# رجن (ر-ج-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AC%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ج - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والرّاء والنّون معهما
ج ر ن، ر ج ن، ن ر ج، ن ج ر مستعملات
جرن:
الجرانُ: مُقدَّمُ العنق من مذبح البعير أي منحره فإذا مدَّ عنقه، قيل: ألقى جِرانه بالأرض، قال طرفة:
وأجرِنةٌ لزَّت بدأيٍ مُنضَّدِ
جمعه لَسَعَتِه.
والجَرينُ: موضع البيدر بلغة اليَمن، وعامَّتُهم بكسر الجيم، وناسٌ يسمُّون الموضع الذي يجمعون فيه التَّمر جَريناً، والجميع الجُرُنُ.
والجارِنُ: وَلَدُ الحَيَّة وما لانَ من أولاد الأفاعي.
وأديم جارِنٌ: غليظ مدبُوغٌ بالسَّلم في قول لَبيد:
..... جارِنٌ مَسلُومُ
وتَوبٌ جارِنٌ.
رجن:
الراجِنُ: الألف من الطَّير ونحوه، قال رؤية:
لو لم أكن عَمِلها لم أسكنِ
بها ولم أرجُن بها في الرُّجَّنِ
ورَجَنَ فلانٌ دابَّتَه رَجناً فهي راجنٌ و مَرجُونةٌ إذا أساء علفها حتى هُزِلت مع الحَبسِ.
وارتَجَنتِ الزُّبدَةُ: تفرقَت في المِمخضِ وفسدت.
وارتَجن عليه الأمرُ: اشتَدَّ.
نرج:
النَّورجُ والنَّيرجُ: الذي يُداسُ به الطعام من حَديدٍ أو خشبٍ.
قال زائدة: النَّيرجُ السِّنَّةُ التي يُحرَثُ بها.
ويقال: وأقبلتِ الوحشُ، والدَّوابُّ نَيرجاً، وهو سرعةٌ في تردُّدٍ، قال العجّاج:
طلَّ يُباريها وظلَّت نَيرَجا
والنَّيرجُ أخذه كالسِّحر وليست بسِحرٍ، إنما هو تشبيهٌ وتَلبيسٌ.
نجر:
والنَّجرُ: عمل النجّارِ ونَحتهُ. والنَّجرانُ: خَشبةٌ ندور عليها رِجلُ البابِ، قال:
صَببتُ البابَ في النَّجرانِ حتى		تركتُ البابَ بيس لها صَريرُ
والنَّجيرةُ: سقيفةٌ من خشبٍ لا يخالطها قصبٌ ولا غيره.
ونَجَرتُ فلاناً بيدي، وهو أن تَضُمَّ كفَّك، ثم تخرج بُرجُمةَ الإصبع الوسطى تضربُ رأسهُ بها، فضربُكهُ النَّجرُ.
وشهرُ ناجِزٍ رَجَبٌ، ويقال: كلُّ شهرٍ في صميم الحرِّ ناجِرٌ لأنَّ الإبل تنجُر في ذلك الشَّهرِ، أي يشتدُّ عطشها حتى تَبيسَ جُلودُها، ونَجَرَتِ الإبل فهي نَجرى ونَجارى.
والنَّجيرةُ: طَبيحةٌ من لبنٍ ودقيقٍ تُحسى.
والأنجزُ: مِرساة السَّفينة، وهو اسم عراقيٌّ، ومن أمثالهم: فلانٌ أثقل من أنجَزٍ، وهو أن تؤخذ خشباتٌ فيخالف بين رؤوسِها، وتُشدُّ أوساطها في موضعٍ واحدٍ، ثم يفرغ بينها الرَّصاصُ المُذاب فتصير كأنّها صخرةٌ، ورؤوسُ الخشب ناتئة تشدُّ بها الحِبال ثم ترسل في الماء، فإذا رست، أرست، السَّفينة فأقامت.
والإنجارُ لغةٌ يمانية في الإجّار، وهو السَّطح، وقد يجيءُ في كلامهم: أنّه الحُجرةُ التي على السَّطح.
والنَّجرُ: النَّجارُ وهو أصل الحسب، والمَنبِتُ من كلٍّ كريمٍ أو لئيمٍ قال:
كريمُ النَّجرِ من سلفي نِزارٍ
وتقول العرب: إن نِجارها لواحدٌ أي جِنسُها وأصلها.
ورجلٌ مِنجَرٌ: شديد السَّوقِ، وهو ينجُرُ إبلها أي يسوقها سوقاً شديداً.
قال زائدةُ: رجلٌ مِنجَزُ السّاعدِ إذا ضرب ولكم، ونَجَرته بيدي أي ضربته، والنَّجرةُ: الجنُون.
وقال: النَّجيرةُ: العصيدةُ الرِّخوةُ التي تعمل بلبنٍ حامضٍ مكان الماء.
والنَّجرُ: الكيُّ، ونَجرتُه بالمِكوى.
والنَّجرُ: الضَّربُ والحَبسُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الرّاء** ve **النّون**’un ikisiyle birlikte olanı
**ج ر ن**، **ر ج ن**، **ن ر ج**، **ن ج ر** kullanımdadırlar.

**جرن**:
**الجرانُ**: devenin boğazlanma yerinden, yani boğazından boynun ön tarafıdır; boynunu uzattığında “**ألقى جِرانه بالأرض**” denir. Tarafe dedi ki:
وأجرِنةٌ لزَّت بدأيٍ مُنضَّدِ
Onun çoğulu, onun (lafzın) “**لَسَعَتِه**” (vezni/kalıbı) üzerinedir.

**والجَرينُ**: Yemen diliyle harman yeri; onların çoğu **الجيم**’i kesreli okur. Bir topluluk da hurmayı topladıkları yere **جَريناً** adını verir; hepsinin çoğulu **الجُرُنُ**’dur.

**والجارِنُ**: yılanın yavrusu ve engerek yavrularından yumuşak olan.

**وأديم جارِنٌ**: Lebîd’in şu sözünde olduğu üzere, **السَّلم** ile tabaklanmış kalın (deri):
..... جارِنٌ مَسلُومُ
Ve **تَوبٌ جارِنٌ**.

**رجن**:
**الراجِنُ**: kuş ve benzeri şeylerden bin (adet). Ru’ye dedi ki:
لو لم أكن عَمِلها لم أسكنِ
بها ولم أرجُن بها في الرُّجَّنِ

Ve falan kimse binitini **رَجناً** ile **رَجَنَ** eder; o da, hapsetmekle birlikte yemini kötü verip zayıflatıncaya kadar (böyle yaparsa) o binit **راجنٌ** ve **مَرجُونةٌ** olur.

**وارتَجَنتِ الزُّبدَةُ**: yayıkta dağıldı ve bozuldu.

**وارتَجن عليه الأمرُ**: şiddetlendi.

**نرج**:
**النَّورجُ** ve **النَّيرجُ**: yiyeceğin üzerinde çiğnenip ezildiği şey; demirden veya ağaçtandır.

Zâide dedi ki: **النَّيرجُ** onunla sürüm yapılan sabandır.

Ve denir ki: vahşi hayvanlar ve binek hayvanları **نَيرجاً** olarak geldiler; o, gidip gelme içinde bir sürattir. A‘câc dedi ki:
طلَّ يُباريها وظلَّت نَيرَجا

Ve **النَّيرجُ**: onu sihir gibi almasıdır; sihir değildir; ancak o bir benzetme ve bir yanıltmadır.

**نجر**:
**والنَّجرُ**: marangozun işi ve yontması. **والنَّجرانُ**: kapının ayağının üzerinde döndüğü bir tahta. Dedi ki:
صَببتُ البابَ في النَّجرانِ حتى		تركتُ البابَ بيس لها صَريرُ

**والنَّجيرةُ**: kamış veya başka bir şey karışmayan ağaçtan bir sundurma.

Ve **نَجَرتُ** falanı elimle: avucunu birleştirmen, sonra orta parmağın boğumunu çıkarıp onun başına onunla vurmandır; senin ona vuruşun **النَّجرُ**dür.

**وشهرُ ناجِزٍ**: Receb’dir. Ve denir ki: şiddetli sıcağın tam ortasında olan her ay **ناجِرٌ**dir; çünkü o ayda develer **تنجُر**; yani susuzlukları şiddetlenir de derileri kuruyup sertleşinceye kadar (böyle olur). Ve develer **نَجَرَتِ**; onlar **نَجرى** ve **نَجارى**dır.

**والنَّجيرةُ**: süt ve undan (yapılan) bir pişmiş (yemek); içilerek/kaşıkla yutularak yenir.

**والأنجزُ**: geminin demiri; Irakça bir addır. Atasözlerindendir: “Falan kimse **أنجَزٍ**’den daha ağırdır.” O da şudur: tahta parçaları alınır; başları birbirine aykırı (şekilde) yapılır; ortaları tek bir yerde bağlanır; sonra aralarına eritilmiş kurşun dökülür de kaya gibi olur; tahta başları çıkıntılıdır, onlarla ipler bağlanır; sonra suya salınır; demir demirleyince gemiyi demirletir de (gemi) durup kalır.

**والإنجارُ**: **الإجّار** hakkında Yemen lehçesidir; o, damdır/çatıdır. Ve onların sözünde gelebilir: onun, damın üzerindeki oda olduğudur.

**والنَّجرُ**: **النَّجارُ**dır; o, soyun aslı ve her soylu veya aşağılık için menşe’dir. Dedi ki:
كريمُ النَّجرِ من سلفي نِزارٍ

Ve Araplar der ki: “Onun **نِجار**’ı elbette birdir”; yani onun cinsi ve aslı (birdir).

Ve **ورجلٌ مِنجَرٌ**: sevki çok şiddetli olan; o, onların develerini **ينجُرُ**; yani onları şiddetli bir sevkle sürer.

Zâide dedi ki: **رجلٌ مِنجَزُ السّاعدِ**: vurduğunda ve yumruk attığında (böyledir). Ve **نَجَرته** elimle: yani ona vurdum. Ve **النَّجرةُ**: deliliktir.

Ve dedi ki: **النَّجيرةُ**: su yerine ekşi sütle yapılan yumuşak bulamaçtır.

**والنَّجرُ**: dağlamadır; ve onu dağlama demiriyle **نَجرتُه**.

**والنَّجرُ**: vurma ve hapsetmedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَجَنَ بالمكان يَرْجُنُ رُجوناً: أقام به. والراجِنُ: الآلِفُ، مثل الداجِنِ. قال الفراء: رَجَنَتِ الإبل ورَجِنَتْ أيضاً بالكسر، وهي راجِنَةٌ. وقد رَجَّنتُها أنا وأَرْجَنْتُها، إذا حبستَها لتعلفَها ولم تسرِّحْها. ورَجَنَ فلانٌ دابَّته رَجْناً: حبَسها وأساءَ علَفَها حتّى تُهزَل، ورَجَنَتْ هي بنفسها رُجُوناً، يتعدّى ولا يتعدّى، فهي شاةٌ راجِنٌ. وارْتَجَنَ على القوم أمرُهم: اختلط. وارْتَجَنَ الزبد: طُبِخَ فلم يَصْفُ وفَسَدَ.

##### Türkçe

**رَجَنَ** bir mekânda **يَرْجُنُ** **رُجوناً**: orada ikamet etti. **والراجِنُ**: alışmış olan; **الداجِنِ** gibi. el-Ferrâ dedi: Develer **رَجَنَتِ** ve kesre ile de **رَجِنَتْ**; ve onlar **راجِنَةٌ**dir. Ve ben onu **رَجَّنتُها** ve **أَرْجَنْتُها**; onu yemlemen için hapsettiğinde ve onu salıvermediğinde. Ve falan kimse binitini **رَجْناً** **رَجَنَ**: onu hapsetti ve onu zayıflayıp cılızlaşıncaya kadar kötü yemledi; ve o (hayvan) kendi kendine **رُجوناً** **رَجَنَتْ**; geçişli olur ve geçişsiz olur; o hâlde o, **شاةٌ راجِنٌ**dir. Ve onların işi kavim üzerine **ارْتَجَنَ**: karıştı. Ve kaymak **ارْتَجَنَ**: pişirildi de durulmadı ve bozuldu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ن
جرن ، رجن ، رنج ، نجر ، نرج : مستعملة .
جرن : قالَ اللَّيْث : الْجِبرانُ : مُقَدَّمُ العُنُق مِنْ مَذْبَح الْبَعِيرِ إلَى مَنْحَرِه ، فإذا بَرَكَ الْبَعِيرِ ومَدَّ عُنُقَهُ عَلَى الأرْض ، قيل : أَلْقَى جِرانه بالأرض .
وقال غَيْرُه : سُمِّيَ جِرَانُ الْعَوْدِ جِرانَ الْعَوْدِ ، بقَوْلِهِ يُخاطِبُ ضَرَّتَيْه :
خُذَا حَذَراً يا جارَتَيّ فإنَّني
رَأَيْتُ جِرَان الْعَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ
أَراد بِجِرَانِ الْعَوْدِ سوطاً قَدَّهُ مِنْ جِرَانِ عَوْدٍ نَحَرَه ، وهو أَصْلَبُ ما يَكُون .
ورَأَيْتُ الْعَرَب تُسَوِّي سِيَاطَهَا من جُرُنِ الجِمال البُزْل لِصَلابَتِها ، وإنَّما حَذَّرَ امْرَأَتَيْهِ سَوْطَه وكانتا نشزتا عَلَيْه .
والجَرِينُ : المَوْضِعُ الَّذي يُجْمَعُ فيه التَّمْرُ إذا صُرِمَ ، وهو الْفَدَاءُ عِنْدَ أَهْلِ هَجَر .
وقال اللّيْثُ : الجَرِينُ مَوْضِعُ الْبَيْدَرِ بِلُغَةِ أَهْلِ اليَمن ، قال : وعامَّتُهُمْ بِكَسْرِ الجِيمِ ، وجَمْعُه جُرُن .
والجَرْنُ : الطّحْنُ ، بلُغَةِ هُذَيْل ، وقال شاعِرُهم :
ولصوته زَجَلٌ ، إذا آنَسْتَه
جَرَّ الرَّحَا بِجَرِينِها الْمَطْحُون
الْجَرين : ما طَحَنْتَه ، وقَدْ جُرِنَ الحَبُّ جَرْناً شَديداً .
وقالَ اللّيْث : الْجَارِنُ : ما لاَنَ مِنْ أَوْلاَدِ الأفَاعِي . وأَدِيمٌ جَارِنٌ ، وقَدْ جَرَنَ جُرُوناً ، إذا لانَ .
وقال لَبِيد يَصِفُ غَرْبَ السَّانية :
بِمُقَابِلٍ سرِبِ الْمَخارِزِ عِدْلُه
قَلِقُ الْمَحَالَةِ جارِنٌ مَسْلُومُ
قلت : وكُلُّ سِقاءٍ قَدْ أَخْلَقَ أَوْ ثَوْبٍ فقد جَرَنَ جُروناً فهو جارِن .
ويُقال : جَرَنَ فلان على العَذْلِ ، ومَرَنَ ومَرَدَ بمَعْنًى واحِد ، قالَه الفَرَّاءُ وغيرُه .
وقال شَمِر : الجارِنَةُ اللَّيِّنَةُ من الدُّرُوع .
وقال أبو عَمْرُو : الْجَارِنَةُ الْمَارِنَة ، وكلّ ما مَرَنَ فقد جَرَن . وقال لَبِيدٌ يذْكُر الدُّروع :
وجَوَارِن بِيضٌ وكُلُّ طِمِرَّةٍ
يَعْدو عَلَيْها القَرَّتَيْنِ غُلام
وقالت عائِشَةُ في حَديثٍ رُوِيَ عنها أنَّها قالت : ( حَتَّى ضَرَبَ الحَقُّ بِجِرَانِه ) ، أَرَادَتْ أَنَّ الحَقَّ اسْتقامَ وقَرّ في قَرارِه ، كما أنَّ الْبَعيرَ إذا بَرَكَ وَاسْتَرَاحَ مَدَّ جِرانَه عَلَى الأرْض .
اللحياني : أَلْقَى فلانٌ على فُلانٍ أَجْرامَه
وأَجْرانَه ، وشَرَاشرَه ، الواحِدُ جِرْمٌ وجِرْنٌ .
وقال ابن دُرَيْدْ : الْجُرْنُ : المِهْرَاسُ الَّذي يُتَطَهَّرُ مِنه .
وقال الأصمَعيّ : إنَّمَا سَمِعْتُ في الْكلامِ أَلْقَى عليه جِرَانَه والجميعُ جُرُنٌ ، وهو باطِنُ العُنُق .
رنج : الرَّانِجُ هو الجَوْزُ الهِنْدِي ، وما أَرَاه عربيّاً ، لأنه لا ينبت في بلاد العرب . وقيل : إنه ينبت بعُمَانَ ونواحِيها .
رجن : أبو عُبَيد عن الْكِسَائيّ : رَجَنَ الرَّجلُ بالمكانِ يَرْجُنُ رُجُوناً إذا أَقامَ .
وقال اللِّحْيَانِيُّ : رَجَنَ الرّجُلُ في الطَّعام وَرَمَكَ ، إذا لَمْ يَعَفْ منه شيئاً .
وقال اللَّيْث : الرَّاجِنُ : الآلِفُ مِنَ الطَّيْرِ وغيرِه . قال : ورَجَنَ فلانٌ دَابَّتَه رَجْناً فهيَ رَاجِنٌ و مَرْجُونَةٌ ، إذا أَسَاءَ عَلَفَها حَتى هُزِلَتْ .
أبو عبَيد عن الأصمعيّ : ارْتَجَنَ عليهم أمْرُهُم ، أي اخْتَلَطَ ، أُخِذَ من ارْتِجَان الزُّبْد إذا طُبِخَ فلم يَصْفُ .
وقال بِشْر :
وكُنْتُم كَذاتِ القِدْرِ لمْ تَدر إِذْ غَلَتْ
أَتُنْزِلُها مذمومةً أَمْ تُذِيبُها
وقال أَبُو زَيد : رَجَّنْتُ الشَّاةَ في الْعَلَف تَرْجِيناً إذَا حَبسْتَها في المنزل على الْعَلَف ؛ قال وإذا حَبَسْتَها على المَرْعَى من غَيرِ عَلَف ، قلت : رَجَّنْتُها رَجْناً ؛ فهي مَرْجُونَة .
قال : وَرَجِنْتُ الرَّجلَ أَرْجنَةُ رَجَناً ، إذا اسْتَحْيَيْتَ منه ، وهذا من ( نَوادِرِ أَبي زَيْد ) .
وقال ابنُ شُميْل : رَجَن القومُ رِكَابَهم ورَجَنَ فلانٌ راجِلتَه رَجْناً شديداً في الدَّار ، وهو أَنْ يحْبِسَها مُنَاخَةً لا يَعْلِفُها .
ورَجَنَ البعيرُ في النَّوى والبَزْرِ رُجوناً ورُجُونَة : اعتلافُه .
نرج : اللَّيثُ النَّيْرَجُ ، والنَّوْرَجُ لُغَتَان . وأهْلُ اليمن يقولون : نُورَج ، وهو الَّذي يُدَاسُ به الطَّعام من حَدِيدٍ كان أو من خَشَب .
قال : ويقال : أَقْبَلَت الوَحْشُ والدَّوَابُّ نَيْرَجاً ؛ وعَدَتْ عَدْواً نَيْرَجاً ، وهو سُرْعةٌ في تَرَدُّد .
وقال العجّاج :
ظَلَّ يُبارِيها وظَلَّتْ نَيْرَجَا
في ( نَوادِر الأَعْراب ) : النَّوْرَجُ السّراب ؛ والنَّوْرَجُ سِكَّةُ الحرّاث .
وقال ابنُ دُرَيد : النَّوْجَرُ : الْخَشَبَةُ التي يُكْرَبُ بها الأَرْض .
وقال اللَّيث : النِّيَرجُ أُخَدٌ كالسِّحْر ، ولَيْسَ بِسِحْر ، إنّما هو تَشْبِيهٌ وتَلْبِيس .
نجر : قال اللَّيثُ : النَّجْرُ : عَملُ النَّجار ونَحْتُه . والنَّجرانُ خَشبَةٌ يَدُورُ عليها رِجْلُ الْباب ، وأنشد :
صَبَبْتُ البابَ في النَّجْرانِ حتّى
تَركْتُ البابَ لَيْسَ له صَرِيرُ
ثعلب عن ابْنُ الأَعْرابيّ : يُقالُ لأَنْفِ الباب : الرِّنَاج ولدَرَوَنْدِه : النّجاف والنَّجران ، ولمتْرسِه الْقُنّاح .
وقال ابْنُ دُرَيْد : نَجْرانُ الْبابِ : الْخَشَبَةُ الّتي يَدُورُ فيها .
وقال اللّيث : النَّجيرة سَقِيفَةٌ من خَشَبٍ لا يُخالِطُها الْقَصب ولا غَيْرُه .
وقال الرِّياشيّ فيما أفادَنِي المُنْذِرِيّ عن الصَّيْدَاوي عنه : النَّجِيرَةُ بَيْنَ الْحسُوِّ وبَيْنَ الْعَصِيدَة .
قال : ويقال : انْجرِي لِصبْيانِكِ ورعائِك . ويقال : ماءٌ مَنْجورٌ أَيْ مُسَخَّن .
وقال : ويقال : شَهْرَا نَاجِرِ وآجِر ، يَشْتَدُّ فِيهما الْحرّ ، وأَنْشَدَ عُركُز الأَسَدِي :
تُبَرِّدُ ماءُ الشَّنِّ في لَيْلَةِ الصَّبا
وتَسْقِينِيَ الكُرْكُورَ في حَرِّ آجِرِه
أَبُو العباس عن ابْن الأَعْرابِيّ ، قال : هِيَ الْعَصِيدَةُ ثم النَّجِيرَةُ ثم الحرِيرَةُ ثم الْحَسُوّ .
أبو الْحسن اللِّحْيانِي : نَجَرَ يَنْجُرُ نَجْراً ، ومَجَرَ يَمْجُر مَجْراً ، إذَا أَكْثَر من شُرْبِ الماءِ فلم يَكَدْ يَرْوى .
وقال أبو عمرو : في النَّجَرِ مِثْلُه .
وقال اللَّيث : نَجَرْتُ فُلاناً بيدي ، وهو أنْ تَضُمَّ من كَفِّكَ بِرُجْمَةِ الأصْبُعِ الوُسْطَى ثم تَضْرِب بها رَأْسَه ، فَضَرْبُكَه النَّجْرُ .
قلت : لم أسمَعَ نَجَرتُ بهذا المعنى لِغَيْر اللَّيث ، والَّذي سَمِعْنَاه : نَحَزْتُه ( بالحاء والزاي ) إذا دَفَعْتَه ضَرْباً .
قال ذُو الرُّمَّة :
يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تَنْسَلِبُ
وأَصَلُ النَّحْزِ : الدَّقّ ، ومِنْه قِيلَ للهاوُنِ مِنْحاز .
ابنُ السِّكِّيت عَن أَبِي عَمْرو : النَّجِيرَةُ : اللَّبَن الْحلِيبُ يُجْعَلُ عليه سَمْن .
قال : وقالَ الطَّائِيّ : النَّجِيرَةُ ماءٌ وطحِين يُطْبَخ .
سَلَمَةُ عن الْفَراء ، قال المفضَّل : كانت الْعربُ تقول في الجاهليّةِ للمحَرَّمِ مُؤتَمِر ، ولِصَفَر ناجِر ، ولِرَبيع الأَوَّل خَوَّان .
وقالَ اللَّيْثُ في ( كتابه ) : شَهْرٌ نَاجِرِ هُو رَجَب ، قال : وكلُّ شَهرٍ في صَميمِ الْحرِّ فاسْمهُ ناجِر ، لأَنَّ الإبِلَ تَنْجُرُ فيه ، أيْ يَشْتَدُّ عَطَشُها حتى تَيْبَسَ جُلودُها .
وقالَ غَيْرُه : شَهْرا نَاجِر ، هما تَمُّوز وحَزِيرَان ، وكان يُقالُ لصفَرَ في الْجاهِلِيّة : نَاجِر .
وقال اللَّيْث : الأنْجَر : مِرْساةُ السَّفينة ، وهو اسمٌ عِراقيّ ، ومن أمثالهم : فُلانٌ أَئْقَلُ من أَنْجَر ، وهو أن تُؤْخَذَ خَشَبَاتٌ
فيُخالَفُ بين رُؤوسِها ، وتُشَدُّ أَوْساطُها في مَوْضعٍ واحد ، ثم يُفْرَغُ بينها الرَّصاص المُذَاب ، فيصيرُ كأَنّه صَخْرَةَ ، ورُؤُوسُ الْخَشَب نائِيَةٌ يُشَدُّ بها الحِبال ، ثم تُرْسَلُ في الماء ، فإذا رَسَتْ ، أَرْسَتْ السفينة فأَقَامَتْ .
قال : والإنْجَارُ لغةٌ يمانيَّة في الإجِّار ، وهو السَّطْح . أبو عُبَيْدٍ عن الأُمَويّ : النِّجار الأصل ، ويقال : اللَّون . وقال غيره : النَّجْر : اللَّوْن ، وأنْشَدَ :
نِجارُ كلِّ إبِلٍ نِجارُها
ونارُ إِبِلِ العالمينَ نارُها
هذه إبلٌ مَسروقةٌ من آبال شَتَّى ، ففيها من كلِّ ضَرْبٍ وَلَوْن وسِمَة ضَرْبٌ .
أبو عُبَيد عن أبي عَمْرُو : النّجْرُ : السَّوْقُ الشَّديد ، وقد نَجَر إبِلَه ، وأنشد :
جَوَّاب لَيْلٍ مِنْجَرُ الْعَشِيّاتْ
وقال ابنُ الأعْرابي : النَّجْرُ شَكلُ الأسْنان ، وهَيْئَتُه . وقال الأخطل :
وَبَيضَاءَ لاَ نَجْرُ النّجاشِيِّ نَجْرُها
إذَا الْتَهَبت منها الْقَلاَئِدُ والنّجْرُ
والنَّجْرُ : الْقَطْعُ ، وَمِنْه نَجْرُ النَّجار ، وقد نَجَرَ الْعُودَ نَجْراً ، ومنه قوله :
رَكبْتُ من قَصْدِ الطَّرِيقِ مَنْجَرَه
فهو الْمَقصَدُ الذي لا يَعْدِلُ وَلا يُجُورُ عَن الطَّريق .

##### Türkçe

ج ر ن
**جرن** ، **رجن** ، **رنج** ، **نجر** ، **نرج** : kullanımdadır.

**جرن** : **اللَّيْث** dedi: **الْجِبرانُ**: devenin boğazlağından boğazına kadar boynun ön kısmıdır; deve çöktüğünde ve boynunu yere uzattığında: “**جِرانه**’ını yere attı” denilir.

Başkası dedi: **جِرَانُ الْعَوْدِ**’a **جِرانَ الْعَوْدِ** adı, onun iki kumaşına hitap ederek söylediği sözüyle adlandırıldı:
خُذَا حَذَراً يا جارَتَيّ فإنَّني
رَأَيْتُ جِرَان الْعَوْدِ قد كادَ يَصْلُحُ

**جِرَانِ الْعَوْدِ** ile, boğazladığı bir **عَوْد**’un **جِرَان**’ından yonttuğu bir kamçıyı kastetti; o, olabildiğince daha serttir.

Arapları, sertliklerinden dolayı, kamçılarını yaşlı (iri) develerin **جُرُن**’undan düzeltirlerken gördüm; o ise iki karısını kamçısından sakındırdı; ikisi de ona karşı başkaldırmışlardı.

**الجَرِينُ**: hurma kesildiğinde içinde toplandığı yerdir; **هَجَر** halkı yanında o, **الْفَدَاءُ**’dır.

**اللّيْثُ** dedi: **الجَرِينُ** Yemen halkının dilinde harman yerinin yeridir; dedi ki: onların çoğu **الجِيم**’i kesreli söyler; çoğulu **جُرُن**’dur.

**الجَرْنُ**: öğütme; **هُذَيْل** dilinde. Onların şairi dedi ki:
ولصوته زَجَلٌ ، إذا آنَسْتَه
جَرَّ الرَّحَا بِجَرِينِها الْمَطْحُون

**الْجَرين**: senin öğüttüğün şeydir; ve tane, şiddetli bir **جَرْناً** ile **جُرِنَ** olmuştur.

**اللّيْث** dedi: **الْجَارِنُ**: yılan yavrularından yumuşayan şeydir. Ve **أَدِيمٌ جَارِنٌ**; ve yumuşadığında **جَرَنَ جُرُوناً**.

**لَبِيد** su çarkının kovasını vasfederek dedi:
بِمُقَابِلٍ سرِبِ الْمَخارِزِ عِدْلُه
قَلِقُ الْمَحَالَةِ جارِنٌ مَسْلُومُ

Dedim: her kırba ki eskimiş olsun yahut her elbise, muhakkak **جَرَنَ جُروناً**; o hâlde o **جارِن**’dir.

Denilir: falan, azarlama üzerine **جَرَنَ**; ve **مَرَنَ** ve **مَرَدَ** tek bir mânâdadır; bunu **الفَرَّاءُ** ve başkası söyledi.

**شَمِر** dedi: **الجارِنَةُ** zırhlardan yumuşak olandır.

**أبو عَمْرُو** dedi: **الْجَارِنَةُ** **الْمَارِنَة**’dir; ve her ne **مَرَنَ** ise muhakkak **جَرَن** olmuştur. **لَبِيدٌ** zırhları anarak dedi:
وجَوَارِن بِيضٌ وكُلُّ طِمِرَّةٍ
يَعْدو عَلَيْها القَرَّتَيْنِ غُلام

**عائِشَةُ** kendisinden rivayet edilen bir hadiste dedi ki: “( **حَتَّى ضَرَبَ الحَقُّ بِجِرَانِه** )”; hakikatin doğrulduğunu ve kararında yerleştiğini kastetti; tıpkı devenin çöktüğünde ve dinlendiğinde **جِران**’ını yere uzatması gibi.

**اللحياني**: falan, falana **أَجْرامَه**’ını
ve **أَجْرانَه**’ını ve **شَرَاشرَه**’ını attı; tekili **جِرْمٌ** ve **جِرْنٌ**’dür.

**ابن دُرَيْدْ** dedi: **الْجُرْنُ**: ondan temizlenilen havandır.

**الأصمَعيّ** dedi: sözde ancak “ona **جِرَانَه**’ını attı”yı işittim; hepsi **جُرُنٌ**’dur; o, boynun iç kısmıdır.

**رنج** : **الرَّانِجُ** Hindistan cevizi (hindî ceviz)dir; onu Arapça görüyor değilim; çünkü Arap beldelerinde bitmez. Ve denildi: Umân’da ve çevrelerinde biter.

**رجن** : **أبو عُبَيد**’den, **الْكِسَائيّ**’den: adam, yerde ikamet ettiğinde **رَجَنَ** (mekânda) **يَرْجُنُ رُجُوناً**.

**اللِّحْيَانِيُّ** dedi: adam, yemekten hiçbir şeyi iğrenip bırakmadığında **رَجَنَ** (yemekte) ve **رَمَكَ**.

**اللَّيْث** dedi: **الرَّاجِنُ**: kuştan ve başkasından ünsiyet eden (alışık) olandır. Dedi ki: falan, hayvanını zayıflayıncaya kadar kötü yemlediğinde **رَجَنَ** (hayvanını) **رَجْناً**; o hâlde o **رَاجِنٌ** ve **مَرْجُونَةٌ**’dir.

**أبو عبَيد**’den, **الأصمعيّ**’den: onların işi kendilerine **ارْتَجَنَ** etti; yani karıştı; bu, pişirilip de durulmadığında kaymağın **ارْتِجَان**’ından alınmıştır.

**بِشْر** dedi:
وكُنْتُم كَذاتِ القِدْرِ لمْ تَدر إِذْ غَلَتْ
أَتُنْزِلُها مذمومةً أَمْ تُذِيبُها

**أَبُو زَيد** dedi: koyunu yem üzerinde evde hapsettiğinde **رَجَّنْتُ** (koyunu) yem içinde **تَرْجِيناً**; dedi: onu yem olmaksızın otlak üzerinde hapsettiğinde “onu **رَجَّنْتُها رَجْناً**” dersin; o hâlde o **مَرْجُونَة**’dir.

Dedi: adamdan utandığında **وَرَجِنْتُ الرَّجلَ أَرْجنَةُ رَجَناً**; bu, ( **نَوادِرِ أَبي زَيْد** )dendir.

**ابنُ شُميْل** dedi: kavim, bineklerini **رَجَنَ** etti; ve falan, yaya hayvanını evde şiddetli bir **رَجْناً** ile **رَجَنَ** etti; bu, onu yemlemeden çöktürülmüş hâlde hapsetmektir.

Deve, çekirdek ve tohum içinde **رُجوناً** ve **رُجُونَة** ile **رَجَنَ** etti: onun yemlenmesidir.

**نرج** : **اللَّيثُ**: **النَّيْرَجُ** ve **النَّوْرَجُ** iki lehçedir. Yemen halkı “**نُورَج**” der; o, demirden olsun yahut ağaçtan olsun, yiyeceğin onunla dövüldüğü şeydir.

Dedi: ve denilir: vahşî hayvanlar ve binekler **نَيْرَجاً** geldi; ve **نَيْرَجاً** koştu; o, gidip gelmede bir sürattir.

**العجّاج** dedi:
ظَلَّ يُبارِيها وظَلَّتْ نَيْرَجَا

( **نَوادِر الأَعْراب** )da: **النَّوْرَجُ** seraptır; ve **النَّوْرَجُ** çiftçinin saban demiridir.

**ابنُ دُرَيد** dedi: **النَّوْجَرُ**: onunla yerin sürüldüğü ağaçtır.

**اللَّيث** dedi: **النِّيَرجُ** sihir gibi bir aldatmadır; sihir değildir; ancak o, benzetme ve yanıltmadır.

**نجر** : **اللَّيثُ** dedi: **النَّجْرُ**: marangozun işi ve onun yontmasıdır. Ve **النَّجرانُ** kapının ayağının üzerinde döndüğü bir ağaçtır. Ve okudu:
صَبَبْتُ البابَ في النَّجْرانِ حتّى
تَركْتُ البابَ لَيْسَ له صَرِيرُ

**ثعلب**’den, **ابْنُ الأَعْرابيّ**’den: denilir: kapının burnuna **الرِّنَاج**; onun sürgüsüne **النّجاف** ve **النَّجران**; onun kalkanına **الْقُنّاح**.

**ابْنُ دُرَيْد** dedi: **نَجْرانُ الْبابِ**: içinde döndüğü ağaçtır.

**اللّيث** dedi: **النَّجيرة**: kamış ve başkası ona karışmayan ağaçtan bir saçaktır.

**الرِّياشيّ** (bana **المُنْذِرِيّ**’nin, ondan **الصَّيْدَاوي**’nin aktardığı şeyde) dedi: **النَّجِيرَةُ** **الْحسُوِّ** ile **الْعَصِيدَة** arasındadır.

Dedi: ve denilir: çocukların ve çobanların için **انْجرِي**. Ve denilir: **ماءٌ مَنْجورٌ**; yani ısıtılmış.

Dedi: ve denilir: **شَهْرَا نَاجِرِ وآجِر**; ikisinde sıcak şiddetlenir. Ve **عُركُز الأَسَدِي**’yi okudu:
تُبَرِّدُ ماءُ الشَّنِّ في لَيْلَةِ الصَّبا
وتَسْقِينِيَ الكُرْكُورَ في حَرِّ آجِرِه

**أَبُو العباس**’tan, **ابْن الأَعْرابِيّ**’den; dedi: o, **الْعَصِيدَةُ**’dir; sonra **النَّجِيرَةُ**; sonra **الحرِيرَةُ**; sonra **الْحَسُوّ**.

**أبو الْحسن اللِّحْيانِي**: çok su içip de neredeyse kanmadığında **نَجَرَ يَنْجُرُ نَجْراً** ve **مَجَرَ يَمْجُر مَجْراً**.

**أبو عمرو** dedi: **النَّجَرِ** hakkında da bunun gibidir.

**اللَّيث** dedi: **نَجَرْتُ** falanı elimle; o, avucundan orta parmağın boğumuyla bir yumruk toplayıp onun başına vurmandır; senin ona vuruşun **النَّجْرُ**dür.

Dedim: bu mânâ ile **نَجَرتُ**’u **اللَّيث**’ten başkası için işitmedim; işittiğimiz ise: onu iterek vurarak ittiğinde **نَحَزْتُه** ( **بالحاء والزاي** )dir.

**ذُو الرُّمَّة** dedi:
يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تَنْسَلِبُ

**النَّحْزِ**’in aslı: dövmektir; ondan, havana **مِنْحاز** denildi.

**ابنُ السِّكِّيت**’ten, **أَبِي عَمْرو**’dan: **النَّجِيرَةُ**: üzerine sadeyağ konulan sağılmış süttür.

Dedi: ve **الطَّائِيّ** dedi: **النَّجِيرَةُ** pişirilen su ve undur.

**سَلَمَةُ**’den, **الْفَراء**’dan; **المفضَّل** dedi: Araplar cahiliyede **المحَرَّم** için **مُؤتَمِر** derlerdi; **صَفَر** için **ناجِر**; **رَبيع الأَوَّل** için **خَوَّان**.

**اللَّيْثُ** (kitabında) dedi: **شَهْرٌ نَاجِرِ** o, **رَجَب**’dir. Dedi: ve sıcağın tam ortasında olan her ayın adı **ناجِر**’dir; çünkü develer onda **تَنْجُرُ**; yani susuzlukları şiddetlenir de derileri kuruyuncaya kadar.

Başkası dedi: **شَهْرا نَاجِر** ikisi **تَمُّوز** ve **حَزِيرَان**’dır; ve cahiliyede **صفَر**’a **نَاجِر** denilirdi.

**اللَّيْث** dedi: **الأنْجَر**: geminin demiridir; o, Irakî bir addır. Onların darb-ı mesellerinden: falan, **أَنْجَر**’den daha ağırdır; o, ağaç parçalarının alınmasıdır; sonra başları birbirine aykırı yapılır; ortaları tek bir yerde bağlanır; sonra aralarına eritilmiş kurşun dökülür; böylece sanki bir kaya olur; ağaçların başları uzak (dışarı çıkık)tır; onlarla ipler bağlanır; sonra suya salınır; demirlediğinde gemiyi demirletir de durdurur.

Dedi: ve **الإنْجَارُ** Yemen lehçesinde **الإجِّار**’dadır; o, damdır. **أبو عُبَيْدٍ**’den, **الأُمَويّ**’den: **النِّجار** asıldır; ve denilir: renktir. Başkası dedi: **النَّجْر** renktir. Ve okudu:
نِجارُ كلِّ إبِلٍ نِجارُها
ونارُ إِبِلِ العالمينَ نارُها

Bunlar, çeşitli sürülerden çalınmış develerdir; onda her türden ve renkten ve damgadan bir tür vardır.

**أبو عُبَيد**’den, **أبي عَمْرُو**’dan: **النّجْرُ**: şiddetli sevktir; ve develerini **نَجَر** etti. Ve okudu:
جَوَّاب لَيْلٍ مِنْجَرُ الْعَشِيّاتْ

**ابنُ الأعْرابي** dedi: **النَّجْرُ** dişlerin şeklidir ve heyetidir. **الأخطل** dedi:
وَبَيضَاءَ لاَ نَجْرُ النّجاشِيِّ نَجْرُها
إذَا الْتَهَبت منها الْقَلاَئِدُ والنّجْرُ

Ve **النَّجْرُ**: kesmedir; ondan marangozun **نَجْرُ**’u; ve odunu **نَجَرَ** **نَجْراً**. Ve ondan onun sözü:
رَكبْتُ من قَصْدِ الطَّرِيقِ مَنْجَرَه

O hâlde o, yoldan sapmayan ve yoldan eğrilmeyen maksattır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والجيم وما يثلثهما)
  (رجح)  الراء والجيم والحاء أصلٌ واحدٌ، يدلُّ على رَزَانةٍ وزِيادة. يقال: رَجحَ الشيء، وهو راجِح، إذا رَزَن، وهو من الرُّجْحان، فأمّا الأُرْجُوحة فقد ذُكِرَتْ في مكانها([1]). ويقال أرجَحْتُ، إذا أَعْطَيتَ راجحاً. وفي الحديث: "زنْ وَأرجح". وتقول: ناوَأْنَا قَوْماً فرجَحْناهم، أي كُنَّا أرزَنَ منهم. وقومٌ مَراجيحُ في الحِلْم؛ الواحد مِرجاحٌ. ويقال: إنّ الأراجِيح الإبلُ؛ لاهتزازها في رَتَكانِها إذا مَشَتْ. وهو من الباب؛ لأنها تترجّح وتترجّح أحمالُها. وذكر بعضُهم أنّ الرَّجَاحَ المرأةُ العظيمة العَجُز. وأنشد:
  * ومِن هَوَايَ الرُّجُح الأثَائثُ([2]) *
  (رجز)  الراء والجيم والزاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. من ذلك الرَّجَزُ: داءٌ يصيبُ الإبلَ في أعجازِها، فإذا ثارت النّاقةُ ارتعشَتْ فَخِذاها.
ومن هذا اشتقاق الرَّجَزِ من الشِّعر؛ لأنه مقطوع مضطرب([3]). والرِّجازة: كِساءٌ يُجْعَل فيه أحجارٌ [تعلّق([4])] بأحد جانِبَي الهَودج إذا مالَ؛ وهو يَضطَرِبُ. والرِّجَازة أيضاً: صوفٌ يعلّق على الهَودج يُزَيَّن به. فأما الرِّجْز الذي هو العذاب، والذي هو الصَّنَم، في قوله جلّ ثناؤه: ﴿والرِّجْزَ فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5]، فذاك من باب الإبدال؛ لأن أصلَه السّينُ؛ وقد ذُكِر.
  (رجس)  الراء والجيم والسين أصلٌ يدلُّ* على اختلاطٍ. يقال هُمْ في مَرْجُوسَةٍ مِن أمرِهم، أي اختِلاط. والرَّجْس: صوت الرَّعد، وذلك أنه يتردَّد. وكذلك هَدِيرُ البعيرِ رَجْسٌ. وسَحابٌ رَجّاسٌ، وبعيرٌ رَجّاس. وحكى ابنُ الأعرابيِّ: هذا رَاجِسٌ حَسَنٌ، أي راعِدٌ حَسن. ومن الباب الرِّجْس: القَذَر؛ لأنّه لَطْخٌ وخَلْط.
  (رجع)  الراء والجيم والعين أصلٌ كبيرٌ مطّرد مُنْقاس، يدلُّ على رَدّ وتَكرار. تقول: رَجَع يرجع رُجوعاً، إذا عادَ. ورَاجَعَ الرّجُل امرأتَه، وهي الرَّجْعَة والرِّجْعَةُ. والرُّجْعَى: الرجوع. والرَّاجعة: الناقة تُباع ويُشتَرى بثمنها مِثلُها، والثانية هي الراجعة. وقد ارتُجِعَتْ. وفي الحديثُ: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم رأى في إبلِ الصَّدقةِ ناقةً كَوْماءَ، فسَأل عنها فقال المُصَدِّق: إنِّي ارتَجعتُها بإِبلٍ". والاسمُ مِن ذلك الرِّجْعة. قال:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا رِجْعَةٌ ولا جَلَبُ([5])  وتقول: أعطيتُه كذا ثمَّ ارتجعتُه أيضاً صحيح بمعناه. قال الشاعر([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ  وامرأةٌ راجع: ماتَ زوجُها فرجَعت إلى أهلها. والترجيع في الصوت: تردِيدُه. والرَّجْع: رَجْع الدّابةِ يدَيْها في السَّير. والمرجوع: ما يُرجَع إِليه من الشيء. والمرجوع، جواب الرِّسالة. قال حُمَيد:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ رَجْعاً لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])  وأرْجَعَ الرَّجلُ يده في كِنانته، ليأخُذ سهماً. وهو قولُ الهُذَليّ([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة يُرْجِعُ([9]) *
والرّجاع: رُجوع الطَّير بعد قِطاعِها. والرَّجيع: الجِرَّة؛ لأنه يُرَدَّد مضْغُها. قال الأعشى:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا الرَّجِيعَ فيها عَلاَقُ([10])  والرَّجِيع من الدوابّ: ما رجَعْتَه من سفرٍ إلى سَفَر. وأَرجَعَتِ الإبلُ، إذا كانت مَهَازِيلَ فسَمِنَتْ وحَسُنَتْ حالُها، وذلك رُجوعُها إلى حالِها الأولَى. فأمّا الرَّجْع [فـ] الغيثُ، وهو المطرُ في قوله جلّ وعزّ: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ الرَّجْعِ﴾ [الطارق 11]، وذلك أنها تَغِيث وتصُبّ ثم تَرجِع فتَغِيث. وقال:
وجاءت سِلْتمٌ لا رَجْعَ فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])  (رجف)  الراء والجيم والفاء أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ. يقال رجَفَتِ الأرْضُ والقَلبُ. والبَحْرُ رَجّافٌ لاضطرابه. وأَرْجَفَ الناسُ في الشيءِ، إذا خاضوا فيه واضطَرَبُوا.
  (رجل)  الراء والجيم واللام مُعظم بابِه يدلُّ على العُضو الذي هو رِجْلُ كلِّ ذي رِجْل. ويكون بعد ذاك كلماتٌ تشِذُّ عنه. فمعظم الباب الرِّجل: رِجْلُ الإِنسانِ وغيره. والرَّجْل: الرَّجّالة. وإنما سُمُّوا رَجْلاً لأنهم يمشون على أرجُلِهم، والرُّجَّال والرَُّجَالَى: الرِّجَال. والرَّجْلانُ: الراجِل، والجماعة رَجْلى. قال:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله رَجْلاَنَ حافيا([12])  رَجَلْتُ الشَّاةَ: عَلَّقْتُها برجلها. ويقال: كان ذاك على رِجْلِ فُلانٍ، أي في زمانِه. والأرجَل من الدوابِّ: الذي ابيضَّ أحَدُ رِجْليه مع سوادِ سائرِ قوائمه؛ وهو يُكْرَه([13]). والأرجَلُ: العظيم الرِّجْل. ورجلٌ رَجِيلٌ وذُو رُجْلَةٍ، أي قويٌّ على المَشْي. ورَجِلْتُ أَرْجَل رَجَلاً. وترَجَّلْتُ في البئر([14])، إِذا نزَلْتَ فيها من غير أن تُدَلَّى. وارتَجَلَ الفَرَسُ ارتجالاً، إِذا خَلَط العَنَق بالهَمْلَجةِ([15]). وأرْجَلْتُ الفصيلَ: تركْتُه يمشِي مع أمِّه، يرضَع متى شاء. ويقال راجِلٌ بَيِّن الرُّجْلَة.
  وارتَجَلْتُ الرَّجلَ: أَخذْت برِجْله. قال الخليل: رِجْل القَوس: سِيَتُها العُليا ورِجْلُ الطائر: ضربٌ من المِيسم. ورِجْلُ الغُرابِ: ضَربٌ من صَرِّ أخْلاف النُّوق. وحَرَّةٌ رَجْلاء: يصعُب المشْيُ فيها. وهذا كلُّه يرجِع إلى الباب الذي ذكرناه.
  ومما شذّ عن ذاك([16]) الرّجُل: الواحد من الرِّجال، وربما قالوا للمرأة الرَّجُلَة([17]). ومما شذّ * عن الأصل أيضاً الرِّجْلة، هي التي يقال لها البَقْلة الحَمْقاء. قالوا: وإنما سُمِّيت الحمقاءَ لأنها لا تنبُت إِلا في مَسيلِ ماء. وقال قومٌ: بل الرِّجَل([18]) مَسايِلُ الماء، واحدتها رِجْلَة.
  فأما قولهم: تَرجّل النهار، إذا ارتفع، فهو من الباب الأوَّل، كأنه استعارة، أي إنه قام على رِجْله. وكذلك رَجَّلْت الشَّعْرَ، هو من هذا، كأنه قُوِّي. والمِرْجَلُ مشتقٌّ من هذا أيضاً؛ لأنه إِذا نُصِب فكأنه أقيم على رِجْلٍ.
  ومما شذ عن هذه الأصول ما رواه الأُمَويّ، قال: إذا ولدتِ الغَنَم بعضُها بعد بعض قالوا: ولَّدْتُها الرُّجَيْلاَء([19]).
  (رجم)  الراء والجيم والميم أصلٌ واحدٌ يرجِع إلى وجهٍ واحد، وهي [الرَّمْي بـ] الحجارة، ثم يستعار ذلك. من ذلك الرِّجام، وهي الحجارة. يقال رُجم فلانٌ، إذا ضُرِب بالحجارة. وقال أبو عُبيدة وغيرُه: الرِّجام: حجَرٌ يشَدُّ في طرف الحَبْل، ثم يدَلَّّى في البئر، فَتُخَضْخَضُ الحمأةُ حتى تَثُور ثم يُسْتَقى ذلك الماء فتُسْتَنْقَى البِئر([20]). والرُّجْمَة: القبر، ويقال هي الحجارة التي تجمع على القَبر ليُسَنم. وفي الحديث: "لا تُرَجِّمُوا قَبْري"، أي لا تجعلوا عليه الحجارةَ، دَعُوه مستوِياً. وقال بعضُهم: الرّجام حجرٌ يشَدُّ بطَرَف عَرْقُوَةِ الدّلو، ليكون أسرَعَ لانحدارها.
  والذي يستعار من هذا قولُهم: رَجَمْتُ فلاناً بالكلام ، إذا شَتَمْتَه. وذُكِر في تفسير ما حكاه عزّ وجلّ في قصة إبراهيم عليه السلام: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] أي لأشتُمنَّك؛ وكأنه إذا شتَمه فقد رجَمَه بالكلام، أي ضرَبَه به، كما يُرجَم الإنسان بالحجارة. وقال قوم: لأرجُمَنَّك: لأقتُلنّك . والمعنى قريبٌ من الأول.
  (رجن)  الراء والجيم والنون أصلان: أحدهما المُقَام، والآخر الاختلاط.
فالأول قولهم: رَجَنَ بالمكان رُجُوناً: أقام. والرَّاجِن: الآلِف من الطَّير وغيره.
  والثاني قولهم ارْتَجَنَ أمْرُهم: اختلَط. وهو من قولهم ارْتَجَنَتِ الزّبدة، إذا فسَدتْ في المَخْض.  (رجي)  الراء والجيم والحرف المعتلّ أصلان متباينان، يدلُّ أحدُهما على الأمَل، والآخَر على ناحية الشيء.
  فالأول الرَّجاءُ، وهو الأمل. يقال رجَوت الأمْرَ أرجُوه رجاءً. ثم يُتَّسع في ذلك، فربما عُبِّر عن الخوف بالرَّجاء. قال الله تعالى: ﴿مَالَكُمْ لاَ تَرْجُونَ ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13]، أي لا تخافون لـه عَظَمَةً. وناسٌ يقولون: ما أرجو، أي ما أبالي. وفسَّروا الآية على هذا، وذكروا قول القائل:
إذا لَسَعَته النحلُ لم يَرْجُ لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])  قالوا: معناه لم يكترِثْ. ويقال للفرَس إذا دنا نِتاجها: قد أرْجَتْ تُرْجِي إرجاءً.
  وأمَّا الآخَر فالرَّجَا، مقصور: النَّاحية من البئر؛ وكل ناحيةٍ رَجاً. قال الله جلّ جلاله: ﴿وَالمَلَكُ عَلى أَرْجَائِهَا﴾ [الحاقة 17]. والتثنيةُ الرَّجَوَانِ. قال:
فلا يُرْمَى بيَ الرَّجَوَانِ إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])  وأما المهموز فإِنّه يدلُّ على التأخير. يقال أرجأْتُ الشيءَ: أخّرته. قال الله جلّ ثناؤُه: ﴿تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]؛ ومنه سمِّيت المُرْجئة.
  قال الشيبانيّ: أَرْجَأَتْ([23]).
  (رجب)  الراء والجيم والباء أصلٌ يدلُّ على دَعْم شيءٍ بشيءٍ وتقويتِه. من ذلك الترجِيب، وهو أن تُدْعَم الشجرةُ إذا كثُر حملُها، لئلا تنكسِر أغصانُها. ومن ذلك حديثُ الأنصاريّ([24]): "أنا جُذَيْلُها المُحَكَّك، وعُذَيْقُها المرجَّب([25])" يريد أن يُعوَّل على رأيه كما تعوِّلُ النَّخلةُ على الرُّجْبة التي عُمِدَتْ بها.
  ومن هذا الباب: رجَّبْتُ الشيء، أي عظّمته. كأنك جعلته عُمدةً تعمِده لأمرك، يقال إنّه لمُرَجَّب. والذي حكاه الشيبانيُّ يقرُب من هذا؛ قال: الرَّجْبُ: الهَيْبَة. يقال رَجَبْتُ الأمر، إذا هِبْتَه. وأصل هذا ما ذكرناه من التعظيم، والتّعظيم يرجع* إلى ما ذكرناه من السّيد المعظّم، كأنه المعتمد والمعوَّل. والكلام يتفرَّع بعضُه من بعضٍ كما قد شرحناه. ومن الباب رَجَبٌ، لأنَّهم كانوا يعظِّمونه؛ وقد عظَّمَتْه الشّريعة أيضاً. فإذا ضمُّوا إليه شعبانَ قالوا رجَبانِ.
  ومن الذي شذَّ عن الباب الأرْجاب: الأمْعاء. ويقال: إنّه لا واحدَ لها من لفظها. فأما الرّواجب فمفاصل الأصابع، ويقال: بل الراجبة ما بين البُرْجُمتين من السُّلامَى بين المَفْصِلَين.
  (رجد)  الراء والجيم والدال ذكرت فيه كلمةٌ. قالوا: الإرجاد: الإرعاد.
----------------------------------------------------------------------
([1]) كذا في الأصل. ولعل كلمة "ذكرت" محرفة.
([2]) البيت لرؤبة. ديوانه 29 واللسان (أثث، وعث، رجح). وقد سبق إنشاده في (أث).
([3]) في المجمل: "وذكر ناس أن الخليل كان ينكر أن يكون شعراً". وانظر تحقيق هذا الرأي في اللسان (رجز).
([4]) التكملة من المجمل.
([5]) البيت للكميت يصف الأثافي. انظر الهاشميات 56 واللسان (رجع 476).
([6]) هو مسلم بن الوليد . ديوانه 238 والبيان (3: 141، 260).
([7]) في الأصل: "لت كلما" تحريف. وفي ديوانه المخطوط بتحقيق العلامة الميمني: "أو لتفهما".
([8]) هو أبو ذؤيب الهذلي. ديوانه 9 والمفضليات (2: 225) واللسان (رجع 487).
([9]) انظر (عيث). والبيت بتمامه كما في المراجع المتقدمة:
فبدا لـه أقراب هذا رائغا *** عجلا فعيث في الكنانة يرجع([10]) ديوان الأعشى 141 واللسان (رجع، علق). وسيعيده في (علق).
([11]) السلتم، كزبرج: الداهية والسنة الصعبة. وفي الأصل: "سليم" صواب إنشاده من اللسان (رجع، سلتم). وفي الأصل أيضاً: "فينجر الرعاء"، وأثبت ما في اللسان.
([12]) أنشده في اللسان (رجل 284) بدون نسبة أيضاً برواية: "أن ازدار بيت الله".
([13]) في اللسان: "ويكره إلا أن يكون به وضح غيره".
([14]) يقال أيضاً: "ترجل البئر". انظر القاموس واللسان (رجل 288).
([15]) في الأصل: "بالهمجلة" تحريف. والهملجة: السير في سرعة وبخترة.
([16]) في الأصل: "وبعد ذاك".
([17]) من شواهده قوله:  خرقوا جيب فتاتهم *** لم يبالوا حرمة الرجله([18]) الرجل، كعنب، كما نص في القاموس. وقيدت بأنها مسايل الماء من الحرة إلى السهل.
([19]) انظر اللسان (رجل 287).
([20]) في الأصل: "فتستقي البئر"، صوابه في المجمل واللسان.
([21]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوانه 143 واللسان (عسل). وصواب روايته: "عواسل" كما في اللسان والديوان. وأنشد في المجمل صدره فقط. ويروى: "وحالفها" بالحاء المهملة.
([22]) في اللسان (رجا 24): "من يغني مكاني".
([23]) كذا وردت هذه العبارة، وحقها أن توضع بعد قوله "ترجي إرجاء" س3 من هذه الصفحة. وفي المجمل: "ويقال للناقة أو الفرس إذا دنا نتاجها قد أرجت إرجاء. قال الشيباني: "هو أرجأت".
([24]) هو الحباب بن المنذر، انظر اللسان والإصابة 1547.
([25]) في الأصل: "المجرب"، تحريف.
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الجيم** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**رجح**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الحاء** tek bir asıldır; bir ağırbaşlılığa ve artışa delâlet eder. Denir: **رَجحَ** şey, ve o **راجِح**tir; ağırbaşlı olduysa; ve o **الرُّجْحان**dandır. Amma **الأُرْجُوحة** ise yerinde zikredilmiştir([1]). Ve denir: **أرجَحْتُ**, eğer sen daha ağır olanı verdiysen. Ve hadiste: "Tart ve ağır bas." Ve dersin: **ناوَأْنَا** bir kavimle, sonra onları **فرجَحْناهم**; yani onlardan daha ağırbaşlı idik. Ve bir kavim, hilmde **مَراجيحُ**tur; teki **مِرجاحٌ**tır. Ve denir: **الأراجِيح** develerdir; yürüdüklerinde **رَتَكانِ**larında sallanmalarından dolayı. Ve o babdandır; çünkü onlar sallanır ve yükleri sallanır. Ve bazısı zikretti ki **الرَّجَاحَ** büyük kalçalı kadındır. Ve inşad etti:
  * Ve benim hevesimden **الرُّجُح** **الأثَائثُ**([2]) *

  (**رجز**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الزاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Ondan **الرَّجَزُ**: develere sağrılarında isabet eden bir hastalıktır; dişi deve ürküp sıçrayınca iki uyluğu titrer.
Bundan da şiirdeki **الرَّجَزِ**in iştikakı; çünkü o kesik, çalkantılıdır([3]). Ve **الرِّجازة**: içine taşlar konulan bir örtüdür; meyletmesi hâlinde **الهَودج**in iki yanından birine [asılır([4])]; ve o çalkalanır. Ve **الرِّجَازة** ayrıca: **الهَودج**a asılan, onunla süslenen yündür. Amma azap olan **الرِّجْز**, ve put olanı, O’nun yüce övgüsü sözünde: ﴿وَ**الرِّجْزَ** فاهْجُرْ﴾ [المدثر 5], işte o ibdâl babındandır; çünkü aslı **السّينُ**dir; ve zikredilmiştir.

  (**رجس**)  **الراء** ve **الجيم** ve **السين** bir asıldır;* bir karışmaya delâlet eder. Denir: onlar işlerinde bir **مَرْجُوسَةٍ** içindedir, yani karışıklık. Ve **الرَّجْس**: gök gürültüsünün sesidir; bu, onun dönüp durması sebebiyledir. Aynı şekilde devenin böğürtüsü **رَجْسٌ**tur. Ve **سَحابٌ رَجّاسٌ**, ve **بعيرٌ رَجّاس**. İbnü’l-A‘râbî nakletti: bu güzel bir **رَاجِسٌ**tur, yani güzel gürleyen. Babdandır **الرِّجْس**: pislik; çünkü o bir bulaşma ve karışımdır.

  (**رجع**)  **الراء** ve **الجيم** ve **العين** büyük, düzenli, kıyaslı bir asıldır; bir geri çevirme ve tekrara delâlet eder. Dersin: **رَجَع** **يرجع** **رُجوعاً**, eğer döndüyse. Ve erkek, karısına **رَاجَعَ**; ve o **الرَّجْعَة** ve **الرِّجْعَةُ**dir. Ve **الرُّجْعَى**: dönüş. Ve **الرَّاجعة**: bir dişi deve; satılır ve bedeliyle onun misli satın alınır; ikincisi **الراجعة**dır. Ve **ارتُجِعَتْ**. Ve hadiste: "Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم sadaka develeri içinde hörgüçlü bir dişi deve gördü; onu sordu; **المُصَدِّق** dedi ki: Ben onu develerle **ارتَجعتُها**." Ve bunun adı **الرِّجْعة**dır. Dedi:
جُرْدٌ جِلادٌ مُعَطَّفَات على الـْ *** أوْرَقِ لا **رِجْعَةٌ** ولا جَلَبُ([5])
Ve dersin: ona şunu verdim, sonra onu da geri aldım; mânâsıyla sahih. Şair dedi([6]):
نُفِضَتْ بك الأحلاسُ نَفْضَ إقامةٍ *** واستَرْجَعَتْ نُزّاعَها الأمصارُ
Ve **امرأةٌ راجع**: kocası öldü de ehline döndü. Ve seste **الترجيع**: onu tekrar ettirmektir. Ve **الرَّجْع**: yürüyüşte binek hayvanının iki elini geri getirmesi. Ve **المرجوع**: şeyden kendisine dönülen şey. Ve **المرجوع**, mektubun cevabıdır. Humeyd dedi:
ولو أنَّ رَبْعاً رَدَّ **رَجْعاً** لسائلٍ *** أشار إِليَّ الرَّبْعُ أو لَتَكَلما([7])
Ve adam, ok almak için elini sadağına **أرْجَعَ**. Ve bu, Hüzeli’nin sözüdür([8]):
  * فَعَيَّثَ في الكِنانة **يُرْجِعُ**([9]) *
Ve **الرّجاع**: kuşun sürüsünden sonra dönüşü. Ve **الرَّجيع**: geviş; çünkü çiğnemesi tekrar ettirilir. A‘şâ dedi:
وفلاةٍ كأنّها ظَهرُ تُرْسٍ  *** ليس إلا **الرَّجِيعَ** فيها عَلاَقُ([10])
Ve bineklerden **الرَّجِيع**: onu bir seferden sefere geri çevirdiğin şey. Ve develer **أَرجَعَتْ**, eğer zayıf idiler de semirdiler ve halleri güzelleştiyse; bu, onların ilk hallerine dönüşleridir. Amma **الرَّجْع** [ise] yağıştır; ve o, O’nun yüce ve aziz sözünde yağmurdur: ﴿وَالسَّماءِ ذَاتِ **الرَّجْعِ**﴾ [الطارق 11]; bu, onun yağdırıp dökmesi, sonra dönüp yağdırması sebebiyledir. Ve dedi:
وجاءت سِلْتمٌ لا **رَجْعَ** فيها *** ولا صَدْعٌ فتَحْتلِبَ الرِّعاءُ([11])

  (**رجف**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الفاء** bir asıldır; bir çalkantıya delâlet eder. Denir: yer ve kalp **رجَفَتِ**. Ve deniz, çalkantısından dolayı **رَجّافٌ**tır. Ve insanlar bir şeyde **أَرْجَفَ** etti, eğer ona daldılar ve çalkandılarsa.

  (**رجل**)  **الراء** ve **الجيم** ve **اللام**; babının çoğu, her ayaklı olanın ayağı olan uzva delâlet eder. Sonra bunun ardından ondan ayrılan kelimeler olur. Babın çoğu **الرِّجل**: insanın ve başkasının ayağıdır. Ve **الرَّجْل**: yaya askerlerdir. Onlara **رَجْلاً** denildi; çünkü ayakları üzerinde yürürler. Ve **الرُّجَّال** ve **الرَُّجَالَى**: erkeklerdir. Ve **الرَّجْلانُ**: yaya olan; cemaat **رَجْلى**dır. Dedi:
عَليَّ إذا لاقَيْتُ لَيْلَى بخَلْوَةٍ *** زِيارَةُ بيتِ الله **رَجْلاَنَ** حافيا([12])
**رَجَلْتُ** koyunu: onu ayağından astım. Ve denir: bu, falanın **رِجْلِ**i üzere idi; yani onun zamanında. Ve bineklerden **الأرجَل**: diğer ayaklarının siyahlığıyla birlikte iki ayağından birinin beyazladığıdır; ve o hoş görülmez([13]). Ve **الأرجَلُ**: ayağı büyük olan. Ve adam **رَجِيلٌ** ve **ذُو رُجْلَةٍ**; yani yürümeye kuvvetli. Ve **رَجِلْتُ** **أَرْجَل** **رَجَلاً**. Ve **ترَجَّلْتُ** kuyuda([14]), eğer oraya sarkıtılmadan indiysen. Ve at **ارتَجَلَ** **ارتجالاً**, eğer boyun yürüyüşünü **الهَمْلَجةِ** ile karıştırdıysa([15]). Ve **أرْجَلْتُ** sütten kesilmemiş yavruyu: onu annesiyle yürür bıraktım; dilediği vakit emer. Ve denir: açık **الرُّجْلَة** sahibi **راجِلٌ**.

  Ve **ارتَجَلْتُ** adamı: ayağından tuttum. Halîl dedi: yayın **رِجْل**i: onun üst **سِيَة**sidir; ve kuşun **رِجْل**i: **المِيسم**den bir türdür. Ve karganın **رِجْل**i: dişi develerin meme başlarını bağlamanın bir türüdür. Ve **حَرَّةٌ رَجْلاء**: içinde yürümek zorlaşır. Bunun hepsi, zikrettiğimiz baba döner.

  Ve ondan ayrılan şeylerden([16]) **الرّجُل**: erkeklerden bir tek kişi; bazen kadına da **الرَّجُلَة** derler([17]). Ve asıldan ayrılanlardan* ayrıca **الرِّجْلة**: ona **البَقْلة الحَمْقاء** denilen şeydir. Dediler: ona **الحمقاءَ** denilmesi, ancak suyun akıntı yerinde bitmesindendir. Ve bir kavim dedi: bilakis **الرِّجَل**([18]) su akıntılarıdır; teki **رِجْلَة**dir.

  Amma onların: gün **تَرجّل** etti, eğer yükseldiyse, sözü; o birinci babdandır; sanki bir istiare gibidir; yani ayağı üzerine kalktı. Aynı şekilde **رَجَّلْت** saçı; bu da bundandır; sanki kuvvetlendirildi. Ve **المِرْجَلُ** da bundan türemiştir; çünkü dikilince sanki bir ayak üzerine dikilmiş olur.

  Ve bu asıllardan ayrılanlardan, Ümeyyî’nin rivayet ettiğidir; dedi: koyunlar birbiri ardınca doğurunca: onları **الرُّجَيْلاَء** doğurttum derler([19]).

  (**رجم**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الميم** tek bir asıldır; tek bir yüze döner; o da [taşlarla] atmadır; sonra bu istiare edilir. Ondan **الرِّجام**: taşlardır. Denir: falan **رُجم**, eğer taşlarla vurulduysa. Ebû Ubeyde ve başkası dedi: **الرِّجام**: ipin ucuna bağlanan bir taştır; sonra kuyuya sarkıtılır; çamur çalkalanır, ta kabarıncaya kadar; sonra o su çekilir de kuyu temizlenir([20]). Ve **الرُّجْمَة**: kabirdir; ve denir: kabir üzerine tümsek yapılması için kabir üstüne toplanan taşlardır. Ve hadiste: "Kabrimi **تُرَجِّمُوا** etmeyin"; yani üzerine taşlar koymayın; onu düz bırakın. Ve bazısı dedi: **الرّجام** bir taştır; kovanın **عَرْقُوَة**sinin ucuna bağlanır; daha hızlı inmesi için.

  Ve bundan istiare edilen, onların: falanı sözle **رَجَمْتُ**, eğer ona sövdüysem, sözüdür. Ve Allah عزّ وجلّ’ün İbrahim عليه السلام kıssasında hikâye ettiğinin tefsirinde zikredildi: ﴿لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لأَرْجُمَنَّكَ﴾ [مريم 46] yani sana söveceğim; sanki ona sövünce onu sözle taşlamış olur; yani onunla vurmuş olur; tıpkı insanın taşlarla taşlanması gibi. Ve bir kavim dedi: **لأرجُمَنَّك**: seni öldüreceğim. Mânâ birincisine yakındır.

  (**رجن**)  **الراء** ve **الجيم** ve **النون** iki asıldır: biri ikamet, diğeri karışıklık.
Birincisi, onların: mekânda **رَجَنَ** **رُجُوناً** sözü; ikamet etti. Ve **الرَّاجِن**: kuş ve başkasından, alışmış olan.
  İkincisi, onların: işleri **ارْتَجَنَ** sözü; karıştı. Ve bu, onların: kaymak **ارْتَجَنَتِ** sözü gibidir; eğer yayıkta bozulduysa.

  (**رجي**)  **الراء** ve **الجيم** ve illetli harf iki ayrı asıldır; birisi ümide, diğeri şeyin bir yanına delâlet eder.
  Birincisi **الرَّجاءُ**dur; ve o ümittir. Denir: işi **رجَوت**; onu **أرجُوه** **رجاءً**. Sonra bunda genişletilir; bazen korku, **الرَّجاء** ile ifade edilir. Allah تعالى dedi: ﴿مَالَكُمْ لاَ **تَرْجُونَ** ِللهِ وَقَاراً﴾ [نوح 13], yani O’nun azametinden korkmuyorsunuz. Ve insanlar derler: **ما أرجو**, yani aldırmam. Ve âyeti bunun üzerine tefsir ettiler; ve söyleyenin sözünü zikrettiler:
إذا لَسَعَته النحلُ لم **يَرْجُ** لَسْعَها *** وخالَفَها في بيت نُوبٍ عَوَامِلِ([21])
Dediler: mânâsı, aldırmadı. Ve kısrağa, doğumu yaklaşınca denir: **قد أرْجَتْ**; **تُرْجِي** **إرجاءً**.

  Amma diğeri **الرَّجَا**dır, maksûr: kuyunun yanı; ve her yan **رَجاً**dır. Allah جلّ جلاله dedi: ﴿وَالمَلَكُ عَلى **أَرْجَائِهَا**﴾ [الحاقة 17]. Tesniyesi **الرَّجَوَانِ**dır. Dedi:
فلا يُرْمَى بيَ **الرَّجَوَانِ** إنِّي *** أقَلُّ الناس مَن يُغني غَنائِي([22])
Amma hemzeli olan ise, geciktirmeye delâlet eder. Denir: şeyi **أرجأْتُ**; onu geciktirdim. Allah جلّ ثناؤُه dedi: ﴿**تُرْجِي** مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ﴾ [الأحزاب 51]; ve bundan **المُرْجئة** isimlendirildi.
  Şeybânî dedi: **أَرْجَأَتْ**([23]).

  (**رجب**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الباء** bir asıldır; bir şeyi bir şeyle desteklemeye ve onu kuvvetlendirmeye delâlet eder. Ondan **الترجِيب**: ağacın yükü çoğalınca, dalları kırılmasın diye desteklenmesidir. Ondan Ensârî’nin hadisi([24]): "Ben onun kaşınan **جُذَيْلُ**üyüm, ve desteklenmiş **عُذَيْقُ**uyum([25])"; görüşüne dayanılmasını ister; tıpkı hurma ağacının, kendisiyle direklendiği **الرُّجْبة**ye dayanması gibi.
  Ve bu babdandır: şeyi **رجَّبْتُ**; yani onu büyüttüm. Sanki onu, işin için dayandığın bir direk kıldın; denir: o elbette **لُمُرَجَّب**tir. Şeybânî’nin naklettiği buna yakındır; dedi: **الرَّجْبُ**: heybet. Denir: işi **رَجَبْتُ**, eğer ondan korkup çekindiysem. Bunun aslı, büyütmeden zikrettiğimizdir; ve büyütme, zikrettiğimiz yüce efendiye döner; sanki o, dayanılan ve güvenilen kimsedir. Söz, açıkladığımız üzere, bir kısmı bir kısmından dallanır. Ve babdandır **رَجَبٌ**; çünkü onlar onu büyütürlerdi; şeriat da onu büyütmüştür. Şa‘bân’ı ona ekleyince **رجَبانِ** derler.
  Ve babdan ayrılanlardan **الأرْجاب**: bağırsaklardır. Ve denir: lafzından tekili yoktur. Amma **الرّواجب** parmak eklemleridir; ve denir: bilakis **الراجبة**, iki **بُرْجُمتين** arasındaki, iki eklem arasındaki **السُّلامَى**dandır.

  (**رجد**)  **الراء** ve **الجيم** ve **الدال** hakkında bir kelime zikredildi. Dediler: **الإرجاد**: **الإرعاد**dır.

----------------------------------------------------------------------

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ج ن
رجن بالمكان رجوناً ودجن دجوناً‏:‏ أقام فلم يبرح‏.‏
ورجنت الدابة فرجنت وهو أن تحبسها وتسيء علفها فتهزل‏.‏
وتقول‏:‏ نفسي بهذا البلد مسجونه ودابتي مرجونة‏.‏
وارتجن الزبـد إذا تفرّق في الممخض وفسد أو طبخ فلم يصف ولم يتخلّص السمن‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ شاة داجن راجن‏.‏
وطير راجن‏:‏ آلف‏.‏
وقد رجن الطائر‏.‏
وارتجن عليهم أمرهم‏:‏ اختلط وفسد‏.‏

##### Türkçe

ر ج ن
**رجن** mekânda **رجوناً** ve **دجن** **دجوناً**: İkamet etti de ayrılmadı.
Ve **رجنت** binek hayvanını, böylece **رجنت**; o da şudur ki onu hapsedersin ve yemini kötü yaparsın da zayıflar.
Ve dersin: Nefsim bu beldede **مسجونه** ve binek hayvanım **مرجونة**.
Ve **ارتجن** köpük, **الممخض** içinde dağılıp bozulduğu zaman; yahut pişirildi de durulmadı ve yağ arınmadı.
Ve mecazdandır: **شاة** **داجن** **راجن**.
Ve kuş **راجن**: Ünsiyet etmiş.
Ve kuş **رجن** etmiştir.
Ve onların işine **ارتجن**: Karıştı ve bozuldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَجَنَ بالمكان، وفي نسخة: رَجَنَ الرجلُ بالمكان يَرْجُن رُجوناً إذا أَقام به. والرَّاجِنُ: الآلف من الطير وغيره مثل الداجِنِ. وشاة راجنٌ: مقيمة في البيوت، وكذلك الناقة. رَجَنَتْ تَرْجُن رُجُوناً وأَرْجَنَتْ ورَجَنها هو يَرْجُنها رَجْناً: حبسها عن المرعى على غير عَلَف، فإِن أَمسكها على علف قيل رَجَّنها تَرْجيناً. ورَجَنَ الدابَّة يَرْجُنها رَجْناً، فهي مرجونة إذا حبسها وأَساء علفها حتى تُهْزَل، ورَجَنَتْ هي بنفسها رُجُوناً، يتعدّى ولا يتعدّى. ابن شميل: رَجَنَ القومُ رِكابَهم، ورَجَنَ فلانٌ راحلته رَجْناً شديداً في الدار وهو أَن يحبسها مُناخَةً لا يعلفها، ورَجَنَ البعيرُ في النَّوى والبِزْرِ رُجُوناً، ورُجُونُه اعْتلافُه. الفراء: رَجَنَت الإِبل ورَجِنَت أَيضاً بالكسر وهي راجنة، الجوهري: وقد رَجَنتُها أَنا وأَرْجَنْتُها إذا حبستها لتعلفها ولم تُسَرّحْها. وارْتَجَنَ الزُّبْدُ: طُبِخَ فلم يَصْفُ وفسد. وارْتَجَنت الزُّبْدَةُ: تفرّقت في المِمْخَض. اللحياني: رَجَن في الطعام ورَمَكَ إذا لم يَعَفْ منه شيئاً. ورَجَنَ البعيرُ في العَلَف رُجوناً إذا لم يَعَفْ منه شيئاً، وكذلك الشاة وغيرها. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه كتب في الصدقة إلى بعض عُمَّاله كتاباً فيه: ولا تَحْبس الناسَ أَوَّلهم على آخرهم فإِن الرَّجْنَ للماشية عليها شديدٌ ولها مُهْلِكٌ؛ من الرَّجْنِ: الإقامة بالمكانِ. ورَجَنْتُ الرجلَ أَرْجُنه رَجْناً إذا استحييت منه؛ وهذا من نوادر أَبي زيد. وارْتَجَنَ عليهم أَمرهم: اخْتَلَطَ، أُخذ من ارْتِجانِ الزُّبْد إذا طُبِخ فلم يَصْفُ وفسد، وأَصله من ارْتِجانِ الإذْوَابة، وهي الزبدة تخرج من السقاء مختلطة بالرائب الخاثر فتوضع على النار، فإِذا غلى ظهر الرائبُ مختلطاً بالسمن فذلك الارْتِجانُ؛ قال أَبو عبيد: وإياه عنى بِشْرُ بن أَبي خازم بقوله:
فكنتم كذاتِ القِدْرِ لم تَدْرِ، إذْ غَلَتْ،
أَتُنْزِلُها مذمومةً أَم تُذِيبُها؟
وهم في مَرْجُونة أَي اختلاط لا يدرون أَيقيمون أَم يظعنون. والرَّجَّانَةُ: الإِبل التي تحمل المَتاعَ؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف له فعلاً، وعندي أَنه اسم كالجَبَّانة.

##### Türkçe

**رَجَنَ** mekânda; ve bir nüshada: **رَجَنَ الرجلُ بالمكان يَرْجُن رُجوناً**
orada ikamet ettiğinde. Ve **الرَّاجِنُ**: kuşlardan ve başkasından ünsiyet eden, **الداجِنِ** gibi. Ve
**شاة راجنٌ**: evlerde ikamet eden; aynı şekilde dişi deve. **رَجَنَتْ تَرْجُن رُجُوناً**
ve **أَرْجَنَتْ**; ve o, onu **رَجَنها** **يَرْجُنها رَجْناً**: onu otlaktan, yem olmaksızın hapsetti; şayet
onu yem üzerinde tutarsa **رَجَّنها تَرْجيناً** denir. Ve **رَجَنَ الدابَّة يَرْجُنها**
**رَجْناً**; o hâlde o **مرجونة**dur, onu hapsettiğinde ve yemini kötü yaptığında, ta ki zayıflayıncaya kadar; ve **رَجَنَتْ** o
kendi kendine **رُجُوناً**; geçişli olur ve geçişsiz olur. İbn Şümeyl: **رَجَنَ القومُ رِكابَهم**,
ve falan, binitini evde şiddetli bir **رَجْناً** ile **رَجَنَ**; ve bu, onu çöktürülmüş hâlde hapsetmesidir,
ona yem vermeden; ve deve, çekirdek ve tohumda **رُجُوناً** ile **رَجَنَ**; ve onun
**رُجُونُه**: onun yem yemesidir. el-Ferrâ: **رَجَنَت الإِبل** ve kesre ile **رَجِنَت** de; ve o **راجنة**dir.
el-Cevherî: ve ben onu **رَجَنتُها** ve onu **أَرْجَنْتُها**; onu yemlemesi için hapsettiğimde ve
onu salıvermediğimde. Ve **ارْتَجَنَ الزُّبْدُ**: pişirildi de durulmadı ve bozuldu. Ve **ارْتَجَنت
الزُّبْدَةُ**: yayıkta dağıldı. el-Lihyânî: yemekte **رَجَن** ve **رَمَكَ**; ondan hiçbir şeyi tiksinmediğinde.
Ve deve, yem içinde **رُجوناً** ile **رَجَنَ**; ondan hiçbir şeyi tiksinmediğinde; aynı şekilde koyun ve başkası. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: sadaka hakkında
âmillerinden bazısına bir yazı yazdığı; içinde: insanların ilklerini sonları üzerine hapsetme;
çünkü **الرَّجْنَ** davar için onun üzerinde şiddetlidir ve onun için helâk edicidir; **الرَّجْنِ**den: mekânda ikamet.
Ve **رَجَنْتُ الرجلَ أَرْجُنه رَجْناً**: ondan utandığımda; ve bu, Ebû Zeyd’in nadirlerindendir. Ve **ارْتَجَنَ عليهم أَمرهم**:
karıştı; **ارْتِجانِ الزُّبْد**den alınmıştır; pişirildiğinde durulmayıp bozulması; ve aslı **ارْتِجانِ الإذْوَابة**dendir; o,
tulumdan çıkan, pıhtılaşmış ekşi ayranla karışık tereyağıdır; ateş üzerine konur; kaynadığında
ekşi ayran, sadeyağla karışık olarak görünür; işte o **الارْتِجانُ**dır; Ebû Ubeyd dedi: onunla
Bişr b. Ebî Hâzim’in şu sözüyle kastettiği de odur:
فكنتم كذاتِ القِدْرِ لم تَدْرِ، إذْ غَلَتْ،
أَتُنْزِلُها مذمومةً أَم تُذِيبُها؟
Ve onlar bir **مَرْجُونة** içindedirler; yani bir karışıklık; ikamet mi edeceklerini yoksa göç mü edeceklerini bilmezler.
Ve **الرَّجَّانَةُ**: eşyayı taşıyan develer; İbn Sîde dedi: onun için bir fiil bilmiyorum;
ve benim yanımda o, **الجَبَّانة** gibi bir isimdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( رَجَنَ بالمكانِ ) يَرْجُن ( رُجُوناً ) : إذا ( أَقامَ ) به .
( و ) رَجَنَتِ ( الإِبِلُ وغيرُها : أَلِفَتِ ) البُيوتَ ؛ ( ويُثَلَّثُ ) ، فمنْ حَدِّ نَصَرَ وفَرِحَ عن الفرَّاءِ نقلَهُ الجَوْهرِيُّ .
وهي رَاجنَةٌ .
والرَّاجنُ : الآلِفُ مِن الطَّيرِ .
وشاةٌ راجِنَةٌ مُقِيمةٌ في البُيوتِ ، وكذلِكَ الناقَةُ .

( و ) رَجَنَ ( دابَّتَه : حَبَسَها وأَساءَ عَلَفَها ) حتى تُهْزَلَ : نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ ؛ فهي مَرْجونَةٌ .
وقالَ ابنُ شُمَيْلٍ : رَجَنَ فلانٌ راحِلَتَه رَجْناً شَدِيداً في الدارِ : وهو أنْ يَحْبِسَها مُناخَةً لا يَعْلِفها ؛ ( أَو ) رَجَنَهَا : ( حَبَسَها في المَنْزِلِ على العَلَفِ ) .
ونَقَلَ الجوْهرِيُّ عن الفرَّاءِ : إذا جسَها عن المَرْعى على غيْرِ عَلَفٍ ، فإن أمْسَكَها على عَلَفٍ قيلَ : رَجَّنَها تَرْجيناً ( فرَجَنَتْ هي رُجوناً ) ، من حَدِّ نَصَرَ يَتعَدَّى ولا يَتَعدَّى كما في الصِّحاحِ .
( و ) رَجَنَ ( فلاناً : اسْتَحْيا منه ) ، وهذا مِن نوادِرِ أَبي زيْدٍ .
( وارْتَجَنَ ) على القوْمِ ( أَمْرُهُم : اخْتَلَطَ ) ، كما في الصِّحاحِ ( و ) هو مِن ارْتَجَنَ ( الزُّبْدَ ) إذا ( طُبِخَ فلم يَصْفُ وفَسَدَ وارْتَكَمَ وأَقامَ ) ، أَو تَفرَّقَ في المِمْخَضِ ؛ وهو مِن ارْتِجانِ الإِذْوابَةِ ، وهي الزُّبْدَةُ تخرجُ مِنَ السِّقاءِ مُخْتلِطَة بالرَّائبِ الخاثِر فتوُضَعُ على النارِ فإذا غَلا ظَهَرَ الرَّائِبُ مُخْتلطاً بالسَّمنِ فذلِكَ الارْتِجانُ .
( والرَّجِينُ : السَّمُّ القاتِلُ .
( و ) الرَّجينَةُ ، ( بهاءٍ : الجماعَةُ .
( والمَرْجونَةُ : القُفَّةُ .
( ورَجَّانٌ ، كشَدَّادٍ : وادٍ بنَجْدٍ ) ؛ هذا في النُّسخِ ، والصَّوابُ رَجَّاز بالزِّاي في آخِرِه ، وهكذا ضَبَطَه نصْرٌ في المعْجَمِ ، وتقدَّمَ للمصنِّفِ رَحِمَه الِلَّهُ تعالَى في ( ر ج ز ) ، ضَبَطَه كشَدَّادٍ ورُمَّانٍ ، ومَرَّ شاهِدُه هناك مِن قوْلِ بدْرِ بنِ عامِرِ الهُذليّ فرَاجِعْه ؛ ومِنَ العجيبِ أنَّ المصنِّفَ ذَكَرَه أَيْضاً في ر ج ج ، فجعَلَه مُثَنى وقد نبَّهنا عليه هناك .
( و ) رَجَّانُ : ( د بفارِسَ ، ويقالُ فيه أرَّجانُ أَيْضاً ) بتَشْديدِ الرَّاءِ المَفْتوحَةِ ، هكذا ضَبَطَه ابنُ

خلَّكانِ ، وهو الصَّحِيحُ .
وفي أَصْلِ الرَّشاطيّ : الرَّاء والجيمُ مُشدَّدَتانِ .
وذَكَرَه المصنِّفُ رَحِمَه الّلهُ تعالَى في ر ج ج ، ومَرّ هناكَ ما فيه كِفايَة مِنَ الضَّبْطِ والتَّعْيين .
( ومنه أَحمدُ بنُ الحُسَيْنِ ) عن عُثْمان بنِ مُسْلم ، وعنه عليُّ بنُ الحُسَيْنِ بنِ جَعْفرٍ القطَّان البَصْريُّ ، ذَكَرَه الأميرُ ؛ ( وأَحمدُ بنُ أَيُّوبَ ) عن يحْيَى بنِ حبيبِ بنِ عربيَ وعنه ابنُ المُظفرّ الحافِظُ ؛ ( وعبدُ اللهاِ بنُ محمدِ بنِ شُعَيبٍ وأَخُوه أَحمدُ ) شيْخان للطّبْرانيّ ، ( الرَّجَّانِيُّونَ المحدِّثونَ .
( و ) رُجَيْنَةُ ، ( كجُهَيْنَةَ : ع بالمَغْربِ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَرْجَنَتِ الناقَةُ : أَقامَتْ في البَيتِ .
وأَرْجَنَها : حَبَسَها ليَعْلقَها ولم يُسَرّحْها ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن الفرَّاءِ لازِمٌ مُتعدَ .
ورُجُونُ البَعيرِ ورُجونَتُه : اعْتِلافُه للنُّوَى والبزْرِ .
وقالَ اللّحْيانيُّ : رَجَنَ في الطعامِ ورَمَكَ : إذا لم يَعَفْ منه شيئاً ، وكذلِكَ رَجَنَ البَعِيرُ في العَلَفِ .
وهم في مَرْجُونَةٍ : أَي في اخْتِلاطٍ لا يدْرُون أَيُقِيمُون أَم يظْعِنُون .
وأَرْجُونَةُ ، بالفتْحِ وضمِّ الجيمِ : بلْدَةٌ بالأَنْدلُس ، منها : أَبو محمدٍ شُعَيبُ بنُ سَهْلِ بنِ شُعَيبٍ الأَرْجُوانيُّ المحدِّثُ ، له رحْلَةٌ بالمَشْرقِ .
والرَّجَّانَةُ ، مُشدَّدَةٌ : الإِبِلُ التي تحملُ المَتاعَ .
قالَ ابنُ سِيْدَه : ولا أَعْرفُ له فعْلاً ، وعنْدِي أنّه اسمٌ كالجَبَّانَةِ .

وأَرجيانُ : اسمُ حَوارِي عيسَى ، عليه السلامُ ، دُفِنَ بأَرَّجان .
ورَاجيانُ : جَدُّ أَبي محمدٍ عبْدا الِلَّهِ بن محمدٍ ، البغداديُّ المحدثُ عن أبي القاسم بنُ شُخرفَ وعنه ابن بطة البكريُّ والرواجن بطنُ منهم أبو سعيد عبادُ بنُ يعقوبَ الرواجنيُّ روى عنه الحافِظُ البُخارِيُّ .

##### Türkçe

: (**رَجَنَ بالمكانِ**) (**يَرْجُن**) (**رُجُوناً**) : (orada) (**أَقامَ**) ettiğinde.
( Ve ) **رَجَنَتِ** ( **الإِبِلُ** ve başkası: evlere **أَلِفَتِ** ); (üçlü okunur), böylece **نَصَرَ** ve **فَرِحَ** babı sınırından, **الفَرَّاءِ**’dan onu **الجَوْهرِيُّ** nakletti.
Ve o **رَاجنَةٌ**’dir.
Ve **الرَّاجنُ**: kuştan alışmış olan.
Ve **شاةٌ راجِنَةٌ**: evlerde ikamet eden; ve كذلك **الناقَةُ**.

( Ve ) **رَجَنَ** (binitini: onu hapsetti ve yemini kötü yaptı) zayıflayıncaya kadar: onu **الجوْهرِيُّ** nakletti; böylece o **مَرْجونَةٌ**’dir.
Ve İbn **شُمَيْلٍ** dedi: falan kimse binitini evde şiddetli bir **رَجْناً** ile **رَجَنَ** etti: ve o, onu çöktürülmüş halde hapsedip ona yem vermemesidir; ( yahut ) onu **رَجَنَهَا** etti: (onu menzilde yem üzerine hapsetti).
Ve **الجوْهرِيُّ** **الفَرَّاءِ**’dan nakletti: onu otlaktan yem olmaksızın alıkoyduğunda; fakat onu yem üzerinde tutarsa: ona **رَجَّنَها تَرْجيناً** denir (böylece o, kendisi **رُجوناً** ile **رَجَنَتْ**), **نَصَرَ** babı sınırından; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi geçişli olur ve geçişsiz olur.
( Ve ) **رَجَنَ** (falancayı: ondan **اسْتَحْيا** etti), ve bu, Ebû Zeyd’in nadirlerindendir.
( Ve **ارْتَجَنَ** ) kavim üzerine (işleri: **اخْتَلَطَ** oldu), **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; ( ve ) o, **ارْتَجَنَ**’dendir ( **الزُّبْدَ** ): (pişirildi de durulmadı ve bozuldu ve yığıldı ve kaldı) olduğunda; yahut çalkalama kabında dağıldığında; ve o, **ارْتِجانِ الإِذْوابَةِ**’dendir; ve o, **الزُّبْدَةُ**’dir: tulumdan, pıhtılaşmış ayranla karışık olarak çıkar; sonra ateş üzerine konur; kaynayınca, ayran, sade yağla karışık olarak görünür; işte o **الارْتِجانُ**’dır.
( Ve **الرَّجِينُ**: öldürücü zehir.
( Ve ) **الرَّجينَةُ** (هاء ile): topluluk.
( Ve **المَرْجونَةُ**: sepet.
( Ve ) **رَجَّانٌ**، **شَدَّادٍ** gibi: Necd’de bir vadi); bu nüshalardadır; ve doğrusu, sonunda **الزِّاي** ile **رَجَّاز**’dır; ve Nusr onu **المعْجَمِ**’de böyle ضبط etti; ve musannif—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—için (**ر ج ز**)’de geçti: onu **شَدَّادٍ** ve **رُمَّانٍ** gibi ضبط etti; ve şahidi orada, Hüzeli Bedr b. Âmir’in sözünden geçti; onu gözden geçir; ve acayiptir ki musannif onu ayrıca **ر ج ج**’de zikretti; böylece onu tesniye yaptı; hâlbuki biz orada ona dikkat çektik.
( Ve ) **رَجَّانُ**: (Fars’ta bir belde; ve onda **أرَّجانُ** da denir) açık **الرَّاءِ**’ın teşdidiyle; İbn

Hallikân onu böyle ضبط etti; ve o doğrudur.
Ve **الرَّشاطيّ**’nin aslında: **الرَّاء** ve **الجيمُ** ikisi de teşdidlidir.
Ve musannif—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—onu **ر ج ج**’de zikretti; ve orada, ضبط ve tayin bakımından yeterli olan geçti.
( Ve ondan **أَحمدُ بنُ الحُسَيْنِ** ) **عُثْمان بنِ مُسْلم**’den; ve ondan **عليُّ بنُ الحُسَيْنِ بنِ جَعْفرٍ** el-Kattân el-Basrî; onu emir zikretti; ( ve **أَحمدُ بنُ أَيُّوبَ** ) **يحْيَى بنِ حبيبِ بنِ عربيَ**’den; ve ondan hâfız İbn el-Muzaffar; ( ve **عبدُ اللهاِ بنُ محمدِ بنِ شُعَيبٍ** ve kardeşi **أَحمدُ** ) Taberânî’nin iki şeyhidir; ( **الرَّجَّانِيُّونَ** muhaddisler.
( Ve ) **رُجَيْنَةُ**، **جُهَيْنَةَ** gibi: Mağrib’de bir yer.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**أَرْجَنَتِ الناقَةُ**: evde ikamet etti.
Ve onu **أَرْجَنَها** etti: onu, ona yem yedirmek için hapsetti ve onu salıvermedi; onu **الجَوْهرِيُّ** **الفَرَّاءِ**’dan nakletti; لازم ve مُتعدّ.
Ve devenin **رُجُونُ**’u ve **رُجونَتُه**: çekirdek ve tohumla beslenmesidir.
Ve **اللّحْيانيُّ** dedi: yemekte **رَجَنَ** etti ve **رَمَكَ** etti: ondan hiçbir şeyi bırakmadığında; ve كذلك devenin yem içinde **رَجَنَ** etmesi.
Ve onlar bir **مَرْجُونَةٍ** içindedirler: yani bir karışıklık içindedirler; ikamet mi edeceklerini yoksa göç mü edeceklerini bilmezler.
Ve **أَرْجُونَةُ**, fetha ile ve **الجيمِ**’in zammıyla: Endülüs’te bir belde; ondan: muhaddis **أَبو محمدٍ شُعَيبُ بنُ سَهْلِ بنِ شُعَيبٍ الأَرْجُوانيُّ**; onun Maşrık’ta bir yolculuğu vardır.
Ve **الرَّجَّانَةُ**, teşdidli: eşya taşıyan develer.
İbn Sîde dedi: ve onun için bir fiil bilmiyorum; ve benim yanımda o, **الجَبَّانَةِ** gibi bir isimdir.

Ve **أَرجيانُ**: Îsâ’nın—aleyhisselâm—havarilerinden birinin adı; **أَرَّجان**’da defnedildi.
Ve **رَاجيانُ**: Bağdatlı muhaddis Ebû Muhammed **عبْدا الِلَّهِ بن محمدٍ**’in dedesi; Ebû’l-Kâsım b. Şukhrufa’dan (rivayet etti) ve ondan İbn Batta el-Bekrî; ve **الرواجن** onların bir batnıdır; onlardan Ebû Saîd **عبادُ بنُ يعقوبَ الرواجنيُّ**; ondan hâfız Buhârî rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَجَنَ بِالمَكَانِ
1 رَجَنَ بِالمَكَانِ ذ , (S, K,) aor. رَجُنَ , (S,) inf. n. رُجُونٌ, He remained, stayed, dwelt, or abode, in the place; (S, K;) as also ↓ ارتجن; (K, * TK;) and kept to it, or became accustomed to it; (S, accord. to one copy;) and so دَجَنَ بِهِ. (S, * Msb, * K, * TA: all in art. دجن.) ― -b2- And رَجَنَتْ, (Fr, S, K,) aor. رَجُنَ ; (TA;) and رَجِنَتْ, (Fr, S, K,) aor. رَجَنَ ; (TA;) and رَجُنَتْ; (K;) said of camels, (Fr, S, K,) &c.; (K;) They kept, or became accustomed, to the tents, or houses: (K, * TA:) and ↓ ارجنت said of a she-camel, she remained in [or at] the house, or tent. (TA.) ― -b3- And رَجَنَتِ الدَّابَّةُ, (S, K,) aor. رَجُنَ , (TA,) inf. n. رُجُونٌ, The beast was confined, kept close, or shut up, and badly fed, (S, K,) so that it became lean: (S:) or was confined to the fodder in the dwelling, or place of abode. (K.) ― -b4- And رَجَنَ فِى الطَّعَامِ, (Lh, TA,) aor. رَجُنَ , inf. n. رُجُونٌ, (L and TA in art. رمك,) [app. He kept constantly to the food;] he loathed nothing of the food; and so رَمَكَ: and in like manner one says of the camel, رَجَنَ فِى العَلَفِ [he kept constantly to the fodder; or loathed nothing thereof]. (Lh, TA.) ― -b5- And رُجُونٌ and رُجُونَةٌ [inf. ns. of which the verb is not mentioned] A camel's feeding upon date-stones, and seeds, or grain. (TA.) -A2- رَجَنَ الأِبِلَ, and ↓ ارجنها, He confined the camels to feed them with fodder, not pasturing them, or not sending or driving or conducting them forth in the morning to the pasturage. (Fr, S.) And رَجَنَ رَاحِلَتَهُ رَجْنًا شَدِيدًا He confined his riding-camel strictly in the house, making her to lie down upon her breast, and not feeding her with fodder. (ISh, TA.) And رَجَنَ دَابَّتَهُ, (S, K,) inf. n. رَجْنٌ, (S,) He confined, kept close, or shut up, his beast, and fed it badly, (S, K,) so that it became lean: (S:) or confined his beast to the fodder in the dwelling, or place of abode; as also ↓ رجّنها: (K:) or, accord. to J, [perhaps a mistake for Az, for it is not in either of my copies of the S,] on the authority of Fr, the former signifies he confined the beast from the pasturage, without fodder: and ↓ the latter, inf. n. تَرْجِينٌ, he confined, or restricted, the beast to fodder. (TA.) -A3- رَجَنَ فُلَانًا He was ashamed for himself, or of himself, or was bashful, or shy, with respect to such a one; he was abashed at him, or shy of him; or he shrank from him. (AZ, K.)

2 رَجَّنَ see 1, latter part, in two places.

4 أَرْجَنَ as intrans. and trans.: see 1, in two places.

ارتجن
8 ارتجن ذ : see 1, first sentence. ― -b2- Also It was, or became, heaped, or piled, up, or together, or accumulated, one part upon another; syn. اِرْتَكَمَ, (K,) and اِرْتَجَمَ. (Aboo-Sa'eed, TA in art. رجم.) ― -b3- And, said of fresh butter, It was cooked [for the purpose of clarifying it] without its becoming clear, and became bad, or spoiled: (S, K, TA:) or it turned in the skin containing the churned milk: (TA:) or it became bad, or spoiled, in the churning: (TA in art. خلط:) from اِرْتِجَانُ الاـِذْوَابَةِ meaning the fresh butter's coming forth from the skin mixed with the thick milk, and being in that state put upon the fire, so that, when it boils, the thick milk appears mixed with the clarified butter. (TA.) اِرْتَجَنَتِ الزُّبْدَةُ, meaning The piece of fresh butter became mixed up with the milk, is a prov., alluding to a difficult affair which one cannot find the way to adjust. (L in art. زبد.) ― -b4- Hence, (TA,) ارتجن عَلَى القَوْمِ أَمْرُهُمْ (assumed tropical:) The affair, or case, of the people, or party, became confused to them. (S, K. *)

رَاجِنٌ
رَاجِنٌ ذ That keeps to the tents, or houses; domesticated, familiar, or tame; (S, TA;) like دَاجِنٌ: (S:) applied in this sense to a bird: (TA:) and in like manner رَاجِنَةٌ applied to camels: (S, * TA:) and to a sheep or goat (شَاة), and a she-camel, that remains in [or at] the houses, or tents. (TA.) ― -b2- And شَاةٌ رَاجِنٌ A sheep, or goat, confined, shut up, or kept close, and badly fed, so that it becomes lean. (S.)

##### Türkçe

**رَجَنَ بِالمَكَانِ**
1 **رَجَنَ بِالمَكَانِ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **رَجُنَ** , (S,) mastar ismi **رُجُونٌ**, O, mekânda kaldı, durdu, ikamet etti veya barındı; (S, K;) bunun gibi ↓ **ارتجن**; (K, * TK;) ve ona bağlı kaldı, yahut ona alıştı; (S, bir nüshaya göre;) ve böylece **دَجَنَ بِهِ**. (S, * Msb, * K, * TA: hepsi **دجن** maddesinde.) ― -b2- Ve **رَجَنَتْ**, (Fr, S, K,) muzâri‘ı **رَجُنَ** ; (TA;) ve **رَجِنَتْ**, (Fr, S, K,) muzâri‘ı **رَجَنَ** ; (TA;) ve **رَجُنَتْ**; (K;) develer hakkında söylenir, (Fr, S, K,) vb.; (K;) Çadırlara veya evlere bağlı kaldılar, yahut onlara alıştılar: (K, * TA:) ve ↓ **ارجنت** bir dişi deve hakkında söylenir, o, evde, yahut çadırda kaldı. (TA.) ― -b3- Ve **رَجَنَتِ الدَّابَّةُ**, (S, K,) muzâri‘ı **رَجُنَ** , (TA,) mastar ismi **رُجُونٌ**, Binek hayvanı hapsedildi, yakın tutuldu veya kapatıldı ve kötü beslendi, (S, K,) öyle ki zayıfladı: (S:) yahut meskende, yahut ikamet yerinde, yeme bağlı kılındı. (K.) ― -b4- Ve **رَجَنَ فِى الطَّعَامِ**, (Lh, TA,) muzâri‘ı **رَجُنَ** , mastar ismi **رُجُونٌ**, (L ve TA **رمك** maddesinde,) [görünüşe göre: yemeğe sürekli bağlı kaldı;] yemekten hiçbir şeyden tiksinmedi; ve böylece **رَمَكَ**: ve aynı şekilde deve hakkında şöyle denir: **رَجَنَ فِى العَلَفِ** [yeme sürekli bağlı kaldı; yahut ondan hiçbir şeyden tiksinmedi]. (Lh, TA.) ― -b5- Ve **رُجُونٌ** ve **رُجُونَةٌ** [fiili zikredilmeyen mastar isimleri] Bir devenin hurma çekirdekleriyle ve tohumlarla, yahut tane ile beslenmesidir. (TA.) -A2- **رَجَنَ الأِبِلَ**, ve ↓ **ارجنها**, O, develeri otlatmayarak, yahut sabahleyin otlağa göndermeyerek veya sürmeyerek yahut sevk etmeyerek, yemle beslemek için hapsetti. (Fr, S.) Ve **رَجَنَ رَاحِلَتَهُ رَجْنًا شَدِيدًا** O, binek devesini evde sıkı bir şekilde hapsetti; onu göğsü üzerine çöktürerek ve onu yemle beslemeyerek. (ISh, TA.) Ve **رَجَنَ دَابَّتَهُ**, (S, K,) mastar ismi **رَجْنٌ**, (S,) O, hayvanını hapsetti, yakın tuttu veya kapattı ve onu kötü besledi, (S, K,) öyle ki zayıfladı: (S:) yahut hayvanını meskende, yahut ikamet yerinde, yeme bağlı kıldı; bunun gibi ↓ **رجّنها**: (K:) yahut J’ye göre, [belki Az için bir hatadır; çünkü S’nin iki nüshamın hiçbirinde yoktur,] Fr’den rivayetle, birincisi, hayvanı yem olmaksızın otlaktan alıkoyarak hapsetti demektir: ve ↓ ikincisi, mastar ismi **تَرْجِينٌ**, hayvanı yeme hapsetti, yahut yeme sınırladı. (TA.) -A3- **رَجَنَ فُلَانًا** O, kendisi için, yahut kendisinden utandı; yahut falana karşı mahcup oldu, yahut çekingen oldu; ona karşı utandı, yahut ondan çekindi; yahut ondan geri durdu. (AZ, K.)

2 **رَجَّنَ**: 1’e bak, son kısmı, iki yerde.

4 **أَرْجَنَ** lâzım ve müteaddî olarak: 1’e bak, iki yerde.

**ارتجن**
8 **ارتجن** ذ : 1’e bak, ilk cümle. ― -b2- Ayrıca: Üst üste yığıldı, yahut bir araya yığıldı, yahut birikti; bir kısmı diğerinin üzerine; eş anlamlısı **اِرْتَكَمَ**, (K,) ve **اِرْتَجَمَ**. (Aboo-Sa'eed, TA **رجم** maddesinde.) ― -b3- Ve taze tereyağı hakkında söylenir: O, [saflaştırmak maksadıyla] berraklaşmadan pişirildi ve kötü oldu, yahut bozuldu: (S, K, TA:) yahut yayık sütünü içeren deride döndü: (TA:) yahut yayıkta kötü oldu, yahut bozuldu: (TA **خلط** maddesinde:) **اِرْتِجَانُ الاـِذْوَابَةِ** “taze tereyağının, koyu sütle karışık olarak deriden çıkması ve o hâlde ateşe konması” demektir; öyle ki kaynayınca, koyu süt, saflaştırılmış tereyağıyla karışık görünür. (TA.) **اِرْتَجَنَتِ الزُّبْدَةُ**, “taze tereyağı parçası sütle karıştı” demektir; bir darbımeseldir; bir kimsenin düzeltmenin yolunu bulamadığı zor bir işe işaret eder. (L **زبد** maddesinde.) ― -b4- Bundan dolayı, (TA,) **ارتجن عَلَى القَوْمِ أَمْرُهُمْ** (mecaz kabul edilerek:) Kavmin, yahut topluluğun işi, onlara karışık hâle geldi. (S, K. *)

**رَاجِنٌ**
**رَاجِنٌ** ذ Çadırlara veya evlere bağlı kalan; ehlîleştirilmiş, ünsiyet etmiş, yahut uysal; (S, TA;) **دَاجِنٌ** gibi: (S:) bu mânada bir kuşa uygulanır: (TA:) ve aynı şekilde **رَاجِنَةٌ** develere uygulanır: (S, * TA:) ve bir koyuna veya keçiye (**شَاة**), ve evlerde, yahut çadırlarda kalan bir dişi deveye uygulanır. (TA.) ― -b2- Ve **شَاةٌ رَاجِنٌ** Hapsedilmiş, kapatılmış, yahut yakın tutulmuş ve kötü beslenmiş, öyle ki zayıflayan bir koyun veya keçi. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَجَنَ
رَجَنَ U ( n. ac. رُجُوْن 27 )
a.  [ Bi or Fī ], Remained, stopped, sojourned in, at; became accustomed to ( place ).

b.  Was kept shut up ( animal ).

c.  Became tame, domesticated.

d.  ( n. ac. رَجْن 1 ), Kept shut up ( animal ).

رَجَّنَ
رَجَّنَ II .
a.  IV,  see I (d) .

اِرْتَجَنَ
اِرْتَجَنَ VIII ,
a.  see I (a) .

b.  Became   spoilt ( butter ).

c.  Was confused, complicated ( affair ).

رَاْجِن
رَاْجِن 21 ,
a.  Domesticated, familiar, tame.

b.  Shut up, kept close ( sheep &  c. ).

مَِرْجَان
مَِرْجَان
a.  Coral.

b.  Small pearl.

##### Türkçe

رَجَنَ
**رَجَنَ** U ( n. ac. **رُجُوْن** 27 )
a. [ Bi veya Fī ], kaldı, durdu, içinde/yanında konakladı; (mekâna) alıştı.

b. (hayvan) kapalı tutuldu.

c. ehlileşti, evcilleşti.

d. ( n. ac. **رَجْن** 1 ), (hayvanı) kapalı tuttu.

رَجَّنَ
**رَجَّنَ** II .
a. IV, I (d)’ye bak.

اِرْتَجَنَ
**اِرْتَجَنَ** VIII ,
a. I (a)’ya bak.

b. (tereyağı) bozuldu.

c. (iş) karıştı, karmaşıklaştı.

رَاْجِن
**رَاْجِن** 21 ,
a. ehlileştirilmiş, aşina, uysal.

b. kapatılmış, kapalı tutulmuş (koyun vb.).

مَِرْجَان
**مَِرْجَان**
a. mercan.

b. küçük inci.
