; o, sîn maddesinde geçtiği gibi: ipin ucuna bağlanan bir taş; sonra kuyuya sarkıtılır; onunla çamur çalkalanır, ta kabarıncaya kadar; sonra o su çekilir de kuyu arıtılır. Bu bütünüyle, kuyu derin olduğu zaman(dır); içine inip temizleyemezler. Cevherî dedi: (ve bazen kovanın **عَرْقُوَةِ**’sinin ucuna bağlanır; onun daha hızlı aşağı inmesi için). Şair dedi:

كأنهما إذا علوا وجينا * ومقطع حرة بعثا رجاما

Bir erkek yaban eşeğini ve bir dişi yaban eşeğini vasfetti; der ki: sanki ikisi taşlar göndermiştir. (Ve) Ebû Ömer dedi: **الرجام**: (kuyu üzerine yapılan şey; sonra kova için tahta onun üzerine enlemesine konur). Şemmâh dedi:

على رجامين من خطاف ما تحة * تهدى صدورهما ورق مراقيل

(Ve) denildi ki: **الرجامان**: (kuyunun) başına dikilen iki tahta; onların üzerine **القعو** dikilir; ve sulama düzeneklerinden benzeri. (Ve) kendisine istidrâk edilenlerdendir: **لا تراجموا بالحجارة**; onunla karşılıklı taş atmayın; **تراموا بها**; onunla karşılıklı atışın. Ve **ارتجموا**; bunun benzeri; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti şahit getirdi:

فهى ترامى بالحصى ارتجامها *

Ve: **تراجموا بالكلام**; karşılıklı sövüştüler; bu mecazdır. Ve **المراجمة** bunun gibidir. Ve **الرجوم** damma ile: **الرجم**’dir; o hâlde o, masdardır; ve onunla âyet de tefsir edildi: **وجعلناها رجوما للشياطين**. Ve **بعير مرجم كمنبر**: toynaklarıyla yeri taşlar; bu bir övgüdür. Ve denildi ki: o, yavaşlık olmaksızın ağırdır. Ve: **ارتجمت الابل** ve **تراجمت**. Ebû Ömer dedi: **الرجام**; tepeler(edir); tekili **رجمة**’dir. Ve **الرجمة** fetha ile: minare(vari yapı)dır; ev benzeri; onun etrafında tavaf ederlerdi. Şu beyti söyledi:

كما طاف بالرجمة المرتجم

Ve: **رجم القبر ترجيما**: üzerine **الرجم** koydu. Ve onunla, daha önce zikri geçen Abdullah b. Mugaffel رضى الله تعالى عنه hadisi tefsir edildi. Cevherî dedi: muhaddisler “**لا ترجموا قبري**” derler; doğrusu, o şeddelidir. Ve **لسان مرجم كمنبر**: çok konuşan olduğu zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: bir adam bir adamı itti; o da dedi ki: “Beni, omzu sağlam, köşesi destekli, dili **مرجم** olan biri olarak bulacaksın”; yani şiddetli. Ve **الرجائم**: taşlarla atılan dağlar; tekili **رجيمة**’dir. Ve **هضب الرجائم**: Ebû Tâlib’in şu sözünde bir yerdir:

غفارية حلت ببولان حلة * فينبع أو حلت بهضب الرجائم

Ve bir kadın, Peygamber صلى الله تعالى عليه وسلم’den **تسترجم** etti; yani ondan **الرجم**’i sordu. Ve **المرجمة**: **كمكنسة**; **القذافة**’dır; çoğulu **المراجم**. Ve: **تراجموا بها**; onunla karşılıklı taş attılar. Ve **مراجم بن سليمان**: Ebû Hârûn Mûsâ b. Îsâ el-Müezzin el-Buhârî’nin dedesi; Sufyân b. Vekî‘den rivayet eden.
