# رحب (ر-ح-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Rab (Ayn) taşmakta olan dolu kap demektir

- Harfler: ر - ح - ب
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَحُبَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعُلَتْ | Geniş oldu | 2 | 2 | [9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/ayet/9:25.md) |
| [مَرْحَبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B1%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعَلًا | Geniş olmak | 2 | 2 | [38:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/ayet/38:59.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (49 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Dar geçit, boğaz demektir
2. [وطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Yurtlar
3. [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hanne yavrulu deve demektir
4. [قحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Zayıf ve ince at demektir
5. [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sığınak
6. [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su…
7. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
8. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ona yaslanırlar
9. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sülle çokluk demektir
10. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
11. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
12. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
13. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kudüm” ön demektir
14. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
15. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eveye yuva demektir
16. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bes besese dağınık taşlar demektir
17. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
18. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
19. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
20. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
21. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
22. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
23. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Veli arka demektir
24. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
25. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
26. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
27. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
28. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
29. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رحب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md), [فسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir mekânın, göğsün veya kabın içine gireni sıkıştırmayacak, rahat hareket imkânı tanıyacak ölçüde geniş ve ferah olması |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün nesnel genişliğine rağmen psikolojik ve manevi sıkışma ile cehennem ehline yönelik ilahi ve ahlaki kabulün (hoş geldin/ferahlık) reddedilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın veya muhatabın dışlanmadan, baskı altına alınmadan kendi doğallığıyla yer bulabileceği varoluşsal ve ahlaki bir kabul alanının inşası |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fiziksel yüzey genişliği veya sıradan bir selamlama kalıbı sanılarak; varlığın psikolojik boyutu, sığınma güvenliği ve ahlaki kucaklama niteliğinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رح | Açılma, serbest kalma, akışkan bir yayılma ve koruyucu bir kuşatma ile genişleme; aynı çekirdeği taşıyan [رحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82.md) (süzülmüş, engeli kalkmış saf akış), [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) (bağları çözüp sefere ve açıklığa çıkma) ve [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) (kuşatıcı, besleyici ve koruyucu sığınak) köklerinde bu açılma ve kuşatma ortak bir hareket karakteri gösterir | ب | İçeride tutma, barındırma ve sınır belirleme işlevi gören harfin eklenmesiyle soyut yayılma; içine nesne, insan veya mana alan korunaklı, sınırları ferah bir kap, mekân veya göğüs genişliğine رحب dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncülük, bilinç, tepe ve yönelim | Harekete yön veren merkezî iradeyi, algının ve niyetin yöneldiği başlangıç noktasını imler |
| ح | Çit, duvar; çevirme, sınır çekme ve koruma | Kuşatıcı bir alan açmayı, dış tehlikelere set çekerek içeride güvenli ve korunaklı bir sınır var etmeyi temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma ve sığınak | İçine girilen, yerleşilen, muhafaza edilen ve sığınılan iç mekânı somutlaştırır |
| رحب | Baş korunaklı bir iç alana girip sınırların genişliğiyle emniyet ve ferahlık bulur | Bir varlığın korunaklı bir alana girdiğinde sınırların onu boğmaması, aksine başını ve varlığını rahatça barındıracak genişlikte emniyet sunması hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Darlık ve sıkışıklığın karşıtı olarak bir arazinin, avlunun, vadinin veya göğsün ferah ve geniş olması; devenin göğüs kafesindeki en geniş kaburga kemiği الرُّحْبَى ve atlara sıkışık saftan açılarak ayrılmaları için verilen أَرْحِبِي komutu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süvari atlarına muharebe anında safları açıp manevra alanı oluşturmaları için bu kökten türetilen nida ile seslenildiği kaydedilir: نُعَلِّمُها هَبِي وَهَلَا وَأَرْحِبْ / وَفِي أَبْيَاتِنَا وَلَنَا افْتُلِينَا |
| Erken Arapça kullanım | Nasr b. Seyyâr'ın bir şeye sığışma ve kabul etme anlamında kullandığı Arapça ibare kaynaklarda şaz bir kullanım olarak zikredilir: أَرَحُبَكُمُ الدُّخُولُ فِي طَاعَةِ الكِرْمَانِيّ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin ortak leksikal katmanında yer alan kök, proto-semitik düzeyde uzamsal ferahlık, açıklık ve enlemesine genişleme anlam matrisini kesintisiz korumuştur. İbranice רָחַב (raḥav) fiili geniş olmak, açılmak anlamına gelirken, türevi olan רְחוֹב (rəḥov) sözcüğü kamusal açık alan, meydan ve geniş cadde karşılığında kullanılır. Aramice ve Süryanice רְחַב / ܪܚܰܒ (rḥav) kökü de benzer şekilde genişlik ve ferahlık bildirmekte; Doğu Sami kolunda Akadca rêbu/râbu formları yerleşim alanının yayılması ve büyümesi bağlamında paralellikler taşımaktadır. Arapçada رحب kökü, bu somut uzamsal genişliği korumakla kalmamış, bedevi kültürün en temel ahlaki kurumu olan misafirperverlik ve sığınma hakkı üzerinden "seni sıkıştırmayan, rahat ettiren geniş bir yere geldin" anlamında bir ağırlama ve esenlik formülüne dönüştürerek semantik bir sıçrama gerçekleştirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mekân genişliğinden iç huzura ve ağırlama ahlakına geçiş | Fiziksel vadi ve sahra ferahlığından göğüs genişliğine ve oradan gelen kimseye alan açma ifadesi olan مَرْحَبًا sözüne tekâmül etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רָחַב (raḥav), Süryanice ܪܚܰܒ (rḥav) denkliği | Batı ve Kuzeybatı Sami dillerinde cadde, geniş alan ve ferahlık bildiren köklerle ses ve anlam denkliği tamdır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik alanda yerleşim ve açıklık bildiren ortak kökler | Güney Sami ve bazı Doğu dillerinde açık arazi ve toplanma meydanı anlamını taşıyan unsurlarla morfolojik uyum gösterir | Güçlü |

Kaynak: Gesenius' Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رحب | Anlamlı | Geniş ve ferah olmak | Mekânın, kabın veya göğsün içine gireni sıkıntıya sokmayacak ölçüde genişlemesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ربح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%AD.md) | Anlamlı | Artmak, nema bulmak | Ticarette veya amelde başlangıçtaki sermayenin üzerine çıkan kazanç ve fazlalık | Genişlemenin iktisadi ve artı değer boyutudur; Kur'an'da geçer |
| [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) | Anlamlı | Çatışmak, soymak, öfkelenmek | Barışın getirdiği genişliği ve güvenliği yok eden şiddetli mücadele ve varlığını alma | رحب kökündeki sığınma ve genişliğin zıddı bir daraltmadır; Kur'an'da geçer |
| [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) | Anlamlı | Güzelleştirmek, iz bırakmak, sevindirmek | Yüzde sevinç ve ferahlık eseri bırakmak; sözü ve nesneyi estetik biçimde süslemek | İç genişliğin dışa yansıyan sevinç izidir; Kur'an'da geçer |
| [برح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Yerinden ayrılmak, zeval bulmak | Bulunulan yerden çıkıp gitmek, gizlilikten açık alana fırlamak veya bir halin sona ermesi | Mekânsal sınırlardan kurtulup dışarı açılma bağı vardır; Kur'an'da geçer |
| [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Yarılmak, alabildiğine genişlemek | Su kütlesinin büyüklüğü, arazinin genişliği ve ilmin sınırsız derinliği | En üst düzeyde fiziksel ve kavramsal genişlemeyi ifade eder; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رحب | Merkez | Kuşatıcı ve kabul edici genişlik | İçine girene rahat hareket alanı sunan, baskı ve darlık hissettirmeyen ferahlık | Mekânın nesnelliği ile giren öznenin rahatlığı arasındaki ahlaki ve psikolojik uyum |
| [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) | Komşu | Hacimsel ve potansiyel genişlik | Bir şeyin başka bir şeyi bütünüyle içine alabilme gücü ve kapasite sınırı | Kapasiteye ve ihata etme gücüne odaklanır; رحب ise ferahlık hissine ve ağırlamaya bakar |
| [فسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD.md) | Komşu | Aralanarak yer açma | Sıkışık bir mecliste veya alanda başkasına yer vermek üzere açılma | Mevcut darlığı gidermek için bilinçli olarak aralanmayı ifade eder |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Yayma ve serme | Bir şeyin bükümünü veya katını açarak düz bir satıh haline getirme | İki boyutlu yüzey genişlemesine odaklanır, içe alma ve barındırma şartı taşımaz |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Darlık ve sıkışıklık | Mekânın, imkânın veya göğsün hareket kabiliyetini yok edecek ölçüde daralması | Fiziksel ve ruhsal olarak varlığı kıskaca alıp bunaltan durumdur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رحب | Geniş ve ferah olmak, kabul alanı açmak | Bir mekânın veya göğsün içine giren varlığı sıkıştırmadan rahatça barındırması | Kesin |
| Latince | Amplus, spatiosus | Geniş, ferah, bol hacimli | Fiziksel açıklığı ve büyüklüğü karşılar; ancak Arapçadaki ahlaki selamlama boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Spaciousness, welcoming expanse | Ferahlık, geniş alan, hüsnükabul | "Spacious" nesnel hacmi verirken "welcoming" boyutu kökün ahlaki ağırlama tarafını tamamlar | Güçlü |
| Almanca | Geräumigkeit, Weite | Hacim genişliği, enginlik | Mekânın ferahlığını ve rahat hareket imkânını karşılar; psikolojik iç genişliği kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Espace vaste, accueil large | Geniş mekân, engin karşılama | Hem fiziksel yer genişliğini hem de muhataba tanınan kabul alanını dengeli biçimde verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَحُبَتْ | Bütün genişliğine rağmen arazinin dar gelmesi | Maddi imkânların, ordunun sayıca çokluğunun veya yeryüzünün fiziki büyüklüğünün; suçluluk, korku veya tecrit anında insan ruhunu ferahlatmaya yetmediği psikolojik darlık bağlamı (Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md), Tevbe [9:118](https://lisan.digital/tr/ayet/9:118.md)) |
| مَرْحَبًا | Emniyet, kabul ve ferahlık dileği | Bir yere girene sunulan hüsnükabul, esenlik ve sığınma vaadi; ahirette suç ortaklarının birbirine bu kabulü layık görmeyip lanet okuduğu inkâr ve azap bağlamı (Sâd [38:59](https://lisan.digital/tr/ayet/38:59.md), Sâd [38:60](https://lisan.digital/tr/ayet/38:60.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi rahmet ve tövbenin kabulü | Kulun günah veya yalnızlık sebebiyle bütün varlık dairesinde sıkışması ve yalnız Allah'ın mağfiretiyle ruhsal genişliğe kavuşması | İnsanın varoluşsal darlığını aşabilecek yegâne sığınağın ilahi af ve rahmet sahası olması |
| Fıkıh | Kamusal alan ve mülkiyet sınırları | Evlerin veya mescitlerin önündeki ortak açık alanlar, avlular ve meydanlar فِنَاء ve رَحْبَة kavramlarıyla düzenlenir | Kamusal geçişi ve toplumsal kullanımı engellemeyecek serbest mekân hakkı |
| Tefsir | Psikolojik durum ile fiziksel çevre tezatı | Tevbe Suresi'ndeki Tebük seferinden geri kalan üç kişinin ve Huneyn'deki müminlerin halini anlatan ayetlerde mekân ile ruh arasındaki zıtlık tefsir edilir | Dış dünyanın sonsuz genişliğinin iç dünyadaki suçluluk veya panik anında yok hükmüne gelmesi |
| Hadis | Muhatabı ağırlama ve cemiyete kabul | Hz. Peygamber'in heyetleri ve müminleri karşılarken kullandığı selamlama nebevi edep olarak yerleşmiştir: مَرْحَبًا بِالْوَفْدِ | Misafire ve zayıfa güven verme, cemiyet içinde ona emniyetli bir hayat alanı açma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tövbe ve günah psikolojisi | Sığınma alanı | Varlık darlığından kurtarma | Kulun hatasından sonra dünyanın daralması ve yalnızca ilahi kabulle ruhun genişlemesi | Kesin |
| İlmi | Fikir hürriyeti ve ilmi metodoloji | Zihni tolerans ve genişlik | Farklı görüşlere alan açma | Katı dogmatizm yerine araştırmacının delilleri rahatça tartışabileceği ferah bir zemin kurma | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal meşruiyet ve mülteci hukuku | Güvenli sığınma sahası | Himaye etme ve yer verme | Dışlanan veya tehdit altındaki tebaaya baskı görmeyeceği emniyetli bir kabul alanı sunma | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa düzeni ve tekel karşıtlığı | Rekabet ve dolaşım ferahlığı | Pazarın sıkışmasını engelleme | Sermayenin ve emtianın tek elde daralmayıp tüm aktörlerin rahatça hareket edeceği pazar sahası | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim kapasitesi ve serbestlik derecesi | Bir sistem içindeki parçacıkların birbirine çarpmadan veya baskıya maruz kalmadan hareket edebildiği faz uzayı ve termodinamik serbest hacim | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal kabul alanı ve psikolojik ferahlık | Bireyin ait olduğu grupta dışlanma veya yargılanma kaygısı taşımadan kimliğini sürdürebildiği güvenli ve kuşatıcı kamusal alan | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün türevi olan ifadenin yalnızca bugünkü sıradan "merhaba" selamlaşmasına veya kuru bir arazi genişliğine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yeryüzünün fiziki genişliği ile insan vicdanının sıkışması arasındaki ontolojik gerilim ve ahirette hakiki sığınağın bulunamayışı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe [9:118](https://lisan.digital/tr/ayet/9:118.md) ayetindeki tabir sadece coğrafi bir tasvir sanılır; insanın varoluşsal yalnızlığı, manevi tövbe dinamiği ve ruhi darlığın metafizik boyutu anlaşılamaz |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini fiziksel çevreyle kurduğu derin diyalektik üzerinden anlattığını gösterir; maddi çokluk ve genişliğin manevi huzur temin edemeyeceğini doğrudan bu kökle ortaya koyar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkâr ortaklarının ahiretteki yüzleşmelerini tasvir eden cehennem sahnelerinde ve müminlerin iç dünyalarındaki arınma süreçlerini aktaran kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Genişliğin ve darlığın salt coğrafi veya iktisadi boyutlardan ibaret olduğu yanılgısını yıkar; içsel barış ve ilahi bağ olmaksızın bütün kâinatın insan için bir hapishaneye dönüşebileceğini öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir arazinin, kabın veya göğüs kafesinin içine gireni daraltmayacak, ona rahat hareket imkânı sağlayacak şekilde ferah ve engelsiz olması.
- Soyut anlam: Varlığın, fikrin veya muhatabın dışlanma ve baskı hissi yaşamadan yer bulabildiği, hüsnükabul ve iç huzuru temin eden kuşatıcı serbestlik alanı.
- Sistematik karşılık: Sisteme dâhil olan her yeni unsurun, mevcut yapıyı kilitlemeden veya kendisi ezilmeden varlığını koruyabilmesini sağlayan esneklik ve kabul kapasitesi.
- LaTeX modeli: $$R(S, x) = \lim_{V(S) \to \infty} \left( \frac{V(S)}{D(x)} \right) \cdot \Phi(x, S)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ içinde bulunulan mekân veya sistemi, $V(S)$ bu sistemin nesnel hacmini ve genişliğini, $x$ sisteme giren bireyi, $D(x)$ bireyin hissettiği manevi veya psikolojik darlık katsayısını temsil eder. $\Phi(x, S)$ ise sistem ile birey arasındaki ahlaki ve ontolojik kabul fonksiyonudur. Yeryüzünün fiziki hacmi sonsuza gitse bile ($V(S) \to \infty$), bireyin iç darlığı ($D(x)$) var olduğunda ve kabul fonksiyonu sıfıra indiğinde ($\Phi = 0$, yani "lâ merhaban"), net ferahlık ve kabul alanı ($R$) çöker ve sistem daralır. Bu durum Kur'an'ın fiziksel genişlik ile ruhsal darlık arasındaki diyalektiğini modeller.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/ayet/9:25.md) — رَحُبَتْ

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.

### [Tevbe 9:118](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/ayet/9:118.md) — رَحُبَتْ

وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Geri bırakılan üç kişiye de yeryüzü bütün genişliğine rağmen dar gelmiş ve nefisleri kendilerini sıkıştırmıştı da, Allah’tan başka sığınacak hiç bir şey olmadığını anlamışlardı. Sonra onları da eski hallerine dönsünler diye tevbeye muvaffak kıldı. Muhakkak ki Allah; Tevvab, Rahim olandır.

### [Sad 38:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/ayet/38:59.md) — مَرْحَبًا

هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُو النَّارِ

Meal (IK): İşte bu topluluk, sizinle beraber göğüs gerenlerdir. Rahat yüzü görmesin onlar. Muhakkak cehenneme gireceklerdir.

### [Sad 38:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/ayet/38:60.md) — مَرْحَبًا

قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ

Meal (IK): Dediler ki: Hayır, asıl siz rahat yüzü görmeyin. Bizi buraya siz sürdünüz. Ne kötü bir duraktır burası.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Rab (Ayn) taşmakta olan dolu kap demektir. Rhb (ha) dolu, ama taşmayacak kadar boşluğu olan kab demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والراء والباء معهما
ح ر ب، ر ح ب، ر ب ح، ح ب ر، ب ر ح، ب ح ر كلهن مستعملات
حرب:
الحرب: نقيض السَّلم، تُؤَنَّث، وتصغيرها حُرَيْب رواية عن العرب، ومثلها ذُرَيْع وفُرَيْس وقُرَيْس أنثى، ونُيَيْب يعني الناقة وذُوَيْد وقُدَيْر وخُلَيْق، يقال: مِلْحَفةٌ خُلَيْق، كلُّ ذلك تأنيث يُصَغَّر بغير الهاء.
ورجلٌ مِحْرَب: شُجاع. وفلانٌ حَرْبُ فلانٍ أي يُحاربُه. ودار الحرب: بلادُ المشركين الذين لا صُلْحَ بينهم وبين المسلمين.
وحَرَّبْته تحريباً أي حَرَّشْتُه على إنسان فأولِعَ به وبعَداوته.
وحَرِبَ فلان حَرَباً: أُخِذَ مالُه فهو حَرِبٌ مَحْرُوب حَريبٌ.
وحَريبةُ الرجل: مالُه الذي يعيش به، والحَريبُ الذي سُلِبَتْ حَريبتُه.
وقوله تعالى: "يُحاربون اللهَ ورسُولَه" يَعني المعصية.
وقوله تعالى: "فَأْذَنُوا بحَرْبٍ من الله ورسوله" يقال: هو القَتْل.
وشُيُوخٌ حَرْبَى والواحد حَرِبٌ شَبِيهٌ بالكَلْبَى والكَلِب، قال:
وشُيُوخ حَرْبَى بَجنْبَي أرِيكٍ
والحِرابُ جمع الحَرْبة دونَ الرُّمْح والمِحْرابُ عند العامَّة اليوم: مَقامُ الإمام في المسجد. وكانت مَحاريبُ بني إسرائيل مَساجدَهم التي يجتَمعُون فيها للصَّلاة. والمحراب: الغرفة قال امرؤ القيس:
كغِزلان رَمْلٍ في مَحاريبِ أقيالِ
والمِحرابُ: عُنُق الدابَّة.
والحِرْباء: دُوَيْبَّة على خِلْقة سامِّ أبْرَص مُخَطَّطة، وجمعُه: الحَرابي.
والحِرْباء والقتير: رأسا المِسمار في الحَلْقةِ في الدِّرْع، قال لبيد:
كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِهَ صَلّ
والحَرْبةُ: الوِعاءُ مثلُ الجُوالَق.
رحب:
رَحُبَ الشَّيْء رُحْباً ورَحابةً. ورجُلٌ رَحيبُ الجَوْف أي: أكول.
وقال نَصْرُ بنُ سَيّار: أَرَحُبكُمُ الدُّخول في طاعة الكِرْمانيّ?، أي: أَوَسِعكُمْ?.
هذه كلمة شاذّة على فَعُلَ مُجاوِزٍ، وفَعُلَ لا يُجاوز أبداً.
وأرْحَبُ: حَيٌّ أو مَوْضع تُنْسَبُ إليه النَّجائب الأَرْحَبِيّة.
وقوله: مَرْحَباً، أي: انزِلْ في الرُّحْب والسَّعَة، قال الليث: وسُئِل الخليل عن نَصْبه فقال: فيه كمينُ الفعل، أرادَ: انزِلْ أو أَقِمْ فنُصِبَ بفعلٍ مُضمَر، فلما عُرِفَ مَعْناهُ المُرادُ أُمِيتَ الفِعلُ.
والرُّحْبَى: سِمَةٌ للعَرَبِ على جَنْبِ البعير.
والرَّجْىَ: سِمَةُ العرب على جَنْبِ البعير.
برح:
بَرِحَ الرجلُ يَبْرَحُ بَراحاً إذا رام من مَوضِعه. وأبرحته: رِمْتُه وقول الأعشى:
أبْرَحْتَ رَبّاً وأبْرَحْتَ جاراً
أي: أَعْظَمْتَ واتَّخَذْته عظيماً.
وما بَرِحْتُ أفعَلُ كذا أي: ما زِلْتُ.
وقولهم: بَرِحَ الخَفاءُ أي: ذَهَبَ، قال:
بَرِحَ الخَفاءُ وما لدَيَّ تَجَلُّدٌ.
وأرضٌ بَراحُ: لا بِناءَ فيها ولا عُمْران.
والبُرَحاءُ: الحُمَّى الشَّديدة.
وتقول: بَرَّح بنا فُلانٌ تبريحاً إذا آذاك بإلحاح المشَقَّة، قال ذو الرمة:
لنا والهوى بَرْحٌ على من يُغالبُهْ
والتَّباريح: كُلَف المَعيشة في مَشَقّة، والاسمُ التَّبَرُّح، وتقول: ضَرَبتُه ضَرباً مُبَرِّحاً ولا تقول: مُبَرَّحاً. وهذا الأمرُ أَبْرَحُ عليَّ من ذاك أي: أشَقُّ وأشَدُّ، قال ذو الرمة:
أنيناً وشَكْوَى بالنَّهار كثـيرة		عليَّ وما يأتي به اللَّيل أبرَحُ
والبَراحُ: البَيانُ، تقول: جاءَ الكُفْرُ بَراحاً، وعلى هذا المعنى يجوز بَرِحَ الخَفاءُ أي ظَهَر ما كُنتُ أُخفي.
والبُرُوحُ: مصدر البارح وهو خِلاف السّانح من الظِّباء والطَّيْر وما يُتَيَمَّنُ به أو يُتَشاءَمُ به، قال:
فهُنَّ يَبْرُحْنَ به بُرُوحا		وتارةً يأتيَنه سُنُوحـا
والبارحُ من الرِّياح: ما تحمِلُ التُّرابَ في شِدَّة الهُبُوب قال:
............ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ
ربح:
رَبحَ فُلانٌ وأَرْبَحْتُه، وبَيْعٌ مُرْبحٌ إذا كان يُرْبَحُ فيه، والعرب تقول: رَبِحَتْ تِجارتُه إذا رَبِحَ صاحبُها فيها، قال الله تعالى: "فما رَبِحَتْ تجارتُهم.
وأعييَتْهُ مالاً مُرابَحَةً أي: على أن يكونَ الرِّبْحُ بَيْني وبَيْنَه.
ورُبّاح: اسم القرد.
وزُبٌّ رُبّاح: ضَرْب من التَّمْر.
ورَباح: اسمُ أبي بِلال، مُؤَذِّن رَسُول الله- صلى الله عليه وآله وسلم-.
حبر
الحَبَرُ والحَبارُ: أَثَر الشَّيْء. والحِبَرْ والسَّبْر: الجَمال والبَهاء، بالفتح والكسر.
والحِبْر: المِداد.
والحِبْرُ والحَبْرُ: العالِمُ من علماء أهل الدين، وجمعهُ أحبار، ذِمِّياً كانَ أو مُسلِماً بعد أن يكون من أهل الكتاب.
والحَبْر: صُفرة تَقَع على الأسنان.
والحِبَرة: ضَرْب من بُرود اليَمَن. وبُردٌ حِبَرة إنّما هو وَشْيٌ، وليس حِبَرة موضِعاً ولا شيئاً معلوماً، إنما هو كقولك: ثَوبٌ قِرْمِز، والقِرْمِز صِبْغة.
والتَّحبير: حُسنُ الخَطّ، وحَبَّرْتُ الكلامَ والشِّعْرَ تحبيراً أي: حَسَّنْتُه، والتَّخفيف جائز، قال رؤبة:
ما كانَ تحبيرُ اليماني البَرّادْ
أي صاحبُ البُرود.
والحَبْرَةُ: النِّعْمة، وحُبِرَ الرَّجلُ حَبْرَةَ وحَبَراً فهو محبُور، وقولُه تعالى: "فهُم في رَوْضةٍ يُحْبَرون"، أي: يُنَعَّمُون، قال المرار العدوي:
قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أفنانِه		كلَّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِـرْ
وقال رؤبة:
قلتُ وقد جَدَّدَ نَسْجي حِبَرا
أي تحبيراً.
والحَبير من السَّحاب: ما تَرَى فيه التَّنمير من كَثْرة الماء.
والحَبير من زَبَد اللُّغام إذا صارَ على رأس البعير.
والحَبير: الجديد. وتقول: ما على رأسه حَبَرْ بَرَةٌ أي شَعرةٌ.
والمِحبار: الأرضُ الواسعة.
بحر:
البَحر سُمِّيَ به لاستِبحاره، وهو انبِساطُه وسَعَتُه. وتقول: استَبْحَرَ في العلم.
وتَبَحَّر الراعي: وقع في رعْيٍ كثير، قال أمية:
انعِقْ بضَأْنِكَ في بَقْلٍ تُبَـحِّـرُه		من ذي الأَباطِح واحبِسْها بجِلْذانِ
وتَبَحَّر في المال.
وإذا كان البَحْرُ صغيراً قيل له: بُحَيْرة، وأما البُحَيْرَة في طَبَرِيّة فإنها بَحْرٌ عظيم وهو نَحوٌ من عَشْرَة أميالٍ في ستَّةِ أميالٍ، يقال: هي عَلامة لخروج الدَّجّال، تَيْبَس حتى لا يبقَى فيها قَطْرة ماءٍ.
والبَحِيرة: كانت الناقةَ تُبْحَرُ بَحْراً، وه شَقُّ أُذُنِها، يُفْعَل بها ذلك إذا نُتِجَتْ عَشْرَة أبطُنٍ فلا تُرْكَب ولا يُنْفَعُ بظهرها، فَنهَاهُم اللهُ عن ذلك، قال الله تعالى: "ما جَعَلَ اللهُ من بَحِيرة ولا سائبةٍ ولا وَصيِلةٍ ولا حامٍ". والسائبة التي تُسَبَّبُ فلا يُنْتَفَعُ بظهرها ولا لبَنِها، والوَصيِلةُ في الغَنَم إذا وَضَعَتْ أُنثَى تُرِكَتْ، وإن وَضَعَتْ ذَكَراً أَكَله الرجال دون النساء، وإنْ ماتت الأنثى الموضوعة اشتركوا في أكلها، وإنْ وُلِدَ مع الميّتة ذَكَرُ حَيٌّ اتَّصَلَتْ وكانتْ للرجال دونَ النساء، ويُسَمُّونها الوَصيلة.
وبناتُ بَحْر: ضرب من السَّحاب.
والباحِرُ: الأَحمَقُ الذي إذا كُلِّمَ بَحِرَ وبقي كالمَبْهُوت.
ورجل بَحْرانيّ: منسُوبٌ إلى البَحْرَيْن، وهو موضِع بين البصرة وعُمان، يقال: انتَهَيْنا إلى البَحْرَيْن وهذه البَحْران، مُعْرَباً.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الراء** ve **الباء** onlarla birlikte
**ح ر ب**، **ر ح ب**، **ر ب ح**، **ح ب ر**، **ب ر ح**، **ب ح ر** hepsinin hepsi kullanımdadır.

**حرب**:
**الحرب**: **السَّلم**’in zıddı; müennestir. Onun küçültmesi **حُرَيْب**tir; Araplardan bir rivayet. Bunun benzeri: **ذُرَيْع** ve **فُرَيْس** ve **قُرَيْس** (müennes). Ve **نُيَيْب**; yani dişi deve. Ve **ذُوَيْد** ve **قُدَيْر** ve **خُلَيْق**. Denir: **مِلْحَفةٌ خُلَيْق**. Bütün bunlar, te’nîs olup **الهاء** olmaksızın küçültülür.
Ve **مِحْرَب** bir adam: yiğit. Ve “falanca, falancanın **حَرْبُ**’udur” yani onunla savaşır. Ve **دار الحرب**: Müslümanlarla aralarında sulh bulunmayan müşriklerin beldeleri.
Ve onu **تحريباً** ile **حَرَّبْتُه**: yani onu bir insan üzerine kışkırttım da ona ve onun düşmanlığına tutuldu.
Ve falanca **حَرَباً** ile **حَرِبَ**: malı alındı; o halde o **حَرِبٌ** **مَحْرُوب** **حَريبٌ**dir.
Ve adamın **حَريبةُ**si: kendisiyle yaşadığı malıdır; **الحَريبُ** ise **حَريبتُه**si soyulmuş olandır.
Yüce sözünde: “**يُحاربون اللهَ ورسُولَه**” mânâsı: isyan.
Yüce sözünde: “**فَأْذَنُوا بحَرْبٍ من الله ورسوله**” denir: o, öldürmedir.
Ve **حَرْبَى** şeyhler; tekili **حَرِبٌ**; **الكَلْبَى** ve **الكَلِب**e benzer. Dedi ki:
وشُيُوخ حَرْبَى بَجنْبَي أرِيكٍ
Ve **الحِرابُ**, **الرُّمْح**’tan aşağı **الحَرْبة**’nin cem‘idir. Ve bugün avam katında **المِحْرابُ**: mescidde imamın makamıdır. İsrailoğullarının **مَحاريبُ**u, namaz için içinde toplandıkları mescidleriydi. Ve **المحراب**: oda; İmru’ul-Kays dedi ki:
كغِزلان رَمْلٍ في مَحاريبِ أقيالِ
Ve **المِحرابُ**: binek hayvanının boynu.
Ve **الحِرْباء**: benekli, **سامِّ أبْرَص** yaratılışı üzere küçük bir canlı; onun cem‘i: **الحَرابي**.
Ve **الحِرْباء** ve **القتير**: zırhtaki halkada çivinin iki başıdır; Lebîd dedi ki:
كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِهَ صَلّ
Ve **الحَرْبةُ**: **الجُوالَق** gibi kap (torba).

**رحب**:
**رَحُبَ** şey **رُحْباً** ve **رَحابةً** (oldu). Ve **رَحيبُ الجَوْف** bir adam; yani: çok yiyen.
Ve Nasr b. Seyyâr dedi: “**أَرَحُبكُمُ الدُّخول** في طاعة الكِرْمانيّ?” yani: “**أَوَسِعكُمْ**?”
Bu, geçişli **فَعُلَ** üzere şâz bir kelimedir; **فَعُلَ** ise asla geçişli olmaz.
Ve **أَرْحَبُ**: bir kabile yahut bir yer; ona nisbetle **النَّجائب الأَرْحَبِيّة** nisbet olunur.
Ve onun sözü: **مَرْحَباً**; yani: genişlik ve vüs‘at içinde in. Leys dedi: Halîl’e onun nasbı soruldu da dedi ki: onda fiilin pusu vardır; muradı: “in” yahut “ikamet et” idi; gizli bir fiil ile nasb olundu; murad edilen mânâsı bilinince fiil öldürüldü.
Ve **الرُّحْبَى**: Arapların devenin yanında (yan tarafında) bir damgasıdır.
Ve **الرَّجْىَ**: Arapların devenin yanında bir damgasıdır.

**برح**:
Adam **بَراحاً** ile **يَبْرَحُ** **بَرِحَ**; yerinden ayrılmayı kastettiği zaman. Ve onu **أبرحته**: onu kastettim. A‘şâ’nın sözü:
أبْرَحْتَ رَبّاً وأبْرَحْتَ جاراً
yani: büyüttün ve onu büyük edindin.
Ve “**وما بَرِحْتُ** şöyle yaparım” yani: hâlâ (devam ediyorum).
Ve onların sözü: “**بَرِحَ الخَفاءُ**” yani: gitti; dedi ki:
بَرِحَ الخَفاءُ وما لدَيَّ تَجَلُّدٌ.
Ve **بَراحُ** bir yer: onda bina da yok, imar da yok.
Ve **البُرَحاءُ**: şiddetli humma.
Ve dersin: falanca bize **تبريحاً** ile **بَرَّح**; sana meşakkat ısrarıyla eziyet ettiği zaman. Zû’r-Rumme dedi ki:
لنا والهوى بَرْحٌ على من يُغالبُهْ
Ve **التَّباريح**: meşakkat içinde geçimin külfetleri; isim **التَّبَرُّح**tur. Ve dersin: onu **ضَرباً مُبَرِّحاً** ile dövdüm; **مُبَرَّحاً** demezsin. Ve bu iş, şu işten bana daha **أَبْرَحُ**tur; yani: daha meşakkatli ve daha şiddetli. Zû’r-Rumme dedi ki:
أنيناً وشَكْوَى بالنَّهار كثـيرة		عليَّ وما يأتي به اللَّيل أبرَحُ
Ve **البَراحُ**: açıklıktır; dersin: küfür **بَراحاً** geldi. Bu mânâ üzere “**بَرِحَ الخَفاءُ**” câiz olur; yani gizlediğim şey ortaya çıktı.
Ve **البُرُوحُ**: **البارح**ın masdarıdır; o, ceylanlardan ve kuşlardan **السّانح**ın hilâfıdır; ve onunla uğur umulan yahut uğursuz sayılan şeylerdendir. Dedi ki:
فهُنَّ يَبْرُحْنَ به بُرُوحا		وتارةً يأتيَنه سُنُوحـا
Ve rüzgârlardan **البارحُ**: şiddetli esişte toprağı taşıyan şeydir. Dedi ki:
............ ومَرّاً بارحٌ تَرِبُ

**ربح**:
Falanca **رَبحَ** etti; ve onu **أَرْبَحْتُه**. Ve **مُرْبحٌ** bir satış: onda kâr ediliyorsa. Araplar der: sahibi onda kâr ettiği zaman “onun ticareti **رَبِحَتْ**.” Allah Teâlâ dedi: “**فما رَبِحَتْ تجارتُهم**.”
Ve onu **مالاً مُرابَحَةً** ile yordum; yani: kârın benimle onun arasında olması üzere.
Ve **رُبّاح**: maymunun adıdır.
Ve **زُبٌّ رُبّاح**: hurmanın bir türü.
Ve **رَباح**: Bilâl’in babasının adıdır; Allah’ın Resûlü’nün—Allah’ın salâtı ve âli üzerine selâmı—müezzini.

**حبر**
**الحَبَرُ** ve **الحَبارُ**: şeyin izi. Ve **الحِبَرْ** ve **السَّبْر**: güzellik ve bahâ; fetha ile ve kesra ile.
Ve **الحِبْر**: mürekkep.
Ve **الحِبْرُ** ve **الحَبْرُ**: din ehli âlimlerinden âlim; cem‘i **أحبار**dır; zimmî de olsa, Müslüman da olsa; yeter ki ehl-i kitaptan olsun.
Ve **الحَبْر**: dişler üzerinde meydana gelen sarılık.
Ve **الحِبَرة**: Yemen bürdelerinden bir tür. Ve **بُردٌ حِبَرة** ancak nakıştır; **حِبَرة** bir yer de değildir, bilinen bir şey de değildir; ancak senin “**ثَوبٌ قِرْمِز**” demen gibidir; **القِرْمِز** ise bir boyadır.
Ve **التَّحبير**: yazının güzelliği. Ve sözü ve şiiri **تحبيراً** ile **حَبَّرْتُ**; yani onu güzelleştirdim. Hafifletme câizdir. Ru’be dedi ki:
ما كانَ تحبيرُ اليماني البَرّادْ
yani bürde sahibidir.
Ve **الحَبْرَةُ**: nimet. Ve adam **حَبْرَةَ** ve **حَبَراً** ile **حُبِرَ**; o halde o **محبُور**dur. Ve Yüce sözü: “**فهُم في رَوْضةٍ يُحْبَرون**”; yani: nimetlendirilirler. Merâr el-‘Adevî dedi ki:
قد لَبِسْتُ الدَّهْرَ من أفنانِه		كلَّ فَنٍّ ناعِمٍ منه حَبِـرْ
Ve Ru’be dedi ki:
قلتُ وقد جَدَّدَ نَسْجي حِبَرا
yani **تحبيراً**.
Ve buluttan **الحَبير**: onda su çokluğundan beneklenmeyi gördüğün şey.
Ve **اللُّغام** köpüğünden **الحَبير**: devenin başı üzerinde olduğu zaman.
Ve **الحَبير**: yeni. Ve dersin: başı üzerinde **حَبَرْ بَرَةٌ** yok; yani bir kıl.
Ve **المِحبار**: geniş arazi.

**بحر**:
**البَحر** ona, onun **استِبحاره** sebebiyle adlandırıldı; o, onun yayılışı ve genişliğidir. Ve dersin: ilimde **استَبْحَرَ**.
Ve çoban **تَبَحَّر** etti: çok otlatmaya düştü. Ümeyye dedi ki:
انعِقْ بضَأْنِكَ في بَقْلٍ تُبَـحِّـرُه		من ذي الأَباطِح واحبِسْها بجِلْذانِ
Ve malda **تَبَحَّر** etti.
Ve **البَحْر** küçük olursa ona **بُحَيْرة** denir. **طَبَرِيّة**’deki **البُحَيْرَة** ise büyük bir denizdir; altı milde yaklaşık on mil kadardır. Denir: o, Deccâl’in çıkışına bir alâmettir; kurur da onda bir damla su kalmaz.
Ve **البَحِيرة**: dişi deve **بَحْراً** ile **تُبْحَرُ** idi; o, kulağının yarılmasıdır. Onunla bu, on batın doğurduğu zaman yapılır; artık binilmez ve sırtından faydalanılmaz. Allah onları bundan nehyetti. Allah Teâlâ dedi: “**ما جَعَلَ اللهُ من بَحِيرة ولا سائبةٍ ولا وَصيِلةٍ ولا حامٍ**”. Ve **السائبة**: salıverilen; sırtından da sütünden de faydalanılmaz. Ve **الوَصيِلة** koyunda: dişi doğurursa bırakılır; erkek doğurursa erkekler onu kadınlar olmaksızın yer. Ve doğurulan dişi ölürse onu yemekte ortak olurlar. Ve ölüyle birlikte diri bir erkek doğarsa o ona bağlanır; erkeklere ait olur, kadınlara değil. Ona **الوَصيلة** adını verirler.
Ve **بناتُ بَحْر**: bulutun bir türü.
Ve **الْباحِرُ**: kendisiyle konuşulunca **بَحِرَ** olup şaşkın gibi kalan ahmak.
Ve **بَحْرانيّ** bir adam: **البَحْرَيْن**’e nisbetlidir; o, Basra ile Umân arasında bir yerdir. Denir: **البَحْرَيْن**’e vardık; ve bu **البَحْران**dır; Arapçalaştırılmış olarak.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرُحْبُ بالضم: السَعَةُ. تقول منه: فُلانٌ رُحْبُ الصَدْرِ. والرَحْبُ، بالفتح: الواسِعُ؛ تقول منه بلدٌ رَحْبٌ وأرضٌ رَحْبَةٌ، وقد رَحُبَتْ بالضم تَرْحُبُ رُحْباً ورَحابَةً. وقولهم: مرحباً وأهلاً، أي أَتَيْتَ سَعَةٌ وأَتَيْتَ أهلاً فاستأنِسْ ولا تستوحِشْ. وقد رَحَّبَ به ترحيباً، إذا قال له مرحَباً. وقول الشاعر:
وكيف تُواصِلُ من أَصْبَحَتْخَلالَتُهُ كَأَبـي مَـرْحَـبِ
يعني به الظِلَّ. وقِدْرٌ رُحابٌ، أي واسعةٌ. والرُحْبي:أَعْرَضُ الأضلاعِ. وإنما يكون الناحز في الرُحبَيَين وهما مَرجِع المرفقين. وهو أيضاً سِمَة في جنب البعير. والرَحيبُ: الأكولُ. وفلان رحيبُ الصَدرِ، أي واسعُ الصدرِ. ورحائبُ التُخومِ: سَعَةُ أقطارِ الأرضِ. ورَحُبَتِ الدارُ وأَرْحَبَتْ بمعنىً، أي اتَّسَعَتْ. وأَرْحَبْتُ الشيءَ: وَسَّعْتُهُ. قال الحجاج حين قتل ابن القِرِّيَّة: أَرْحِبْ يا غُلامُ جُرْحَهُ. ويقال أيضاً في رَجْرِ الفرس: أَرْحِبْ وأَرْحِبي، أي تَوَسَّعي وتباعَدي. ورَحَبَةُ المسجد، بالتحريك: ساحَتُهُ، والجمع رَحَبٌ ورَحَباتٌ ورِحابٌ.

##### Türkçe

**الرُحْبُ** (ötre ile): genişliktir. Ondan şöyle dersin: falan **رُحْبُ الصَدْرِ**’dir. Ve **الرَحْبُ** (fetha ile): geniş olandır; ondan şöyle dersin: **بلدٌ رَحْبٌ** ve **أرضٌ رَحْبَةٌ**; ve (o) ötre ile **رَحُبَتْ**; **تَرْحُبُ**; **رُحْباً** ve **رَحابَةً** (olarak). Ve onların sözü: **مرحباً وأهلاً**; yani “genişliğe geldin ve ehle geldin; öyleyse ünsiyet et ve ürkme.” Ve ona **رَحَّبَ** etti, **ترحيباً**; ona **مرحباً** dediği zaman. Şairin sözü:
وكيف تُواصِلُ من أَصْبَحَتْخَلالَتُهُ كَأَبـي مَـرْحَـبِ
Bununla gölgeyi kasteder. Ve **قِدْرٌ رُحابٌ**: yani geniştir. Ve **الرُحْبي**: kaburgaların en enlisidir. Ancak çıkıntı, **الرُحبَيَين**’dedir; onlar iki dirseğin dönüş yeridir. O, ayrıca devenin böğründe bir damgadır. Ve **الرَحيبُ**: çok yiyen. Ve falan **رحيبُ الصَدرِ**’dir; yani göğsü geniştir. Ve **رحائبُ التُخومِ**: yerin çaplarının genişliğidir. Ve ev **رَحُبَتِ** ve **أَرْحَبَتْ** aynı mânâdadır; yani genişledi. Ve ben şeyi **أَرْحَبْتُ**: onu genişlettim. Haccâc, İbnü’l-Kırrıyye’yi öldürdüğü zaman dedi: **أَرْحِبْ** ey oğlan, onun yarasını. Ve ayrıca atın **رَجْرِ**’inde denir: **أَرْحِبْ** ve **أَرْحِبي**; yani genişle ve uzaklaş. Ve mescidin **رَحَبَةُ**’si (hareke ile): onun avlusudur; çoğulu **رَحَبٌ** ve **رَحَباتٌ** ve **رِحابٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والراء ممع والبَاء
حرب ، حبر ، ربح ، رحب ، بحر ، برح : مستعملات .
حرب : قال أبو العباس قال ابن الأعرابي : الحارِبُ : المُشَلح ، يقال حَرَبَه إذا أخَذَ مَالَه ، وأَحْرَبَه دَلَّه على ما يَحْرُبُه ، وحَرَّبَه إذا أطعمه الحَرَب وهو الطَّلْع ، وأَحْرَبَهُ : وجده مَحْرُوباً .
وقال اللَّيْثُ : الحرب : نقيضُ السَّلْم ، تؤنث ، وتصغيرها حُرَيْبٌ بغير هاء روايةً عن العرب ومثلها ذُرَيْع وَقُوَيْسٌ وَفُرَيْسٌ أنثى ونُيَيْبٌ وذُوَيْدٌ تصغير ذَوْدٍ وقُدَيْرٌ تصغير قِدْر وخُلَيْقٌ يقال مِلْحَفة خُلَيْق . كل ذلك تَأْنِيثٌ يُصَغَّرُ بغير هَاءٍ . قلت أنَّثُوا الحرب لأنهم ذهبوا إلى المُحَارَبَةِ ، وكذلك السلْم والسَّلْم يذهب بهما إلى المُسالمة ، فتؤنث .
وقال الليث رجل مُحَرب : شُجَاعٌ . وفلان حَرْبُ فلانٍ أي مُحَارِبهُ . ودَارُ الحَرْبِ بِلادُ المُشْرِكين الذين لا صُلْحَ بينهم وبين المسلمين . وتقول حَرَّبْتُ فلاناً تَحْرِيباً إذا حرَّشْتَه تحريشاً بإنسان فأُولِعَ به وبعَدَاوته .
ويقال حُرِب فلان حَرَباً ، والحَرَب أن يؤخذ ماله كُلُّه ، فهو رجل حَرِبٌ نزل به الحَرَبُ ، وهو مَحْرُوبٌ حَرِيبٌ . وحَرِيبَةُ الرجلِ : مالُه الذي يعيش به . والحَرِيبُ : الذي سُلِبَ حَرِيبَتَه . ابن شُميل في قوله ( اتقوا الدَّيْن فإن أَوَّلَه وآخِرَه حَرَبٌ ) قال يباع دَارُه وعَقَارُه ، وهو من الحَرِيبَةِ .
محروبٌ : حُرِبَ دِينَه أي سُلِبَ دِينَه ، يعني قولَه ( فإن المحْرُوبَ من حُرِبَ دِينَه ) وقال الله ) يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ( يعني المعصية وقوله ) فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ) ( البَقَرَة : 279 ) يقال : هو القَتْلُ أما قَوْلُه جلّ وعَزَّ ) إِنَّمَا جَزَآءُ الَّذِينَ يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ) ( المَائدة : 33 ) الآية فإنّ أبا إسحاقٍ النحويَّ زعم أن قول العلماء أنّ هذه الآية نزلت في الكفار خاصة .
ورُوِي في التفسير أن أبا بُرْدَةَ الأسلميَّ كان عاهَدَ النبِيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ألاَّ يَعْرِضَ لمن يريدُ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) وألاّ يمنَعَ مِنْ ذلك ، وأن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لا يمْنَعُ من يريدُ أَبَا بُرْدَةَ فمرّ قوم بِأَبِي بُرْدَةَ يريدون النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فعرض أصحابُه لهم فَقَتَلُوا وأخَذُوا المالَ ، فأنزل الله جلّ وعزّ على نبيّه ، وأتاه جبريلُ فأعلمه أنَّ الله يأمُرُه أَنَّ مَنْ أَدْرَكَهُ مِنْهُمْ قَدْ قَتَلَ وَأَخَذَ المالَ قَتَله وَصَلَبَهُ ، ومن قَتَل ولم يَأْخُذِ المالَ قَتَله ، ومن أَخَذَ المالَ ولم يَقْتُل قطع يَدَه لأَخْذِه المالَ ، ورِجْلَهُ لإخَافَتِه السبيلَ .
وقال الليثُ : شيوخ حَرْبى والواحد حَرِبٌ شبيهٌ بالكَلْبى والكَلِب . وأنشد قول الأعشى :
وشيوخٍ حَرْبى بشطَّيْ أَرِيكٍ
ونِسَاءٍ كأنَّهُنَّ السَّعَالي
قلت ولم أسمع الحَرْبَى بمَعْنى الكَلْبى إلا ههنا . ولعله شَبَّهَه بالكلبى أنه على مِثَاله .
وقال الليث : الحَرْبَةُ دون الرُّمْحِ والجميع الحِرَابُ .
وقال والمِحْرَاب : الغُرْفة وأنشد قول امرىء القيس :
كغزلان رمل في محاريب أقوال .
قال والمِحْرَابُ عند العامة اليومَ مَقَامُ الإمامِ في المَسْجِد .
وكانَتْ مَحَارِيبُ بني إسْرَائيلَ مَسَاجِدَهُم التي يجتمعون فيها للصلاة .
قال أبو عبيد : المِحْرَابُ : سيّد المجالس ومُقدَّمُها وأشْرَفُها ، وكذلِكَ هو من المساجد . وقال ابنُ الأعرابي : المحرابُ : مَجْلِسُ الناسِ ومُجْتَمَعُهُم .
وقال الأصمعيّ : العرب تسمي القَصْرَ محْرَاباً لِشَرفه . وأنشد :
أو دميةٍ صُورَ مِحْرَابُها
أبو درة شِيفَتْ إلى تاجر
أراد بالمحراب القصر ، وبالدُّمْيَة الصورة .
وقال الأصمعيّ : عن أَبي عَمْرِو بنِ العلاء دخلتُ مِحْرَاباً من مَحَارِيبِ حِمْيَر فَنَفَخ في وجهي رِيحُ المسك أراد قَصْرَاً أو ما يشبه القصرَ ، وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( ُِالْخِطَابِ وَهَلْ أَتَاكَ نَبَؤُا الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُواْ ( . ( ص : 21 ) قال : المحراب أَرْفَعُ بيتٍ في الدار ، وأَرْفَعُ مَكانٍ في المسْجِد . قال والمِحْرَابُ ههنا كالغُرْفة وأنشد :
رَبَّةُ مِحْرَابٍ إذا جِئْتُها
لم أَلْقَهَا أَوْ أَرْتَقِي سُلَّما
وقال الفرَّاءُ في قول الله جلّ وعزّ : ( مَا يَشَآءُ مِن ) ( سَبَإ : 13 ) ذُكِرَ أنَّها صُوَرُ الأنبياءِ والملائكةِ ، كانت تُصَوَّرُ في المساجد ليراها النّاسُ فيزْدَادُوا عبادةً .
وقال الزجَّاجُ : هي واحِدَةُ المِحْرابِ الذي يُصَلّى فيه .
وفي الحديث أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بعث عُرْوَةَ بن مسعودٍ إلى قومه بالطائف فَأَتاهُمْ ودَخَل محراباً لَهُ فأشرف عليهم عند الفجر ، ثم أذَّن للصلاة . وهذا يَدُلُّ على أنه غرفة يُرْتَقَى إليها . وقال الليث المحراب عنق الدابة .
ابن الأنباري عن أحمد بن عبيد : سمي المحرابُ مِحْرَاباً لانفراد الإمام فيه وبُعْدِه عن الناس .
ومنه يقال فلانٌ حَرْبٌ لفلان إذا كان بينهما تباعد ومباغضة واحتجَّ بقوله :
وحارَبَ مرفَقَها دَفُّها
وسامَى به عُنُقٌ مِسْعَر
أراد بعد مرفقها من دفها .
وقال الراجز :
كأنَّهَا لَمَّا سَمَا مِحْرابُها
وقال الأعشى :
وترى مجلساً يغص به المح
راب مِلْقوم والثياب رقاق
أَرَادَ من القوم . قال : والحِرَباءُ دويبَةٌ على خِلْقة سَام أَبْرَصَ ذاتُ قوائِمَ أربع ، دقيقةُ الرأس ، مخطَّطَةُ الظهرِ ، تستقبلُ الشمسَ نهارَها . والجميعُ محرابيّ . قال والْحِربَاءُ : رأسُ المِسْمَارِ في الحلقة في الدرْع .
وقال أبُو عُبَيْد : الحِرْبَاءُ : مساميرُ الدرْع . وقال لبيد :
كلّ حرباء إذا أُكْرِهَ صَلّ
قال : وقَالَ أبو عَمْرٍ و الشَّيبانيُّ : حَرَابِيّ المَتْنِ : لَحْمُ المَتْنِ ، قال : وَاحِدُها حِرْبَاءُ ؛ شُبه بِحِرْبَاءِ الفَلاَةِ وإِنَاثُ الحرابِي يقال لها أُمَّهَاتُ حُبَيْنٍ ، الواحدة أُمُّ حُبَيْنٍ ، وهي قَذِرَةٌ لا تأْكُلُهَا العَرَبُ بتَّة .
وقال أَبُو عُبَيْدٍ قال أبو زَيْدٍ : أرضٌ مُحَرْبِئَةٌ مِنَ الحِرْبَاءِ .
أبُو العبَّاس عن ابن الأعرابي : الحُرْبَة : الجُوَالِقُ .
وقال اللَّيْثُ : الحُرْبة : الوِعَاءُ .
أبو عبيد : حَرِب الرجل يحرَبُ حَرَباً إذا غضب . قال وحَرَّبْتُ عليه غيري أي أغْضَبْتُه وسنان مُحَرَّبٌ مُذَرَّبٌ إذا كان مُحَدَّراً مُؤَلَّلاً .
أبو عبيد عن يونُسَ قال : أَحْرَبْتُ الرجل : إذا دَلَلْتُهُ على مالٍ يُغِيرُ علَيْه .
عمرٌ عن أبيه : الحَرَبَةُ : الطَّلْقَةُ إذا كانت بقِشْرِها ، ويقال لِقِشْرِها إذا نُزِع : القِيقَاءَةُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : المحرابُ : القِبْلَةُ . والمِحْرَابُ الغُرْفَة . والمِحْرَابُ : صَدْرُ المَجْلِسِ والمحراب مَأْوَى الأسد ، يقال : دَخَلَ فُلانٌ على الأسَدِ في مِحْرَابه وغِيله وعَرِينِه ورجل مِحْرَبٌ أي محارب لِعَدُوه . وقيل سمي مِحْرابُ الإمامِ مِحْرَاباً لأن الإمام إذا قام فيه لم يَأْمَنْ أنْ يَلْحَن أو يُخْطِىء فهو خَائِفٌ مكاناً كأنه مَأْوى الأسد .
رحب : شمر عن ابن شميل في قول الله جلّ وعزّ : ( ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ) ( التّوبَة : 118 ) أي على رُحْبِها وسعَتِهَا . وأرضٌ رَحِيبَةٌ : واسِعَةٌ . قال وقال ابنُ الأعرابيّ : الرُّحْبَةُ : ما اتَّسَع من الأرضِ . وجمعها رُحَبٌ ، مثل قرية وقُرًى . قلت وهذا يجيءُ شاذّاً في باب الناقص ، فأما السالم فما سمعت فَعْلَة جُمِعَتْ على فُعَل ، وابن الأعرابي ثقة لا يقول إلا ماقَدْ سمعه .
وقال الليث : الرَّحْبُ والرَّحيبُ : الشيءُ الواسعُ . قال : رَحَبَةُ المساجد سَاحَاتها . ونقول رَحَب يَرْحُبُ رُحْباً ورَحَابةً . ورجلٌ رحيبُ الجوفِ : واسِعُه . وقال نصر بن سيار : أَرَحُبَكُم الدُّخُول في طَاعة الكِرْماني ، يعني أَوَسِعَكُم . وقال الليثُ : وهذه كلمة شَاذَّةٌ على فَعُلَ مُجَاوِزٍ وفَعُلَ لا يكون مجاوِزاً أبداً . قلت لا يجوز رحُبَكُم عند النحويين ، ونصر ليس بحُجَّة .
وقال الليث : أَرْحَبُ حيٌّ أَوْ مَوْضِعٌ يُنْسَبُ إليه النجائبُ الأَرْحَبِيَّةُ . قلت : ويَحْتَمِل أن يكونَ أَرْحَبُ فَحْلاً نُسِبَتْ إليه النجائِبُ لأنَّها من نَسْلِه . وقال الليثُ في قول العرب مَرْحباً ، معناه انْزل في الرَّحْب
والسَّعَة فَأَقِمْ فَلَكَ عندنا ذلك . وسُئل الخليلُ عن نصْب مَرْحَباً : فقال فيه كَمِينُ الفعل ، أَرَادَ به انْزِل أَوْ أَقِمْ فَنَصَب بِفِعْلٍ مُضْمَر ، فلما عُرِف معناه المُرادُ بِه أُمِيتَ الفعلُ . قلت وقال غيرُه في قَوْلِهمْ : مَرْحَباً ، أَتَيْت رُحْباً وسَعَةً لا ضِيقاً . وكذلك قال سَهْلاً ، أَرَادَ نَزَلْتَ بَلداً سَهْلاً لا حَزْناً غليظاً .
وقال شمر : سمعت ابن الأعرابي يقول : مَرْحَبَكَ الله ومَسْهَلَكَ ، ومرحباً بك الله ومسْهلاً بكَ الله . وتقول العَرَبُ : لامرحباً بك أي لا رَحُبَتْ عليك بِلادُك . قال وهي من المَصادِرِ التي تَقَعُ في الدُّعَاءِ للرجُلِ وعليه ، نحو سَقْياً ورَحْباً وجَدْعاً وعَقْراً ؛ يريدون سَقاك الله ورعاك .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس عن سلمة قال سمعتُ الفرّاء يقول يقال رحُبتْ بلادُك رَحْباً ورَحَابةً ورحِبَتْ رَحَباً ورُحْباً . ويقال أرْحَبَتْ ، لُغَةٌ بذلك المعنى .
وقال الليث : الرُّحْبَى على بناء فُعْلى أعْرَضُ ضِلَع في الصدر ، قال : والرُّحْبَى : سِمَةٌ تَسِمُ بها العربُ على جَنْب البعير .
وقال أبو عبيد عن أصحابه : الرُّحْبَيَانِ مَرْجِعَا المِرْفَقَين ، قال والنَّاحِزُ إنما يكون في الرُّحْبَيَيْن . وقال غيره : الرُّحْبى : مَنْبِضُ القلبِ من الدوابّ والإنسان .
وَرَحْبَةُ مالكِ ابْنِ طوقٍ : مدينةٌ أَحْدَثها مالكٌ على شاطيء الفرات . وَرُحَابَةُ : موضع معروف .
شمر عن ابن شميل قال : الرّحَابُ في الأودية الواحدةُ رَحْبَةٌ ، وهي مواضعُ متواطئة يسْتَنقِع الماءُ فيها ، وهي أَسْرَعُ الأرْضِ نباتاً تكون عند مُنْتَهى الوَادِي وفي وَسَطِه ، وقد تكون في المكان المُشْرِف ويَسْتَنْقِعُ فيها الماءُ ، وما حولها مُشْرِفٌ عليها ، وإذا كانت في الأرضِ المستوية نَزَلها النَّاسُ ، وإذا كانت في بطن المسيلِ لم يَنزِلْها الناس ، وإذا كانت في بطن الوادي فهي أُقْنَةٌ تُمْسِكُ الماء ليست بالقعيرة جداً وسعتها قَدْرُ غَلْوة ، والناس ينزِلون ناحيةً منها ، ولا تكونُ الرحَابُ في الرَّمل وتكونُ في بطونِ الأرض وفي ظواهرِها .
وقال الفرَّاء : يقال للصحراء بين أفْنيَةِ القوم والمسجد رَحْبَةٌ . ورَحَبَةٌ اسمٌ وَرَحْبَةٌ نعت . يقال بلاد رَحْبَةٌ ، ولا يقال رَحَبة . قلت ذهب الفرَّاء إلى أنه يقال بلد رَحْبٌ وبلاد رَحْبَةٌ ، كما يقال بلد سَهْلٌ وبلاد سَهْلَةٌ .
برح : قال الليث بَرِحَ الرجلُ يَبْرَحُ بَرَاحاً : إذا رَام مِنْ موضعه ويقال ما بَرِحْتُ أَفْعَلُ كذا ، بمعنى ما زِلْتُ . وقال الله جلَّ وعزَّ ) لَن نَّبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ ) ( طاه : 91 ) أي لن نزال .
وقول العرب : بَرِحَ الْخَفَاءُ ، قال بعضُهم مَعْنَاه زال الخفاءُ ، وقيل مَعْنَى بَرِحَ الخفاءُ أي ظهر ما كان خافياً وانكشف ، مأخوذٌ من بَرَاح الأرض وهو الظاهر البارز . وقال اللَّيْثُ : البَرَاحُ : البَيَان ، يقال جَاءَ بالكفر بَرَاحاً ويجوز أن يكون قولهم بَرِح الخَفَاءُ أي ظهر ما كنتُ أُخْفِي .
والبَارِح من الظبَاءِ والطيرِ خلافُ السَّانح وقد مَرّ تفسيرها في باب ( سنح ) من هذا الكتاب .
وقال الدينوري : البَيّرُوخُ : هو اللُّقَّاحُ الأصْفُرُ مثل الباذنجان طيّبُ الرائحة ويدخل في الأدْوية ، ويسمى المغْدَ أيضاً . قال واللُّقَّاحُ أيضاً ضربٌ من الفِرْسِك أجرَدُ فيه حُمْرة .
وقال الليث : البارحُ من الرياح : التي تَحْمِلُ التُّرَابَ في شِدّة الهُبوب .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : البَوَارحُ الشَّمْأَلُ في الصيفِ خاصةً . قلت وكلامُ العرب الذين شاهَدْتُهم على ما قالَ أبو زيد . وقال ابن كُنَاسةَ : كلّ ريحٍ تكون في نُجُوم القيْظِ فهي عند العربِ بَوَارِحُ ، قال وأكثرُ مَا تَهُبُّ بنجومِ الميزان ، وهي السَمَائِم ، وقال ذو الرمة :
لاَ بَلْ هُوَ الشَّوْقُ من دارٍ تَخَوَّنَهَا
مَرّاً سحابٌ ومَرّاً بَارِحُ تَرِبُ
فنسبها إلى التُّراب لأنها قَيْظِيَّة لارِبْعِيَّة ، ورياح الصيف كلُّها تَرِبَةٌ .
وقال الليثُ : يقال للمحموم الشديدِ الحُمَّى : أصَابَتْه البُرَحَاءُ ، ويقال بَرَّحَ بنا فُلانٌ تَبْرِيحاً فهو مُبَرحٌ ، وأنا مبرَّح : إذ آذاك بإلحَاحِ المَشَقّة ، والاسم التَّبْرِيحُ والبُرْحُ . وأنشد :
لنا والهوى بَرْحٌ على مَنْ يغَالِبُه
والتباريح : كُلَفُ المعيشة في مشَقَّة . وضَرَبَهُ ضَرْباً مُبَرحاً ، ولا تقل مُبَرَّحاً . ويقال هذا الأمرُ أَبْرَحُ عَلَيَّ من ذلك الأمرِ أي أَشَقُّ وأَشَدُّ . وأنشد لذي الرمة :
أَنِيناً وشَكْوَى بالنَّهَارِ كثيرةٌ
عَلَيَّ وما يأتي به الليلُ أبْرَحُ
أبو عبيد عن الأصمعي إذا تمدَّد المحموم لِلْحُمَّى فذلك المُطَوَاءُ فإذا تثاءب عليها فهي الثُّؤَبَاءُ ، فإذا عرق عليها فهي الرُّحَضَاء ، فإن اشتدت الحمى فهي البُرحَاءُ ، والبرحاء : الشدَّة والمشقَّةُ . قال أبو عبيد وقال الكسائي لقيت منه البِرَحينَ والبُرَحينَ . وروى أبو العباس عن سَلَمَةَ عن الفرَّاءِ : لَقِيتُ منه بَنَاتِ بَرْحٍ وبني بَرْحٍ ، كلُّ ذلك معناه الدَّاهيةُ والشدّة . وقال غيره يقال : لقيت منه بَرْحاً بَارِحاً .
وقال أبو عمرو : ويَرْحَى له ومَرْحَى إِذا تعجَّب مِنه . وقال الأعشى :
أَبْرَحْتَ ربّاً وأَبْرَحْتَ جارا
قال بعضهم : مَعْنَاهُ أَعْظَمْتَ ربّاً ، وقالَ آخرون أَعْجَبْتِ رَبّاً ، ويقال أُكْرِمْتَ مِن رَب . وقال الأصمعي : أَبْرَحْتَ : بَالَغْتَ ، لُؤْماً وأَبْرَحْتَ كَرَماً أي جئتَ بأَمْرٍ مُفْرِط . وقال ابن بُزُرْجَ : قالوا للمرأةِ : أبرحْتِ عائِذاً وأَبْرَحَتِ العائِذُ : إذا تَعَجَّبَ من جمَالها ، وهي والدٌ ذاتُ صَبِي وقال أبو عمرو : بُرْحةُ كل شيء خياره ، ويقال للبعير هو بُرْحَةُ من البُرَح يريد أَنَّهُ من خيار الإبل . قال : وأبْرَحَ فلانٌ رَجُلاً إذا فَضَله ، وكذلك كلُّ شيء تُفضّله . قال وقال العُذري : بَرَّح الله عنه ، أي فرَّج الله عنه ، قال : وإذا غضب الإنسانُ على صاحبه قيل : ما أشدَّ ما بَرِح عليه ،
والعرب تقول فعلنا الْبَارِحةَ كذا وكذا ، للَّيْلَةِ التي مَضَتْ يقال ذاك بعد زَوَال الشمس . ويقولون قَبْلَ الزَّوال فعلنا الليلةَ كذا وكذا ، وقول ذي الرمة :
تَبَلَّغ بَارِحّي كَرَاهُ فيه
قال بعضهم : أَرَادَ النومَ الذي شق عليه أمرُه لامتناعه منه ويقال أراد نوم الليلة البارِحة . والعربُ تقولُ ما أَشْبَهَ اللَّيْلَةَ بالبارحةِ ، أي ما أَشْبَهَ الليلةَ التي نحن فيها بالليلةِ الأولى التي قد بَرِحت أَوْ زَالت ومضت . ويقال للشَّمْس إذا غَرَبت : دَلَكَت بَرَاحِ يا هذا ، على فَعَالِ ، المعنى أَنَّها زالت وبَرِحَت حين غَرَبَت . وبَرَاحِ بمعنى بَارِحةٍ ، كما قالوا لكلْبِ الصيْد كَسَابِ بمعنى كاسِبَةٍ ، وكذلك حَذَامِ بمعنى حَاذِمَةٍ . ومن قال دَلَكَت الشمسُ بِرَاحِ ، فالمعنى أنها كادت تَغْرُب وقد وضع يده على حاجبه ينظر زوالها أَوغروبَها ، ثعلب عن ابن الأعرابي دلَكت بِرَاحِ أي اسْتُريح منها . وأنشد الفراء :
هذا مُقام قَدَمَيْ رَبَاحِ
ذبَّبَ حتى دَلَكَتْ بِرَاحِ
يعني الشمسَ . قال شمر قال ابن أبي ظبية العنبري :
بُكْرةً حتى دلكت براح
أي بعشيَ رائحٍ فأسقط الياء مثل جرف هار وهائِر . وقال المفضّل دلكت بَراحِ وبَراحُ بكسر الحاء وضمها . وقال أبو زيد دلكت براحٍ مجرورٌ منونٌ ودلكت براحُ مضموم غير منون .
حدثنا الكوفي حدثنا الحلواني حدثنا عفانُ عن حمادٍ بن سلمة عن حُمَيْدٍ ، قال : قلنا للحسَن ما قوله ضرباً غير مبرح ؟ قال : غير مؤثر . وهو قولُ الفراء . وقال ابنُ الأعرابيّ : دَلَكَت بَراحِ أي استُريح منها . وروى شمر في حديث عكرمة أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن التَّوْلِيهِ والتبْريح ، قال التَّبْرِيحُ قَتْلُ السوءِ ، جاء التفسيرُ مُتَّصِلاً بالحديث . قال شمر ذكر ابن المبارك هذا الحديث مَعَ مَا ذُكِرَ من كراهةِ إلْقاءِ السَّمكة إذا كانت حَيَّة على النارِ . وقال : أما الأكلُ فَتُؤْكلُ ولا يُعْجِبُني قال : وذكر بعضُهم أن إلقاءَ القَمْل في النارِ مثلُه . قلت : ورأيت العربَ يملأون الوِعاء من الجَرادِ وهي تهتمش فيه ، ويحتفرون حفرة في الرَّمل ويوقدون فيها ، ثم يَكُبُّون الجَرادَ من الوعاءِ فيها ويُهيلون عليها الإرَّة حتى تموت ، ثم يستخرجونَها ويشررُونها في الشمس فإذا يبست أكلوها .
ربح : قال الليث رَبِحَ فلانٌ وأَرْبَحْتُهُ ، وهذا بيع مُرْبِحٌ إذا كان يُرْبَحُ فيه والعرب تقول رَبِحَتْ تجارتُه إذا ربح صاحبُها فيها . قال الله : ( فَمَا رَبِحَت تِّجَارَتُهُمْ ) ( البَقَرَة : 16 ) . ويقال أَعْطَيْتُه المال مُرَابَحَةً على أنَّ الربحَ بيني وبينه ، هذا قول الليث . وقال غيرُه : بِعْتُه السلْعَةَ مُرَابَحَةً على كل عشرةِ دارهمَ دِرْهَمٌ ، وكذلك اشتَرَيْتُهُ مُرَابَحةً ، ولا بدّ من تَسْمِيَةِ الربح .
وقال الليْثُ رُبَّاحٌ اسم القِرْد ، قال : وضَرْبٌ من التمر يقال له زُبُّ رُبَّاح . وأنشد شمر للبعيث :
شآمية زرْق العيون كأنها
رَبَابِيحُ تَنْزُو أَوْفُرار مُزَلّم
وقال أبو عبيد : الرُّبَّاحُ : القرد في باب فُعَّال . وقال ابن الأعرابيّ : هو الرُّبَّاح للقرد ، وهو الهَوْبَرُ والحَوْدَلُ . وقال خالد بنُ جنبه : الرُّبَّاح الفَصِيلُ والحاشيةُ الصغيرُ الضَّاوي . وأنشد :
حطّت به الدَّلْوُ إلى قَعْر الطَّوَى
كأنَّما حطَّت بِرُبَّاح ثَنِيّ
قال أبو الهيثم كيف يكون فصيلاً صغيراً وقد جعله ثَنِيّاً ، والثَّنِيُّ ابن خمس سنين ، وأنشد شمر لخداش بن زهير :
وَمَسَبُّكُم سُفْيَان ثم تُرِكْتُم
تَتَنَتَّجُون تَنَتُّجَ الرُّبَّاح
وأنشد ابن الأعرابي لخفاف بن ندبة :
قَرَوْا أَضْيَافَهُمْ رَبَحاً بِبُجَ
يجيء بفضْلِهن المسّ سُمْر
قال ابن الأعرابي : الرَّبَحُ والربحُ مثل البَدَلِ والبِدْلُ . وقد رَبِحَ يَربَحُ رِبْحَاً ورَبَحاً . قال والبجُّ قِداح الميْسر . قال ويقال الرَّبَح . الفصيل ، وجمعه رِبَاحٌ مثل جمَل وجمال ، ويقال الرَّبَحُ الفِصَالُ ، واحدها رَابح . يقول أعوزَهُم الكبارُ فتقامَروا على الفِصَالِ . قال : ويقال أَرْبَحَ الرجل إذا نحر لضِيفَانه الرَّبَحَ ، وهي الفُصْلان الصغارُ .
يقال رَابحٌ ورَبَحٌ مثل حَارِسٍ وحَرَسٍ . وقال شمر : الرَّبَحُ : الشحْمُ : قال ومن رواه رُبَحاً فهو ولد الناقة وأنشد :
قد هَدِلت أفْواهُ ذي الرُّبُوح
وأما قول الأعشى :
مِثْلَمَا مُدَّتْ نِصَاحَاتُ الرُّبَح
فقد قيل إنّه أراد الرُّبَع ، فأبدل الحاء من العين .
حبر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( يخرج رجلٌ من النار قد ذهب حِبْرُه وسِبْرُه ) قال أبو عبيد ، قال الأصمعي : حِبْرُه وسِبْرُه هو الجمالُ والبَهاءُ . يقال فلان حَسَن الحِبْرِ والسبْرِ . وقال ابنُ أَحمر وذَكَر زَمَاناً :
لَبِسْنَا حِبْرَهُ حتى اقْتُضِينَا
لأجيال وأعمال قُضِينَا
أي لبسنا جماله وهيبته وقال أبو عبيد قال غيره : فلان حَسَنُ الحَبْرِ والسَّبْر إذا كان جميلاً حسَن الهَيْئة بالفتح . قال أبو عبيد : هو عندي بالحَبْر أشبهُ ، لأنه مصدر حَبَرْتُه حَبْراً إذا حسَّنْتَه . وقال الأصمعي : كان يقال للطُّفَيْلِ الغَنَوِي : مُحَبر ، في الجاهليّة ، لأنه كان يُحَسن الشعر . قال وهو مأخُوذ من التحبير وحُسْنِ الخط والمنطِق . شمر عن ابن الأعرابيّ : هو الحِبْر والسبْر بالكسر . قال وأخبرَني أبو زيادٍ الكلابيُّ أنه قال : وقفت على رَجُلٍ من أهل البادية بعد مُنْصَرَفي منَ العراق ، فقال : أمّا اللسان فَبدَويٌّ ، وأما السبْرُ فحضريٌّ . قال : والسبْرُ : الزيُّ والهيئةُ . قال : وقالت بدوية : أعجبَنَا سِبْرُ فلانٍ أي حُسْنُ حَالِه وخصْبُهُ في بدنه ، وقالت : رأيته سييءَ السبْر إذا كان شاحباً مضروراً في بدنه فجعلت السبْرَ بمعنيين .
وقال الليث : الحَبَارُ والحِبَرُ أَثَرُ الشَّيْء . وقال أبو عبيد عن الأصمعي : الحَبَارُ أَثَرُ الشَّيْء وأنشد :
لا تملأ الدَّلوَ وعرقْ فيها
ألا ترَى حَبَارَ مَنْ يَسْقيها
قال أبو عبيد : وأمَّا الأحْبَارُ والرُّهبان فالفُقَهاءُ قد اختلفوا فيه فبعضهم يقول : حَبْرٌ وبعضهم : حِبْرٌ . قال ، وقال الفراء : إنما هو حِبْر . يقال ذلك للعالِم . وإنما قيل كعب الحِبْر لمكان هذا الحِبْرِ الذي يُكْتَبُ به ؛ وذلك أَنه كان صاحِبَ كُتُبٍ . قال وقال الأصمعيُّ : لا أدري أهو الحِبْرُ أو الحَبْرُ للرجل العالمِ . وكان أبو الْهَيْثَمِ يقول : وَاحِدُ الأحْبَار حَبْرٌ لا غيرُ ، وينكر الْحِبرَ . وأخبرني المُنْذِريُّ عن الحرّانِيّ عن ابن السكيت عن ابن الأعرابي قال : حَبْرٌ وحِبْرٌ للعالمِ . ومثله بَزْر وبِزْرٌ وسَجْف وسِجْفٌ . وقال ابن السكيت : ذهب حِبْرُه وسِبْرُه أي هيْئَتُهُ وسَحْناؤه . وقال ابنُ الأعرابي : رجل حَسَنُ الْحِبْرِ والسبر : أي حسن البشرة . وروى عمرو عن أبيه قال الْحِبْرُ من الناس : الداهيةُ وكذلك النبْرُ . ورجل حِبْرٌ نِبْرٌ . وقال الشَّمَّاخ :
كما خَطّ عِبْرَانِيَّةً بِيَمِينهِ
بِتَيْمَاءَ حَبْرٌ ثم عَرَّض أَسْطُرَا
رواه الرُّواة بالفتح لا غيرُ .
وقال الليث : هو حِبْر وَحَبْرٌ لِلْعالِم ذِميَّاً كان أو مُسلماً ، بعد أن يكون من أهل الكتاب . قال : وكذلك الحِبْر والحَبْر في الجمَال والبَهاء . قال والتحبيرُ : حسن الخطّ .
وأنشد الفراءُ فيما روى سلمة عنه :
كتحبير الكتابِ بخَط يَوْماً
يهودِيَ يُقَارِبُ أو يَزِيل
وقال الليث : حَبَّرْتُ الشعرَ والكلامَ ، وحَبَرْته : حسَّنْتُه .
وقَالَ ابنُ السكيت في قول الله جلّ وعزّ : ( وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِى ) ( الروم : 15 ) يُسَرُّون . قال : والحَبْر : السُّرورُ . وأنشد :
الحمد لله الذي أعطى الحَبَرْ
وقال الزجّاج ) وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِى ( أي يُكْرَمُون إكْراماً يُبَالَغُ فيه . قال : والحَبْرَةُ المبالغة فيما وُصِفَ بجميلٍ .
وقال الليثُ : يحبرون يُنَعَّمون . قال : والحَبْرَةُ النعمة . وقد حُبِرَ الرجلُ حَبْرَةً وحَبَراً فهو محبور .
وقال المزار العدوي :
قد لَبِسْتُ الدَّهر منْ أَفْنَانِه
كُلَّ فَنَ ناعمٍ منه حَبِر
وقال بعض المفسرين في قوله ) الصَّالِحَاتِ فَهُمْ فِى ( قال : السَّمَاعُ في الجنة . والْحَبْرَةُ في اللُّغة النعْمَةُ التَّامَّة .
وقال شمر : الحَبَرُ صُفْرَةٌ تَرْكَبُ الإنسانَ وهي الحِبْرَةُ أيضاً . وأنشد :
تجلو بأخْضَر من نَعْمَانَ ذا أُشُرٍ
كعارض البرْقِ لم يستشرب لِحَبَرا
ونَحوَ ذلك قال الليث في الحبر . وقال شَمِر : أوله الحِبَر ، وهو صُفْرَةٌ ، فإذا اخضرّ فهو قَلَحٌ ، فإذا ألحّ على اللثة حتى تظهرَ الأسْنَاخُ فهو الحَفَر والحَفْرُ .
وقال الليث : برودُ حِبَرَةٍ ضرب من البُرُود اليمانية .
يقال بُرْدُ حبرة وبُرُودُ حِبَرَةٍ . قال : وليس حِبَرَةُ موضعاً أو شيئاً معلوماً . إنما هو وَشْيٌ كقولك ثوبُ قِرْمِزٍ ، والقِرْمِزُ صِبْغَةٌ .
وقال الليث : الحبيرُ من السحاب ما يُرَى فيه التَّنْميرُ من كثرة الماء .
قال : والحبير من زَبَدِ اللُّغام إذا صار على رأس البعير . قلت صحّف الليثُ هذا الحرفَ وصوابه الخبير بالخاء لزَبَد أفْواهِ الإبل هكذا قال أبو عبيدٍ فيما رواه الإيادي لنا عن شمر ، عن أبي عُبيد .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الحسن الصيداوي عن الرياشي . قال : الخبير الزَّبَدُ بالخاء وأما الحَبيرُ بمعنى السحاب فلا أعرفه وإن كان أخذه من قول الهذلي :
تَغَذَّمْنَ في جانبيه الحَبيرَ
لَمَّا وهَى مُزْنُهُ واستُبِيحا
فهو بالخاء أيضاً وسنقف عليه في كتاب الخاء مُشْبَعاً إن شاء الله .
وروَى شَمِر عن أبي عمرو قال : المحْبَارُ الأرض السريعةُ الكلأ .
وقال عنترةُ الطائي :
لنا جِبَالٌ وحمى مِحْبَارُ
وطُرُق يُبْنَى بها المَنَار
ويقال للمِحْبَارِ من الأرض حَبِرٌ أيضاً وقال :
ليس بِمِعْشَابِ اللوى ولا حَبِر
ولا بعيدٍ من أَذًى ولا قَذَر
قال ، وقال ابن شميل : المِحْبَارُ الأرضُ السريعةُ النَّبَاتِ السهلةُ الدفِيئَةُ التي ببطون الأرض وسَرَارَتِها وأَرَاضتها فتلك المحابير . وقد حَبِرَت الأرضُ وأَحْبَرَتْ . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما خطب خديجَةَ وأجابَتْهُ استأذنت أباها في أن تَتَزَوَّجَهُ وهو ثَمِلٌ فأذن لها في ذلك ، وقال : هو الفحل لا يُقْرَعُ أَنْفُه فنَحَرتْ بعيراً ، وخلَّقت أباها بالعبِير ، وكسَتْه بُرْداً أحمرَ ، فلمّا صحا من سُكُرِه قال : ما هذا الحبِيرُ وهذا العقير وهذا العبير ؟ أراد بالحبيرِ البُرْدَ الذي كستْهُ ، وبالعبير الخَلُوقَ الذي خلّقته ، وأراد بالعقيرِ البعيرَ المنحورَ ، وكان عُقر ساقه .
والحُبَارَى ذكرها الحَرَبُ ، وتجمع حُبارَيَات . وللعرب فيها أمثال جمّة ، منها قولُهم أَذْرَقُ من حُبَارى ، وأَسْلَحُ من حُبارَى ، لأنَّها ترمي الصقر بسَلْحِها إذا أَرَاغها ليصيدَها فتلوث ريشه بِلَثَق سَلْحِها . ويقال إنّ ذلك يشتد على الصقر لمنعه إيّاه من الطيران ، ومن أَمْثَالِهم في الحُبَارى : أَمْوَقُ من الحُبَارى ، وذلك أَنّها تعلّم ولدها الطيرانَ قَبْلَ نَبَاتِ جَنَاحه ، فتطير مُعَارِضَةً لفَرْخِها ليتعلّم منها الطيران ، ومنه المثلُ السائِر للعرب ( كل شيء يحبُّ ولده حتى الحُبَارى وتَدِفُّ عَنَدَهُ ) ومعنى قولِهم ( تَدِفُّ عَنَدَه ) أي تطير عَنَدَه أي تُعَارضه بالطَّيران ولا طيران له لضعف حِفَافَيه وقَوَادِمه . وقال الأصمعيُّ : فلان يعانِدُ فلاناً أي يفعل فعله ويباريه . ومن أمثالِهم في الحُبارى قولهم : ( فلان ميت كَمَدَ
الحُبارى ) وذلك أنها تُحَسر مع الطير أيام التَّحْسِير أي تُلقي الريش ثُمَّ يُبْطِىءُ نباتُ رِيشها فإذا سار سائِرُ الطير عجزت عن الطيران ، فتموت كَمَداً ، ومنه قول أبي الأسود الدؤلي :
يزيدٌ ميّتٌ كَمَدَ الحُبارى
إذا ظَعَنَتْ أُمَيَّةُ أو يُلِمُّ
أي يَمُوت أو يقْرُب من الموتِ .
والحبَابِيرُ فِراخُ الحُبَارى ، واحدتُها حُبُّورة جاء في شعر كعب بن زهير وقيل اليَحْبُور ذَكَرُ الحُبَارى وقال :
كأنّكُمُ ريش يَحْبُورَةٍ
قليلُ الغناءِ عن المُرْتَمى
قلت : والحُبَارَى لا تشربُ الماء ، وتبيضُ في الرمال النائِية ، وكنَّا إذا ظَعَنَّا نُسيرُ في حِبَالِ الدَّهْنَاء ، فربما التَقَطْنَا في يوم وَاحِدٍ من بَيْضِها ما بين الأَرْبعة إلى الثمانية ، وهي تبيض أَرْبَعَ بَيْضَاتٍ ، وَيضْرِبُ لَوْنُها إلى الوُرْقَةِ وطَعْمُها أَلَذُّ من طَعْمِ بَيْضِ الدَّجاج وبَيْضِ النَّعَامِ ، والنعامُ أيضاً لا تردُ الماءَ ولا تشربهُ إذا وجدته .
عمرو عن أبيه قال : اليَحْبُور : الناعمُ من الرجال . ونَحْوَ ذلك قال شَمِرُ . وجمعه اليَحابير مأخوذ من الحَبَرَة وهي النعْمة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال : ما أَغْنَى فلانٌ عني حَبَرْبَراً ، وهو الشيءُ اليسيرُ من كل شيء ، وقال شمر : ماأغْنَى فلانٌ عني حَبَرْبَراً : أي شيئاً . وقال ابنُ أحمر الباهلي :
أَمَانيُّ لا يُغنين عنها حَبَرْبَراً
وقال الليث : يُقالُ ما عَلَى رأسه حَبَرْبَرَةٌ : أي ما على رأسه شَعْرَةٌ . وقال أبو عمرو : الحَبَرْبَرُ والحَبْحَبِيُّ : الجملُ الصغير . وقال شمر : رجل مُحَبَّر إذا أكل البراغيثُ جِلْدَه فصار لها أَثَرٌ في جِلْدِه . ويقال للآنية التي يجعل فيها الحِبْرُ من خَزَفٍ كانَ أو من قَوَارِيرَ مَحْبُرة ومحبَرة ، كما يقال مَزْرُعة ، ومَزْرَعة ، ومَقْبُرَة ومَقْبَرَة ومخبُزَة ومخبَزَة . وحِبِرٌّ موضعٌ معروفٌ في البادية . وأنشد شمر عجز بيت : فَقَفَا حِبرّ .
بحر : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أبْحَرَ الرجلُ إذا أخذه السُّلُّ . وأبْحَرَ الرجلُ إذا اشتدَّتْ حُمْرَةُ أَنْفِه . وأَبْحَرَ إذا صادفَ إنساناً على غير اعتماد وقصد لرؤيته .
وهو من قولهم لقيته صَحْرة بَحْرَةً وقال اللَّيثُ : سُمي البحرُ بَحْراً لاستبْحاره ، وهو انْبِسَاطُه وسَعَتُه . ويقال استبْحَرَ فلانٌ في العلم . وتَبَحَّرَ الراعي في رَعْي كثيرٍ ، وتَبَحَّر فلانٌ في العلم ، وتبحّر في المال ، إذا كثُرَ مَالُه ، وقال غيره : سمي البَحْرُ بَحْراً لأنه شَقَّ في الأرض شَقَّاً ، وجَعَلَ ذلك الشَّقُّ لمائه قَراراً ، والبحرُ في كلام العرب الشَّقَ ، ومنه قيل للنَّاقَةِ التي كانوا يَشُقّون في أذنها شَقّاً : بَحِيرَةٌ . وقال أبو إسحاق النحوي في قول الله جلّ وعزّ : ( مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بَحِيرَةٍ وَلاَ سَآئِبَةٍ ) ( المَائدة : 103 ) أثْبَتُ ما رَوَيْنا عن أهل اللغة في البَحِيرَةِ أنها النّاقة كانت إذا نُتِجَتْ خمسةَ أَبْطُنٍ فكان آخرُها ذكراً بَحَرُوا أُذُنَها أي شقوها ، وأعْفَوْا ظهرَها من الرُّكوب والحَمْلِ والذَّبْح ولا تُحَلأُ عَنْ مَاءٍ تَرِدُه
ولا تُمْنَع من مَرْعى ، وإذا لقيها المُعْيِى المنقطَعُ بِه لم يركبْها . وجاء في الحديث أن أول من بَحَّرَ البحائر وحَمَى الحَامِي وغيَّر دينَ إسماعيل عمرو بن لُحَيّ بن قَمَعَة بن خِنْدِفٍ .
وقيل : البحيرةُ الشاة إذا وَلَدتْ خمسةَ أَبْطُن فكان آخرُها ذكراً بحروا أُذنها أي شقُّوها وتُركت فلا يَمَسُّها أحد . قلت : والقولُ هو الأوَّل لما جاء في حديث أبي الأحوص الجشميّ عن أبيه أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال له ( أَرَبُّ إبِلٍ أَنْتَ أَمْ رَبُّ غَنَمٍ ؟ فقال : منْ كُلَ قد آتاني الله فأَكثَرَ . فقال له : هل تُنْتَجُ إبِلُك وافيةً أَذُنُها فَتَشُقّ فيها وتقول بُحُر ؟ ) يريد جمعَ البَحِيرة .
وقال الليث : البحيرةُ : الناقةُ إذا نُتِجَتْ عَشْرَةَ أَبْطُنٍ لم تُرْكَبْ ولم يُنْتَفع بظهرها فَنَهى الله عَنْ ذلك . قلت والقولُ هو الأول فقال الفرَّاء : البحيرَةُ : هي ابْنَةُ السائِبة ، وسنفسر السائِبة في موضعها .
وقال اللَّيْثُ : إذا كان البحرُ صغيراً قيل له بُحَيْرَةٌ . قال وأما البُحَيْرةُ التي بالطَبريَّة فإنها بحر عظيم وهو نحوٌ من عَشْرَةِ أَمْيالٍ في ستة أميال ، وغُؤُور مائِها علامةٌ لخروج الدَّجَّال . قلتُ : والعربُ تقول : لِكل قرية هذه بَحْرَتُنا وروى أبو عبيد عن الأُمَويّ أنه قال : البَحْرَةُ الأرْضُ والبلدةُ . قال : ويقال : هذه بَحْرَتُنَا .
قال : والماءُ البَحْرُ هو المِلْح ، وقد أبحر الماء إذا صار مِلْحاً وقال نُصَيْبٌ :
وقد عَادَ ماءُ الأرْض بَحْراً فَزَادَنِي
إلى مرضي أن أَبْحَرَ المَشْرَبُ العَذْبُ
وحدّثنا محمد بن إسحاق السعديُّ قال حدّثنا الرّمادي قال حدّثنا عبد الرزاق عن مَعْمَر عن الزُّهري عن عُرْوَة أن أُسَامَةَ بن زيد أخبره ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) رَكِب حِمَاراً عَلَى إكافٍ وتَحْتَهُ قطيفَةٌ فَرَكِبَه وأَرْدَف أُسامة وهو يَعُود سَعْدَ بنَ عُبَادة وذلك قَبْل وقْعة بدر فلما غشيت المجْلِسَ عجاجَةُ الدّابَّة خمَّر عبدُ الله بنُ أُبَيَ أنْفَه ، ثم قال لا تُغَبرُوا عليْنَا ، ثم نزل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فوقف وَدَعاهم إلى الله وقَرَأَ القرآنَ فقال له عبد الله : أيها المرء إن كان ما تقول حَقّاً فلا تؤذِنا في مَجْلِسنا ، وارْجِعْ إلى أهلِكَ فمن جاءك منّا فقُصَّ عليه . ثمَّ ركب دَابّته حتى دخَلَ على سعدِ بن عُبَادةَ ، فقال : أَيْ سَعْدُ ، ألم تسمع ما قال أبو حُبَاب ؟ قال كذا : فقال سعد : اعْفُ عَنْه واصْفَحْ فوالله لَقَدْ أعطاك الله الذي أعطاك ، ولقد اصْطَلَحَ أهل هذه البُحَيْرَةِ على أن يُتَوجُوه ، يعني يُمَلكُوه فَيُعَصبوه بالعِصابة ، فلمَّا رَدّ الله ذلك بالحق الذي أعْطَاكَهُ شَرِقَ لذلك فذلك فعل به ما رأيت فعفا عنه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ ) عَمَّا يُشْرِكُونَ ظَهَرَ الْفَسَادُ فِى الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِى النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِى عَمِلُواْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ) ( الرُّوم : 41 ) الآية معناه : أَجْدَبَ البَرُّ ، وانْقَطَعت مادّةُ البَحْرِ بذنوبهم ، كان ذلك ليذُوقوا الشدَّةَ بذُنُوبهم في العاجل .
وقال الزَّجّاج معناه : ظَهَرَ الجَدْبُ في البَر ، والقحطُ في مُدُن البحر التي على الأنهار . قال : وكل نَهر ذِي ماءٍ فهو بَحرٌ . قلت : كل نهر لا يَنْقَطِعُ ماؤه : مثل دِجْلة
والنّيلِ وما أشبههما من الأنهارِ العذْبة الكبارِ فهي بحارٌ . وأما البحرُ الكبير الذي هو مَغِيضُ هذه الأنهار الكبارِ فلا يكون ماؤه إلا مِلْحاً أُجَاجاً ، ولا يكون ماؤه إلا رَاكِداً ، وأما هذه الأنهارُ العذْبَةُ فماؤها جارٍ . وسميت هذه الأنهارُ بحاراً لأنها مَشْقُوقَةٌ في الأرض شَقّاً .
ويقال للرَّوْضَةِ بَحْرَةٌ وقد أبْحَرَتِ الأرضُ إذا كثُر مناقع الماء فيها .
وقال شمر : البَحْرَةُ الأُوقَةُ يَسْتنقِع فيها الماءُ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : البَحْرَةُ : المنخفض من الأرض وأنشد شمر لابن مقبل :
فيه من الأخرج المرباع قرقرة
هدر الديافيّ وسط الهجمة البُحُر
قال : البُحْر الغِزَارُ والأَخْرَجُ المِرْبَاعُ المكَّاءُ .
ابن السكيت أَبْحَر الرجلُ إذا ركب البحرَ والماءَ ، وقد أبرَّ إذا ركب البرَّ ، وأرْيَفَ إذا صار إلى الريف .
وقال الليث : رَجُلٌ بَحْرَانِيٌّ منسوب إلى البَحْرَيْنِ . قال وهو مَوْضِعٌ بين البصرة وعُمَانَ . قال : ويقولون هذه البَحْريْنُ وانتهينا إلى البحرين .
وقال أبو عبيد قال أبو محمد اليزيدي سألني المهْدِيُّ وسأل الكسائي عن النسبة إلى البحرين وإلى الْحِصْنَيْن ، لِمَ قالوا حِصْنِيٌّ وبَحْرَانِيٌّ ؟
فقال الكسائي : كرهوا أن يقولوا حِصْنَانِي لاجتماع النونين ، قال وقلت أنا : كرهوا أن يقولوا بَحْرِيُّ فيشبه النسبة إلى البَحْرِ .
قلت أنَا وإِنمَا ثَنَّوْا البحرين لأنَّ في ناحية قُراها بُحَيْرَةً على باب الأحساء ، وقرى هَجَرَ بينها وبين البحر الأخْضَرِ عَشْرَةُ فَرَاسخ ، وقَدَّرْتُ البُحَيْرَة ثلاثةَ أميالٍ في مثلها ، ولا يَغِيضُ ماؤها ، وماؤها راكد زُعاق . وقد ذكرها الفرزدقُ فقال :
كأنّ دياراً بين أَسْنُمَة النَّقا
وبين هَذَالِيل البُحَيْرَة مُصْحَفُ
وقال الليث : بنات بحرٍ ضرب من السَّحَاب .
قلت : وهذا تصحيف منكر والصواب بَنَات بَخْرِ
قال أبو عبيد عن الأصمعي : يقال لسَحَائِبَ يأتينَ قُبُلَ الصيفِ مُنْتَصباتٍ بَنَاتُ بَخْر وَبَناتُ مَخْر بالباء والميم ، وَنحو ذلك قال اللحيانيّ وغيره ، وإياها أراد طرفَةُ بقوله :
كبنات المَخرِ يَمْأَدْن إذا
أَنْبَت الصَّيْف عَسَاليجَ الْخَضِر
وقال الليث : الباحر الأحمقُ الذي إذا كُلمَ بَحِرِ كالمبْهوت ، وروى أبو عبيد عن الفرّاء أنه قال : الباحرُ الأحمق .
وقال ابن الأعرابيّ الباحرُ الفُضُوليّ ، والباحرُ الكذّاب ، والباحرُ الأحْمَرُ الشديد الحُمْرَة ، يقال أحْمَرُ باحِرِيٌّ وبَحْرَانِيّ . وقال ابنُ السكيت :
قال ابن الأعرابيّ : أحمرُ قانِىءٌ وأحمرُ باحِرِيّ وذَرِيحيٌّ بمعنى واحد .
وسئل ابنُ عباس عن المرأة تُسْتَحَاض ويستمرُّ بها الدم ، فقال تُصَلي وتتوضَّأ لكل صلاة فإذا رأَتِ الدَّم البَحْرَانِيَّ قعدت عن الصلاة .
وقيل الدَّمُ البحرانيُّ منسوب إلى قَعْر الرَّحِمِ وعُمْقِها . وقال العجاج :
وِرْدٌ من الجوف وبَحْرَانِيّ
أي عبيط خالص . ويقال دَمٌ بَاحِرِيٌّ أيضاً إذا كان شديدَ الحُمْرَة .
شمر يقال بَحِرَ الرجلُ إذا رأى البحر فَفَرِقَ حتى دُهِش ، وكذلك بَرِقَ إذا رأى سَنَا البرق فتحير وَبقِر إذا رأى البقر الكثير ومثله خَرِق وعقر وفَرِي .
عمرو عن أبيه : قال البحير والبَحِرُ : الذي به السُّل ، والسَّحيرُ : الذي قد انقطعت رِئَتُه ويقال سَحِرٌ . وتاجر بَحْرِيٌّ أي حَضَرِيّ وأنشد أبو العميثل :
كأنّ فيها تاجراً بحرياً
ويقال للعظيم البطن بحريٌّ
وقال الطرماح :
ولم ينتطق بحريَّةٌ من مُجَاشع
عليه ولم يُدْعَمْ له جانب المهد
ومن سكن البحرين عَظُمَ طِحَالُه . والبَحْرَةُ مَنبِتُ الثُّمام من الأوْدِيَة .
وفي حديث أنس بن مالك أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ركب فَرَساً لأبي طلحة عُرْياً فقال إني ( وجدته بَحْراً ؤ . قال أبو عبيدة يقال للفرس الجواد إنه لبَحْرٌ لا يُنكش حُضُرُه .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : يقال فرس بَحْر وفَيْضٌ وسَكْبٌ وحَثٌّ إذا كان جواداً كثير العدْو . وقال الفراءُ البَحَرُ أن يَلْغَى البعيرُ بالماء فيُكثر منه حتى يصيبَه منه داءٌ يقال بَحِرَ يَبْحَرُ بَحَراً فهو بَحِرٌ وأنشد :
لأُعْلِطَنَّهُ وسْماً لا يُفَارِقُه
كما يُحَزُّ بِحَمْيِ الميسم البَحِرُ
قال وإذا أصابه الداء كَوِيَ في مواضِعَ فيبرأ قلت : الداءُ الذي يصيب البعيرَ فلا يَرْوَى من الماء هو النَّجَرُ بالنون والجيم ، والبَجَرُ بالباء والجيم ، وكذلك البَقْرُ ، وأما البَحْرُ فهو داءٌ يورِث السُّل .
وأخبرني المنذري عن الطوسي عن أبي جعفر أنه سمع ابن الأعرابي يقول : البحير المسلول الجسم الذاهب اللحم وأنشد :
وغِلْمَتي منهم سَحِيرٌ وبَحِرْ
وآبقٌ من جَذْبِ دَلْوبْهَا هَجِرْ
ويقال استبحر الشاعر إذا اتّسع له القول وقال الطرماح :
بمثل ثنائك يحلو المديح
وتَسْتَبحر الأَلْسُنُ المادِحَه
وكانت أسماءُ بنت عُمَيْسٍ يقال لها البَحْرِيَّة لأنها كانت هاجَرَت إلى بلاد النَّجَاشِيّ فركبت البَحْرَ ، وكل ما نُسِبَ إلى البَحْرِ فهو بَحْرِيُّ .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والحاء وما يثلثهما)
  (رحض)  الراء والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على غَسْل الشيء. يقال رحَضْتُ الثَّوبَ، إذا غسَلْتَه. قال:
مَهَامِهُ أَشْباهٌ كأنَّ سَرابَها *** مُلاءٌ بأيدي الغاسِلات رحيضُ([1])  ويقال للمغْتَسَل([2]) المِرحاض. فأما عَرَقُ الحمَّى فإِنَّه يسمّى الرُّحَضاء؛ وهو ذاك القياس، كأنّها رحضَتِ الجسمَ، أي غَسَلْتَه.
  (رحق)  الراء والحاء والقاف كلمةٌ واحدة. وهي الرَّحيق: اسمٌ من أسماء الخمر، ويقال هي أفضَلُها.
  (رحل)  الراء والحاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُضيٍّ في سفَر. يقال: رَحَل يَرْحَل رِحْلَة. وجملٌ رحِيل: ذو رُِحْلة([3])، إذا كان قويّاً على الرِّحلة، والرِّحلة: الارتحال. فأمّا الرَّحْل في قولك: هذا رَحْلُ الرّجلِ، لِمَنزِلهِ ومأواهُ، فهو من هذا، لأنّ ذلك إنّما يقال في السَّفَر لأسبابه التي  إذا سافر كانت معه، يرتحل بها وإليها عند النزول. هذا هو الأصل، ثمَّ قيل لمأوَى الرّجل في حَضَرِه هو رحْلُه. فأمّا قولهم لِما ابيَضَّ ظَهْرُه من الدوابّ: أرحَلُ، فهو من هذا أيضاً؛ لأنّه يُشبَّه بالدابة التي على ظهرها رِحالة. والرِّحالة: السَّرج. ويقال في الاستعارة إن فلاناً يَرْحَلُ فُلاناً بما يكره([4]). والمُرَحَّل. ضَربٌ من برود اليمن؛ وتكون عليه صُوَرُ الرِّحال. ويقال أرْحَلَت الإبلُ: سَمِنَت بعد هُزالٍ فأطاقَت الرِّحْلة. والرِّحال: الطّنَافس الحِيرِيّة. قال:
  * نَشَرَتْ عليه بُرودَها ورِحالَها([5]) *
  والرَّاحلة: المَرْكَب من الإبل، ذكراً كان أو أنثى. ويقال رَاحَلَ فلانٌ فلاناً إذا عاوَنَه على رِحْلته. ورَحَّله، إذا أظْعَنَه مِن مكانه. وأرْحَلَه: أعطاه راحِلة. ورجل مُرْحِل: كثير الرّواحِل. ويقولون في القَذْف: "يا ابنَ مُلْقَى أرحُلِ الرُّكْبان"، يشيرون به إلى أمْرٍ قبيح.
  (رحم)  الراء والحاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الرّقّة والعطف والرأفة. يقال من ذلك رَحِمَه يَرْحَمُه، إذا رَقَّ لـه وتعطَّفَ عليه. والرُّحُْم والمَرْحَمَة والرَّحَْمة بمعنىً. والرَّحِم: عَلاقة القرابة، ثم سمِّيت رَحِمُ الأنثى رَحِماً من هذا، لأنّ منها ما يكون ما يُرْحَمُ وَيُرَقّ لـه مِن ولد. ويقال شاةٌ رَحُومٌ([6])، إذا اشتكَتْ رحِمَها بعد النِّتاج؛ وقد رَحُمَتْ رَحَامَة، ورُحِمَت رَحْما([7]). وقال الأصمعيّ: كان أبو عمرو بن العلاء يُنشد بيتَ زُهير:
ومَن ضرِيبته التّقوَى ويَعصِمُه *** مِن سيِّئ العَثَرات اللهُ والرُّحُمُ([8])  قال: ولم أسمَعْ هذا الحرفَ إلاّ في هذا البيت. وكان يقرأ: ﴿وَأَقْرَبَ رُحُماً([9])﴾ [الكهف 81]، وكأن أبا عمروٍ ذهب إلى أنّ الرُّحُمَ الرَّحْمة. ويقال إنّ مكّة كانت تسمَّى أمَّ رُِحْم([10]).
  (رحي)  الراء والحاء والحرف المعتلُّ أصلٌ واحد، وهي الرَّحَى الدائرة. ثم يتفرّع منها ما يقاربُها في المعنى. من ذلك رَحَى الحرب، وهي حَوْمَتُها. والرَّحى: رَحَى السَّحاب، وهو مُسْتَدَارُهُ. ورَحَى القوم: سيِّدهم. وسمي بذلك لأنَّ مَدارَهم عليه. والرَّحَى: سَعْدانة البعير([11])؛ لأنّها مستديرة. قال:
  * رَحَى حَيزُومِها كرَحَى الطَّحينِ([12]) *
  قال الخليل: الرَّحَى والرَّحيانِ. و*ثلاثُ أَرْحٍ([13]). والأرحاء، الكثيرة. والأَرْحِيَة كأنه جمع الجمع. والأرحاء: الأضراس. وهذا على التشبيه، أي كأنها تطحَن الطّعام. ويقال على التشبيه أيضاً للقِطعة من الأرض الناشِزَة على ما حولَها مثل النَّجَفة رَحىً([14]). وناسٌ من أهل اللُّغة يقولون: رحىً ورحَوَان قالوا: والعرب تقول رحَتِ الحيَّة تَرْحُو، إِذا استدارت.
  (رحب)  الراء والحاء والباء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلُّ على السَّعَة. من ذلك الرُّحْب. ومكانٌ رَحْبٌ. وقولهم في الدعاء: مَرْحَباً: أَتيتَ سَعةً. والرُّحْبَى: أعرض الأضلاع في الصَّدر. والرَّحِيب: الأكُول؛ وذلك [لسَعةِ] جوفِه. ويقال رَحُبَت الدّارُ، وأَرْحَبَت. وفي كتاب الخليل: قال نصر بنُ سيَّار: "أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ([15])"، أي أَوَسِعَكُمْ؟ قال: وهي كلمةٌ شاذّة على فَعُل مجاوِزاً([16]). والرَّحْبة: الأرضُ المِحلالُ المِئْناث([17]). ويقال للخيل: "أَرْحِبِي" أي توسَّعي.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ العجلي من أبيات ثلاثة في حماسة ابن الشجري 199، والأغاني (20: 18)، والكامل 287، والشعراء لابن قتيبة. وقبله:
أخوف بالحجاج حتى كأنما *** يحرك عظم في الفؤاد مهيضودون يد الحجاح من أن تنالني *** بساط لأيدي الناعجات عريض    وفي الأصل: "بأيدي الغانيات"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([2]) في الأصل: "للمفتل"، صوابه في المجمل.
([3]) الرحلة بالضم والكسر: القوة على السير.
([4]) زاد في المجمل: "إذا آذاه". وفي اللسان: "أي يركبه".
([5]) البيت للأعشى في ديوانه 23 واللسان (رحل 295). وصدره: *ومصاب غادية كأن تجارها*
([6]) ويقال كذلك للمرأة والناقة والعنز.
([7]) وكذينك: رحمت رحما، كتعبت تعبا.
([8]) ديوان زهير 162 واللسان (رحم 123).
([9]) انظر اللسان (رحم 132).
([10]) نص في اللسان والقاموس ومعجم البلدان أنها بضم الراء. لكن في المجمل: "أم رحم وأم رحم" بكسر الراء أولاً وضمها ثانياً.
([11]) سعدانة البعير: كركرته.
([12]) للشماخ. وصدره كما في ديوانه 92 واللسان (رحا): *فنعم المعترى ركدت إليه*
([13]) الرحى مؤنثة. وفي الأصل والمجمل: "وثلاثة أرح"، صوابه ما أثبت.
([14]) النجفة، بالتحريك: أرض مستديرة مشرفة.
([15]) تكلم صاحب اللسان في تعدية هذا الفعل مع كونه على (فعل) وهو وزن من أوزان اللزوم، ثم ذكر أن الأزهري قال إن نصراً ليس بحجة.
([16]) مجاوزاً، أي متعدياً. وعبارته هنا مطابقة لعبارة المجمل.
([17]) في الأصل: "المناث"، صوابه في المجمل واللسان. وفي اللسان: "وأرض مئناث وأنيثة: سهلة منبتة خليقة بالنبات ليست بغليظة".
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** و**الحاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

  (**رحض**)  **الراء** ve**الحاء** ve**الضاد**; bir asıldır, şeyin yıkanmasına delâlet eder. Denir: **رحَضْتُ الثَّوبَ**; onu yıkadığın zaman. Dedi:
مَهَامِهُ أَشْباهٌ كأنَّ سَرابَها *** مُلاءٌ بأيدي الغاسِلات **رحيضُ**([1])  Ve yıkanılan yere([2]) **المِرحاض** denir. Amma hummânın teri ise, ona **الرُّحَضاء** denir; ve o, o kıyastır: sanki o, bedeni **رحضَتِ**; yani onu yıkadı.

  (**رحق**)  **الراء** ve**الحاء** ve**القاف** tek bir kelimedir. Ve o, **الرَّحيق**tir: şarabın isimlerinden bir isim; ve denir: o, onun en faziletlisidir.

  (**رحل**)  **الراء** ve**الحاء** ve**اللام** bir asıldır; seferde bir gidişe delâlet eder. Denir: **رَحَل** **يَرْحَل** **رِحْلَة**. Ve **جملٌ رحِيل**: **رُِحْلة**([3]) sahibi; sefer gücü üzerine kuvvetli olduğu zaman; ve **الرِّحلة**: göçüp-sefer etme. Amma **الرَّحْل** senin sözünde: “bu, adamın **رَحْلُ**udur”; onun menzili ve barınağı için; o da bundandır; çünkü bu ancak seferde, sebepleri için söylenir ki, sefer ettiğinde onunla beraber olur; onunla ve ona doğru konaklama sırasında göçer. Bu asıldır; sonra adamın hazarındaki barınağına da onun **رحْلُ**u denildi. Amma onların, binek hayvanlarından sırtı beyazlayan şeye: **أرحَلُ** demeleri; o da bundandır; çünkü o, sırtında **رِحالة** bulunan binek hayvana benzetilir. Ve **الرِّحالة**: eyer. Ve istiârede denir: filân, filânı hoşlanmadığı şeyle **يَرْحَلُ**([4]). Ve **المُرَحَّل**: Yemen bürdelerinden bir tür; üzerinde **الرِّحال** sûretleri bulunur. Ve denir: **أرْحَلَت الإبلُ**: zayıflıktan sonra semirdi de **الرِّحْلة**ye güç yetirdi. Ve **الرِّحال**: Hîre’ye nispet edilen yaygılar. Dedi:
  * نَشَرَتْ عليه بُرودَها ورِحالَها([5]) *
  Ve **الرَّاحلة**: develerden binek; erkek olsun dişi olsun. Ve denir: filân, filâna **رَاحَلَ**; onun **رِحْلة**sinde ona yardım ettiği zaman. Ve onu **رَحَّله**; onu yerinden göçürdüğü zaman. Ve onu **أرْحَلَه**: ona bir **راحِلة** verdi. Ve **رجل مُرْحِل**: çok **الرّواحِل** sahibi. Ve onlar, sövmede şöyle derler: “يا ابنَ مُلْقَى أرحُلِ الرُّكْبان”; onunla çirkin bir şeye işaret ederler.

  (**رحم**)  **الراء** ve**الحاء** ve**الميم** bir asıldır; inceliğe, şefkate ve merhamete delâlet eder. Bundan denir: **رَحِمَه يَرْحَمُه**; ona inceldiği ve ona şefkat ettiği zaman. Ve **الرُّحُْم** ve**المَرْحَمَة** ve**الرَّحَْمة** bir mânâdadır. Ve **الرَّحِم**: akrabalık bağıdır; sonra dişinin **رَحِمُ**ine, bundan dolayı **رَحِماً** adı verildi; çünkü ondan, merhamet edilen ve kendisine incelik gösterilen evlât olur. Ve denir: **شاةٌ رَحُومٌ**([6]); doğumdan sonra **رحِم**inden şikâyet ettiği zaman; ve **رَحُمَتْ رَحَامَة** olarak **رَحُمَتْ**; ve **رُحِمَت رَحْما**([7]) olarak **رُحِمَت**. Ve el-Asma‘î dedi: Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ, Züheyr’in beytini inşâd ederdi:
ومَن ضرِيبته التّقوَى ويَعصِمُه *** مِن سيِّئ العَثَرات اللهُ و**الرُّحُمُ**([8])  Dedi: Bu harfi, ancak bu beyitte işittim. Ve şöyle okurdu: ﴿وَأَقْرَبَ **رُحُماً**([9])﴾ [el-Kehf 81]; ve sanki Ebû ‘Amr, **الرُّحُمَ**ın **الرَّحْمة** olduğu görüşüne gitmişti. Ve denir: Mekke, **أمَّ رُِحْم**([10]) diye adlandırılırdı.

  (**رحي**)  **الراء** ve**الحاء** ve illetli harf bir asıldır; ve o, dönen **الرَّحَى**dır. Sonra ondan, mânâda ona yaklaşan şeyler dallanır. Bundan: **رَحَى الحرب**; ve o, onun dönüp-dolaşmasıdır. Ve **الرَّحى**: bulutun **رَحَى**sı; ve o, onun yuvarlağıdır. Ve **رَحَى القوم**: onların efendisi. Ve bununla adlandırıldı; çünkü onların dönüp-dolaşması onun üzerinedir. Ve **الرَّحَى**: devenin **سَعْدانة**si([11]); çünkü o yuvarlaktır. Dedi:
  * رَحَى حَيزُومِها كرَحَى الطَّحينِ([12]) *
  Halîl dedi: **الرَّحَى** ve**الرَّحيانِ**. Ve ***ثلاثُ أَرْحٍ**([13]). Ve **الأرحاء**: çok olan. Ve **الأَرْحِيَة** sanki cem‘in cem‘idir. Ve **الأرحاء**: azı dişleri. Bu, benzetme üzerinedir; yani sanki o, yemeği öğütür. Ve benzetme üzere, etrafındakine göre yükselmiş yer parçasına, **النَّجَفة** gibi olana da **رَحىً**([14]) denir. Ve dil ehlinden bir topluluk der ki: **رحىً** ve**رحَوَان**. Dediler: ve Arap, yılan için **رحَتِ الحيَّة تَرْحُو** der; döndüğü zaman.

  (**رحب**)  **الراء** ve**الحاء** ve**الباء**; düzgün, tek bir asıldır; genişliğe delâlet eder. Bundan: **الرُّحْب**. Ve **مكانٌ رَحْبٌ**. Ve onların duada sözü: **مَرْحَباً**: genişliğe geldin. Ve **الرُّحْبَى**: göğüste kaburgaların en genişi. Ve **الرَّحِيب**: çok yiyen; bu, içinin [genişliğinden] dolayıdır. Ve denir: **رَحُبَت الدّارُ** ve**أَرْحَبَت**. Halîl’in kitabında: Nasr b. Seyyâr dedi: “**أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ**([15])”; yani: sizi genişletti mi? Dedi: ve o, **فَعُل** üzere, geçişli([16]) olarak şâz bir kelimedir. Ve **الرَّحْبة**: düz, yumuşak, bitkili arazi([17]). Ve atlara denir: “**أَرْحِبِي**”; yani genişle.

--------------------------------------------------------ـ
([1]) Beyit, el-‘Adîl b. el-Ferh el-‘Aclî’nindir; İbn eş-Şecerî’nin Hamâse’sinde 199’da, el-Eğânî’de (20: 18), el-Kâmil’de 287’de, İbn Kuteybe’nin eş-Şu‘arâ’sında üç beyitten. Ondan önce:
أخوف بالحجاج حتى كأنما *** يحرك عظم في الفؤاد مهيضودون يد الحجاح من أن تنالني *** بساط لأيدي الناعجات عريض    Asılda: “بأيدي الغانيات”; doğrusu, ileri geçen kaynaklardandır.
([2]) Asılda: “للمفتل”; doğrusu, el-Mücmel’dedir.
([3]) **الرحلة** zamme ve kesre ile: yürümeye güç.
([4]) el-Mücmel’de artırıldı: “إذا آذاه”. Lisân’da: “أي يركبه”.
([5]) Beyit, el-A‘şâ’nındır; divanında 23 ve Lisân’da (**رحل** 295). Sadrı: *ومصاب غادية كأن تجارها*
([6]) Aynı şekilde kadına, deveye ve keçiye de denir.
([7]) Ve bunun gibi: **رحمت رحما**; **كتعبت تعبا** gibi.
([8]) Züheyr divanı 162 ve Lisân (**رحم** 123).
([9]) Lisân’a bak: (**رحم** 132).
([10]) Lisân ve Kâmûs ve Mu‘cemü’l-Büldân’da, onun **الراء**’nın zammı ile olduğu nassedilmiştir. Lâkin el-Mücmel’de: “**أم رحم** و**أم رحم**” **الراء**’nın önce kesriyle, sonra zammıyla.
([11]) Devenin **سعدانة**si: hörgücü altındaki yağlı kısmı.
([12]) eş-Şemmâh’ındır. Sadrı, divanında 92 ve Lisân’da (**رحا**) şöyle: *فنعم المعترى ركدت إليه*
([13]) **الرحى** müennestir. Asılda ve el-Mücmel’de: “وثلاثة أرح”; doğrusu, sabit kılınandır.
([14]) **النجفة**, hareke ile: yuvarlak, yüksekçe arazi.
([15]) Lisân sahibi, bu fiilin, (فعل) üzere olduğu hâlde geçişli kılınması hakkında konuştu; sonra el-Ezherî’nin, Nasr’ın hüccet olmadığını söylediğini zikretti.
([16]) **مجاوزاً**; yani geçişli. İbaresi burada, el-Mücmel’in ibaresine mutabıktır.
([17]) Asılda: “المناث”; doğrusu, el-Mücmel ve Lisân’dadır. Lisân’da: “**وأرض مئناث وأنيثة**: bitkisi kolay çıkan, bitkiye elverişli, sert olmayan, yumuşak arazi.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الرحب: سعة المكان، ومنه: رحبة المسجد، ورحبت الدار: اتسعت، واستعير للواسع الجوف، فقيل: رحب البطن، ولواسع الصدر، كما استعير الضيق لضده، قال تعالى: ﴿ضاقت عليهم الأرض بما رحبت﴾ [التوبة/118]، وفلان رحيب الفناء: لمن كثرت غاشيته. وقولهم: مرحبا وأهلا، أي: وجدت مكانا رحبا. قال تعالى: ﴿لا مرحبا بهم إنهم صالوا النار *** قالوا بل أنتم لا مرحبا بكم﴾ [ص/59 - 60].

##### Türkçe

- **الرحب**: mekânın genişliği; ondan: mescidin avlusu; ve **رحبت الدار**: genişledi; ve geniş karınlı olana ödünç alındı, böylece denildi: **رحب البطن**; ve geniş göğüslü olana (da); nitekim darlık da onun zıddı için ödünç alındı. Yüce Allah dedi ki: ﴿Onlara yer, genişliğiyle beraber dar geldi﴾ [التوبة/118]; ve falan **رحيب الفناء**: yanına gelenleri çok olan kimse için. Ve onların sözü: **مرحبا وأهلا**; yani: geniş bir yer buldun. Yüce Allah dedi ki: ﴿Onlara **لا مرحبا**; şüphesiz onlar ateşe girecekler *** Dediler: bilakis siz, size **لا مرحبا**﴾ [ص/59 - 60].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ح ب
مكان رحب ورحيب ورحبت بلادك‏.‏
ومرحباً بك‏.‏
وقال الجعدي‏:‏ ومستـأذن يبتغـي نائـلاً أذنت له ثـم لـم يحجـب فآب بصالح ما يبتغي وقلت له ادخل ففي المرحب ورحّب به ولقيته بالترحيب والترجيب‏.‏
وضاقت عليّ الأرض برحبها وبما رحبت وانظر في الرحـب والسعـة‏.‏
ولفلـان جـوف رحيـب وأكـل رغيـب وأرحـب اللـه جوفـه‏.‏
ويقـال‏:‏ للخيل ارحبي أي تنحي وأوسعي يقال ذلك في المأزق المتضايق‏.‏
وبين دورهم رخبة واسعة وهي فجـوة بينهـا وقعـد فلـان فـي رحبـة داره ورحبة داره والفتح أفصح وهي ساحتها‏.‏
قال أبو عمرو يقـال للصحـراء مـن أفنية القوم‏:‏ ربحة‏.‏
وقال‏:‏ الرحبة محلة لها مناكب يحل عليها النسا‏.‏
ورحاب فلان رحاب‏.‏
وكان عليّ رضي الله تعالى عنه يقضي في رحبة مسجد الكوفة وهي صحنه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان رحب الذراع بهذا الأمر إذا كان مطيقاً له ورحب الباع والذراع ورحيبهما‏:‏ سخيّ‏.‏
وهذا أمر إن تراحبت موارده فقد تضايقت مصادره‏.‏
قال طفيل‏:‏ فهيّاك والأمر الذي إن تراحبت موارده ضاقت عليك مصادره

##### Türkçe

ر ح ب
Geniş ve ferah yer; **رحب** ve **رحيب**; ve “memleketin genişledi” (**رحبت بلادك**).‏
Ve “hoş geldin” (**ومرحباً بك**).‏
El-Ca‘dî dedi ki:
“Ve bir izin isteyen, bir nasip arayarak; ona izin verdim, sonra da engellemedim; böylece aradığı şeyden salih (iyi) bir şeyle döndü; ve ona dedim ki: ‘Gir; çünkü (burası) **المرحب** içindedir.’ Ve onu genişlik ile karşıladı (**ورحّب به**); ve onunla **الترحيب** ve **الترجيب** ile karşılaştım.”‏
“Yeryüzü, genişliğine rağmen (**برحبها**) ve genişlediği şeye rağmen (**وبما رحبت**) bana dar geldi”; ve **الرحب** ve **السعة** hakkında bak.‏
Ve falanın geniş bir iç boşluğu (**جوف رحيب**) ve rağbet edilen bir yemeği (**أكل رغيب**) vardır; ve “Allah onun iç boşluğunu genişletsin” (**وأرحب الله جوفه**).‏
Ve denilir ki: Atlar için “genişleyin” (**ارحبي**) yani çekilin ve genişletin; bu, daralan sıkışık yerde söylenir.‏
Ve evleri arasında geniş bir **رخبة** vardır; o, aralarında bir boşluktur (**فجـوة بينهـا**). Ve falan, evinin **رحبة**sinde oturdu (**في رحبـة داره**); ve evinin **رحبة**si (**ورحبة داره**)—fetha (ile) olan daha fasihdir—ve o, onun avlusudur (**ساحتها**).‏
Ebû ‘Amr dedi: Kavmin avlularından olan sahra için “**ربحة**” denilir.‏
Ve dedi ki: **الرحبة**, omuzları olan bir mahaldir; kadınlar onun üzerine inerler.‏
Ve falanın **رحاب**ı, **رحاب**dır.‏
Ve Ali—Allah Teâlâ ondan razı olsun—Kûfe mescidinin **رحبة**sinde hükmederdi; ve o, onun sahnıdır (**صحنه**).‏
Mecazdan: Falan, bu işte kolu geniş (**رحب الذراع**) (ise), ona güç yetiren (kimse) olduğu zaman; ve geniş pazu (**رحب الباع**) ve kol (**والذراع**) ve ikisinin genişi (**ورحيبهما**): cömerttir (**سخيّ**).‏
Ve bu, bir iştir ki; eğer onun varış yerleri genişlerse (**تراحبت موارده**) artık onun çıkış yerleri daralmıştır (**تضايقت مصادره**).‏
Tufeyl dedi ki:
“Öyleyse sakın; o işten ki, eğer onun varış yerleri genişlerse (**تراحبت موارده**) çıkış yerleri sana daralır (**ضاقت عليك مصادره**).”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرُّحْبُ، بالضم: السَّعةُ.
رَحُبَ الشيءُ رُحْباً ورَحابةً، فهو رَحْبٌ ورَحِـيبٌ ورُحابٌ، وأَرْحَبَ: اتَّسَعَ. وأَرْحَبْتُ الشيءَ: وسَّعْتُه. قال الـحَجَّاجُ، حِـينَ قَتَلَ ابن القِرِّيَّة: أَرْحِبْ يا غُلامُ جُرْحَه! وقيل للخيل: أَرْحِبْ، وأَرْحِـبي أَي تَوَسَّعِـي وتَباعَدي \<ص:414>
 وتَنَحِّي؛ زجر لها؛ قال الكميت بن معروف:
نُعَلِّمُها: هَبِي، وهَلاَ، وأَرْحِبْ، *  وفي أَبْياتِنا ولَنا افْتُلِـينا وقالوا: رَحُبَتْ عليكَ وطُلَّتْ أَي رَحُبَتِ البِـلادُ عليك وطُلَّتْ. وقال أَبو إِسحق: رَحُبَتْ بِلادُكَ وطُلَّت أَي اتَّسَعَتْ وأَصابَها الطَّلُّ.
وفي حديث ابن زِمْلٍ: على طَريقٍ رَحْبٍ أَي واسِعٍ. ورجُل رَحْبُ الصَّدْرِ، ورُحْبُ الصدر، ورحِـيبُ الجَوْفِ: واسِعُهما. وفلان رحِـيبُ الصَّدْر أَي واسع الصدر؛ وفي حديث ابن عوف، رضي اللّه عنه: قَلِّدوا أَمْرَكُم رَحْب الذِّراع أَي واسِعَ القُوَّةِ عند الشَّدائد. ورَحُبَت الدَّارُ وأَرْحَبَتْ بمعنى أَي اتَّسَعَتْ. وامرأَةٌ رُحابٌ أَي واسِعةٌ. والرَّحْبُ، بالفتح، والرَّحِـيبُ: الشيء الواسِعُ، تقول منه: بلد رَحْبٌ، وأَرضٌ رَحْبةٌ؛ الأَزهري: ذهب الفراء إِلى أَنه يقال بَلَدٌ رَحْبٌ، وبِلادٌ رَحْبةٌ، كما يقال بَلَدٌ سَهْلٌ، وبِلادٌ سَهْلة، وقد رَحُبَت تَرْحُبُ، ورَحُبَ يَرْحُبُ رُحْباً ورَحابةً، ورَحِـبَتْ رَحَباً؛ قال الأَزهري: وأَرْحَبَتْ، لغة بذلك المعنى.
وقِدْرٌ رُحابٌ أَي واسِعةٌ.
وقول اللّه، عز وجل: وضاقَتْ عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ؛ أَي على رُحْبِها وسَعَتها. وفي حديث كَعْب بن مالك: فنحنُ، كما قال اللّه تعالى: وضاقَت عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ. وأَرضٌ رَحِـيبةٌ: واسِعةٌ.
ابن الأَعرابي: والرَّحْبةُ ما اتَّسع من الأَرض، وجمعُها رُحَبٌ، مثل قَرْيةٍ وقُرًى؛ قال الأَزهري: وهذا يجيء شاذاً في باب الناقص، فأَما السالم فما سمعت فَعْلةً جُمعت على فُعَلٍ؛ قال: وابن الأَعرابي ثقة، لا يقول إِلا ما قد سَمِعَه. وقولهم في تحية الوارد: أَهْلاً ومَرْحَباً أَيْ صادَفْتَ أَهْلاً ومَرْحَباً. وقالوا: مَرْحَبَك اللّهُ ومَسْهَلَكَ. وقولهم: مَرْحَباً وأَهْلاً أَي أَتَيْتَ سَعةً، وأَتَيْتَ أَهْلاً، فاسْتَـأْنِس ولا تَسْتَوْحِشْ. وقال الليث: معنى قول العرب مَرْحَباً: انزل في الرَّحْب والسَّعةِ، وأَقِمْ، فلَكَ عِندنا ذلك. وسئل الخليل عن نصب مَرْحَباً، فقال: فيه كَمِـينُ الفِعْل؛ أَراد: به انْزِلْ أَو أَقِمْ، فنُصِب بفعل مضمر، فلما عُرِف معناه المراد به، أُمِـيتَ الفِعلُ. قال الأَزهري، وقال غيره، في قولهم مَرْحَباً: أَتَيْتَ أَو لَقِـيتَ رُحْباً وسَعةً، لا ضِـيقاً؛ وكذلك إِذا قال: سَهْلاً، أَراد: نَزَلْت بلَداً سَهْلاً، لا حَزْناً غَلِـيظاً. شمر: سمعت ابن الأَعرابي يقول: مَرْحَبَكَ اللّهُ ومَسْهَلَكَ ! ومَرْحَباً بك اللّهُ؛ ومَسْهَلاً بك اللّهُ ! وتقول العرب: لا مَرْحَباً بك ! أَي لا رَحُبَتْ عليك بلادُك! قال: وهي من المصادر التي تقع في الدُّعاءِ للرجل وعليه، نحو سَقْياً ورَعْياً، وجَدْعاً وعَقْراً؛ يريدون سَقاكَ اللّهُ ورَعاكَ اللّهُ؛ وقال الفراءُ: معناه رَحَّبَ اللّهُ بك مَرْحَباً؛ كأَنه وُضِعَ مَوْضِعَ التَّرْحِـيبِ. ورَحَّبَ بالرجل تَرْحِـيباً: قال له مَرْحَباً؛ ورَحَّبَ به دعاه إِلى الرَّحْبِ والسَّعَةِ. وفي الحديث: قال لِخُزَيمةَ بن حُكَيْمٍ: مَرْحَباً، أَي لَقِـيتَ رَحْباً وسَعةً؛ وقيل: معناه رَحَّبَ اللّهُ بك مَرْحَباً؛ فجعلَ الـمَرْحَبَ موضع التَّرْحِـيب.ورَحَبةُ المسجِد والدارِ، بالتحريك: ساحَتُهما ومُتَّسَعُهما. قال سيبويه: رَحَبةٌ ورِحابٌ، \<ص:415>
كرَقَبةٍ ورِقابٍ، ورَحَبٌ ورَحَباتٌ. الأَزهري، قال الفراءُ: يقال للصَّحْراءِ بين أَفْنِـيَةِ القوم والـمَسْجِد: رَحْبةٌ ورَحَبةٌ؛ وسميت الرَّحَبةُ رَحَبةً، لسَعَتِها بما رَحُبَتْ أَي بما اتَّسَعَتْ. يقال: منزل رَحِـيبٌ ورَحْبٌ. ورِحابُ الوادِي: مَسايِلُ الماءِ من جانِـبَيْه فيه، واحدتها رَحَبةٌ. ورَحَبةُ الثُّمام: مُجْـتَمَعُه ومَنْبِتُه. ورَحائبُ التُّخوم: سَعةُ أَقْطارِ الأَرض.
والرَّحَبةُ: مَوضِعُ العِنَبِ، بمنزلة الجَرينِ للتَّمر، وكلُّه من الاتساع. وقال أَبو حنيفة: الرَّحْبةُ والرَّحَبةُ، والتثقيل أَكثر: أَرض واسِعةٌ، مِنْباتٌ، مِحْلالٌ.
وكلمة شاذة تحكى عن نصر بن سَيَّارٍ: أَرَحُبَكُم الدُّخولُ في طاعةِ ابن الكِرْمانِـي أَي أَوَسِعَكم، فعَدَّى فَعُلَ، وليست مُتَعدِّيةً عند النحويين، إِلا أَن أَبا علي الفارسي حكى أَن هذيلاً تعديها إِذا كانت قابلة للتعدّي بمعناها؛ كقوله: ولم تَبْصُرِ العَيْنُ فيها كِلابا
قال في الصحاح:لم يجئْ في الصحيح فَعُلَ، بضم العين، متعدياً غير هذا. وأَمـَّا المعتل فقد اختلفوا فيه، قال الكسائي: أَصل قُلْتُه قَوُلْتُه، وقال سيبويه: لا يجوز ذلك، لأَنه لا يتعدّى، وليس كذلك طُلْته، أَلا ترى أَنك تقول طويل؟ الأَزهري، قال الليث: هذه كلمة شاذة على فَعُلَ مُجاوِزٌ، وفَعُلَ لا يكون مُجاوِزاً أَبداً. قال الأَزهري: لا يجوز رَحُبَكُم عند النحويين، ونصر ليس بحجة. والرُّحْبَـى، على بناءِ فُعْلَى: أَعْرَضُ ضِلَعٍ في الصدرِ، وإِنما يكون الناحِزُ في الرُّحْبَيَيْنِ، وهما مَرْجِعا الـمِرْفقين. والرُّحْبَيانِ:الضِّلَعانِ اللتان تَلِـيانِ الإِبْطَيْنِ في أَعْلَى الأَضْلاع؛ وقيل: هما مَرْجِعا الـمِرْفقين، واحدهما رُحْبَـى. وقيل: الرُّحْبـى ما بين مَغْرِز العُنق إِلى مُنْقَطَعِ الشَّراسِـيف؛ وقيل: هي ما بين ضِلَعَي أَصل العُنق إِلى مَرْجع الكَتِف. والرُّحْبـى: سِمةٌ تَسِمُ بها العرَبُ على جَنْبِ البَعِـير. والرُّحَيْباءُ من الفرس: أَعْلَى الكَشْحَيْنِ، وهما رُحَيْباوانِ. الأَزهري: الرُّحْبَـى مَنْبِضُ القَلْبِ من الدَّوابِّ والانسانِ أَي مكانُ نَبْض قلبه وخَفَقانِه. ورَحْبةُ مالك بن طَوْقٍ: مَدينةٌ أَحْدَثَها مالكٌ على شاطِـئِ الفُراتِ. ورُحابةُ: موضعٌ معروفٌ.
ابن شميل: الرِّحابُ في الأَودية، الواحدة رحْبةٌ، وهي مواضع مُتَواطِئةٌ يَسْتَنْقِـعُ فيها الماءُ، وهي أَسْرَعُ الأَرض نباتاً، تكون عند مُنْتَهَى الوادِي، وفي وَسَطِه، وقد تكون في المكانِ الـمُشْرِف، يَسْتَنْقِـعُ فيها الماءُ، وما حَوْلَها مُشْرِفٌ عليها، وإِذا كانت في الأَرضِ الـمُسْتَوِيَةِ نزلَها الناسُ، وإِذا كانت في بطن الـمَسايِل لم يَنْزلْها الناسُ؛ فإِذا كانت في بطن الوادي، فهي أُقْنَةٌ أَي حُفْرةٌ تُمْسِكُ الماءَ، ليست بالقَعِـيرة جِدّاً، وسَعَتُها قَدْرُ غلْوةٍ، والناسُ يَنْزِلُون ناحيةً منها، ولا تكون الرِّحابُ في الرَّمل، وتكون في بطون الأَرضِ، وفي ظَواهِرِها. وبنُو رَحْبةَ: بَطْنٌ مِن حِمْيَر. وبنُو رَحَبٍ: بَطْن من هَمْدانَ. \<ص:416>
وأَرْحَبُ: قَبِـيلَةٌ من هَمْدانَ.
وبنُو أَرْحَبَ: بَطْنٌ من هَمْدانَ، إِليهم تُنْسَبُ النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ. قال الكميت، شاهداً على القبيلة بني أَرْحَبَ. يَقُولونَ: لَمْ يُورَثْ، ولَوْلا تُراثُه، *  لقد شَرِكَتْ فيه بَكِـيلٌ وأَرْحَبُ الليث: أَرْحَبُ حَيٌّ، أَو موضع يُنْسَبُ إِليه النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ؛ قال الأَزهري: ويحتمل أَن يكون أَرْحَبُ فَحْلاً تُنْسَبُ إِليه النجائب، لأَنها من نَسْلِه.
والرَّحِـيبُ: الأَكُولُ. ومَرْحَبٌ: اسم.
ومَرْحَبٌ: فَرَسُ عبدِاللّه بن عَبْدٍ.
والرُّحابةُ: أُطُمٌ بالمدينة؛ وقول النابغة الجعدي:
وبعضُ الأَخِلاَّءِ، عِنْدَ البَلا *  ءِ والرُّزْءِ، أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبِ وكيفَ تُواصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ *  خَلالَـتُه كأَبِـي مَرْحَبِ؟ أَراد كخَلالَةِ أَبي مَرْحَبٍ، يَعْنِـي به الظِّلَّ.

##### Türkçe

**الرُّحْبُ**, ötre ile: genişliktir.

Şey **رَحُبَ** **رُحْباً** ve **رَحابةً**, artık o **رَحْبٌ** ve **رَحِـيبٌ** ve **رُحابٌ**dur; ve **أَرْحَبَ**: genişledi. Ve “şeyi **أَرْحَبْتُ**”: onu genişlettim. **الـحَجَّاجُ**, İbnü’l-Kırrıyye’yi öldürdüğü zaman dedi: “**أَرْحِبْ** ey oğlan, onun yarasını!” Ve atlara denildi: “**أَرْحِبْ**” ve “**أَرْحِـبي**”, yani genişle ve uzaklaş

\<ص:414>
ve çekil; ona (ata) sürme (azarlama)dır; Kümeyt b. Ma‘rûf dedi:
“Onlara öğretiriz: **هَبِي**, ve **هَلاَ**, ve **أَرْحِبْ**, *  ve beyitlerimizde ve bize (bu) belâ kılındı”

Ve dediler: “Senin üzerine **رَحُبَتْ** ve **طُلَّتْ**”, yani beldeler senin üzerine genişledi ve **طُلَّتْ**.

Ve Ebû İshâk dedi: “Senin belden **رَحُبَتْ** ve **طُلَّتْ**”, yani genişledi ve ona **الطَّلُّ** isabet etti.

İbn Ziml hadîsinde: “geniş bir yol üzerinde” **رَحْبٍ**, yani geniş. Ve “göğsü geniş adam” **رَحْبُ الصَّدْرِ**, ve **رُحْبُ الصدر**, ve “içi geniş” **رحِـيبُ الجَوْفِ**: ikisi de geniştir. Ve falan **رحِـيبُ الصَّدْر**dür, yani göğsü geniştir; İbn Avf hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “İşinizi **رَحْب الذِّراع** olana verin”, yani şiddetler anında kuvveti geniş olana. Ve ev **رَحُبَت** ve **أَرْحَبَتْ** aynı anlamdadır, yani genişledi. Ve “geniş kadın” **رُحابٌ**, yani geniş.

Ve **الرَّحْبُ**, fetha ile, ve **الرَّحِـيبُ**: geniş şeydir; ondan dersin ki: “geniş belde” **بلد رَحْبٌ**, ve “geniş arazi” **أَرضٌ رَحْبةٌ**. el-Ezherî: Ferrâ, “**بَلَدٌ رَحْبٌ** ve **بِلادٌ رَحْبةٌ** denir” görüşüne gitti; tıpkı “**بَلَدٌ سَهْلٌ** ve **بِلادٌ سَهْلة** denildiği gibi. Ve (fiil) **رَحُبَت** **تَرْحُبُ**; ve **رَحُبَ** **يَرْحُبُ** **رُحْباً** ve **رَحابةً**; ve **رَحِـبَتْ** **رَحَباً**; el-Ezherî dedi: ve **أَرْحَبَتْ** de, bu anlamda bir dildir.

Ve “geniş tencere” **قِدْرٌ رُحابٌ**, yani geniş.

Ve Allah’ın sözü, azze ve celle: “Onlara yer, genişliğine rağmen dar geldi” **وضاقَتْ عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ**; yani genişliği ve vüs‘ati üzerine. Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: “Biz, Allah تعالى’nın dediği gibi: **وضاقَت عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ**.”

Ve “geniş arazi” **أَرضٌ رَحِـيبةٌ**: geniştir.

İbnü’l-A‘râbî: ve **الرَّحْبةُ**, yerden genişleyen şeydir; çoğulu **رُحَبٌ**dur; “**قَرْيةٍ** ve **قُرًى** gibi.” el-Ezherî dedi: Bu, ناقص بابında şâz gelir; أما السالم ise, **فَعْلةً**’nin **فُعَلٍ** üzerine cem‘ edildiğini işitmedim. Dedi: İbnü’l-A‘râbî güvenilirdir; işittiği şeyden başkasını söylemez.

Ve gelenin selâmında onların sözü: “**أَهْلاً ومَرْحَباً**”, yani “**أَهْلاً** ve **مَرْحَباً**a rastladın.” Ve dediler: “Allah sana **مَرْحَبَك** ve **مَسْهَلَكَ** (kılsın).” Ve onların sözü: “**مَرْحَباً وأَهْلاً**”, yani “genişliğe geldin ve ehle geldin; öyleyse ünsiyet et ve ürkme.” Leys dedi: Arapların “**مَرْحَباً**” sözünün anlamı: “**الرَّحْب** ve genişlikte in; ve ikamet et; bizde bu senindir.” Halîl’e **مَرْحَباً**’nın nasbı soruldu; dedi ki: onda fiilin gizlisi vardır; muradı: “onunla in” yahut “ikamet et”; gizli bir fiille nasb edildi; onunla murad edilen anlam bilindiğinde fiil öldürüldü. el-Ezherî dedi, ve başkası da dedi: onların “**مَرْحَباً**” sözünde: “genişlik ve vüs‘ate geldin yahut rastladın; darlığa değil.” Aynı şekilde “**سَهْلاً**” dediğinde, muradı: “kolay bir beldeye indin; sert, kaba bir **حَزْناً**a değil.”

Şemmer: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: “Allah sana **مَرْحَبَكَ** ve **مَسْهَلَكَ** (kılsın)!” ve “Allah seni **مَرْحَباً** ile (karşılasın)”; ve “Allah seni **مَسْهَلاً** ile (karşılasın)!” Ve Araplar der: “Sana **لا مَرْحَباً**!” yani “Beldelerin senin üzerine genişlemesin!” Dedi: Bu, kişi için ve aleyhine duada vâki olan masdarlardandır; **سَقْياً** ve **رَعْياً**, **جَدْعاً** ve **عَقْراً** gibi; murat ederler: “Allah seni sulasın ve Allah seni gütsün.” Ferrâ dedi: anlamı “Allah seni **مَرْحَباً** ile genişletsin”dir; sanki **التَّرْحِـيب**in yerine konmuştur. Ve “adamı **رَحَّبَ** **تَرْحِـيباً**”: ona “**مَرْحَباً**” dedi. Ve “ona **رَحَّبَ**”: onu **الرَّحْب** ve genişliğe çağırdı. Hadîste: Huzeyme b. Hukeym’e dedi: “**مَرْحَباً**”, yani “genişlik ve vüs‘ate rastladın”; ve denildi: anlamı “Allah seni **مَرْحَباً** ile genişletsin”dir; böylece **الـمَرْحَب**ı **التَّرْحِـيب**in yerine kıldı. Ve mescidin ve evin **رَحَبةُ**’si, hareke ile: ikisinin avlusu ve genişliğidir. Sîbeveyh dedi: **رَحَبةٌ** ve **رِحابٌ**,

\<ص:415>
**رَقَبةٍ** ve **رِقابٍ** gibi; ve **رَحَبٌ** ve **رَحَباتٌ**. el-Ezherî: Ferrâ dedi: kavmin avluları ile mescid arasındaki sahra için **رَحْبةٌ** ve **رَحَبةٌ** denir. Ve **الرَّحَبةُ**, genişliğinden dolayı **رَحَبةً** diye adlandırıldı; “genişlediği şeyle” **بما رَحُبَتْ**, yani “genişlediği şeyle” **بما اتَّسَعَتْ**. Denir: “geniş menzil” **منزل رَحِـيبٌ** ve **رَحْبٌ**. Ve vadinin **رِحابُ**’ı: iki yanından onun içine suyun akış yerleridir; tekili **رَحَبةٌ**dir. Ve **رَحَبةُ الثُّمام**: onun toplanma yeri ve bitme yeridir.

Ve sınırların **رَحائبُ**’i: yerin çaplarının genişliğidir.

Ve **الرَّحَبةُ**: üzümün yeridir; hurma için **الجَرينِ** menzilesinde; hepsi genişliktendir. Ebû Hanîfe dedi: **الرَّحْبةُ** ve **الرَّحَبةُ**; ve teşdîd daha çoktur: geniş bir yer; bitiren; yağmurlu.

Nası r b. Seyyâr’dan nakledilen şâz bir kelime: “İbnü’l-Kirmânî’nin itaatine giriş size **أَرَحُبَكُم** mı?”, yani “sizi daha geniş mi kıldı?”; böylece **فَعُلَ**’ü geçişli kıldı; hâlbuki nahivcilere göre geçişli değildir; ancak Ebû Ali el-Fârisî, Hüzeyl’in onu, anlamıyla geçişliliğe elverişli olduğunda geçişli kıldığını nakletti; şu sözü gibi:
“Göz, onda köpekler görmedi”
**ولم تَبْصُرِ العَيْنُ فيها كِلابا**
Sıhâh’ta dedi: sahihte, aynın ötreli olduğu **فَعُلَ**’den, bunun dışında geçişli gelmedi.

أما mu‘tel hakkında ise ihtilaf ettiler; Kisâî dedi: “**قُلْتُه**”nun aslı “**قَوُلْتُه**”dur. Sîbeveyh dedi: bu câiz değildir; çünkü geçişli olmaz; **طُلْته** böyle değildir; görmez misin, “uzun” **طويل** dersin? el-Ezherî: Leys dedi: bu, geçişli **فَعُلَ** üzerine şâz bir kelimedir; **فَعُلَ** asla geçişli olmaz. el-Ezherî dedi: nahivcilere göre “**رَحُبَكُم**” câiz değildir; Nası r hüccet değildir.

Ve **الرُّحْبَـى**, **فُعْلَى** binası üzere: göğüste en geniş kaburgadır; ve çıkıntı ancak iki **الرُّحْبَيَيْنِ**’dedir; onlar iki dirseğin dönüş yerleridir.

Ve **الرُّحْبَيانِ**: üst kaburgalarda koltuk altlarına bitişik olan iki kaburgadır; ve denildi: onlar iki dirseğin dönüş yerleridir; birisi **رُحْبَـى**dır.

Ve denildi: **الرُّحْبـى**, boynun kökünün yerinden **الشَّراسِـيف**in kesildiği yere kadar olan aralıktır; ve denildi: boynun kökünün iki kaburgasından omzun dönüş yerine kadar olan şeydir. Ve **الرُّحْبـى**: Arapların devenin yanında damgaladıkları bir damgadır.

Ve attan **الرُّحَيْباءُ**: iki böğrün üst tarafıdır; ikisi **رُحَيْباوانِ**dır.

el-Ezherî: **الرُّحْبَـى**, hayvanlarda ve insanda kalbin atım yeridir; yani kalbin nabzının ve çarpmasının yeridir. Ve **رَحْبةُ مالك بن طَوْقٍ**: Mâlik’in Fırat kıyısında ihdas ettiği bir şehirdir.

Ve **رُحابةُ**: bilinen bir yerdir.

İbn Şümeyl: vadilerde **الرِّحابُ**; tekili **رحْبةٌ**; bunlar, suyun biriktiği alçak yerlerdir; yerin en hızlı bitenidir; vadinin sonunda olur, ortasında olur; ve yüksek yerde de olabilir; su onda birikir; çevresi ona nazaran yüksektir; düz arazide olursa insanlar ona iner; akış yataklarının dibinde olursa insanlar ona inmez; vadinin dibinde olursa, o bir **أُقْنَةٌ**dır, yani suyu tutan bir çukurdur; çok derin **القَعِـيرة** değildir; genişliği bir ok atımı kadardır; insanlar onun bir tarafına iner; ve **الرِّحابُ** kumda olmaz; yerin çukurlarında olur ve sırtlarında olur.

Ve **بنُو رَحْبةَ**: Himyer’den bir batındır. Ve **بنُو رَحَبٍ**: Hemdân’dan bir batındır.

\<ص:416>
Ve **أَرْحَبُ**: Hemdân’dan bir kabiledir.

Ve **بنُو أَرْحَبَ**: Hemdân’dan bir batındır; onlara **النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ** nisbet edilir. Kümeyt, kabile **بني أَرْحَبَ** üzerine şahit olarak dedi:
“Derler: miras bırakılmadı; ve eğer onun mirası olmasaydı, *  onda Bekîl ve **أَرْحَبُ** ortak olurdu”

Leys: **أَرْحَبُ** bir hayy’dır; yahut kendisine **النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ** nisbet edilen bir yerdir. el-Ezherî dedi: **أَرْحَبُ**’un, kendisine necâib nisbet edilen bir aygır olması da muhtemeldir; çünkü onlar onun neslindendir.

Ve **الرَّحِـيبُ**: çok yiyen. Ve **مَرْحَبٌ**: bir isimdir.

Ve **مَرْحَبٌ**: Abdullah b. Abd’in atıdır.

Ve **الرُّحابةُ**: Medine’de bir **أُطُمٌ**dur; Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü:
“Bazı dostlar, belâ *  ve musibet anında, tilkiden daha kaçaktır
Ve nasıl bağ kurarsın, dostluğu *  **أَبِـي مَرْحَبِ** gibi olanla?”
Muradı: “Ebû **مَرْحَبٍ**’in dostluğu gibi”dir; onunla gölgeyi kastediyor.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ح ب * * الرُّحْبُ * بالضم السعة يقال منه فلان رحب الصدر و * الرِّحْبُ * بالفتح الواسع وبابه ظرف و * رُحْباً * أيضا بالضم وقولهم * مَرْحَباً * وأهلا أي أتيت سعة وأتيت أهلا فاستأنس ولا تستوحش و * رَحَّبَ * به * تَرْحِيباً * قال له مرحبا و * الرَّحِيبُ * الواسع ومنه فلان رحيب الصدر و * رَحُبَتِ * الدار من الباب السابق و * أرْحَبَتْ * بمعنى اتسعت و * رَحَبَةُ * المسجد بفتح الحاء ساحته وجمعها * رَحَبٌ * و * رَحَبَاتٌ

##### Türkçe

* ر ح ب * * **الرُّحْبُ** * (ötre ile) genişliktir; ondan “falanca göğüslü geniştir” denir. Ve * **الرِّحْبُ** * (fetha ile) geniş (olan)dır; onun bâbı zarf(lar bâbı)dır. Ve * **رُحْباً** * da (ötre ile) (böyledir). Ve onların “* **مَرْحَباً** * ve ehlen” sözleri: yani “genişliğe geldin ve ehle geldin”; öyleyse ünsiyet et ve ürkme. Ve * **رَحَّبَ** * onunla * **تَرْحِيباً** *: ona “merhaban” dedi. Ve * **الرَّحِيبُ** * geniş (olan)dır; ondan “falanca göğsü geniştir” (denir). Ve * **رَحُبَتِ** * ev, önceki bâbdandır. Ve * **أرْحَبَتْ** * “genişledi” mânâsınadır. Ve * **رَحَبَةُ** * mescidin—**الحاء**’ın fethasıyla—avlusudur; onun cem‘i * **رَحَبٌ** * ve * **رَحَبَاتٌ** *’tır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرحب، بالضم: ع لهذيل وضبطه الصاغاني بالفتح من غير لام.
 ورحاب كغراب: ع بحوران نقله الصاغاني أيضا.

  ورحب الشيء ككرم وسمع الأخير حكاه الصاغاني رحبا بالضم ورحابة ورحبا محركة، نقله الصاغاني فهو رحب ورحيب ورحاب بالضم: اتسع، كأرحب، وأرحبه: وسعه قال الحجاج حين قتل ابن القرية، أرحب يا غلام جرحه.
 ويقال للخيل: أرحب وأرحبي، وهما زجران للفرس، أي توسعي وتباعدي وتنحي قال الكميت بن معروف:
  نعلمها هبي وهلا وأرحب                      وفي أبياتنا ولضنا افتلينـا وامرأة رحاب وقدر رحاب بالضم أي واسعة وقالوا: رحبت عليك، وطلت، أي رحبت عليك البلاد، وقال أبو إسحاق أي اتسعت وأصابها الطل، وفي حديث ابن زمل  على طريق رحب  أي واسع. ورجل رحب الصدر، ورحب الصدر، ورحيب الجوف: واسعهما، ومن المجاز: فلان رحيب الصدر أي واسعه، ورحب الذراع أي واسع القوة عند الشدائد، ورحب الذراع والباع ورحيبهما أي سخي.
 ورحبت الدار وأرحبت بمعنى، أي اتسعت.
 والرحب بالفتح والرحيب: الشيء الواسع، تقول منه: بلد رحب وأرض رحبة.
 ومن المجاز قولهم: هذا أمر إن ترحبت موارده فقد تضايقت مصادره.
 وقولهم في تحية الوارد: أهلا ومرحبا وسهلا قال العسكري: أول من قال مرحبا: سيف بن ذي يزن أي صادفت وفي الصحاح: أتيت سعة وأتيت أهلا، فاستأنس ولا تستوحش وقال شمر: سمعت ابن الأعرابي يقول: مرحبك الله ومسهلك، ومرحبا بك الله ومسهلا بك الله، وتقول العرب: لا مرحبا بك، أي لا رحبت عليك بلادك، قال: وهي من المصادر التي تقع في الدعاء للرجل، وعليه، نحو: سقيا ورعيا، وجدعا وعقرا، يريدون سقاك الله ورعاك الله، وقال الفراء: معناه رحب الله بك مرحبا، كأنه وضع موضع الترحيب، وقال الليث معنى قول العرب مرحبا: انزل في الرحب والسعة وأقم فلك عندنا ذلك، وسئل الخليل عن نصب مرحبا فقال: فيه كمين الفعل، أريد به انزل أو أقم فنصب بفعل مضمر، فلما عرف معناه المراد به أميت الفعل، قال الأزهري: وقال غيره في قولهم: مرحبا: أتيت أو لقيت رحبا وسعة لا ضيقا، وكذلك إذا قال: سهلا أراد نزلت بلدا سهلا لا حزنا غليظا.
 ورحب به ترحيبا: دعاه إلى الرحب والسعة، ورحب به: قال له مرحبا، وفي الحديث  قال لخزيمة ابن حكيم مرحبا  أي لقيت رحبا وسعة، وقيل معناه رحب الله بك مرحبا، فجعل المرحب موضع الترحيب.
 ورحبة المكان كالمسجد والدار بالتحريك وتسكن: ساحته ومتسعه وكان علي رضي الله عنه يقضي بين الناس في رحبة مسجد الكوفة، وهي صحنه، وعن الأزهري: قال الفراء: يقال للصحراء بين أفنية القوم والمسجد رحبة ورحبة، وسميت الرحبة رحبة لسعتها بما رحبت، أي بما اتسعت، يقال منزل رحيب ورحب، وذهب أيضا إلى أنه يقال: بلد رحب وبلاد رحبة، كما يقال: بلد سهل وبلاد سهلة، وقد رحبت ترحب، ورحب يرحب رحبا ورحابة، ورحبت رحبا، قال الأزهري: وأرحبت لغة بذلك المعنى، وقول الله عز وجل  ضاقت عليهم الأرض بما رحبت  أي على رحبها وسعتها، وأرض رحيبة: واسعة.

  والرحبة، بالوجهين، من الوادي: مسيل مائه من جانبيه فيه، جمعه رحاب، وهي مواضع متواطئة يستنقع الماء فيها، وهي أسرع الأرض نباتا، تكون عند منتهى الوادي وفي وسطه، وقد تكون في المكان المشرف يستنقع فيها الماء وما حولها مشرف عليها، ولا تكون الرحاب في الرمل، وتكون في بطون الأرض وفي ظواهرها.
 والرحبة من الثمام كغراب: مجتمعه ومنبته.
 والرحبة بالتحريك: موضع العنب، بمنزلة الجرين للتمر، وقال أبو حنيفة: الرحبة والرحبة، والتثقيل أكثر: الأرض الواسعة المنبات المحلال، ج رحاب ورحب ورحبات، محركتين، ويسكنان قال سيبويه: رحبة ورحاب كرقبة ورقاب، وعن ابن الأعرابي: الرحبة: ما اتسع من الأرض، وجمعها: رحب مثل قرية وقرى، قال الأزهري: وهذا يجيء شاذا، في باب الناقص فأما السالم فما سمعت فعلة جمعت على فعل، قال: وابن الأعرابي ثقة لا يقول إلا ما قد سمعه. كذا في لسان العرب.
 ويحكى عن نصر بن سيار رحبكم الدخول في طاعته أي ابن الكرماني ككرم أي وسعكم فعدى فعل، وهو شاذ لأن فعل ليست متعدية عند النحويين إلا أن أبا علي الفارسي حكى عن هذيل القبيلة المعهودة تعديتها أي إذا كانت قابلة للتعدي بمعناها كقوله:
  ولم تبصر العين فيها كلابا وقال أثمة الصرف: لم يأت فعل بضم العين متعديا إلا كلمة واحدة رواها الخليل وهي قولهم: رحبتك الدار، وحمله السعد في شرح العزي على الحذف والإيصال، أي رحبت بكم الدار، وقال شيخنا: نقل الجلال السيوطي عن الفارسي: رحب الله جوفه أي وسعه، وفي الصحاح: لم يجئ في الصحيح فعل بضم العين متعديا غير هذا، وأما المعتل فقد اختلفوا فيه قال الكسائي: أصل قلته قولته، وقال سيبويه: لا يجوز ذلك لأنه لا يتعدى، وليس كذلك: طلته، ألا ترى أنك تقول: طويل، وعن الأزهري: قال الليث: هذه كلمة شاذة على فعل مجاوز: وفعل لا يكون مجاوزا أبدا قال الأزهري: ورحبتك لا يجوز عند النحويين، ونصر ليس بحجة.
 والرحبى كحبلى: أعرض ضلع في الصدر، وإنما يكون الناحز في الرحبيين.
 والرحبى: سمة تسم بها العرب في جنب البعير، والرحبيان الضلعان اللتان تليان الإبطين في أعلى الأضلاع، أو الرحبى: مرجع المرفقين وهما رحبيان، والرحيباء من الفرس أعلى الكشحين، وهما رحيباوان، عن ابن دريد، أوهى أي الرحبى منبض القلب من الدواب والإنسان، أي مكان نبض قلبه وخفقانه، قاله الأزهري: وقيل: الرحبى ما بين مغرز العنق إلى منقطع الشراسيف، وقيل: هي ما بين ضلعي أصل العنق إلى مرجع الكتف.
 والرحبة بالضم: ماءة بأجإ أحد جبلي طيىء وبئر في ذي ذروان من أرض مكة زيدت شرفا بوادي جبل شمنصير، يأتي بيانه.
 والرحبة: ة حذاء القادسية، وواد قرب صنعاء اليمن و: ناحية بين المدينة والشأم قرب وادي القرى و: ع بناحية اللجاة.

  وبالفتح: رحبة مالك بن طوق مدينة أحدثها مالك على شاطئ الفرات، ورحبة: ة بدمشق، ورحبة: محلة بها أيضا، ورحبة: محلة بالكوفة تعرف برحبة خنيس ورحبة: ع ببغداد تعرف برحبة يعقوب منسوبة إلى يعقوب بن داوود وزير المهدي، ورحبة: واد يسيل في الثلبوت وقد تقدم في ثلب أنه واد أو أرض، ورحبة: ع بالبادية، ورحبة: ة باليمامة تعرف برحبة الهدار، وصحراء بها أيضا فيها مياه وقرى، والنسبة إليها في الكل رحبي، محركة.
 وبنو رحبة بن زرعة بن الأصغر ابن سبإ: بطن من حمير إليه نسب حريز بن عثمان المعدود في الطبقة الخامسة من طبقات الحفاظ، قاله شيخنا.
 ورحابة كقمامة: ع وفي لسان العرب: أطم بالمدينة معروف.
 والرحاب ككتاب: اسم، ناحية بأذربيجان ودربند، وأكثر أرمينية يشملثها هذا الاسم، نقله الصاغاني.
 وبنو رحب محركة: بطن من همدان من قبائل اليمن.
 وأرحب: قبيلة منهم أي همدان، قال الكميت:
  يقولون لم يورث ولولا تراثه                      لقد شركت فيه بكيل وأرحب وقرأت في كتاب الأنساب للبلاذري ما نصه: أخبرني محمد بن زياد الأعرابي الراوية عن هشام بن محمد الكلبي قال: من قبائل حضرموت: مرحب وجعشم، وهم الجعاشمة، ووائل وأنسى قال بعضهم:
  وجدي الأنسوي أخو المعالي                      وخالي المرحبي أبو لهيعه ويزيد بن قيس، وعمرو بن سلمة، ومالك بن كعب الأرجبيون من عمال سيدنا علي رضي الله عنه أو فحل كذا قاله الأزهري، وقال: ربما تنسب إليه النجائب لأنها من نسله، وقال الليث: أرحب: حي أو مكان وفي المعجم: أنه مخلاف باليمن يسمى بقبيلة كبيرة من همدان، واسم أرحب: مرة بن دعام بن مالك بن معاوية بن صعب بن دومان بن بكيل ابن جشم بن خيران بن نوف بن همدان ومنه النجائب الأرحبيات وفي  كفاية المتحفظ  : الأرحبية: إبل كريمة منسوبة إلى بني أرحب من بني همدان، وعليه اقتصر الجوهري، ونقله الشريف الغرناطي في شرح مقصورة حازم، وفي المعجم: ارحب: بلد على ساحل البحر بينه وبين ظفار نحو عشرة فراسخ.
 والرحيب كأمير: الأكول ورجل رحيب الجوف: أكول، نقله السيوطي.
 ورحائب التخوم، ويوجد في بعض النسخ: النجوم، وهو غلط أي سعة أقطار الأرض. وسموا رحبا، ومرحبا كمعظم ومرحبا كمقعد، وقال الجوهري: أبو مرحب: كنية الظل، وبه فسر قول النابغة الجعدي:
  وبعض الأخلاء عند البـلا                      ء والرزء أروغ من ثعلب
  وكيف تواصل من أصبحت                      خلالته كأبـي مـرحـب وهو أيضا كنية عرقوب صاحب المواعيد الكاذبة.
 ومرحب كمقعد: فرس عبد الله ابن عبد الحنفي ومرحب: صنم كان بحضر موت اليمن وذو مرحب: ربيعة بن معد يكرب، كان سادنه أي حافظه.
 ومرحب اليهودي كمنبر: الذي قتله سيدنا علي رضي الله عنه يوم خيبر.
 ورحيب مصغرا: موضع في قول كثير:
  وذكرت عزة إذ تصاقب دارها                      برحيب فـأرينة فـنـخـال كذا في المعجم.

  ورحبى، كحبلى: موضع آخر، وهذه عن الصاغاني.

##### Türkçe

**الرحب**, zamme ile: Hüzeyl’e ait bir yer adı; Sâgânî onu, **لام** olmaksızın fetha ile ضبط etti.

Ve **رحاب**, **غراب** gibi: Haurân’da bir yer adı; Sâgânî onu da nakletti.

Ve **رحب** şey, **كرم** ve **سمع** gibi (sonuncusu); Sâgânî onu **رحبا** zamme ile, ve **رحابة** ve **رحبا** harekeli olarak hikâye etti; Sâgânî nakletti; o hâlde o **رحب** ve **رحيب** ve **رحاب** zamme ile: genişledi; **أرحب** gibi; ve **أرحبه**: onu genişletti. Haccâc, İbnü’l-Karye’yi öldürdüğü zaman dedi: “**أرحب** ey oğlan, onun yarasını.”

Ve ata denilir: **أرحب** ve **أرحبي**; ikisi de ata sürme (zecer) sözleridir; yani: genişle, uzaklaş ve çekil. Kümeyt b. Ma‘rûf dedi:

  “Ona **هبي** ve **هلا** ve **أرحب** öğretiriz;
  ve evlerimizde, yavrumuzla, kıvrılıp büküldük.”

Ve kadın **رحاب**; ve kazan **رحاب** zamme ile, yani geniş. Ve dediler: “**رحبت** sana” ve “**طلت**”, yani: beldeler sana genişledi; Ebû İshâk dedi: yani genişledi ve ona çiğ (**الطل**) isabet etti. Ve İbn Ziml hadîsinde: “**على طريق رحب**” yani geniş (bir yol) üzere. Ve adam **رحب الصدر**, ve **رحب الصدر**, ve **رحيب الجوف**: ikisini de geniş (olan). Mecazdan: “Falan **رحيب الصدر**” yani onun göğsü geniş. Ve **رحب الذراع** yani şiddetler sırasında kuvveti geniş. Ve **رحب الذراع** ve **الباع** ve ikisinin **رحيبهما**’sı yani cömert.

Ve **رحبت** ev ve **أرحبت** aynı mânâda; yani genişledi.

Ve **الرحب** fetha ile ve **الرحيب**: geniş şey; ondan dersin: **بلد رحب** ve **أرض رحبة**.

Mecazdan onların sözü: “Bu, eğer kaynakları (**موارده**) genişlerse, çıkışları (**مصادره**) daralmış olan bir iştir.”

Ve onların, geleni selamlama sözleri: “**أهلا ومرحبا وسهلا**.” Askerî dedi: **مرحبا** diyen ilk kişi: Zû Yezen’in oğlu Seyf’tir; yani “rastladın” (mânâsında). Ve **الصحاح**’ta: “Genişliğe geldin ve ehle geldin; öyleyse ünsiyet et ve ürkme.” Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: “**مرحبك الله ومسهلك**” ve “**مرحبا بك الله ومسهلا بك الله**.” Ve Araplar der: “**لا مرحبا بك**”, yani: belden sana genişlemedi. Dedi: Bu, kişi için duada ve aleyhinde vâki olan masdarlardandır; “**سقيا ورعيا**” ve “**جدعا وعقرا**” gibi; “Allah sana su versin ve seni gütsün” isterler. Ferrâ dedi: Mânâsı: “Allah seni **مرحبا** ile geniş kılsın”; sanki onu **الترحيب** yerine koydu. Leys dedi: Arapların **مرحبا** sözünün mânâsı: “Genişlik ve bollukta in ve ikamet et; bizde senin için bu vardır.” Halîl’e **مرحبا**’nın nasbı soruldu; dedi: Fiilin gizlisi ondadır; onunla “in” yahut “ikamet et” murad edildi; gizli bir fiille nasb edildi; murad edilen mânâ bilininince fiil öldürüldü. Ezherî dedi: Başkası da onların “**مرحبا**” sözünde dedi ki: “Genişlik ve bolluğa geldin yahut rastladın; darlığa değil.” Aynı şekilde “**سهلا**” dediğinde: “Sert, engebeli değil; kolay bir beldeye indin” murad eder.

Ve **رحب** onunla **ترحيبا**: onu genişliğe ve bolluğa çağırdı. Ve **رحب** onunla: ona “**مرحبا**” dedi. Hadîste: “Huzeyme b. Hakîm’e dedi: **مرحبا**”; yani genişlik ve bolluğa rastladın. Ve denildi: mânâsı “Allah seni **مرحبا** ile geniş kılsın”dır; böylece **المرحب**’ı **الترحيب** yerine koydu.

Ve **رحبة** mekân, mescid ve ev gibi, harekeli; ve sükûnlu da olur: onun avlusu ve genişliği. Ali (Allah ondan razı olsun) Kûfe mescidinin **رحبة**’sinde insanlar arasında hükmederdi; o, onun sahnıdır. Ezherî’den: Ferrâ dedi: Kavmin avluları ile mescid arasındaki çöl düzlüğüne **رحبة** ve **رحبة** denir. **الرحبة**, genişliği sebebiyle **رحبة** diye adlandırıldı; “**بما رحبت**” yani “genişlediği şeyle.” “**منزل رحيب** ve **رحب**” denir. Ve ayrıca şuna gitti: “**بلد رحب** ve **بلاد رحبة**” denir; “**بلد سهل** ve **بلاد سهلة**” denildiği gibi. Ve **رحبت** (dişil) **ترحب**; ve **رحب** (eril) **يرحب** **رحبا** ve **رحابة**; ve **رحبت** **رحبا**. Ezherî dedi: Ve **أرحبت** de bu mânâda bir lugattır. Aziz ve celil Allah’ın sözü: “**ضاقت عليهم الأرض بما رحبت**” yani onun genişliği ve bolluğu üzere (iken). Ve **أرض رحيبة**: geniş.

Ve **الرحبة**, iki vecihle, vadiden: onun iki yanından içindeki suyunun akıntı yatağı; cem‘i **رحاب**. Ve o, suyun içinde biriktiği alçak yerlerdir; ve o, yerin en çabuk bitki verenidir. Vadi sonuna yakın ve ortasında olur; ve yüksek bir yerde de olabilir; su onda birikir, çevresi de ona nazır yüksektir. Ve **الرحاب** kumda olmaz. Ve yerin çukurlarında ve yüzeylerinde olur.

Ve **الرحبة** **الثمام**’dan, **غراب** gibi: onun toplandığı yer ve bittiği yer.

Ve **الرحبة** harekeli: üzüm yeri; hurma için **الجرين** menzilesinde. Ebû Hanîfe dedi: **الرحبة** ve **الرحبة**; ve ağırlaştırma daha çoktur: bitkisi bol, kuraklığı az, geniş arazi; cem‘i **رحاب** ve **رحب** ve **رحبات**; ikisi de harekeli; ve ikisi de sükûnlu olur. Sîbeveyh dedi: **رحبة** ve **رحاب**, **رقبة** ve **رقاب** gibi. İbnü’l-A‘râbî’den: **الرحبة**: yerden genişleyen şey; cem‘i: **رحب**, **قرية** ve **قرى** gibi. Ezherî dedi: Bu, şâz olarak gelir; **الناقص** bâbında. Ama **السالم**da, **فعلة**’nin **فعل** üzerine cem‘ edildiğini işitmedim. Dedi: İbnü’l-A‘râbî sika’dır; ancak işittiğini söyler. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir.

Ve Nasr b. Seyyâr’dan hikâye olunur: “**رحبكم** onun itaatine giriş” yani İbnü’l-Kirmânî’ye göre **كرم** gibi; yani “sizi genişletti”; böylece fiili geçişli kıldı; bu şâzdır; çünkü **فعل** nahivcilere göre geçişli değildir; ancak Ebû Ali el-Fârisî, bilinen kabile Hüzeyl’den onun geçişli kılınmasını hikâye etti; yani mânâsıyla geçişliliğe elverişli olduğunda; onun sözü gibi:

  “Ve göz onda köpekler görmedi.”

Sarf ehli dedi: Aynı (orta) harfi zamme ile olan **فعل** geçişli olarak gelmedi; ancak Halîl’in rivayet ettiği tek bir kelime hariç; o da onların sözü: “**رحبتك الدار**.” Sa‘d, Şerhu’l-‘İzzî’de onu hazf ve îsâl üzerine حمل etti; yani: “**رحبت بكم الدار**.” Şeyhimiz dedi: Celâl es-Süyûtî, Fârisî’den nakletti: “**رحب الله جوفه**” yani onu genişletti. Ve **الصحاح**’ta: Aynı (orta) harfi zamme ile olan **فعل**’den, bunun dışında sahihte geçişli gelmedi. Ama illetli (fiiller)de ihtilaf ettiler. Kisâî dedi: **قلته**’nin aslı **قولته**’dir. Sîbeveyh dedi: Bu câiz değildir; çünkü geçişli olmaz; ve bunun gibi değildir: “**طلته**”; görmüyor musun, sen “**طويل**” dersin. Ezherî’den: Leys dedi: Bu, geçişli **فعل** üzerine şâz bir kelimedir; ve **فعل** asla geçişli olmaz. Ezherî dedi: Ve “**رحبتك**” nahivcilere göre câiz değildir; Nasr hüccet değildir.

Ve **الرحبى**, **حبلى** gibi: göğüste en geniş kaburga; ve çıkıntı (**الناحز**) ancak iki **الرحبيين**’de olur.

Ve **الرحبى**: Arapların devenin böğründe dağladıkları bir damga. Ve **الرحبيان**: kaburgaların en üstünde koltuk altlarına bitişik olan iki kaburga. Yahut **الرحبى**: iki dirseğin döndüğü yer; ve ikisi **رحبيان**dır. Ve **الرحيباء** attan: iki böğrün üst tarafı; ve ikisi **رحيباوان**dır; İbn Düreyd’den. Yahut o (dedi ki): **الرحبى**, hayvanlarda ve insanda kalbin atım yeridir; yani kalbin nabzının ve çarpmasının yeri; Ezherî söyledi. Ve denildi: **الرحبى**, boynun yerleşme yeri ile **الشراسيف**’in kesildiği yer arasıdır. Ve denildi: Boyun kökünün iki kaburgası ile omuzun döndüğü yer arasıdır.

Ve **الرحبة** zamme ile: Tayıy’ın iki dağından biri olan Ecâ’da bir su yeri; ve Mekke toprağından Zî Zervân’da bir kuyu; Cebel Şemnṣîr vadisiyle şerefçe artırılmıştır; beyanı gelecektir.

Ve **الرحبة**: Kādisiyye karşısında bir yer. Ve Yemen San‘â yakınında bir vadi. Ve: Medine ile Şam arasında, Vâdî’l-Kurâ yakınında bir nahiye. Ve: Lecâ tarafında bir yer adı.

Ve fetha ile: **رَحْبَةُ مالِكِ بنِ طَوْقٍ** Mâlik’in Fırat kıyısında ihdas ettiği bir şehir; ve **رَحْبَةٌ**: Şam’da bir yer; ve **رَحْبَةٌ**: orada da bir mahalle; ve **رَحْبَةٌ**: Kûfe’de **رَحْبَةُ خُنَيْسٍ** diye bilinen bir mahalle; ve **رَحْبَةٌ**: Bağdat’ta **رَحْبَةُ يَعْقُوبَ** diye bilinen, Mehdî’nin veziri Ya‘kūb b. Dâvûd’a nisbet edilen bir yer; ve **رَحْبَةٌ**: **الثَّلْبُوتِ**’ta akan bir vadi; ve daha önce **ثَلْب** maddesinde onun bir vadi yahut bir arazi olduğu geçti; ve **رَحْبَةٌ**: bâdiyede bir yer; ve **رَحْبَةٌ**: Yemâme’de **رَحْبَةُ الهَدَّارِ** diye bilinen bir yer; ve orada da sular ve köyler bulunan bir çöl; ve bunların hepsine nisbet: **رَحَبِيّ**’dir, harekeli.

Ve **بَنُو رَحْبَةَ بنِ زُرْعَةَ بنِ الأَصْغَرِ ابنِ سَبَإٍ**: Himyer’den bir batın; hâfızlar tabakalarının beşinci tabakasında sayılan Harîz b. Osmân’ın nesebi ona ulaşır; bunu şeyhimiz söyledi.

Ve **رَحَابَةٌ** “**قُمَامَةٌ**” gibi: bir yer; ve Lisânü’l-‘Arab’da: Medine’de bilinen bir **أُطُم** (hisar/kale).

Ve **الرِّحَابُ** “**كِتَابٌ**” gibi: bir isim; Azerbaycan ve Derbend’de bir nâhiye; ve Ermeniye’nin çoğunu bu isim kuşatır; bunu Sâgānî nakletti.

Ve **بَنُو رَحْبٍ** harekeli: Yemen kabilelerinden Hemdân’dan bir batın.

Ve **أَرْحَبُ**: onlardan bir kabile; yani Hemdân; Kümeyt dedi ki:
يقولون لم يورث ولولا تراثه                      لقد شركت فيه بكيل وأرحب

Ve Belâzürî’nin Ensâb kitabında lafzen şunu okudum: Bana Muhammed b. Ziyâd el-A‘râbî er-râvi, Hişâm b. Muhammed el-Kelbî’den haber verdi; dedi ki: Hadramut kabilelerinden: **مَرْحَبٌ** ve **جَعْشَمٌ**; onlar **الجَعَاشِمَةُ**’dir; ve **وَائِلٌ** ve **أَنْسَى**. Onlardan bazısı dedi ki:
وجدي الأنسوي أخو المعالي                      وخالي المرحبي أبو لهيعه

Ve Yezîd b. Kays, ve Amr b. Seleme, ve Mâlik b. Ka‘b el-Ercabîler, efendimiz Ali رضي الله عنه’nun âmillerindendir; yahut (o) bir aygırdır; böyle dedi Ezherî. Ve dedi ki: Bazen ona **النَّجَائِبُ** nisbet edilir; çünkü onlar onun neslindendir. Ve Leys dedi ki: **أَرْحَبُ**: bir hayy (kabile) yahut bir mekân. Ve Mu‘cem’de: Yemen’de Hemdân’dan büyük bir kabile ile adlandırılan bir **مِخْلَاف** olduğu; ve **أَرْحَبُ**’ın adı: **مَرَّةُ بنُ دِعَامٍ بنِ مَالِكِ بنِ مُعَاوِيَةَ بنِ صَعْبِ بنِ دُومَانَ بنِ بَكِيلِ ابنِ جَشْمِ بنِ خَيْرَانَ بنِ نَوْفِ بنِ هَمْدَانَ**; ve ondan **النَّجَائِبُ الأَرْحَبِيَّاتُ**. Ve **كِفَايَةُ المُتَحَفِّظِ**’te: **الأَرْحَبِيَّةُ**: Benî Hemdân’dan Benî **أَرْحَبُ**’a nisbet edilen değerli develerdir; Cevherî bununla yetindi; ve Şerîf el-Gırnâtî bunu Şerh-i Maksûre-i Hâzim’de nakletti. Ve Mu‘cem’de: **اِرْحَبْ**: deniz sahilinde bir belde; onunla Zafâr arasında yaklaşık on fersah.

Ve **الرَّحِيبُ** “**أَمِيرٌ**” gibi: çok yiyen; ve **رَجُلٌ رَحِيبُ الجَوْفِ**: çok yiyen; bunu Süyûtî nakletti.

Ve **رَحَائِبُ التُّخُومِ**; ve bazı nüshalarda: **النُّجُومِ** bulunur; o yanlıştır; yani yerin kuturlarının (uçlarının) genişliği. Ve **رَحْبًا** diye adlandırıldılar; ve **مَرْحَبًا** “**مُعَظَّمٌ**” gibi; ve **مَرْحَبًا** “**مَقْعَدٌ**” gibi. Cevherî dedi ki: **أَبُو مَرْحَبٍ**: gölgenin künyesidir; ve Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü bununla tefsir edildi:
وبعض الأخلاء عند البـلا                      ء والرزء أروغ من ثعلب
وكيف تواصل من أصبحت                      خلالته كأبـي مـرحـب

Ve o, yalancı vaatlerin sahibi Arkūb’un da künyesidir.

Ve **مَرْحَبٌ** “**مَقْعَدٌ**” gibi: Abdullah b. Abdülhanefî’nin atı; ve **مَرْحَبٌ**: Yemen Hadramut’ta bulunan bir put; ve **ذُو مَرْحَبٍ**: Rebîa b. Ma‘dîkerib; onun sâdin’i, yani koruyucusu idi.

Ve **مَرْحَبُ اليَهُودِيُّ** “**مِنْبَرٌ**” gibi: Hayber günü efendimiz Ali رضي الله عنه’nun öldürdüğü kimse.

Ve küçültme ile **رُحَيْبٌ**: Kesîr’in sözünde bir yer:
وذكرت عزة إذ تصاقب دارها                      برحيب فـأرينة فـنـخـال
Mu‘cem’de böyledir.

Ve **رَحْبَى** “**حُبْلَى**” gibi: başka bir yer; bu da Sâgānî’dendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَحُبَ
1 رَحُبَ ذ , (Msb, K,) said of a place, (Msb,) or of a thing, (TA,) and رَحُبَتْ, said of a land, (أَرْض, S,) or of a country, (بِلَاد, A, TA,) aor. رَحُبَ , inf. n. رُحْبٌ (S, A, * Msb, K) and رَحَابَةٌ; (S, K;) and رَحِبَ, (Msb, K,) and رَحِبَتْ, (TA,) aor. رَحَبَ , (Msb, K,) inf. n. رَحَبٌ; (Msb, TA;) and ↓ ارحب, (Msb, K,) and ارحبت; (TA;) It was, or became, ample, spacious, wide, or roomy. (S, K, TA.) رَحُبَتِ الدَّارُ and ↓ أَرْحَبَت both signify the same, i.e. The house, or abode, was ample, &c.; or may the house, or abode, be ample, &c. (S, TA.) And they said, عَلَيْكَ وَطُلَّتْ ↓ أَرْحَبَتْ, meaning May it (the country, البِلَادُ,) be spacious to thee, and be moistened by gentle rain, or by dew: so accord. to Aboo-Is-hلk. (TA.) ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ, in the Kur ix. 119, means The earth became strait to them with [i. e. notwithstanding] its spaciousness. (Bd, Jel.) ― -b2- رَحُبَ, accord. to the original usage, is trans. by means of a particle; so that one says, رَحُبَ بِكَ المَكَانُ [The place was, or may the place be, spacious with thee]: afterwards, by reason of frequency of usage, it became trans. by itself; and thus one said, رَحُبَتْكَ الدَّارُ [The house, or abode, was, or may the house, or abode, be, spacious with thee, or to thee]. (Msb.) ― -b3- [Hence the saying,] أَرَحُبَكُمُ الدُّخُولُ فِى طَاعَتِهِ (assumed tropical:) Was it proper, or allowable, for you [to enter among his obeyers? i. e., to become obedient to him?]: (S, K * TA:) referring to El-Kirmلnee, (so in the S,) or Ibn-El-Kirmلnee: (so in the TA:) mentioned by Kh, on the authority of Nasr Ibn-Seiyلr; but he says, (S,) the verb thus used is anomalous; (S, K;) for a verb of the measure فَعُلَ is not trans., (K, TA,) accord. to the grammarians, (TA,) except with the tribe of Hudheyl, who, accord. to AAF, make it trans. (K, TA) when its meaning admits of its being so: (TA:) Kh mentions the phrase رَحُبَتْكُمُ الدَّارُ [meaning The house, or abode, was, or may the house, or abode, be, spacious with, or to, you]; but it is thought that there is an ellipsis here, and that it is for رَحُبَتْ بِكُمُ الدَّارُ: and ElJelلl Es-Suyootee mentions, on the authority of AAF, the saying رَحُبَ اللّٰهُ جَوْفَهُ, as meaning وَسَّعَهُ [i. e. May God make wide his belly]: (TA:) [J says, app. quoting Kh,] there is no sound verb of the measure فَعُلَ that is trans. except this; but as to the unsound, there is a difference of opinion: accord. to Ks, قُلْتُهُ is originally قَوُلْتُهُ; but Sb says that this is not allowable, because it is trans.: (S:) Az says that رَحُبَتْكُمْ is not held to be allowable by the grammarians; and that Nasr is not an [approved] evidence. (TA.)

2 رَحَّبَ see 4. ― -b2- رحّب بِهِ (S, A, Msb, K,) inf. n. تَرْحِيبٌ (S, A, K) and تَرْحَابٌ (Har p. 579,) He said to him مَرْحَبًا; (S, Msb;) [he welcomed him with the greeting of مَرْحَبًا; or simply he welcomed him;] he invited him to ampleness, spaciousness, or roominess: (A, K:) and ↓ مَرْحَبَ, also, signifies he said مَرْحَبًا; but the expression commonly known is رَحَّبَ بِهِ. (Har pp. 422-3.) You say, لَقيتُهُ بِالتَّرْحِيبِ [I met him with the greeting of مَرْحَبًا; or with welcoming]. (A.) See also مَرْحَبٌ

4 أَرْحَبَ see 1, in three places. -A2- ارحبهُ He made it (a thing, S) ample, spacious, wide, or roomy; (S, K;) as also ↓ رحّبهُ. (CK. [The latter is not in the TA, nor in my MS. copy of the K.]) El- Hajjلj said, when he slew Ibn-El-Kirreeyeh, أَرْحِبْ يَا غُلَامُ جُرْحَهُ [Make wide, O young man, his wound]. (S.) And one says, in chiding a horse or mare, أَرْحِبْ (S, K) and أَرْحِبِى (S, A, K,) meaning Make room, and withdraw. (S, A, K.)

6 تَرَاْحَبَ An instance of this verb occurs in the saying, هٰذَا الأَمْرُ اـِنْ تَرَاحَبَتْ مَوَارِدُهُ فَقَدْ تَضَايَقَتْ مَصَادِرُهُ (tropical:) [This affair, or case, if the ways leading to it, or the ways of commencing it, be easy, the ways of return from it, or the ways of completing it, are difficult]. (A, TA.)

Q. Q. 1  مَرْحَبَ: see 2.

رَحْبٌ
رَحْبٌ ذ (S, A, Msb, K) and ↓ رَحِيبٌ (Msb, K) and ↓ رُحَابٌ (K) Ample, spacious, wide, or roomy; (S, A, K;) applied to a place, (Msb,) or a thing. (TA.) You say بِلَدٌ رَحْبٌ, and أَرْضٌ رَحْبَةٌ, An ample, or a spacious, or wide, country, and land, (S,) and ↓ ارض رَحِيبَةٌ also: and مَنْزِلٌ رَحْبٌ and ↓ رَحِيبٌ an ample, or a spacious, or wide, place of alighting or abode: and طَرِيقٌ رَحْبٌ a wide road. (TA.) And ↓ قِدْرٌ رُحَابٌ An ample cookingpot: (S:) and رُحَابٌ alone is [elliptically] used as meaning a cooking-pot. (Ham p. 721.) And ↓ اِمْرَأَةٌ رُحَابٌ A wide woman; (K;) meaning wide in respect of the فَرْج. (TK.) And رَجُلٌ الجَوْفِ ↓ رَحِيبُ A man ample, or wide, in the belly: and, as mentioned by Es-Suyootee, (assumed tropical:) a great eater; voracious; (TA;) and so رَحِيبٌ alone. (S, K, TA.) And رَجُلٌ رَحْبُ الصَّدْر (TA) and الصَّدْرِ ↓ رُحْبُ and الصَّدْرِ ↓ رَحِيبُ, (S, TA) A man ample, or dilated, in the breast, or bosom; [meaning (assumed tropical:) free-minded; free from distress of mind; without care: and free from narrowness of mind; liberal, munificent, or generous.] (S, TA.) And رَحْبُ الذِّرَاعِ (tropical:) Liberal, munificent, or generous; as also رَحْبُ البَاعِ; and so الذِّرَاعِ ↓ رَحِيبُ and البَاعِ (A, TA.) And رَحْبُ الذِّرَاعِ means also (assumed tropical:) Having ample, or extensive, power, or strength, in cases of difficulty: (TA in the present art.:) or (tropical:) having ample strength, and power, and might in war or fight, courage, valour, or prowess. (TA in art. ذرع) And فُلَانٌ رَحْبُ الذِّرَاعِ لِكَذَا (tropical:) Such a one has power, or ability, for that. (A.) ― -b2- See also رَحَبَةٌ.

رُحْبٌ
رُحْبٌ ذ an inf. n. of رَحُبَ [q.v.]. (S, Msb, K.) [Used as a simple subst.,] Ampleness, spaciousness, wideness, or roominess. (S A, Mgh, K.) You say, دَعَاهُ اـِلَى الرُّحْبِ [He invited him to ampleness, &c.]. (A.) And hence the saying of Zeyd Ibn-Thلbit to 'Omar, هٰهُنَا بِالرُّحْبِ, meaning Advance to ampleness, &c. (Mgh.) See also مَرْحَبٌ, in two places. ― -b2- [It is also used as an epithet:] see the next preceding paragraph.

رَحَبٌ
رَحَبٌ ذ : see the next following paragraph.

رَحَبَةٌ
رَحَبَةٌ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K) and رَحْبَةٌ, (A, Mgh, Msb,) K,) the former of which is the more chaste, (A,) or the better, (Mgh,) or the more common, (Msb,) The court, open area, or spacious vacant part or portion, (S, A, Mgh, Msb, K,) of a mosque, (S, A, Mgh, Msb,) and of a house, (A, TA,) or of a place; (K;) so called because of its ampleness: (TA:) and in like manner, between, or among, houses: (A:) a desert tract, (Fr, Mgh, TA,) or a spacious vacant tract, (A,) or a spacious piece of ground, (Msb,) between, or among, the yards of the houses of a people: (Fr, Mgh, Msb, TA:) and sometimes thus is termed an enclosure, or a [kind of wide bench of stone or brick such as is called] دُكَّان, that is made at the doors of some of the mosques in the towns and the rural districts, for prayer: hence the saying of Aboo-'Alee Ed-Dakkلk, [in which it means an enclosure outside the door of a mosque,] “ It is not fit that the حَائِض should enter the رحبْة of the mosque of a people, whether the رحبة be contiguous or separate: ” and hence, also, in a trad. of 'Alee, by the رحبة of El-Koofeh is meant a دُكَّان in the midst of the mosque of El-Koofeh, upon which he used to sit and to preach, and upon which he is related to have cast the spoils that he obtained from the people of En-Nahrawلn: (Mgh:) pl. ↓ رَحَبٌ (S, Msb, K) and ↓ رَحْبٌ (K) [or rather these are coll. gen. ns. of which رَحَبَةٌ and رَحْبَةٌ are the ns. un.] and [the pl. is] رِحَابٌ and رَحَبَاتٌ (S, Msb, K) and رَحْبَاتٌ. (K.) ― -b2- Also, both words, An ample tract of land, that produces much herbage, and in which people alight, or abide, much, or often: (AHn, K:) pl. as above, accord. to the K; but accord. to IAar, رَحْبَةٌ signifies an ample tract of land; (TA;) and he says that its pl. is رُحَبٌ, like as قُرًى is pl. of قَرْيَةٌ: Az says that this occurs as an anomalous pl. of words of the defective class, and that he had not heard a word of the perfect class of the measure فَعْلَةٌ having a pl. of the measure فُعَلٌ; but that IAar is an authority worthy of reliance. (L, Msb.) And رَحَبَةُ الوَادِى, and رَحْبَتُهُ The part of the valley in which its water flows into it from its two sides: (K, TA:) pl. رِحَابٌ (TA.) [Or the pl.] رِحَابٌ signifies Plain, smooth, or soft, places, in which water collects and stagnates: they are the places where vegetation is most rapid, and are at the extremity of a valley, and in its middle, and sometimes in an elevated place, where water collects and stagnates, surrounded by what is more elevated: if in a plain tract of land, people alight and sojourn there: if in the interior of water-courses, people do not alight and sojourn there: if in the interior of a valley, and retaining the water, not very deep, and in breadth equal to a bow-shot, people alight and sojourn by the side thereof: رحاب are not in sands; but they are in low and in elevated tracts of land. (L.) ― -b3- The place of aggregation and growth of the plant called ثُمَام [i. e. panic grass]. (K, TA.) ― -b4- The place of grapes, (K,) [where they are dried,] like the جَرِين for dates. (TA.)

رُحْبَى
رُحْبَى ذ The broadest rib (S, K) in the breast: (K:) and the رُحْبَيَانِ, are the two ribs next to the armpits, among the upper ribs: (K:) or the place to which each elbow returns [when, after it has been removed from its usual place, it is brought back thereto; which place in a beast is next the arm pit]: (S, K:) it is there only that the camel's elbow wounds the callous protuberance upon his breast: (S:) or the رحبى is the place where the heart beats, (Az, K, TA,) in a beast and in a man: (Az, TA:) or, as some say, the part from the place where the neck is set on to the place where end the cartilages of the ribs, or the extremities of the ribs projecting over the belly: or the part between the two ribs of the base of the neck and the place to which the shoulder-blade returns [when, after it has moved from its usual position, it is brought back thereto, i. e. its lower part, next the armpit]: and the رُحْبَيَانِ, also called the ↓ رُحْبَايَاوَانِ [perhaps a mistranscription for رُحْبَاوَانِ as though the sing. were رُحْبَآءٌ,] of the horse, are the upper parts of the كَشْحَانِ [or two flanks.] (TA.) ― -b2- Also A certain brand, or mark made with a hot iron, upon the side of a camel. (S, K.)

رُحْبَايَاوَانِ
رُحْبَايَاوَانِ ذ [or perhaps رُحْبَاوَانِ]: see the next preceding paragraph.

رُحَابٌ
رُحَابٌ ذ : see رَحْبٌ, in three places.

رَحِيبٌ
رَحِيبٌ ذ ; and its fem., with ة: see رَحْبٌ, in six places.

رَحَائِبُ التُّخُومِ
رَحَائِبُ التُّخُومِ ذ , (S, K,) in some copies of the K, erroneously, النُّجُوم, (TA,) Ampleness [of the limits, or boundaries, and therefore] of the tracts, or regions, of the land, or earth. (S, K.)

نَجَائِبُ أَرْحَبِيَّاتٌ
نَجَائِبُ أَرْحَبِيَّاتٌ ذ Certain excellent she-camels, so called in relation to أَرْحَبُ, the name of a tribe of Hemdلn, (S, Msb, K,) or of a certain stallion (Az, K, TA) whence they originated, (Az, TA,) or of a place (K, TA) of El-Yemen called after that tribe. (TA.)

مَرْحَبٌ
مَرْحَبٌ ذ [is an inf. n., like ↓ رُحْبٌ; or a n. of place]. You say مَرْحَبًا (T, S, Msb, TA) and مَرْحَبًا بِكَ (A, Msb) [and بِكَ ↓ رُحْبًا] meaning Thou hast come to, (T, S, TA,) or found, (T, A, TA,) ampleness, spaciousness, or roominess; (T, S, A, TA;) not straitness: (T, TA:) or alight thou, (Kh, Lth, TA,) or abide thou, (Kh, TA,) in ampleness, &c.; (Kh, Lth, TA;) for such we have for thee; (Lth, TA;) the word being put in the accus. case because of a verb understood: (Kh, TA:) or thou hast alighted in an ample, a spacious, or a roomy, place: (Msb:) [or welcome to ampleness, &c.; or to an ample, a spacious, or a roomy, place: or simply welcome:] and مَرْحَبًا وَأَهْلًا Thou hast come to [or found, &c.,] ampleness, spaciousness, or roominess, and [such as thine own] kinsfolk; therefore be cheerful, and be not sad: (S:) and مَرْحَبًا وَسَهْلًا Thou hast found ampleness [and ease]: (K:) or سَهْلًا means thou hast alighted in a plain, smooth, not rugged, district: (T, TA:) and مَرْحَبَكَ اللّٰهُ وَمَسْهَلَكَ and مَرْحَبًا بِكَ اللّٰهُ وَمَسْهَلًا [May God grant ampleness to thee, and ease]: (K:) Sh says, thus I heard IAar say: and the Arabs also say, لَا مَرْحَبًا بِكَ, meaning May it [the land or country] not be ample, or spacious, to thee: مَرْحَبًا, he says, is one of the inf. ns. that are used in calling down blessings or curses on a man; as سَقْيًا and رَعْيًا and جَدْعًا and عَقْرًا, for سَقَاكَ اللّٰهُ and رَعَاكَ اللّٰهُ &c.: and Fr says that the meaning [of مَرْحَبًا or مَرْحَبًا بِكَ] is اللّٰهُ بِكَ مَرْحَبًا ↓ رَحَّبَ [May God invite thee to ampleness, &c.]; as though the last word were put in the place of تَرْحِيبًا. (TA.) ― -b2- أَبُو مَرْحَبٍ means (assumed tropical:) The shade: so in the saying of a poet, (S,) namely, En-Nلbighah El-Jaadee, (TA,)
وَكَيْفَ تُوَاصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ
خُلَالَتُهُ كَأَبِى مَرْحَبِ
[And how wilt thou hold loving communion with him whose friendship has become like the shade?]. (S, TA.) It is also a surname of 'Orkoob, the man notorious for lying promises. (TA.) ― -b3- And مَرْحَبٌ is the name of An idol that was in Hadramowt. (K.)

##### Türkçe

رَحُبَ
1 **رَحُبَ** ذ , (Msb, K,) bir yer hakkında söylenir, (Msb,) yahut bir şey hakkında, (TA,) ve **رَحُبَتْ**, bir arazi hakkında söylenir, (**أَرْض**, S,) yahut bir ülke hakkında, (**بِلَاد**, A, TA,) muzâri‘i **رَحُبَ**, mastarı **رُحْبٌ** (S, A, * Msb, K) ve **رَحَابَةٌ**; (S, K;) ve **رَحِبَ**, (Msb, K,) ve **رَحِبَتْ**, (TA,) muzâri‘i **رَحَبَ**, (Msb, K,) mastarı **رَحَبٌ**; (Msb, TA;) ve ↓ **ارحب**, (Msb, K,) ve **ارحبت**; (TA;) Geniş oldu, yahut genişledi; ferah, vâsi‘, geniş, yahut içi geniş oldu. (S, K, TA.) **رَحُبَتِ الدَّارُ** ve ↓ **أَرْحَبَت** ikisi de aynı mânâya gelir; yani: Ev, yahut mesken, geniş oldu, vb.; yahut ev, yahut mesken, geniş olsun, vb. (S, TA.) Ve dediler ki: **عَلَيْكَ وَطُلَّتْ** ↓ **أَرْحَبَتْ**, mânâsı: O (ülke, **البِلَادُ**, ) sana geniş olsun ve hafif yağmurla yahut çiğ ile ıslansın: Ebû-İshâk’a göre böyledir. (TA.) **ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ**, Kur’ân ix. 119’da, mânâsı: Yeryüzü, genişliğine rağmen, onlara dar geldi. (Bd, Jel.) — -b2- **رَحُبَ**, aslî kullanıma göre, bir edat vasıtasıyla müteaddî olur; öyle ki şöyle denir: **رَحُبَ بِكَ المَكَانُ** [Yer, seninle geniş oldu; yahut yer, seninle geniş olsun]: sonra, kullanımın çokluğu sebebiyle, kendi başına müteaddî oldu; böylece şöyle denildi: **رَحُبَتْكَ الدَّارُ** [Ev, yahut mesken, seninle, yahut sana, geniş oldu; yahut geniş olsun]. (Msb.) — -b3- [Bundan dolayı şu söz:] **أَرَحُبَكُمُ الدُّخُولُ فِى طَاعَتِهِ** (mecaz kabul edilerek:) Sizin için onun itaatine girmek uygun muydu, yahut câiz miydi?; (S, K * TA:) El-Kirmânî’ye (S’de böyle) yahut İbnü’l-Kirmânî’ye (TA’da böyle) nispetle: Nasr İbn-Seyyâr’dan rivayetle Kh tarafından zikredilmiştir; fakat o der ki, (S,) fiilin bu şekilde kullanımı şâzdır; (S, K;) çünkü **فَعُلَ** veznindeki bir fiil, (K, TA,) nahivcilere göre, (TA,) müteaddî olmaz; ancak Hüzeyl kabilesi müstesnadır; onlar, AAF’ye göre, mânâsı müsaade ettiğinde onu müteaddî yaparlar. (K, TA) (TA:) Kh, **رَحُبَتْكُمُ الدَّارُ** ibaresini zikreder [mânâsı: Ev, yahut mesken, sizinle, yahut size, geniş oldu; yahut geniş olsun]; fakat burada bir hazif bulunduğu ve bunun **رَحُبَتْ بِكُمُ الدَّارُ** yerine olduğu düşünülür: ve El-Celâl Es-Süyûtî, AAF’den rivayetle, **رَحُبَ اللّٰهُ جَوْفَهُ** sözünü, **وَسَّعَهُ** mânâsında zikreder [yani: Allah onun karnını genişletsin]: (TA:) [J der ki, görünüşe göre Kh’dan naklen,] **فَعُلَ** vezninde müteaddî olan sahih bir fiil bundan başka yoktur; fakat gayr-i sahih hakkında ihtilâf vardır: Ks’ye göre, **قُلْتُهُ** aslında **قَوُلْتُهُ**dur; fakat Sb der ki bu câiz değildir; çünkü o müteaddîdir: (S:) Az der ki: **رَحُبَتْكُمْ** nahivcilerce câiz sayılmaz; ve Nasr, [kabul edilmiş] bir delil değildir. (TA.)

2 **رَحَّبَ**: 4’e bak. — -b2- **رحّب بِهِ** (S, A, Msb, K,) mastarı **تَرْحِيبٌ** (S, A, K) ve **تَرْحَابٌ** (Har p. 579,) Ona **مَرْحَبًا** dedi; (S, Msb;) [ona **مَرْحَبًا** selâmıyla karşıladı; yahut sadece onu karşıladı;] onu genişliğe, ferahlığa, yahut yer açmaya davet etti: (A, K:) ve ↓ **مَرْحَبَ** dahi, **مَرْحَبًا** dedi mânâsına gelir; fakat meşhur ifade **رَحَّبَ بِهِ**dir. (Har pp. 422-3.) Şöyle dersin: **لَقيتُهُ بِالتَّرْحِيبِ** [Onu **مَرْحَبًا** selâmıyla; yahut karşılama ile karşıladım]. (A.) **مَرْحَبٌ**’a da bak.

4 **أَرْحَبَ**: 1’e bak, üç yerde. -A2- **ارحبهُ** Onu (bir şeyi, S) geniş yaptı; ferah, vâsi‘, geniş, yahut içi geniş yaptı; (S, K;) ve ayrıca ↓ **رحّبهُ**. (CK. [İkincisi TA’da yoktur, ne de K’nin yazma nüshamda.]) El-Haccâc, İbnü’l-Kirrîyeh’i öldürdüğünde dedi ki: **أَرْحِبْ يَا غُلَامُ جُرْحَهُ** [Yarısını genişlet, ey delikanlı]. (S.) Ve bir atı yahut kısrağı azarlarken şöyle denir: **أَرْحِبْ** (S, K) ve **أَرْحِبِى** (S, A, K,) mânâsı: Yer aç ve çekil. (S, A, K.)

6 **تَرَاْحَبَ** Bu fiilin bir örneği şu sözde geçer: **هٰذَا الأَمْرُ اـِنْ تَرَاحَبَتْ مَوَارِدُهُ فَقَدْ تَضَايَقَتْ مَصَادِرُهُ** (mecaz:) [Bu iş, eğer ona götüren yolları, yahut ona başlamanın yolları, kolay olursa, ondan dönüş yolları, yahut onu tamamlamanın yolları, zordur]. (A, TA.)

Q. Q. 1  **مَرْحَبَ**: 2’ye bak.

**رَحْبٌ**
**رَحْبٌ** ذ (S, A, Msb, K) ve ↓ **رَحِيبٌ** (Msb, K) ve ↓ **رُحَابٌ** (K) Geniş; ferah, vâsi‘, geniş, yahut içi geniş; (S, A, K;) bir yere uygulanır, (Msb,) yahut bir şeye. (TA.) Şöyle dersin: **بِلَدٌ رَحْبٌ**, ve **أَرْضٌ رَحْبَةٌ**, geniş, yahut ferah, yahut geniş bir ülke ve arazi, (S,) ve ayrıca ↓ **ارض رَحِيبَةٌ**: ve **مَنْزِلٌ رَحْبٌ** ve ↓ **رَحِيبٌ** geniş, yahut ferah, yahut geniş bir konaklama yeri yahut mesken: ve **طَرِيقٌ رَحْبٌ** geniş bir yol. (TA.) Ve ↓ **قِدْرٌ رُحَابٌ** geniş bir tencere: (S:) ve **رُحَابٌ** tek başına, [hazifli olarak] “tencere” mânâsında kullanılır. (Ham p. 721.) Ve ↓ **اِمْرَأَةٌ رُحَابٌ** geniş bir kadın; (K;) yani **فَرْج** bakımından geniş. (TK.) Ve **رَجُلٌ** **الجَوْفِ** ↓ **رَحِيبُ** karnı geniş, yahut vâsi‘ bir adam: ve Es-Süyûtî’nin zikrettiği üzere, (mecaz kabul edilerek:) çok yiyen; obur; (TA;) ve böylece **رَحِيبٌ** tek başına. (S, K, TA.) Ve **رَجُلٌ رَحْبُ الصَّدْر** (TA) ve **الصَّدْرِ** ↓ **رُحْبُ** ve **الصَّدْرِ** ↓ **رَحِيبُ**, (S, TA) göğsü yahut sinesi geniş, yahut açılmış bir adam; [mânâsı (mecaz kabul edilerek:) gönlü geniş; zihnî sıkıntıdan uzak; kaygısız: ve zihnin darlığından uzak; cömert, eli açık, yahut kerem sahibi.] (S, TA.) Ve **رَحْبُ الذِّرَاعِ** (mecaz:) cömert, eli açık, yahut kerem sahibi; ayrıca **رَحْبُ البَاعِ**; ve böylece **الذِّرَاعِ** ↓ **رَحِيبُ** ve **البَاعِ** (A, TA.) Ve **رَحْبُ الذِّرَاعِ** ayrıca (mecaz kabul edilerek:) güçlük hâllerinde geniş, yahut büyük, kudret yahut kuvvet sahibi demektir: (TA bu maddede:) yahut (mecaz:) savaşta yahut dövüşte geniş kuvvet, kudret ve güç; cesaret, yiğitlik, yahut kahramanlık sahibi. (TA, **ذرع** maddesinde) Ve **فُلَانٌ رَحْبُ الذِّرَاعِ لِكَذَا** (mecaz:) Falanca, buna güç yahut yetenek sahibidir. (A.) — -b2- **رَحَبَةٌ**’ye de bak.

**رُحْبٌ**
**رُحْبٌ** ذ **رَحُبَ**’ın mastarıdır [bk.]. (S, Msb, K.) [Basit isim olarak kullanılır:] Genişlik, ferahlık, genişleme, yahut yer açıklığı. (S A, Mgh, K.) Şöyle dersin: **دَعَاهُ اـِلَى الرُّحْبِ** [Onu genişliğe, vb., davet etti]. (A.) Ve bundan dolayı Zeyd İbn-Sâbit’in ‘Ömer’e sözü: **هٰهُنَا بِالرُّحْبِ**, mânâsı: Genişliğe doğru ilerle, vb. (Mgh.) **مَرْحَبٌ**’a da bak, iki yerde. — -b2- [Sıfat olarak da kullanılır:] bir önceki paragrafa bak.

**رَحَبٌ**
**رَحَبٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

**رَحَبَةٌ**
**رَحَبَةٌ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K) ve **رَحْبَةٌ**, (A, Mgh, Msb,) K,) bunların birincisi daha fasih, (A,) yahut daha iyi, (Mgh,) yahut daha yaygın, (Msb,) Bir mescidin, (S, A, Mgh, Msb,) ve bir evin, (A, TA,) yahut bir yerin; (K;) avlusu, açık alanı, yahut geniş boş kısmı yahut bölümü; (S, A, Mgh, Msb, K,) genişliğinden dolayı böyle adlandırılmıştır: (TA:) ve aynı şekilde, evlerin arasında yahut evler arasında: (A:) bir çöl parçası, (Fr, Mgh, TA,) yahut geniş boş bir parça, (A,) yahut geniş bir yer parçası, (Msb,) bir kavmin evlerinin avluları arasında yahut avluları arasında: (Fr, Mgh, Msb, TA:) ve bazen böylece, şehirlerde ve kırsal bölgelerde bazı mescidlerin kapılarında namaz için yapılan bir çevrili yer, yahut [taş yahut tuğladan genişçe bir set türü olan] **دُكَّان** diye adlandırılan şey, isimlendirilir: bundan dolayı Ebû-‘Alî Ed-Dakkâk’ın sözü, [burada mescid kapısının dışındaki çevrili yer mânâsında,] “**حَائِض**’ın bir kavmin mescidinin **رحبْة**’sine girmesi uygun değildir; **رحبة** bitişik olsun yahut ayrı olsun:” ve bundan dolayı, ayrıca, ‘Alî’den bir rivayette, Kûfe’nin **رحبة**’si ile kastedilen, Kûfe mescidinin ortasında bir **دُكَّان**dır; onun üzerinde oturur ve hutbe okurdu; ve En-Nahrevân halkından elde ettiği ganimetleri onun üzerine attığı rivayet edilir: (Mgh:) çoğulu ↓ **رَحَبٌ** (S, Msb, K) ve ↓ **رَحْبٌ** (K) [daha doğrusu bunlar, **رَحَبَةٌ** ve **رَحْبَةٌ**’nin tekil isimleri olduğu cem‘î cins isimlerdir] ve [çoğul] **رِحَابٌ** ve **رَحَبَاتٌ** (S, Msb, K) ve **رَحْبَاتٌ**. (K.) — -b2- Ayrıca, iki kelime de: Çok ot bitiren ve insanların çok yahut sık konakladığı yahut ikamet ettiği geniş bir arazi parçası: (AHn, K:) çoğulu, K’ye göre yukarıdaki gibidir; fakat IAar’a göre, **رَحْبَةٌ** geniş bir arazi parçası demektir; (TA;) ve onun çoğulunun **رُحَبٌ** olduğunu söyler; tıpkı **قُرًى**’nın **قَرْيَةٌ**’nin çoğulu olması gibi: Az der ki: Bu, noksan sınıftaki kelimelerin şâz bir çoğulu olarak vâki olur; ve **فَعْلَةٌ** vezninde sahih sınıftan bir kelimenin **فُعَلٌ** vezninde çoğulu olduğunu işitmemiştir; fakat IAar, güvenilir bir otoritedir. (L, Msb.) Ve **رَحَبَةُ الوَادِى**, ve **رَحْبَتُهُ** Vadinin, suyunun iki yanından ona aktığı kısmı: (K, TA:) çoğulu **رِحَابٌ** (TA.) [Yahut çoğul] **رِحَابٌ**, suyun toplandığı ve durgunlaştığı düz, pürüzsüz, yahut yumuşak yerler demektir: bunlar bitkinin en hızlı bittiği yerlerdir; bir vadinin ucunda ve ortasında bulunur; bazen de, suyun toplandığı ve durgunlaştığı, çevresi daha yüksek olan, yüksekçe bir yerde olur: düz bir arazi parçasında olursa, insanlar oraya iner ve konaklar: su yollarının içinde olursa, insanlar oraya inip konaklamaz: bir vadinin içinde olup suyu tutar, çok derin olmayıp genişliği bir ok atımı kadar olursa, insanlar onun yanında iner ve konaklar: **رحاب** kumlarda olmaz; fakat alçak ve yüksek arazi parçalarında olur. (L.) — -b3- **ثُمَام** denilen bitkinin toplanma ve yetişme yeri. (K, TA.) — -b4- Üzüm yeri, (K,) [orada kurutulduğu yer,] hurma için **جَرِين** gibi. (TA.)

**رُحْبَى**
**رُحْبَى** ذ Göğüste en geniş kaburga (S, K): (K:) ve **رُحْبَيَانِ**, üst kaburgalar arasında, koltuk altlarına bitişik iki kaburgadır: (K:) yahut her dirseğin döndüğü yer [alışılmış yerinden çıkarıldıktan sonra tekrar oraya getirildiğinde döndüğü yer; bir hayvanda bu yer koltuk altının yanındadır]: (S, K:) devenin dirseği, göğsündeki nasırlı çıkıntıyı yalnız orada yaralar: (S:) yahut **رحبى**, bir hayvanda ve bir insanda, kalbin attığı yerdir, (Az, K, TA): (Az, TA:) yahut bazılarına göre, boynun yerleştirildiği yerden kaburgaların kıkırdaklarının bittiği yere, yahut karın üzerine uzanan kaburga uçlarına kadar olan kısımdır: yahut boyun dibinin iki kaburgası ile kürek kemiğinin döndüğü yer [alışılmış yerinden hareket ettikten sonra tekrar oraya getirildiğinde döndüğü yer; yani alt kısmı, koltuk altına yakın olan] arasındaki kısımdır: ve **رُحْبَيَانِ**, ayrıca ↓ **رُحْبَايَاوَانِ** diye de adlandırılan [belki **رُحْبَاوَانِ** için bir yanlış yazımdır; sanki tekili **رُحْبَآءٌ** imiş gibi,] atta, **كَشْحَانِ**’ın [yahut iki böğrün] üst kısımlarıdır. (TA.) — -b2- Ayrıca, devenin yanına kızgın demirle yapılan belirli bir dağlama, yahut işaret. (S, K.)

**رُحْبَايَاوَانِ**
**رُحْبَايَاوَانِ** ذ [yahut belki **رُحْبَاوَانِ**]: bir önceki paragrafa bak.

**رُحَابٌ**
**رُحَابٌ** ذ : **رَحْبٌ**’e bak, üç yerde.

**رَحِيبٌ**
**رَحِيبٌ** ذ ; ve onun müennesi, ة ile: **رَحْبٌ**’e bak, altı yerde.

**رَحَائِبُ التُّخُومِ**
**رَحَائِبُ التُّخُومِ** ذ , (S, K,) K’nin bazı nüshalarında yanlış olarak **النُّجُوم**, (TA,) Sınırların, yahut hudutların, genişliği [ve dolayısıyla] arazinin, yahut yeryüzünün, bölgelerinin yahut yörelerinin genişliği. (S, K.)

**نَجَائِبُ أَرْحَبِيَّاتٌ**
**نَجَائِبُ أَرْحَبِيَّاتٌ** ذ Belirli seçkin dişi develer; **أَرْحَبُ** ile nispetle böyle adlandırılmıştır; o, Hemdân’dan bir kabilenin adıdır, (S, Msb, K,) yahut ondan türedikleri belirli bir aygırın (Az, K, TA) adıdır, (Az, TA,) yahut o kabileye nispetle adlandırılmış Yemen’de bir yerin adıdır. (TA.)

**مَرْحَبٌ**
**مَرْحَبٌ** ذ [↓ **رُحْبٌ** gibi bir mastardır; yahut mekân ismidir]. **مَرْحَبًا** (T, S, Msb, TA) ve **مَرْحَبًا بِكَ** (A, Msb) [ve **بِكَ** ↓ **رُحْبًا**] dersin; mânâsı: Sen geldin, (T, S, TA,) yahut buldun, (T, A, TA,) genişlik, ferahlık, yahut yer açıklığı; (T, S, A, TA;) darlık değil: (T, TA:) yahut: İn (konakla), (Kh, Lth, TA,) yahut ikamet et, (Kh, TA,) genişlikte, vb.; (Kh, Lth, TA;) çünkü bizde senin için bu vardır; (Lth, TA;) kelime, anlaşılmış bir fiilden dolayı mansup kılınmıştır: (Kh, TA:) yahut: Sen geniş, ferah, yahut içi geniş bir yere indin: (Msb:) [yahut: genişliğe, vb., yahut geniş, ferah, yahut içi geniş bir yere hoş geldin; yahut sadece: hoş geldin:] ve **مَرْحَبًا وَأَهْلًا**: Sen geldin [yahut buldun, vb.,] genişlik, ferahlık, yahut yer açıklığı, ve [kendi ehlin gibi] akraba; öyleyse sevinçli ol ve üzgün olma: (S:) ve **مَرْحَبًا وَسَهْلًا**: Sen genişlik [ve kolaylık] buldun: (K:) yahut **سَهْلًا**: Sen düz, pürüzsüz, engebesiz bir bölgeye indin demektir: (T, TA:) ve **مَرْحَبَكَ اللّٰهُ وَمَسْهَلَكَ** ve **مَرْحَبًا بِكَ اللّٰهُ وَمَسْهَلًا** [Allah sana genişlik ve kolaylık versin]: (K:) Sh der ki: IAar’ı böyle derken işittim: ve Araplar ayrıca derler: **لَا مَرْحَبًا بِكَ**, mânâsı: O [arazi yahut ülke] sana geniş, yahut ferah, olmasın: **مَرْحَبًا**, der, bir kimseye dua yahut beddua ederken kullanılan mastarlardandır; **سَقْيًا** ve **رَعْيًا** ve **جَدْعًا** ve **عَقْرًا** gibi; **سَقَاكَ اللّٰهُ** ve **رَعَاكَ اللّٰهُ** vb. yerine: ve Fr der ki: **مَرْحَبًا** yahut **مَرْحَبًا بِكَ**’nın mânâsı: **اللّٰهُ بِكَ مَرْحَبًا** ↓ **رَحَّبَ** [Allah seni genişliğe, vb., davet etsin]; sanki son kelime **تَرْحِيبًا**’nın yerine konmuştur. (TA.) — -b2- **أَبُو مَرْحَبٍ** (mecaz kabul edilerek:) gölge demektir: bir şairin sözünde böyledir, (S,) yani En-Nâbiğah El-Ca‘dî, (TA,)
**وَكَيْفَ تُوَاصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ
خُلَالَتُهُ كَأَبِى مَرْحَبِ**
[Ve dostluğu gölge gibi olmuş kimseyle nasıl sevgi bağını sürdürürsün?]. (S, TA.) Ayrıca, yalan vaatleriyle meşhur adam ‘Orkûb’un lakabıdır. (TA.) — -b3- Ve **مَرْحَبٌ**, Hadramut’ta bulunan bir putun adıdır. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَحِبَ
رَحِبَ A ( n. ac. رَحَب 4 ) رَحُبَ U ( n. ac. رُحْب 3 ,  رَحَاْبَة 22t )
a.  Was wide, spacious, roomy, commodious.

رَحَّبَ
رَحَّبَ II ,
a.  Enlarged, widened; made spacious.

b.  [ Bi ], Welcomed.

أَرْحَبَ
أَرْحَبَ IV ,
a.  see I & II ( a ).

c.  Made room, made way, gave place.

تَرَحَّبَ
تَرَحَّبَ V
a.  [ Bi ], Welcomed.

رَحْب
رَحْب 1 ,
a.  Wide, spacious, ample; roomy, commodious.

رَحْبَة
رَحْبَة 1t , ( pl. رَحْب 1 ),
a.  Open space, area.

b.  Wide tract of cultivated land; field.

رُحْب
رُحْب 3 ,
a.  Wideness; spaciousness, ampleness; commodiousness.

رُحْبَى
رُحْبَى 3ya ,
a.  Broadest rib of the breast.

رَحَبَة
رَحَبَة 4t , ( pl. رَحَب 4 ,  رِحَاْب 23 &  reg. ),
a.  see 1t .

مَرْحَب
مَرْحَب 17 ,
a.  Wide, open space; spaciousness, roominess.

رَحَاْبَة
رَحَاْبَة 22t ,
a.  see 3 ,

رُحَاْب
رُحَاْب 24 ,  رَحِيْب 25 ,
a.  see 1 .

رَحَاْئِبُ
رَحَاْئِبُ 46 ,
a.  Wide, extended frontiers.

تَرْحَاْب
تَرْحَاْب 62 ,
a.  Warm welcome, kind reception.

مَرْحَبًا بِكَ
مَرْحَبًا بِكَ
a.  Welcome! Please to make yourself at home.

##### Türkçe

**رَحِبَ**
**رَحِبَ** A (n. ac. **رَحَب** 4) **رَحُبَ** U (n. ac. **رُحْب** 3, **رَحَاْبَة** 22t)
a. Geniş idi, ferah idi, genişçe idi, elverişli idi.

**رَحَّبَ**
**رَحَّبَ** II,
a. Genişletti, enletti; ferah kıldı.

b. [Bi], **hoş karşıladı**.

**أَرْحَبَ**
**أَرْحَبَ** IV,
a. I ve II (a)’ya bak.

c. Yer açtı, yol açtı, yer verdi.

**تَرَحَّبَ**
**تَرَحَّبَ** V
a. [Bi], **hoş karşıladı**.

**رَحْب**
**رَحْب** 1,
a. Geniş, ferah, bol; genişçe; elverişli.

**رَحْبَة**
**رَحْبَة** 1t, (pl. **رَحْب** 1),
a. Açık alan, saha.

b. Ekili arazinin geniş bir parçası; tarla.

**رُحْب**
**رُحْب** 3,
a. Genişlik; ferahlık, bolluk; elverişlilik.

**رُحْبَى**
**رُحْبَى** 3ya,
a. Göğsün en geniş kaburgası.

**رَحَبَة**
**رَحَبَة** 4t, (pl. **رَحَب** 4, **رِحَاْب** 23 & reg.),
a. 1t’ye bak.

**مَرْحَب**
**مَرْحَب** 17,
a. Geniş, açık alan; ferahlık, genişlik.

**رَحَاْبَة**
**رَحَاْبَة** 22t,
a. 3’e bak,

**رُحَاْب**
**رُحَاْب** 24, **رَحِيْب** 25,
a. 1’e bak.

**رَحَاْئِبُ**
**رَحَاْئِبُ** 46,
a. Geniş, uzanmış sınırlar.

**تَرْحَاْب**
**تَرْحَاْب** 62,
a. Sıcak karşılama, nazik kabul.

**مَرْحَبًا بِكَ**
**مَرْحَبًا بِكَ**
a. Hoş geldin! Lütfen kendini evinde gibi hisset.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رحب
رَحُبَ - يَرْحُبُ - مَرْحَب - مَرْحَباً - مَرْحَباً بِكُم
رَحُبَ - يَرْحُبُ + المكان + بـِ شيء أو كائن أو أكثر: يزيد وسع المكان عما يلزم لاستيعاب شيء أو كائن أو مجموعة أشياء أو كائنات
مَرْحَب: على وزن " مـَفـْعـَل" اسم فعل مصدر ميمي من " رَحُبَ - يَرْحُبُ ": الزيادة في الوسع عن الحاجة: وهو كذلك اسم مكان منه: المكان الرحب: المكان الزائد الاتساع عن الحاجة
مَرْحَباً: حال من " مَرْحَب ": بشكل فيه الوسع زيادة عن الحاجة
مَرْحَباً + بـِ كائن (بكم): التقدير: المكان زائد الوسع بكم عن الحاجة: المكان يزيد سعة عن ما يلزم لنا ولكم فهو يسع قدومكم  فادخلوا إليه: وهو اصطلاحاً لفط ترحيب: بمعنى ادخلو فأنتم مقبولون ولا تشكلون علينا ضيقاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السعة والفسح والزيادة في الحجم والأبعاد عن المطلوب"، وهي:
وَسِعَ - يَسَعُ، هَرَنَ - يَهْرُنُ - هَارُوْن، رَحُبَ - يَرْحُبُ، فَسَحَ - يَفْسَحُ، عَرُضَ - يَعْرُضُ، سَاحَ - يَسُوْحُ
رحبت
	﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا وضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾ التوبة ﴿وعلى الثلاثة الذين خلفوا حتى إذا ضاقت عليهم الأرض بما رحبت وضاقت عليهم أنفسهم وظنوا أن لا ملجأ من الله إلا إليه ثم تاب عليهم ليتوبوا إن الله هو التواب الرحيم(118)﴾ التوبة
مرحبا
﴿هذا فوج مقتحم معكم لا مرحبا بهم إنهم صالوا النار(59)﴾ ص ﴿قالوا بل أنتم لا مرحبا بكم أنتم قدمتموه لنا فبئس القرار(60)﴾ ص
مختار الصحاح
● [رحب] ر ح ب: الرُّحْبُ بالضم السعة يقال منه فلان رحب الصدر و الرِّحْبُ بالفتح الواسع وبابه ظرف و رُحْباً أيضا بالضم وقولهم مَرْحَباً وأهلا أي أتيت سعة وأتيت أهلا فاستأنس ولا تستوحش و رَحَّبَ به تَرْحِيباً قال له مرحبا و الرَّحِيبُ الواسع ومنه فلان رحيب الصدر و رَحُبَتِ الدار من الباب السابق و أرْحَبَتْ بمعنى اتسعت و رَحَبَةُ المسجد بفتح الحاء ساحته وجمعها رَحَبٌ و رَحَبَاتٌ
الراغب
رحب
- الرحب: سعة المكان، ومنه: رحبة المسجد، ورحبت الدار: اتسعت، واستعير للواسع الجوف، فقيل: رحب البطن، ولواسع الصدر، كما استعير الضيق لضده، قال تعالى: }ضاقت عليهم الأرض بما رحبت﴿[التوبة/118]، وفلان رحيب الفناء: لمن كثرت غاشيته. وقولهم: مرحبا وأهلا، أي: وجدت مكانا رحبا. قال تعالى:﴾لا مرحبا بهم إنهم صالوا النار *** قالوا بل أنتم لا مرحبا بكم{ [ص/59 - 60].
ملخص اللسان
1.    الرُّحْبُ، بالضم: السَّعةُ.  رَحُبَ الشيءُ رُحْباً ورَحابةً، فهو رَحْبٌ ورَحِـيبٌ ورُحابٌ،  وأَرْحَبَ: اتَّسَعَ. وأَرْحَبْتُ الشيءَ: وسَّعْتُه.
2.     بَلَدٌ رَحْبٌ، وبِلادٌ رَحْبةٌ، كما يقال بَلَدٌ سَهْلٌ، وبِلادٌ سَهْلة، وقد رَحُبَت  تَرْحُبُ، ورَحُبَ يَرْحُبُ رُحْباً ورَحابةً، ورَحِـبَتْ رَحَباً؛
3.     وأَرضٌ رَحِـيبةٌ: واسِعةٌ.  ابن الأَعرابي: والرَّحْبةُ ما اتَّسع من الأَرض، وجمعُها رُحَبٌ،
4.     وقولهم في تحية الوارد: أَهْلاً ومَرْحَباً أَيْ صادَفْتَ أَهْلاً ومَرْحَباً. وقالوا: مَرْحَبَك اللّهُ ومَسْهَلَكَ. وقولهم: مَرْحَباً وأَهْلاً أَي أَتَيْتَ سَعةً، وأَتَيْتَ أَهْلاً، فاسْتَـأْنِس ولا تَسْتَوْحِشْ.
5.     لا مَرْحَباً  بك ! أَي لا رَحُبَتْ عليك بلادُك!
6.    ورَحَّبَ بالرجل تَرْحِـيباً: قال له مَرْحَباً؛ ورَحَّبَ به دعاه إِلى الرَّحْبِ والسَّعَةِ.
لسان العرب
● - رحب: الرُّحْبُ، بالضم: السَّعةُ.  رَحُبَ الشيءُ رُحْباً ورَحابةً، فهو رَحْبٌ ورَحِـيبٌ ورُحابٌ،  وأَرْحَبَ: اتَّسَعَ. وأَرْحَبْتُ الشيءَ: وسَّعْتُه. قال الـحَجَّاجُ، حِـينَ قَتَلَ ابن القِرِّيَّة: أَرْحِبْ يا غُلامُ جُرْحَه! وقيل للخيل: أَرْحِبْ، وأَرْحِـبي أَي تَوَسَّعِـي وتَباعَدي  \<ص:414>  وتَنَحِّي؛ زجر لها؛ قال الكميت بن معروف:  نُعَلِّمُها: هَبِي، وهَلاَ، وأَرْحِبْ، *  وفي أَبْياتِنا ولَنا افْتُلِـينا  وقالوا: رَحُبَتْ عليكَ وطُلَّتْ أَي رَحُبَتِ البِـلادُ عليك وطُلَّتْ.  وقال أَبو إِسحق: رَحُبَتْ بِلادُكَ وطُلَّت أَي اتَّسَعَتْ وأَصابَها  الطَّلُّ.  وفي حديث ابن زِمْلٍ: على طَريقٍ رَحْبٍ أَي واسِعٍ. ورجُل رَحْبُ الصَّدْرِ، ورُحْبُ الصدر، ورحِـيبُ الجَوْفِ: واسِعُهما. وفلان رحِـيبُ الصَّدْر أَي واسع الصدر؛ وفي حديث ابن عوف، رضي اللّه عنه: قَلِّدوا أَمْرَكُم رَحْب الذِّراع أَي واسِعَ القُوَّةِ عند الشَّدائد. ورَحُبَت الدَّارُ وأَرْحَبَتْ بمعنى أَي اتَّسَعَتْ. وامرأَةٌ رُحابٌ أَي واسِعةٌ.  والرَّحْبُ، بالفتح، والرَّحِـيبُ: الشيء الواسِعُ، تقول منه: بلد  رَحْبٌ، وأَرضٌ رَحْبةٌ؛ الأَزهري: ذهب الفراء إِلى أَنه يقال بَلَدٌ رَحْبٌ، وبِلادٌ رَحْبةٌ، كما يقال بَلَدٌ سَهْلٌ، وبِلادٌ سَهْلة، وقد رَحُبَت  تَرْحُبُ، ورَحُبَ يَرْحُبُ رُحْباً ورَحابةً، ورَحِـبَتْ رَحَباً؛ قال  الأَزهري: وأَرْحَبَتْ، لغة بذلك المعنى.  وقِدْرٌ رُحابٌ أَي واسِعةٌ.  وقول اللّه، عز وجل: وضاقَتْ عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ؛ أَي على رُحْبِها وسَعَتها. وفي حديث كَعْب بن مالك: فنحنُ، كما قال اللّه تعالى: وضاقَت عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ.  وأَرضٌ رَحِـيبةٌ: واسِعةٌ.  ابن الأَعرابي: والرَّحْبةُ ما اتَّسع من الأَرض، وجمعُها رُحَبٌ، مثل قَرْيةٍ وقُرًى؛ قال الأَزهري: وهذا يجيء شاذاً في باب الناقص، فأَما السالم فما سمعت فَعْلةً جُمعت على فُعَلٍ؛ قال: وابن الأَعرابي ثقة، لا يقول إِلا ما قد سَمِعَه.  وقولهم في تحية الوارد: أَهْلاً ومَرْحَباً أَيْ صادَفْتَ أَهْلاً ومَرْحَباً. وقالوا: مَرْحَبَك اللّهُ ومَسْهَلَكَ. وقولهم: مَرْحَباً وأَهْلاً أَي أَتَيْتَ سَعةً، وأَتَيْتَ أَهْلاً، فاسْتَـأْنِس ولا تَسْتَوْحِشْ. وقال الليث: معنى قول العرب مَرْحَباً: انزل في الرَّحْب والسَّعةِ، وأَقِمْ، فلَكَ عِندنا ذلك. وسئل الخليل عن نصب مَرْحَباً، فقال: فيه كَمِـينُ الفِعْل؛ أَراد: به انْزِلْ أَو أَقِمْ، فنُصِب بفعل مضمر، فلما عُرِف معناه المراد به، أُمِـيتَ الفِعلُ. قال الأَزهري، وقال غيره، في قولهم  مَرْحَباً: أَتَيْتَ أَو لَقِـيتَ رُحْباً وسَعةً، لا ضِـيقاً؛ وكذلك إِذا  قال: سَهْلاً، أَراد: نَزَلْت بلَداً سَهْلاً، لا حَزْناً غَلِـيظاً.  شمر: سمعت ابن الأَعرابي يقول: مَرْحَبَكَ اللّهُ ومَسْهَلَكَ ! ومَرْحَباً بك اللّهُ؛ ومَسْهَلاً بك اللّهُ ! وتقول العرب: لا مَرْحَباً  بك ! أَي لا رَحُبَتْ عليك بلادُك! قال: وهي من المصادر التي تقع في الدُّعاءِ للرجل وعليه، نحو سَقْياً ورَعْياً، وجَدْعاً وعَقْراً؛ يريدون سَقاكَ اللّهُ ورَعاكَ اللّهُ؛ وقال الفراءُ: معناه رَحَّبَ اللّهُ بك مَرْحَباً؛ كأَنه وُضِعَ مَوْضِعَ التَّرْحِـيبِ. ورَحَّبَ بالرجل تَرْحِـيباً: قال له مَرْحَباً؛ ورَحَّبَ به دعاه إِلى الرَّحْبِ والسَّعَةِ. وفي الحديث: قال لِخُزَيمةَ بن حُكَيْمٍ: مَرْحَباً، أَي لَقِـيتَ رَحْباً وسَعةً؛ وقيل: معناه رَحَّبَ اللّهُ بك مَرْحَباً؛ فجعلَ الـمَرْحَبَ موضع التَّرْحِـيب.ورَحَبةُ المسجِد والدارِ، بالتحريك: ساحَتُهما ومُتَّسَعُهما. قال سيبويه: رَحَبةٌ ورِحابٌ،  \<ص:415>  كرَقَبةٍ ورِقابٍ، ورَحَبٌ ورَحَباتٌ. الأَزهري، قال الفراءُ: يقال للصَّحْراءِ بين أَفْنِـيَةِ القوم والـمَسْجِد: رَحْبةٌ ورَحَبةٌ؛ وسميت الرَّحَبةُ رَحَبةً، لسَعَتِها بما رَحُبَتْ أَي بما اتَّسَعَتْ. يقال: منزل رَحِـيبٌ ورَحْبٌ. ورِحابُ الوادِي: مَسايِلُ الماءِ من جانِـبَيْه فيه، واحدتها رَحَبةٌ. ورَحَبةُ الثُّمام: مُجْـتَمَعُه ومَنْبِتُه.  ورَحائبُ التُّخوم: سَعةُ أَقْطارِ الأَرض.  والرَّحَبةُ: مَوضِعُ العِنَبِ، بمنزلة الجَرينِ للتَّمر، وكلُّه من  الاتساع. وقال أَبو حنيفة: الرَّحْبةُ والرَّحَبةُ، والتثقيل أَكثر: أَرض  واسِعةٌ، مِنْباتٌ، مِحْلالٌ.  وكلمة شاذة تحكى عن نصر بن سَيَّارٍ: أَرَحُبَكُم الدُّخولُ في طاعةِ ابن الكِرْمانِـي أَي أَوَسِعَكم، فعَدَّى فَعُلَ، وليست مُتَعدِّيةً عند النحويين، إِلا أَن أَبا علي الفارسي حكى أَن هذيلاً تعديها إِذا كانت قابلة للتعدّي بمعناها؛ كقوله:  ولم تَبْصُرِ العَيْنُ فيها كِلابا  قال في الصحاح:لم يجئْ في الصحيح فَعُلَ، بضم العين، متعدياً غير هذا.  وأَمـَّا المعتل فقد اختلفوا فيه، قال الكسائي: أَصل قُلْتُه قَوُلْتُه،  وقال سيبويه: لا يجوز ذلك، لأَنه لا يتعدّى، وليس كذلك طُلْته، أَلا ترى أَنك تقول طويل؟ الأَزهري، قال الليث: هذه كلمة شاذة على فَعُلَ مُجاوِزٌ، وفَعُلَ لا يكون مُجاوِزاً أَبداً. قال الأَزهري: لا يجوز رَحُبَكُم عند النحويين، ونصر ليس بحجة.  والرُّحْبَـى، على بناءِ فُعْلَى: أَعْرَضُ ضِلَعٍ في الصدرِ، وإِنما  يكون الناحِزُ في الرُّحْبَيَيْنِ، وهما مَرْجِعا الـمِرْفقين.  والرُّحْبَيانِ:الضِّلَعانِ اللتان تَلِـيانِ الإِبْطَيْنِ في أَعْلَى  الأَضْلاع؛ وقيل: هما مَرْجِعا الـمِرْفقين، واحدهما رُحْبَـى.  وقيل: الرُّحْبـى ما بين مَغْرِز العُنق إِلى مُنْقَطَعِ الشَّراسِـيف؛  وقيل: هي ما بين ضِلَعَي أَصل العُنق إِلى مَرْجع الكَتِف. والرُّحْبـى: سِمةٌ تَسِمُ بها العرَبُ على جَنْبِ البَعِـير.  والرُّحَيْباءُ من الفرس: أَعْلَى الكَشْحَيْنِ، وهما رُحَيْباوانِ.  الأَزهري: الرُّحْبَـى مَنْبِضُ القَلْبِ من الدَّوابِّ والانسانِ أَي  مكانُ نَبْض قلبه وخَفَقانِه. ورَحْبةُ مالك بن طَوْقٍ: مَدينةٌ أَحْدَثَها مالكٌ على شاطِـئِ الفُراتِ.  ورُحابةُ: موضعٌ معروفٌ.  ابن شميل: الرِّحابُ في الأَودية، الواحدة رحْبةٌ، وهي مواضع  مُتَواطِئةٌ يَسْتَنْقِـعُ فيها الماءُ، وهي أَسْرَعُ الأَرض نباتاً، تكون عند مُنْتَهَى الوادِي، وفي وَسَطِه، وقد تكون في المكانِ الـمُشْرِف، يَسْتَنْقِـعُ فيها الماءُ، وما حَوْلَها مُشْرِفٌ عليها، وإِذا كانت في الأَرضِ الـمُسْتَوِيَةِ نزلَها الناسُ، وإِذا كانت في بطن الـمَسايِل لم يَنْزلْها الناسُ؛ فإِذا كانت في بطن الوادي، فهي أُقْنَةٌ أَي حُفْرةٌ تُمْسِكُ الماءَ، ليست بالقَعِـيرة جِدّاً، وسَعَتُها قَدْرُ غلْوةٍ، والناسُ يَنْزِلُون ناحيةً منها، ولا تكون الرِّحابُ في الرَّمل، وتكون في بطون الأَرضِ، وفي ظَواهِرِها.  وبنُو رَحْبةَ: بَطْنٌ مِن حِمْيَر. وبنُو رَحَبٍ: بَطْن من هَمْدانَ.  \<ص:416>  وأَرْحَبُ: قَبِـيلَةٌ من هَمْدانَ.  وبنُو أَرْحَبَ: بَطْنٌ من هَمْدانَ، إِليهم تُنْسَبُ النَّجائبُ  الأَرْحَبِـيَّةُ. قال الكميت، شاهداً على القبيلة بني أَرْحَبَ.  يَقُولونَ: لَمْ يُورَثْ، ولَوْلا تُراثُه، *  لقد شَرِكَتْ فيه بَكِـيلٌ وأَرْحَبُ  الليث: أَرْحَبُ حَيٌّ، أَو موضع يُنْسَبُ إِليه النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ؛ قال الأَزهري: ويحتمل أَن يكون أَرْحَبُ فَحْلاً تُنْسَبُ إِليه  النجائب، لأَنها من نَسْلِه.  والرَّحِـيبُ: الأَكُولُ. ومَرْحَبٌ: اسم.  ومَرْحَبٌ: فَرَسُ عبدِاللّه بن عَبْدٍ.  والرُّحابةُ: أُطُمٌ بالمدينة؛ وقول النابغة الجعدي:  وبعضُ الأَخِلاَّءِ، عِنْدَ البَلا *  ءِ والرُّزْءِ، أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبِ  وكيفَ تُواصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ *  خَلالَـتُه كأَبِـي مَرْحَبِ؟  أَراد كخَلالَةِ أَبي مَرْحَبٍ، يَعْنِـي به الظِّلَّ.
مقاييس اللغة:
(رحب)  الراء والحاء والباء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلُّ على السَّعَة. من ذلك الرُّحْب. ومكانٌ رَحْبٌ. وقولهم في الدعاء: مَرْحَباً: أَتيتَ سَعةً. والرُّحْبَى: أعرض الأضلاع في الصَّدر. والرَّحِيب: الأكُول؛ وذلك [لسَعةِ] جوفِه. ويقال رَحُبَت الدّارُ، وأَرْحَبَت. وفي كتاب الخليل: قال نصر بنُ سيَّار: "أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ([15])"، أي أَوَسِعَكُمْ؟ قال: وهي كلمةٌ شاذّة على فَعُل مجاوِزاً([16]). والرَّحْبة: الأرضُ المِحلالُ المِئْناث([17]). ويقال للخيل: "أَرْحِبِي" أي توسَّعي.
القاموس المحيط:
الرُّحْبُ، بالضمِّ ع لِهُذَيْلٍ. وكغُرابٍ ع بِحَوْرانَ. ورَحُبَ، كَكَرُمَ وسَمِعَ، رُحْباً، بالضمِّ، ورَحابَةً، فهو رَحْبٌ ورَحِيبٌ ورُحابٌ، بالضمِّ اتَّسَعَ، كأرْحَبَ. وأرْحَبَهُ وسَّعَه. وأرْحِبْ وأرْحِبِي زَجْرَانِ للِفَرسِ، أي تَوَسَّعِي وتَباعَدِي. وامْرَأَةٌ رُحابٌ، بالضم واسِعَةٌ. ومَرْحَباً وسَهْلاً، أي صادَفْتَ سَعَةً. ومَرْحَبَكَ اللَّهُ ومَسْهَلَكَ، ومَرْحَباً بِكَ اللَّهُ ومَسْهَلاً. ورَحَّبَ به تَرْحِيباً دَعاهُ إلى الرُّحْبِ. ورَحَبَةُ المَكانِ، وتُسَكَّنُ ساحَتُه ومُتَّسَعُه، ومِنَ الوادي مَسِيلُ مائِهِ من جانِبَيْهِ فيه، ومنَ الثُّمامِ مُجْتَمَعُهُ ومَنْبتُه، ومَوْضِعُ العِنَبِ، والأرضُ الواسعَةُ المِنْباتُ المِحْلالُ، ج رِحابٌ ورَحَبٌ ورَحَباتٌ، مُحَرَّكَتَيْنِ ويُسَكَّنانِ. ورَحُبَكُمُ الدُّخُولُ في طاعَتِهِ، كَكَرُمَ وسِعَكُمْ، شاذٌّ، لأَنَّ فَعُلَ لَيْسَتْ مُتَعَدِّيةً، إلاَّ أنَّ أبا عَلِيٍّ حَكَى عن هُذَيْلٍ تَعْدِيَتَهَا.
والرُّحْبى، كَحُبْلى: أعْرَضُ ضِلَعٍ في الصَّدْرِ، وسِمَةٌ في جَنْبِ البَعيرِ. والرُّحْبَيانِ: الضِّلَعانِ تَلِيانِ الإِبْطَيْنِ في أعْلَى الْأَضْلاعِ، أو مَرْجِعُ المِرْفَقَيْنِ، أو هي مَنْبِضُ القَلْبِ. والرُّحْبَةُ، بالضم: ماءَةٌ بِأَجَأٍ، وبِئْرٌ في ذي ذَرَوانَ من أرضِ مَكَّةَ بوادِي جَبَلٍ شَمَنْصِيرٍ، و ة حِذاءَ القادِسِيَّةِ، ووادٍ قُرْبَ صَنْعَاءَ، وناحِيَةٌ بَيْنَ المَدينةِ والشَّامِ قُرْبَ وادِي القُرَى، و ع بناحِيَةِ اللَّجَاةِ، وبالفتح: رَحْبَةُ مالِكِ بنِ طَوْقٍ على الفُراتِ، و ة بِدِمَشْقَ، ومحَلَّةٌ بها أيضاً، ومَحَلَّةٌ بالكُوفَةِ، و ع بِبَغْدَادَ، ووادٍ يَسِيلُ في الثَّلَبُوتِ، و ع بالبادِيَةِ، و ة باليَمامَة، وصَحْراءُ بها أيضاً فيها مِياهٌ وقُرىً، والنِّسبةُ: رَحَبِيُّ، مُحَرَّكَةً. وبَنُو رَحْبَةَ: بَطْنٌ من حِمْيَرَ. وكقُمامَةٍ: ع بالمدينةِ. وككتابٍ: اسْمُ ناحِيَةٍ بأذْرَبِيجانَ ودَرَبَنْدَ، وأكْثَرُ إِرْمِينِيَّةَ. وبَنُو رَحَبٍ، مُحَرَّكَةً: بَطْنٌ من هَمْدانَ. وأرْحَبُ: قَبِيلَةٌ منهم، أو فَحْلٌ، أو مكانٌ، ومنه: النَّجائِبُ الْأَرْحَبِيّاتُ. وكأمِيرٍ: الْأَكُولُ. ورَحائِبُ التُّخُومِ: سَعَةُ أقْطارِ الأرضِ، وسَمَّوا رَحْباً، وكمُعَظَّمٍ ومَقْعَدٍ. وكَمَقْعَدٍ: فَرَسُ عبدِ اللَّهِ بنِ عبدٍ الحَنَفِيِّ، وصَنَمٌ كانَ بِحَضْرَمَوْتَ. وذُو مَرْحَبٍ: ربيعةُ بنُ مَعْدي كَرِبَ، كان سادِنَهُ.
تاج العروس:
ر ح ب
الرحب بالضم : ع لهذيل وضبطه الصاغاني بالفتح من غير لام
ورحاب كغراب : ع بحوران نقله الصاغاني أيضا
ورحب الشيء ككرم وسمع الأخير حكاه الصاغاني رحبا بالضم ورحابة ورحبا محركة نقله الصاغاني فهو رحب ورحيب ورحاب بالضم : اتسع كأرحب وأرحبه : وسعه قال الحجاج حين قتل ابن القرية أرحب يا غلام جرحه
ويقال للخيل : أرحب وأرحبي وهما زجران للفرس أي توسعي وتباعدي وتنحي قال الكميت بن معروف :
نعلمها هبي وهلا وأرحب ... وفي أبياتنا ولضنا افتلينا وامرأة رحاب وقدر رحاب بالضم أي واسعة وقالوا : رحبت عليك وطلت أي رحبت عليك البلاد وقال أبو إسحاق أي اتسعت وأصابها الطل وفي حديث ابن زمل " على طريق رحب " أي واسع . ورجل رحب الصدر ورحب الصدر ورحيب الجوف : واسعهما ومن المجاز : فلان رحيب الصدر أي واسعه ورحب الذراع أي واسع القوة عند الشدائد ورحب الذراع والباع ورحيبهما أي سخي
ورحبت الدار وأرحبت بمعنى أي اتسعت
والرحب بالفتح والرحيب : الشيء الواسع تقول منه : بلد رحب وأرض رحبة
ومن المجاز قولهم : هذا أمر إن ترحبت موارده فقد تضايقت مصادره
وقولهم في تحية الوارد : أهلا ومرحبا وسهلا قال العسكري : أول من قال مرحبا : سيف بن ذي يزن أي صادفت وفي الصحاح : أتيت سعة وأتيت أهلا فاستأنس ولا تستوحش وقال شمر : سمعت ابن الأعرابي يقول : مرحبك الله ومسهلك ومرحبا بك الله ومسهلا بك الله وتقول العرب : لا مرحبا بك أي لا رحبت عليك بلادك قال : وهي من المصادر التي تقع في الدعاء للرجل وعليه نحو : سقيا ورعيا وجدعا وعقرا يريدون سقاك الله ورعاك الله وقال الفراء : معناه رحب الله بك مرحبا كأنه وضع موضع الترحيب وقال الليث معنى قول العرب مرحبا : انزل في الرحب والسعة وأقم فلك عندنا ذلك وسئل الخليل عن نصب مرحبا فقال : فيه كمين الفعل أريد به انزل أو أقم فنصب بفعل مضمر فلما عرف معناه المراد به أميت الفعل قال الأزهري : وقال غيره في قولهم : مرحبا : أتيت أو لقيت رحبا وسعة لا ضيقا وكذلك إذا قال : سهلا أراد نزلت بلدا سهلا لا حزنا غليظا
ورحب به ترحيبا : دعاه إلى الرحب والسعة ورحب به : قال له مرحبا وفي الحديث " قال لخزيمة ابن حكيم مرحبا " أي لقيت رحبا وسعة وقيل معناه رحب الله بك مرحبا فجعل المرحب موضع الترحيب
ورحبة المكان كالمسجد والدار بالتحريك وتسكن : ساحته ومتسعه وكان علي رضي الله عنه يقضي بين الناس في رحبة مسجد الكوفة وهي صحنه وعن الأزهري : قال الفراء : يقال للصحراء بين أفنية القوم والمسجد رحبة ورحبة وسميت الرحبة رحبة لسعتها بما رحبت أي بما اتسعت يقال منزل رحيب ورحب وذهب أيضا إلى أنه يقال : بلد رحب وبلاد رحبة كما يقال : بلد سهل وبلاد سهلة وقد رحبت ترحب ورحب يرحب رحبا ورحابة ورحبت رحبا قال الأزهري : وأرحبت لغة بذلك المعنى وقول الله عز وجل " ضاقت عليهم الأرض بما رحبت " أي على رحبها وسعتها وأرض رحيبة : واسعة
والرحبة بالوجهين من الوادي : مسيل مائه من جانبيه فيه جمعه رحاب وهي مواضع متواطئة يستنقع الماء فيها وهي أسرع الأرض نباتا تكون عند منتهى الوادي وفي وسطه وقد تكون في المكان المشرف يستنقع فيها الماء وما حولها مشرف عليها ولا تكون الرحاب في الرمل وتكون في بطون الأرض وفي ظواهرها
والرحبة من الثمام كغراب : مجتمعه ومنبته
والرحبة بالتحريك : موضع العنب بمنزلة الجرين للتمر وقال أبو حنيفة : الرحبة والرحبة والتثقيل أكثر : الأرض الواسعة المنبات المحلال ج رحاب ورحب ورحبات محركتين ويسكنان قال سيبويه : رحبة ورحاب كرقبة ورقاب وعن ابن الأعرابي : الرحبة : ما اتسع من الأرض وجمعها : رحب مثل قرية وقرى قال الأزهري : وهذا يجيء شاذا في باب الناقص فأما السالم فما سمعت فعلة جمعت على فعل قال : وابن الأعرابي ثقة لا يقول إلا ما قد سمعه . كذا في لسان العرب
ويحكى عن نصر بن سيار رحبكم الدخول في طاعته أي ابن الكرماني ككرم أي وسعكم فعدى فعل وهو شاذ لأن فعل ليست متعدية عند النحويين إلا أن أبا علي الفارسي حكى عن هذيل القبيلة المعهودة تعديتها أي إذا كانت قابلة للتعدي بمعناها كقوله :
" ولم تبصر العين فيها كلابا وقال أثمة الصرف : لم يأت فعل بضم العين متعديا إلا كلمة واحدة رواها الخليل وهي قولهم : رحبتك الدار وحمله السعد في شرح العزي على الحذف والإيصال أي رحبت بكم الدار وقال شيخنا : نقل الجلال السيوطي عن الفارسي : رحب الله جوفه أي وسعه وفي الصحاح : لم يجئ في الصحيح فعل بضم العين متعديا غير هذا وأما المعتل فقد اختلفوا فيه قال الكسائي : أصل قلته قولته وقال سيبويه : لا يجوز ذلك لأنه لا يتعدى وليس كذلك : طلته ألا ترى أنك تقول : طويل وعن الأزهري : قال الليث : هذه كلمة شاذة على فعل مجاوز : وفعل لا يكون مجاوزا أبدا قال الأزهري : ورحبتك لا يجوز عند النحويين ونصر ليس بحجة
والرحبى كحبلى : أعرض ضلع في الصدر وإنما يكون الناحز في الرحبيين
والرحبى : سمة تسم بها العرب في جنب البعير والرحبيان الضلعان اللتان تليان الإبطين في أعلى الأضلاع أو الرحبى : مرجع المرفقين وهما رحبيان والرحيباء من الفرس أعلى الكشحين وهما رحيباوان عن ابن دريد أوهى أي الرحبى منبض القلب من الدواب والإنسان أي مكان نبض قلبه وخفقانه قاله الأزهري : وقيل : الرحبى ما بين مغرز العنق إلى منقطع الشراسيف وقيل : هي ما بين ضلعي أصل العنق إلى مرجع الكتف
والرحبة بالضم : ماءة بأجإ أحد جبلي طيىء وبئر في ذي ذروان من أرض مكة زيدت شرفا بوادي جبل شمنصير يأتي بيانه
والرحبة : ة حذاء القادسية وواد قرب صنعاء اليمن و : ناحية بين المدينة والشأم قرب وادي القرى و : ع بناحية اللجاة
وبالفتح : رحبة مالك بن طوق مدينة أحدثها مالك على شاطئ الفرات ورحبة : ة بدمشق ورحبة : محلة بها أيضا ورحبة : محلة بالكوفة تعرف برحبة خنيس ورحبة : ع ببغداد تعرف برحبة يعقوب منسوبة إلى يعقوب بن داوود وزير المهدي ورحبة : واد يسيل في الثلبوت وقد تقدم في ثلب أنه واد أو أرض ورحبة : ع بالبادية ورحبة : ة باليمامة تعرف برحبة الهدار وصحراء بها أيضا فيها مياه وقرى والنسبة إليها في الكل رحبي محركة
وبنو رحبة بن زرعة بن الأصغر ابن سبإ : بطن من حمير إليه نسب حريز بن عثمان المعدود في الطبقة الخامسة من طبقات الحفاظ قاله شيخنا
ورحابة كقمامة : ع وفي لسان العرب : أطم بالمدينة معروف
والرحاب ككتاب : اسم ناحية بأذربيجان ودربند وأكثر أرمينية يشملثها هذا الاسم نقله الصاغاني
وبنو رحب محركة : بطن من همدان من قبائل اليمن
وأرحب : قبيلة منهم أي همدان قال الكميت :
يقولون لم يورث ولولا تراثه ... لقد شركت فيه بكيل وأرحب وقرأت في كتاب الأنساب للبلاذري ما نصه : أخبرني محمد بن زياد الأعرابي الراوية عن هشام بن محمد الكلبي قال : من قبائل حضرموت : مرحب وجعشم وهم الجعاشمة ووائل وأنسى قال بعضهم :
وجدي الأنسوي أخو المعالي ... وخالي المرحبي أبو لهيعه ويزيد بن قيس وعمرو بن سلمة ومالك بن كعب الأرجبيون من عمال سيدنا علي رضي الله عنه أو فحل كذا قاله الأزهري وقال : ربما تنسب إليه النجائب لأنها من نسله وقال الليث : أرحب : حي أو مكان وفي المعجم : أنه مخلاف باليمن يسمى بقبيلة كبيرة من همدان واسم أرحب : مرة بن دعام بن مالك بن معاوية بن صعب بن دومان بن بكيل ابن جشم بن خيران بن نوف بن همدان ومنه النجائب الأرحبيات وفي " كفاية المتحفظ " : الأرحبية : إبل كريمة منسوبة إلى بني أرحب من بني همدان وعليه اقتصر الجوهري ونقله الشريف الغرناطي في شرح مقصورة حازم وفي المعجم : ارحب : بلد على ساحل البحر بينه وبين ظفار نحو عشرة فراسخ
والرحيب كأمير : الأكول ورجل رحيب الجوف : أكول نقله السيوطي
ورحائب التخوم ويوجد في بعض النسخ : النجوم وهو غلط أي سعة أقطار الأرض . وسموا رحبا ومرحبا كمعظم ومرحبا كمقعد وقال الجوهري : أبو مرحب : كنية الظل وبه فسر قول النابغة الجعدي :
وبعض الأخلاء عند البلا ... ء والرزء أروغ من ثعلب
وكيف تواصل من أصبحت ... خلالته كأبي مرحب وهو أيضا كنية عرقوب صاحب المواعيد الكاذبة
ومرحب كمقعد : فرس عبد الله ابن عبد الحنفي ومرحب : صنم كان بحضر موت اليمن وذو مرحب : ربيعة بن معد يكرب كان سادنه أي حافظه
ومرحب اليهودي كمنبر : الذي قتله سيدنا علي رضي الله عنه يوم خيبر
ورحيب مصغرا : موضع في قول كثير :
وذكرت عزة إذ تصاقب دارها ... برحيب فأرينة فنخال كذا في المعجم
ورحبى كحبلى : موضع آخر وهذه عن الصاغاني

##### Türkçe

رحب
**رَحُبَ** - **يَرْحُبُ** - **مَرْحَب** - **مَرْحَباً** - **مَرْحَباً بِكُم**

**رَحُبَ** - **يَرْحُبُ** + mekân + **بـِ** bir şey veya bir varlık ya da daha fazlası: mekânın genişliği, bir şeyi veya bir varlığı yahut bir şeyler veya varlıklar grubunu içine alması için gerekenden artar.

**مَرْحَب**: “**مـَفـْعـَل**” vezninde; **رَحُبَ - يَرْحُبُ**’dan mîmî mastar olan isim-fiil: ihtiyaçtan fazla genişlikte artış; o, aynı zamanda ondan isim mekândır: **المكان الرحب**: ihtiyaçtan fazla genişliği artmış mekân.

**مَرْحَباً**: **مَرْحَب**’dan hâl: ihtiyaçtan fazla bir genişliğin bulunduğu bir biçimde.

**مَرْحَباً** + **بـِ** bir varlık (bikum): takdir: mekân, sizinle ihtiyaçtan fazla genişliktedir: mekân, bize ve size gerekli olandan daha fazla bir genişlik artar; böylece gelişinizi alır; öyleyse ona girin: ve o, ıstılah olarak bir karşılama lafzıdır: “girin; siz kabul olunmuşsunuz ve bize bir darlık teşkil etmiyorsunuz” anlamında.

Ve lafız, “**السعة والفسح والزيادة في الحجم والأبعاد عن المطلوب**” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَسِعَ - يَسَعُ**، **هَرَنَ - يَهْرُنُ - هَارُوْن**، **رَحُبَ - يَرْحُبُ**، **فَسَحَ - يَفْسَحُ**، **عَرُضَ - يَعْرُضُ**، **سَاحَ - يَسُوْحُ**

رحبت
	﴿Andolsun Allah sizi birçok yerde ve Huneyn gününde yardım etti; hani çokluğunuz sizi hayran bırakmıştı da size hiçbir şey fayda vermemişti; ve yeryüzü size, genişliği ne kadar olursa olsun, dar gelmişti; sonra arkanızı dönerek geri dönmüştünüz (25)﴾ Tevbe
	﴿Ve geri bırakılan üç kişiye de; nihayet yeryüzü onlara, genişliği ne kadar olursa olsun, dar gelince ve nefisleri de onlara dar gelince ve Allah’tan (kaçıp) sığınılacak bir yerin ancak O’na olduğunu zannedince; sonra tövbe etsinler diye onların tövbelerini kabul etti; şüphesiz Allah, O, çok tövbe kabul eden, çok merhamet edendir (118)﴾ Tevbe

مرحبا
﴿Bu, sizinle birlikte zorla giren bir bölüktür; onlara **لا مرحبا**; şüphesiz onlar ateşe gireceklerdir (59)﴾ Sâd
﴿Dediler ki: bilakis siz; size **لا مرحبا**; siz onu bize sundunuz; ne kötü karargâhtır (60)﴾ Sâd

مختار الصحاح
● [رحب] ر ح ب: **الرُّحْبُ** (damme ile): genişlik; ondan “falanca geniş göğüslüdür” denir. **الرِّحْبُ** (fetha ile): geniş olan; ve babı zarf’tır; ve **رُحْباً** da (damme ile). “**مَرْحَباً** ve **أهلا**” sözleri: yani “genişliğe geldin ve ehle geldin”; öyleyse ünsiyet et ve ürkme. Ve **رَحَّبَ** onunla **تَرْحِيباً**: ona “**مرحبا**” dedi. Ve **الرَّحِيبُ**: geniş olan; ondan “falanca geniş göğüslüdür”. Ve **رَحُبَتِ** ev, önceki babdandır. Ve **أرْحَبَتْ** “genişledi” anlamındadır. Ve **رَحَبَةُ المسجد** (hâ’nın fethasıyla): onun avlusu; çoğulu **رَحَبٌ** ve **رَحَبَاتٌ**.

الراغب
رحب
- **الرحب**: mekânın genişliği; ondan: **رحبة المسجد**. Ve **رحبت الدار**: genişledi. Ve geniş karın boşluğu için ödünç alındı; böylece “**رحب البطن**” denildi. Ve geniş göğüs için; nitekim darlık da onun zıddı için ödünç alındı. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ضاقت عليهم الأرض بما رحبت**﴾ [Tevbe/118]. Ve “falanca **رحيب الفناء**”: çevresi kalabalık olan kimse için. Ve “**مرحبا** ve **أهلا**” sözleri: yani “geniş bir yer buldun”. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لا مرحبا بهم إنهم صالوا النار** *** **قالوا بل أنتم لا مرحبا بكم**﴾ [Sâd/59 - 60].

ملخص اللسان
1.	**الرُّحْبُ** (damme ile): genişlik. **رَحُبَ** şey **رُحْباً** ve **رَحابةً**; o hâlde o **رَحْبٌ** ve **رَحِـيبٌ** ve **رُحابٌ**’dır. Ve **أَرْحَبَ**: genişledi. Ve **أَرْحَبْتُ** şeyi: onu genişlettim.
2.	**بَلَدٌ رَحْبٌ** ve **بِلادٌ رَحْبةٌ**; nitekim “**بَلَدٌ سَهْلٌ** ve **بِلادٌ سَهْلة**” denir. Ve **رَحُبَت** **تَرْحُبُ**; ve **رَحُبَ يَرْحُبُ رُحْباً ورَحابةً**; ve **رَحِـبَتْ رَحَباً**;
3.	Ve **أَرضٌ رَحِـيبةٌ**: geniştir. İbnü’l-A‘râbî: ve **الرَّحْبةُ** yeryüzünden genişleyen şeydir; çoğulu **رُحَبٌ**’dır.
4.	Gelenin selâmında onların sözü: **أَهْلاً ومَرْحَباً**; yani “**أَهْلاً** ve **مَرْحَباً**’ya rastladın.” Ve dediler: **مَرْحَبَك اللّهُ ومَسْهَلَكَ**. Ve “**مَرْحَباً وأَهْلاً**” sözleri: yani “genişliğe geldin ve ehle geldin”; öyleyse ünsiyet et ve ürkme.
5.	**لا مَرْحَباً بك**!: yani “ülken sana geniş olmadı!”
6.	Ve **رَحَّبَ** adamla **تَرْحِـيباً**: ona **مَرْحَباً** dedi; ve **رَحَّبَ** onunla: onu **الرَّحْبِ** ve **السَّعَةِ**’ye çağırdı.

لسان العرب

● - رحب: **الرُّحْبُ**، zamme ile: genişliktir. Şey **رَحُبَ** **رُحْباً** ve **رَحابةً**; o hâlde o **رَحْبٌ** ve **رَحِـيبٌ** ve **رُحابٌ**dur; ve **أَرْحَبَ**: genişledi. Ve ben şeyi **أَرْحَبْتُ**: onu genişlettim. **الـحَجَّاجُ**, İbnü’l-Kırrıyye’yi öldürdüğü zaman dedi: **أَرْحِبْ** ey oğlan, onun yarasını! Ve atlara denildi: **أَرْحِبْ**, ve **أَرْحِـبي** yani genişle ve uzaklaş ve çekil; ona (ata) sürme (azarlama)dır; Kümeyt b. Ma‘rûf dedi:
نُعَلِّمُها: هَبِي، وهَلاَ، وأَرْحِبْ، *  وفي أَبْياتِنا ولَنا افْتُلِـينا
Ve dediler: **رَحُبَتْ** sana ve **طُلَّتْ** yani beldeler sana genişledi ve **طُلَّتْ**. Ve Ebû İshâk dedi: **رَحُبَتْ** belden ve **طُلَّت** yani genişledi ve ona **الطَّلُّ** isabet etti. Ve İbn Ziml hadîsinde: geniş bir yol üzerinde, yani geniş. Ve **رَحْبُ الصَّدْرِ** adam, ve **رُحْبُ الصدر** ve **رحِـيبُ الجَوْفِ**: ikisi de geniştir. Ve falan **رحِـيبُ الصَّدْر** yani geniş göğüslü; İbn Avf hadîsinde, Allah ondan razı olsun: işinizi **رَحْب الذِّراع** olana verin, yani şiddetler anında geniş kuvvetli olana. Ve ev **رَحُبَت** ve **أَرْحَبَتْ** anlamca, yani genişledi. Ve **رُحابٌ** kadın, yani geniş.

Ve **الرَّحْبُ**, fetha ile, ve **الرَّحِـيبُ**: geniş şeydir; ondan dersin: **رَحْبٌ** belde, ve **رَحْبةٌ** yer; Ezherî: Ferrâ, **بَلَدٌ رَحْبٌ** ve **بِلادٌ رَحْبةٌ** denileceği görüşüne gitti; nasıl ki **بَلَدٌ سَهْلٌ** ve **بِلادٌ سَهْلة** denir; ve **رَحُبَت** **تَرْحُبُ**, ve **رَحُبَ** **يَرْحُبُ** **رُحْباً** ve **رَحابةً**, ve **رَحِـبَتْ** **رَحَباً**; Ezherî dedi: ve **أَرْحَبَتْ**, bu anlamda bir dildir.

Ve **رُحابٌ** tencere, yani geniş.

Ve Allah’ın sözü, عز وجل: **وضاقَتْ عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ**; yani onun genişliği ve vüs‘ati üzerine (bile). Ve Ka‘b b. Mâlik hadîsinde: biz, Allah تعالى’nın dediği gibi: **وضاقَت عليهم الأَرضُ بما رَحُبَتْ**.

Ve **رَحِـيبةٌ** yer: geniş.

İbnü’l-A‘râbî: ve **الرَّحْبةُ** yerden genişleyen şeydir; onun çoğulu **رُحَبٌ**dır; **قَرْيةٍ** ve **قُرًى** gibi; Ezherî dedi: bu, ناقص بابında şâz gelir; أما السالم ise, **فَعْلةً**’nın **فُعَلٍ** üzerine cem‘ edildiğini işitmedim; dedi: ve İbnü’l-A‘râbî güvenilirdir; işittiğinden başka söylemez.

Ve onların geleni selamlama sözlerinde: **أَهْلاً ومَرْحَباً** yani ehle ve merhaba’ya rastladın. Ve dediler: **مَرْحَبَك اللّهُ ومَسْهَلَكَ**. Ve onların sözü: **مَرْحَباً وأَهْلاً** yani bir genişliğe geldin ve ehle geldin; öyleyse ünsiyet et ve ürkme. Leys dedi: Arapların **مَرْحَباً** sözünün manası: **الرَّحْب** ve genişlikte in, ve ikamet et; bizim yanımızda bu senindir. Ve Halîl’e **مَرْحَباً**’nın nasbı soruldu; dedi: onda fiilin gizlisi vardır; muradı: onunla “in” yahut “ikamet et”; gizli bir fiil ile nasb edildi; onunla murad edilen manası bilininince fiil öldürüldü (zikredilmez oldu). Ezherî dedi, ve başkası dedi, onların **مَرْحَباً** sözünde: bir genişliğe ve vüs‘ate geldin yahut rastladın; darlığa değil; aynı şekilde, eğer **سَهْلاً** derse, muradı: kolay bir beldeye indin; sert, kaba bir **حَزْن**’a değil.

Şemmer: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: **مَرْحَبَكَ اللّهُ ومَسْهَلَكَ**! ve **مَرْحَباً بك اللّهُ**; ve **مَسْهَلاً بك اللّهُ**! Ve Araplar der: **لا مَرْحَباً بك**! yani belden sana genişlemesin! dedi: ve bu, erkeğe dua içinde ve onun aleyhine vâki olan masdarlardandır; **سَقْياً** ve **رَعْياً**, ve **جَدْعاً** ve **عَقْراً** gibi; murad ederler: Allah sana su versin ve Allah seni gütsün; Ferrâ dedi: manası: Allah seni **مَرْحَباً** ile genişletsin; sanki **التَّرْحِـيب** yerine konmuştur. Ve adamı **رَحَّبَ** **تَرْحِـيباً**: ona **مَرْحَباً** dedi; ve onunla **رَحَّبَ**: onu **الرَّحْب** ve genişliğe çağırdı. Ve hadîste: Huzeyme b. Hukeym’e dedi: **مَرْحَباً**; yani bir genişliğe ve vüs‘ate rastladın; ve denildi: manası: Allah seni **مَرْحَباً** ile genişletsin; böylece **الـمَرْحَب**’ı **التَّرْحِـيب** yerine kıldı. Ve mescidin ve evin **رَحَبةُ**’si, hareke ile: ikisinin sahası ve genişliğidir. Sîbeveyh dedi: **رَحَبةٌ** ve **رِحابٌ**, **رَقَبةٍ** ve **رِقابٍ** gibi; ve **رَحَبٌ** ve **رَحَباتٌ**. Ezherî; Ferrâ dedi: kavmin avluları ile mescid arasındaki sahra için **رَحْبةٌ** ve **رَحَبةٌ** denir; ve **الرَّحَبةُ**’ye **رَحَبةً** denildi, onun genişliği sebebiyle; **بما رَحُبَتْ** yani **بما اتَّسَعَتْ** sebebiyle. Denir: **رَحِـيبٌ** ve **رَحْبٌ** menzil. Ve vadinin **رِحابُ**’ı: onun içinde iki yanından suyun akıntılarıdır; tekili **رَحَبةٌ**’dir. Ve **رَحَبةُ الثُّمام**: onun toplanma yeri ve bitme yeridir.

Ve **رَحائبُ التُّخوم**: yerin kuturlarının genişliğidir.

Ve **الرَّحَبةُ**: üzümün yeridir; hurma için **الجَرين** menzilesinde; hepsi genişlemedendir. Ebû Hanîfe dedi: **الرَّحْبةُ** ve **الرَّحَبةُ**; ve teşdîd daha çoktur: geniş bir yer; bitiren, yağmurlu.

Ve Nusr b. Seyyâr’dan nakledilen şâz bir kelime: **أَرَحُبَكُم** İbnü’l-Kirmânî’nin itaatine giriş, yani sizi daha geniş kıldı; böylece **فَعُلَ**’ü geçişli kıldı; hâlbuki nahivcilere göre geçişli değildir; إلا şu var ki Ebû Ali el-Fârisî, Hüzeyl’in onu, manasıyla geçişliliğe elverişli olduğunda geçişli kıldığını nakletti; onun sözü gibi:
ولم تَبْصُرِ العَيْنُ فيها كِلابا
Sıhâh’ta dedi: sahihte, aynın zammı ile **فَعُلَ**’ün geçişli olarak bundan başkası gelmedi.

Ve أما المعتل ise, onda ihtilaf ettiler; Kisâî dedi: **قُلْتُه**’nun aslı **قَوُلْتُه**’dur; Sîbeveyh dedi: bu caiz değildir; çünkü geçişli olmaz; ve **طُلْته** böyle değildir; ألا görmez misin ki “**طويل**” dersin? Ezherî; Leys dedi: bu, **فَعُلَ** üzerine şâz bir kelimedir, geçişlidir; ve **فَعُلَ** asla geçişli olmaz. Ezherî dedi: nahivcilere göre **رَحُبَكُم** caiz değildir; ve Nusr hüccet değildir.

Ve **الرُّحْبَـى**, **فُعْلَى** binası üzere: göğüste en geniş kaburgadır; ve ancak çıkıntı **الرُّحْبَيَيْنِ**’de olur; ikisi dirseklerin dönüş yerleridir.

Ve **الرُّحْبَيانِ**: en üst kaburgalarda koltuk altlarına bitişik olan iki kaburgadır; ve denildi: ikisi dirseklerin dönüş yerleridir; birisi **رُحْبَـى**’dır.

Ve denildi: **الرُّحْبـى**, boynun saplandığı yerden **الشَّراسِـيف**’in kesildiği yere kadar olan şeydir; ve denildi: o, boynun aslının iki kaburgası ile omuzun dönüş yeri arasındadır. Ve **الرُّحْبـى**: Arapların devenin yanına vurdukları bir damgadır.

Ve attan **الرُّحَيْباءُ**: iki böğrün en üstüdür; ikisi **رُحَيْباوانِ**’dır.

Ezherî: **الرُّحْبَـى**, hayvanlarda ve insanda kalbin nabız yeridir; yani kalbinin nabzının ve çarpıntısının yeri. Ve **رَحْبةُ مالك بن طَوْقٍ**: Fırat kıyısında Mâlik’in ihdas ettiği bir şehirdir.

Ve **رُحابةُ**: bilinen bir yerdir.

İbn Şümeyl: vadilerde **الرِّحابُ**, tekili **رحْبةٌ**; o, suyun içinde biriktiği alçak yerlerdir; ve yerin en hızlı bitenidir; vadinin sonunda olur, ortasında olur; ve yüksek yerde de olabilir; su onda birikir; ve onun çevresi ona nazaran yüksektir; ve eğer düz yerde olursa insanlar ona iner; ve eğer akıntıların karnında olursa insanlar ona inmez; artık eğer vadinin karnında olursa, o bir **أُقْنَةٌ**’dir, yani suyu tutan bir çukurdur; çok derin **قَعِـيرة** değildir; genişliği bir ok atımı kadardır; ve insanlar onun bir tarafına iner; ve **الرِّحابُ** kumda olmaz; yerin çukurlarında olur ve sırtlarında olur.

Ve **بَنُو رَحْبةَ**: Himyer’den bir batındır. Ve **بَنُو رَحَبٍ**: Hemdân’dan bir batındır.

Ve **أَرْحَبُ**: Hemdân’dan bir kabiledir.

Ve **بَنُو أَرْحَبَ**: Hemdân’dan bir batındır; onlara **النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ** nisbet edilir. Kümeyt, kabile **بني أَرْحَبَ** üzerine şahit olarak dedi:
يَقُولونَ: لَمْ يُورَثْ، ولَوْلا تُراثُه، *  لقد شَرِكَتْ فيه بَكِـيلٌ وأَرْحَبُ
Leys: **أَرْحَبُ** bir hayy’dır, yahut kendisine **النَّجائبُ الأَرْحَبِـيَّةُ** nisbet edilen bir yerdir; Ezherî dedi: ve muhtemeldir ki **أَرْحَبُ** bir aygırdır; ona necâib nisbet edilir; çünkü onlar onun neslindendir.

Ve **الرَّحِـيبُ**: çok yiyen. Ve **مَرْحَبٌ**: bir isim.

Ve **مَرْحَبٌ**: Abdullah b. Abd’in atıdır.

Ve **الرُّحابةُ**: Medine’de bir **أُطُمٌ**’dur; ve Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü:
وبعضُ الأَخِلاَّءِ، عِنْدَ البَلا *  ءِ والرُّزْءِ، أَرْوَغُ مِنْ ثَعْلَبِ
وكيفَ تُواصِلُ مَنْ أَصْبَحَتْ *  خَلالَـتُه كأَبِـي مَرْحَبِ؟
**أَبِـي مَرْحَبِ**’in dostluğu gibi, yani gölgeyi kastederek, **أَبي مَرْحَبٍ**’in dostluğu gibi demek istedi.

مقاييس اللغة:
(**رحب**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الباء** tek bir asl(=kök)tur, düzenli olarak; genişliğe delâlet eder. Bundan: **الرُّحْب**. Ve **مكانٌ رَحْبٌ**. Ve onların duada sözleri: **مَرْحَباً**: “Genişliğe geldin.” Ve **الرُّحْبَى**: göğüste kaburgaların en eni. Ve **الرَّحِيب**: obur; bu, onun iç boşluğunun genişliğinden dolayıdır. Ve denir: **رَحُبَت الدّارُ** ve **أَرْحَبَت**. Ve Halîl’in kitabında: Nusr b. Seyyâr dedi: “**أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ**([15])”، yani: “Sizi genişletti mi?” dedi. Ve o, **فَعُل** vezni üzere, geçişli olarak, şâz bir kelimedir([16]). Ve **الرَّحْبة**: çok ot bitiren, çok doğuran yer([17]). Ve ata denir: “**أَرْحِبِي**” yani “genişle, yayıl.”

القاموس المحيط:
**الرُّحْبُ** (ötre ile): Hüzeyl’e göre bir yer adı. Ve **رَحاب** ( **غُراب** gibi): Havrân’da bir yer adı. Ve **رَحُبَ** ( **كَرُمَ** ve **سَمِعَ** gibi), **رُحْباً** (ötre ile) ve **رَحابَةً**; o hâlde o **رَحْبٌ** ve **رَحِيبٌ** ve **رُحابٌ** (ötre ile): genişledi; **أرْحَبَ** gibi. Ve **أرْحَبَهُ**: onu genişletti. Ve **أرْحِبْ** ve **أرْحِبِي**: at için iki azarlama/ürküntü sözü; yani “genişle, uzaklaş.” Ve **امْرَأَةٌ رُحابٌ** (ötre ile): geniş. Ve **مَرْحَباً وسَهْلاً**: yani “genişliğe rastladın.” Ve **مَرْحَبَكَ اللَّهُ ومَسْهَلَكَ**; ve **مَرْحَباً بِكَ اللَّهُ ومَسْهَلاً**. Ve **رَحَّبَ به تَرْحِيباً**: onu **الرُّحْب**’a çağırdı. Ve **رَحَبَةُ المَكانِ**; ve onun avlusu/sahası ve genişliği sükûnlanır(=harekesi düşürülür); ve vadiden: iki yanından içindeki suyunun akıntı yatağı; ve **الثُّمام**’dan: onun toplanma yeri ve bitme yeri; ve üzümün yeri; ve çok bitkili, çok ot bitiren, geniş arazi; çoğulu: **رِحابٌ** ve **رَحَبٌ** ve **رَحَباتٌ**; ikisi de harekeli, ve ikisi de sükûnlanır. Ve **رَحُبَكُمُ الدُّخُولُ في طاعَتِهِ** ( **كَرُمَ** gibi): “sizi genişletti”; şâzdır; çünkü **فَعُلَ** geçişli değildir; ancak Ebû Alî, Hüzeyl’den onun geçişli kılınmasını nakletti.
Ve **الرُّحْبى** ( **حُبْلى** gibi): göğüste en enli kaburga; ve devenin yanında bir damga/nişan. Ve **الرُّحْبَيانِ**: kaburgaların en üstünde koltuk altlarını izleyen iki kaburga; yahut iki dirseğin dönüş yeri; yahut o, kalbin atma yeridir. Ve **الرُّحْبَةُ** (ötre ile): Ece’(da) bir su yeri; ve Mekke toprağından Zî Zeravân’da, Cebel Şamansîr vadisinde bir kuyu; ve Kâdisiyye hizasında bir köy; ve San‘â yakınında bir vadi; ve Medine ile Şam arasında, Vâdî’l-Kurâ yakınında bir bölge; ve Laccâ bölgesinde bir köy; ve fetha ile: Fırat üzerinde Mâlik b. Tavk’un **رَحْبَة**’si; ve Dımaşk’ta bir köy; ve orada da bir mahalle; ve Kûfe’de bir mahalle; ve Bağdat’ta bir köy; ve **الثَّلَبُوت**’ta akan bir vadi; ve bâdiyede bir köy; ve Yemâme’de bir köy; ve orada da içinde sular ve köyler bulunan bir çöl; nisbesi: **رَحَبِيُّ**, harekeli. Ve **بَنُو رَحْبَةَ**: Himyer’den bir batın. Ve **قُمامَةٍ** gibi: Medine’de bir yer adı. Ve **كِتابٍ** gibi: Azerbaycan’da ve Derbend’de bir bölgenin adı; ve Ermeniyye’nin çoğu. Ve **بَنُو رَحَبٍ** (harekeli): Hemdân’dan bir batın. Ve **أرْحَبُ**: onlardan bir kabile; yahut bir aygır; yahut bir yer; ondan: **النَّجائِبُ الْأَرْحَبِيّاتُ**. Ve **أمِيرٍ** gibi: obur. Ve **رَحائِبُ التُّخُومِ**: yerin kuturlarının(=uçlarının) genişliği; ve **رَحْباً** diye adlandırdılar; ve **مُعَظَّمٍ** ve **مَقْعَدٍ** gibi. Ve **مَقْعَدٍ** gibi: Hanefî Abdullah b. Abd’in atı; ve Hadramut’ta bulunan bir put. Ve **ذُو مَرْحَبٍ**: Ma‘dî Kerib b. Rebîa; onun hizmetkârı(=bekçisi) idi.

تاج العروس:
ر ح ب
**الرحب** (ötre ile): Hüzeyl’e göre bir yer adı; Sâğânî onu, lâm olmaksızın, fetha ile ضبط etti.
Ve **رحاب** ( **غراب** gibi): Havrân’da bir yer adı; Sâğânî bunu da nakletti.
Ve **رَحُبَ** şey ( **كَرُمَ** ve **سَمِعَ** gibi; ikincisini Sâğânî rivayet etti), **رَحْباً** (ötre ile) ve **رَحابة** ve **رَحْباً** (harekeli); Sâğânî nakletti; o hâlde o **رَحْب** ve **رَحِيب** ve **رُحاب** (ötre ile): genişledi; **أرْحَبَ** gibi. Ve **أرْحَبَهُ**: onu genişletti. Haccâc, İbnü’l-Karye’yi öldürdüğünde dedi: “**أرحب يا غلام جرحه**”.
Ve ata denir: **أرحب** ve **أرحبي**; ikisi de at için iki azarlama/ürküntü sözüdür; yani “genişle, uzaklaş, çekil.” Kümeyt b. Ma‘rûf dedi:

**نعلمها هبي وهلا وأرحب ... وفي أبياتنا ولضنا افتلينا**

Ve **امرأة رحاب**; ve **رحاب**’ı (ötre ile) takdir etti; yani geniş. Ve dediler: **رحبت عليك وطلت**; yani “ülkeler sana genişledi.” Ebû İshâk dedi: yani “genişledi ve ona çiy isabet etti.” Ve İbn Ziml hadîsinde: “**على طريق رحب**” yani geniş. Ve **رجل رحب الصدر** ve **رحب الصدر** ve **رحيب الجوف**: ikisini de geniş. Ve mecazdan: “Falan **رحيب الصدر**” yani onun göğsü geniş. Ve **رحب الذراع**: şiddetler sırasında kuvvetçe geniş. Ve **رحب الذراع والباع** ve ikisinin **رحيبهما**: yani cömert.
Ve **رحبت الدار** ve **أرحبت** aynı mânâda; yani genişledi.
Ve **الرحب** (fetha ile) ve **الرحيب**: geniş şey; ondan dersin: **بلد رحب** ve **أرض رحبة**.
Ve mecazdan onların sözü: “Bu, öyle bir iştir ki, eğer onun varış yerleri genişlediyse, kaynakları daralmıştır.”
Ve geleni selâmlamada onların sözü: **أهلا ومرحبا وسهلا**. Askerî dedi: **مرحبا** diyen ilk kişi: Zû Yezen’in oğlu Seyf; yani “rastladın.” Ve Sıhâh’ta: “Genişliğe geldin ve ehle geldin; öyleyse ünsiyet et, ürkme.” Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin şöyle dediğini işittim: **مرحبك الله ومسهلك** ve **مرحبا بك الله ومسهلا بك الله**. Ve Araplar der: **لا مرحبا بك**; yani “ülken sana genişlemesin.” Dedi: Bu, kişi için ve aleyhine duada vâki olan masdarlardandır; **سقيا** ve **رعيا** ve **جدعا** ve **عقرا** gibi; “Allah sana su versin, seni gütsün” isterler. Ferrâ dedi: Mânâsı: “Allah seni **مرحبا** ile genişletti”; sanki **الترحيب** yerine konmuştur. Leys dedi: Arapların **مرحبا** sözünün mânâsı: “Genişlikte ve bollukta in; ve ikamet et; bizde senin için bu vardır.” Halîl’e **مرحبا**’nın nasbı soruldu; dedi: “Fiilin gizlisi vardır; onunla ‘in’ yahut ‘ikamet et’ kastedildi; bu yüzden gizli bir fiille nasb edildi; murad edilen mânâ bilindiğinde fiil öldürüldü.” Ezherî dedi: Başkası da onların **مرحبا** sözünde dedi ki: “Genişliğe ve bolluğa geldin yahut rastladın; darlığa değil.” Ve aynı şekilde, **سهلا** dediğinde: “Sert, kaba bir engebeye değil; kolay bir beldeye indin”i kasteder.
Ve **رحب به ترحيبا**: onu genişliğe ve bolluğa çağırdı. Ve **رحب به**: ona “**مرحبا**” dedi. Ve hadîste: “**قال لخزيمة ابن حكيم مرحبا**” yani “genişliğe ve bolluğa rastladın.” Ve denildi: mânâsı “Allah seni **مرحبا** ile genişletti”; böylece **المرحب**’ı **الترحيب** yerine kıldı.
Ve **رحبة المكان** (mescid ve ev gibi), hareke ile; ve sükûnlanır: onun sahası ve genişliği. Ali (Allah ondan razı olsun) Kûfe mescidinin **رحبة**’sinde, yani avlusunda, insanlar arasında hükmederdi. Ezherî’den: Ferrâ dedi: Kavmin avluları ile mescid arasındaki sahraya **رحبة** ve **رحبة** denir; ve **الرحبة** genişliğinden dolayı **رحبة** diye adlandırıldı; “**بما رحبت**” yani “genişlediği kadar.” Denir: **منزل رحيب** ve **رحب**. Ve ayrıca şuna gitti: “**بلد رحب** ve **بلاد رحبة** denir; tıpkı **بلد سهل** ve **بلاد سهلة** denildiği gibi.” Ve **رحبت** ( **ترحب** ) ve **رحب** ( **يرحب** ), **رحبا** ve **رحابة**; ve **رحبت رحبا**. Ezherî dedi: Ve **أرحبت** de o mânâda bir dildir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**ضاقت عليهم الأرض بما رحبت**” yani “onun genişliği ve bolluğu üzere.” Ve **أرض رحيبة**: geniş.
Ve **الرحبة** iki vecih ile, vadiden: iki yanından içindeki suyunun akıntı yatağı; çoğulu **رحاب**; ve o, suyun içinde biriktiği alçak yerlerdir; ve yerin en hızlı bitki verenidir; vadinin sonu yanında ve ortasında olur; ve yüksek yerde de olabilir; su onda birikir; ve onun çevresi ona nazaran yüksektir; ve **الرحاب** kumda olmaz; ve yerin karınlarında ve yüzeylerinde olur.
Ve **الرحبة** **الثمام**’dan ( **غراب** gibi): onun toplanma yeri ve bitme yeri.

**الرحبة** harekeli olarak: üzümün yeri; hurma için **الجرين** menzilesinde. Ebû Hanîfe dedi: **الرحبة** ve **الرحبة**; ve teşdîd daha çoktur: bitkisi bol, geniş, çoraklaşan geniş arazi. Çoğulu: **رحاب** ve **رحب** ve iki harekeli **رحبات**; ikisi de sâkinlenir. Sîbeveyh dedi: **رحبة** ve **رحاب**, **رقبة** ve **رقاب** gibidir. İbnü’l-A‘râbî’den: **الرحبة**: yerden genişleyen şey; onun cem‘i: **رحب**, **قرية** ve **قرى** gibi. Ezherî dedi: Bu, **الناقص** bâbında şâz olarak gelir; أما **السالم** ise, **فعلة**’nin **فعل** üzerine cem‘ edildiğini işitmedim. Dedi: İbnü’l-A‘râbî sika’dır; ancak işitmiş olduğu şeyi söyler. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir.

Nasr b. Seyyâr’dan şu hikâye edilir: “**رحبكم** onun itaatine giriş”; yani İbnü’l-Kirmânî’ye göre **كرم** gibi; yani “sizi genişletti”; böylece fiili ta‘diyeli kıldı; bu şâzdır, çünkü **فعل** nahivcilere göre ta‘diyeli değildir; ancak Ebû ‘Alî el-Fârisî, bilinen kabile Hüzeyl’den onun ta‘diyesini hikâye etti; yani mânâsıyla ta‘diyeye elverişli olduğunda; onun sözü gibi:
“Ve göz onda köpekler görmedi.”
Etheme es-Sarf dedi: Aynı **العين**’in dammesiyle ta‘diyeli **فعل** bir tek kelime dışında gelmemiştir; Halîl onu rivayet etti; o da onların sözü: “**رحبتك الدار**”. Sa‘d, Şerhu’l-‘İzzî’de onu hazf ve îsâl üzerine حمل etti; yani “**رحبت بكم الدار**”. Şeyhimiz dedi: Celâl es-Süyûtî, Fârisî’den nakletti: “**رحب الله جوفه**” yani “onu genişletti”. **الصحاح**’ta: Sahihte, aynı **العين**’in dammesiyle ta‘diyeli **فعل** bundan başkası gelmemiştir. أما **المعتل** ise, onda ihtilâf ettiler. Kisâî dedi: “**قلته**”nin aslı “**قولته**”dir. Sîbeveyh dedi: Bu câiz değildir; çünkü ta‘diyeli olmaz; ve bu, “**طلته**” gibi değildir; görmüyor musun ki “**طويل**” dersin. Ezherî’den: Leys dedi: Bu, **فعل** üzerine şâz bir kelimedir, **مجاوز** olarak; ve **فعل** asla **مجاوز** olmaz. Ezherî dedi: “**رحبتك**” nahivcilere göre câiz değildir; Nasr hüccet değildir.

**الرحبى** **حبلى** gibi: göğüste en geniş kaburga; **الناحز** ancak iki **الرحبيين**’de olur.

**الرحبى**: Arapların devenin böğründe onunla dağladıkları bir damga. **الرحبيان**: kaburgaların üst kısmında koltuk altlarına bitişik olan iki kaburga; yahut **الرحبى**: iki dirseğin dönüş yeri; ikisi **رحبيان**’dır. **الرحيباء** atın: iki böğür üstünün en üstü; ikisi **رحيباوان**’dır; İbn Düreyd’den. “**أوهى**” (yani): **الرحبى** hayvanlarda ve insanda kalbin nabız yeridir; yani kalbin nabzının ve çarpmasının yeri. Bunu Ezherî söyledi. Ve denildi: **الرحبى**, boynun saplandığı yer ile **الشراسيف**’in kesildiği yer arasındadır. Ve denildi: o, boynun kökünün iki kaburgası ile omuzun dönüş yeri arasındadır.

**الرحبة** damme ile: Tayıy’ın iki dağından biri olan **أجإ**’de bir su; ve Mekke toprağından **ذي ذروان**’da bir kuyu; **وادي جبل شمنصير**’de şerefçe artırılmıştır; beyanı gelecektir.

**الرحبة**: **القادسية** karşısında bir yer; ve Yemen’de San‘â yakınında bir vadi; ve Medine ile Şam arasında, **وادي القرى** yakınında bir nâhiye; ve **اللجاة** nâhiyesinde bir yer.

Fetha ile: **رحبة مالك بن طوق**: Mâlik’in Fırat kıyısında ihdas ettiği bir şehir. Ve **رحبة**: Şam’da bir yer. Ve **رحبة**: orada da bir mahalle. Ve **رحبة**: Kûfe’de bir mahalle; **رحبة خنيس** diye bilinir. Ve **رحبة**: Bağdat’ta bir yer; **رحبة يعقوب** diye bilinir; Mehdî’nin veziri Ya‘kûb b. Dâvûd’a nisbetlidir. Ve **رحبة**: **الثلبوت**’ta akan bir vadi; **ثلب** maddesinde geçti; onun bir vadi yahut arazi olduğu. Ve **رحبة**: bâdiyede bir yer. Ve **رحبة**: Yemâme’de bir yer; **رحبة الهدار** diye bilinir; orada ayrıca bir çöl vardır; onda sular ve köyler vardır. Nisbe, hepsinde, iki harekeli **رحبي**’dir.

**بنو رحبة بن زرعة بن الأصغر ابن سبإ**: Himyer’den bir batın; ona, hâfızların طبقات’ının beşinci tabakasında sayılan Harîz b. ‘Osmân nisbet edilir; bunu şeyhimiz söyledi.

**رحابة** **قمامة** gibi: bir yer. Lisânü’l-‘Arab’da: Medine’de bilinen bir **أطم**.

**الرحاب** **كتاب** gibi: Azerbaycan’da ve Derbend’de ve Ermeniye’nin çoğunda bir nâhiyenin adı; bu ad onu kuşatır; bunu Sâgânî nakletti.

İki harekeli **بنو رحب**: Yemen kabilelerinden Hemdân’dan bir batın.

**أرحب**: onlardan bir kabile; yani Hemdân. Kumeyt dedi:
“Derler: miras bırakmadı; mirası olmasaydı…
onda Bekîl ve **أرحب** ortak olurdu.”
Belâzurî’nin **كتاب الأنساب**’ında lafzen şunu okudum: Bana Muhammed b. Ziyâd el-A‘râbî er-râviye, Hişâm b. Muhammed el-Kelbî’den haber verdi; dedi: Hadramut kabilelerinden: **مرحب** ve **جعشم**; onlar **الجعاشمة**’dir; ve **وائل** ve **أنسى**. Bazıları dedi:
“Ve dedem **الأنسوي** şereflerin kardeşidir…
ve dayım **المرحبي** Ebû Lehey‘a’dır.”
Ve Yezîd b. Kays ve ‘Amr b. Seleme ve Mâlik b. Ka‘b **الأرجبيون**, efendimiz ‘Alî رضى الله عنه’nun âmillerindendir; yahut bir aygırdır; Ezherî bunu böyle söyledi. Ve dedi: Bazen **النجائب** ona nisbet edilir; çünkü onlar onun neslindendir. Leys dedi: **أرحب**: bir حي yahut bir mekân. **المعجم**’de: Yemen’de, Hemdân’dan büyük bir kabile ile adlandırılan bir **مخلاف** olduğu. **أرحب**’in adı: **مرة بن دعام بن مالك بن معاوية بن صعب بن دومان بن بكيل ابن جشم بن خيران بن نوف بن همدان**. Ondan **النجائب الأرحبيات**. “**كفاية المتحفظ**”te: **الأرحبية**: Benî Hemdân’dan Benî **أرحب**’e nisbet edilen değerli develer. Cevherî bununla iktifa etti; Şerîf el-Gırnâtî, Şerhu Maksûrati Hâzim’de onu nakletti. **المعجم**’de: **ارحب**: deniz sahilinde bir belde; onunla **ظفار** arasında yaklaşık on fersah.

**الرحيب** **أمير** gibi: çok yiyen. **رجل رحيب الجوف**: çok yiyen; Süyûtî onu nakletti.

**رحائب التخوم**; bazı nüshalarda: **النجوم** bulunur; o yanlıştır; yani yerin kuturlarının genişliği. Ve **رحبا** ve **مرحبا** **معظم** gibi, ve **مرحبا** **مقعد** gibi diye adlandırıldılar. Cevherî dedi: **أبو مرحب**: gölgenin künyesidir; onunla Nâbiga el-Ca‘dî’nin sözü tefsir edildi:
“Ve bazı dostlar belâda…
ve musibette tilkiden daha kaçaktır.
Ve nasıl bağ kurarsın, sabahladığın kimseyle…
dostluğu **أبي مرحب** gibi iken?”
O, ayrıca, yalancı vaatlerin sahibi ‘Arkûb’un künyesidir.

**مرحب** **مقعد** gibi: ‘Abdullâh b. ‘Abd el-Hanefî’nin atı. Ve **مرحب**: Yemen Hadramut’ta bir put. Ve **ذو مرحب**: Rabî‘a b. Ma‘dîkerib; onun **سادن**’i idi; yani onun koruyucusu.

**مرحب اليهودي** **منبر** gibi: Hayber günü efendimiz ‘Alî رضى الله عنه’nun öldürdüğü kimse.

Küçültme ile **رحيب**: Kesîr’in sözünde bir yer:
“Ve ‘Azze’yi hatırladım; evi komşu iken…
**برحيب**’e; sonra **أرينة**’ye; sonra **نخال**’a.”
**المعجم**’de böyledir.

**رحبى** **حبلى** gibi: başka bir yer; bu, Sâgânî’dendir.
