# رحض (ر-ح-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ح - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والضاد والراء معهما
ح ض ر، ر ح ض، ح ر ض، ض ر ح، ر ض ح مستعملات
حضر:
الحَضَرُ: خلافُ البَدْو، والحاضِرة خلاف البادية لأنَّ أهل الحاضرةِ حَضَروا الأمصارَ والديار. والباديةُ يُشبِهُ أنْ يكونَ اشتِقاق اسمه من: بدا يبدو أى بَرَزَ وظَهَرَ، ولكنّه اسمٌ لَزِمَ الموضع خاصَّةً دونَ ما سِواه، والحَضْرَةُ: قرب الشَّيء. تقول: كنت بحَضرةِ الدار، قال:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه		إلى نَهشَل والقَومُ حَضرةَ نَهْشَلِ
وضَرَبُته بحَضْرَة فلانٍ، وبمَحْضَره أحسَنُ في هذا. والحاضِرُ: هُمُ الحَيُّ إذا حَضَروا الدارَ التي بها مُجتَمَعهُم فصارَ الحاضر اسماً جامعاً كالحاجِّ والسامِرِ ونحوِهما، قال:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سامـرُه		فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ
والحُضْر والحِضار: من عَدْوِ الدابَّة، والفعل: الإحضار. وفَرَسٌ مِحضير بمعنى مِحضار غيرَ أنّه لا يقالُ إلا بالياء وهو من نَوادر كلام العرب، قال امرؤ القيس:
استلحم الوحشُ على أحشائهـا		أهوَجُ مِحضيرٌ إذا النقْعُ دَخَنْ
والحضيرُ: ما اجتَمَعَ من جائية المِدَّةِ في الجُرْح، وما اجتَمَعَ من السُّخد في السَّلا ونحوه.
والمُحاضرةُ: أنْ يُحاضِرَك إنسان بحَقّكَ فيذهَب به مُغالَبةً ومُكابَرةٌ.
والحِضار: اسم جامع للإبِلِ البِيض كالهِجان، الواحدةُ والجميع في الحضار سَواءٌ. وتقول: حَضارِ. أي: احضَرْ مثلُ نَزالِ بمعنَى انزِلْ . وتقول: حَضِرت الصَّلاةُ، لغة أهل المدينة، بمعنى حَضَرت، وكلهم يقولون: تَحضُر.
وحَضارِ: اسم كوكب معروف، مجرورٌ أبداً، وحَضْرَمَوْت: اسمان جُعِلا اسماً واحداً ثم سُمِّيَت به تلك الَبْلَدة، ونظيرهُ: أحمرجون.
رحض:
ثَوبٌ رَحيضٌ ومَرْحُوضٌ: أي: مَغسُول. والرحْضُ: الغَسْل. وقالتْ عائشة في عُثمانَ: "استَتابوه حتى إذا تَرَكوه كالثَوْبِ الرَّحيض أحالوا عليه فقَتَلُوه". والمِرْحَضةُ: شيءٌ يُتَوَضَّأ فيه مثل كنيف وكذلك المِرحاضُ وهو المُغَتسَل.
والرُحَضاء: عَرَق الحُمَّى، رُحِض الرجُلُ أخَذَتْهُ الرُحَضاءُ.
حرض:
التَحريضٌ: التَحضيضُ. والحُرضُ، مثقل، الأشْنان، والمِحْرَضةُ: وِعاؤه. وقوله تعالى: "حتّى تكونَ حَرضَاً " أي مُحْرَضاً يُذيبك الهَمُّ، وهو المُشرِف حتى يكاد يَهلِك. رجلٌ حَرَضٌ ورجالٌ أحراض. والحَرَضُ: الذي لا خيرَ فيه لؤماً ودقّةً من كلّ شيءٍ. والفِعل منه: حَرُضَ يحرُضُ حُروضاً. وناقةٌ حَرَضٌ وإبِلٌ أحراض: وهو الضاوي الرديءُ.
ضرح:
الضَرْحُ: حَفرُكَ الضَريحَ للميِّت وهو قَبْرٌ بلا لَحْدٍ، ضَرَّحْتُ له. والضَرْحُ: الرَمْيُ بالشيْءِ. واضطَرُحوا فلاناً: إذا رَمَوا به، والعامَّةُ تقول: اطَّرَحُوه، يظُنُّونَ أنَّه من الطَرْح وإنّما هو من الضَرْح، قال:
ضرحاً بصليات النُسور نحتبي
ويقال: الضَرْحُ الرُمْح. والضرُّاح بيت في السَّماء. والمَضْرَحيُّ من الصِقُوُر: ما طالَ جَناحاهُ، قال طفة:
كأنَّ جَناحَي مَضْرحَيٍّ تَكَنَّفا
ويقال للرجل السيد السَريِّ: مَضْرَحيّ. ويقال المَضْرَحّي. ويقال المَضْرَحِيُّ: الأبيضُ من كلّ شَيءٍ.
رضح:
الرَضْحُ: رَضْحُك النَّوَي بالمِرْضاح أي: بالحَجَر، الخاء لغة قليلة.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الضاد** ve **الراء** onlarla birlikte
**ح ض ر**، **ر ح ض**، **ح ر ض**، **ض ر ح**، **ر ض ح** kullanımdadırlar.

**حضر**:
**الحَضَرُ**: **البَدْو**’un zıddıdır; **الحاضِرة** de **البادية**’nin zıddıdır; çünkü **الحاضرة**’nin ehli **الأمصار**’ı ve **الديار**’ı mesken tuttular. **البادية** ise, adının iştikakı şundan olmuş gibidir: **بدا يبدو** yani “ortaya çıktı ve göründü”; fakat o, yer için özellikle, başkasına değil, lâzım bir isimdir. **الحَضْرَةُ**: şeyin yakınlığıdır. Dersin ki: “**بحَضرةِ الدار** idim.” Dedi ki:
فشَلَّتْ يَداهُ يومَ يحمِـلُ رأسَـه		إلى نَهشَل والقَومُ حَضرةَ نَهْشَلِ
Ve onu falanın **بحَضْرَة**’sinde vurdum; ve bunun hakkında **بمَحْضَره** daha güzeldir. **الحاضِرُ**: onlar, topluluklarının bulunduğu evi mesken tuttuklarında, o evi mesken tutan mahalledir; böylece **الحاضر**, **الحاجِّ** ve **السّامِرِ** ve benzerleri gibi, toplayıcı bir isim oldu. Dedi ki:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سامـرُه		فيه الصَواهِلُ والرواياتُ والعَكَرُ
**الحُضْر** ve **الحِضار**: binitin koşmasındandır; fiil: **الإحضار**. Ve **مِحضير** bir at, **مِحضار** manasınadır; ancak yalnız **الياء** ile söylenir; ve o, Arapların sözünün nadirlerindendir. İmru’ul-Kays dedi ki:
استلحم الوحشُ على أحشائهـا		أهوَجُ مِحضيرٌ إذا النقْعُ دَخَنْ
**الحضيرُ**: yarada, irin akışından toplanan şeydir; ve **السُّخد**’dan **السَّلا**’da ve benzerinde toplanan şeydir.
**المُحاضرةُ**: bir insanın, hakkınla seni **يُحاضِرَك** etmesi; böylece onu, galebe ile ve **مُكابَرةٌ** ile götürmesidir.
**الحِضار**: **الهِجان** gibi beyaz develer için toplayıcı bir isimdir; **الحضار**’da tekil ile çoğul eşittir. Ve dersin ki: **حَضارِ**; yani: “hazır ol”; **نَزالِ** gibi, “in” manasınadır. Ve dersin ki: **حَضِرت الصَّلاةُ**; Medine ehlinin dili; **حَضَرت** manasınadır; ve hepsi: **تَحضُر** der.
Ve **حَضارِ**: bilinen bir yıldızın adıdır; daima mecrurdur. Ve **حَضْرَمَوْت**: iki isimdir; tek bir isim kılındı; sonra o belde onunla adlandırıldı. Onun benzeri: **أحمرجون**.

**رحض**:
**ثَوبٌ رَحيضٌ** ve **مَرْحُوضٌ**: yani “yıkanmış”. **الرحْضُ**: yıkamadır. Âişe, Osman hakkında dedi ki: “**استَتابوه**; nihayet onu **كالثَوْبِ الرَّحيض** gibi bıraktıklarında, ona döndüler de onu öldürdüler.” **المِرْحَضةُ**: içinde abdest alınan bir şeydir; **كنيف** gibi; ve aynı şekilde **المِرحاضُ**; o da **المُغَتسَل**’dir.
**الرُحَضاء**: hummanın teridir. **رُحِض** adam: **الرُحَضاءُ** onu tuttu.

**حرض**:
**التَحريضٌ**: **التَحضيضُ**’dur. **الحُرضُ** (ağırlaştırılmış): **الأشْنان**’dır. **المِحْرَضةُ**: onun kabıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: **"حتّى تكونَ حَرضَاً "** yani **مُحْرَضاً**; gam seni eritir; ve o, helâk olmaya ramak kalmış derecede yaklaşandır. **رجلٌ حَرَضٌ** ve **رجالٌ أحراض**. **الحَرَضُ**: alçaklık ve her şeyden incelik sebebiyle onda hayır olmayan kimsedir. Ondan fiil: **حَرُضَ يحرُضُ حُروضاً**. Ve **ناقةٌ حَرَضٌ** ve **إبِلٌ أحراض**: o, zayıflamış kötü olandır.

**ضرح**:
**الضَرْحُ**: ölü için **الضَريحَ** kazmandır; o, **لَحْدٍ**sız bir kabirdir; “ona **ضَرَّحْتُ**.” Ve **الضَرْحُ**: şey ile atmaktır. “**اضطَرُحوا** falanı”: onunla attıkları zaman. Avam: “**اطَّرَحُوه**” der; onun **الطَرْح**’tan olduğunu zannederler; hâlbuki o, **الضَرْح**’tandır. Dedi ki:
ضرحاً بصليات النُسور نحتبي
Ve denir ki: **الضَرْحُ** mızraktır. **الضرُّاح** gökte bir evdir. **المَضْرَحيُّ** şahinlerden: iki kanadı uzun olan şeydir. Tufeyl dedi ki:
كأنَّ جَناحَي مَضْرحَيٍّ تَكَنَّفا
Ve efendi, soylu adama: **مَضْرَحيّ** denir. Ve **المَضْرَحّي** denir. Ve **المَضْرَحِيُّ** denir: her şeyden beyaz olan.

**رضح**:
**الرَضْحُ**: **المِرْضاح** ile, yani taş ile, hurma çekirdeğini kırmandır; **الخاء** az bir dildir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَحَضْتُ يدي وثوبي أَرْحَضَهُ رَحْضاً: غسلته. والثوبُ رَحيضٌ ومرحوض. والمِرْحاضُ: خشبةٌ يُضْرَبُ بها الثوبُ إذا غُسِلَ. والمِرْحاضُ: المُغْتَسَلُ. والرُحَضاءُ: العَرَقُ في أثر الحمَّى. وقد رُحِضَ المحمومُ، فهو مَرْحوضٌ.

##### Türkçe

**رَحَضْتُ** elimı ve elbisemi **أَرْحَضَهُ** **رَحْضاً**: onu yıkadım. Elbise **رَحيضٌ** ve **مرحوض**(dur). **المِرْحاضُ**: elbise yıkandığı zaman onunla elbisenin dövüldüğü bir tahta. **المِرْحاضُ**: yıkanılan yer. **الرُحَضاءُ**: hummanın ardından (kalan) izdeki ter. Hummalı kimse **رُحِضَ**; o hâlde o **مَرْحوضٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ض ر
حضر ، حرض ، ضرح ، رحض ، رضح : مستعملة .
حضر : قال الليث : الحَضَر : خِلافُ البَدْو ، والحاضرة : خِلافُ البادِيَة ، وأهل الحَضَر ، وأَهْل البدو ، والحاضِرَة : الذين حضروا الأمصار ومساكن الدِّيارِ التي يكون لهم بها قرار .
قلت : المَحْضَر عند العرب : المرْجِع إلى
أعداد المياه ، والمنْتجَع : المَذْهَب في طلب الكلأ ، وكل مُنْتَجع مَبْدًى ، وجمع المَبْدَى مَبادٍ ، وهو البدو أيضاً ، فالبادية : الذين يتباعدون عن أعْداد المياه ذاهبين في النُّجَع إلى مساقط الغيث ومنابت الكلأ ، والحاضرة : الذين يرجعون إلى المحاضر في القيظ وينزلون على الماء العِدِّ ، ولا يُفارقونها إلى أنْ يقع ربيع الأرض يمْلأ الغُدرانَ فينتجعونه .
وقوم ناجِعَة ونَواجِعُ ، وباديةٌ وبَوادٍ بمعنى واحد . وكل مَنْ نَزَل على ماء عِدَ ، ولم يتحول عنه شتاء ولا صيفا فهو حاضِر ، سواء نزلوا في القُرَى والأَرْياف والدُّورِ المَدَرِيَّة أو بنوا الأَخْبِيَة على المياه فقَرُّوا بها ورَعَوْا ما حواليْها من الكلأ ، فأمَّا الأعرابُ الذين هم بادِيَة فإنما يحْضرون الماءَ العِدَّ شُهُورَ القيْظ لحاجة النَّعَم إلى الوِرْدِ غِبّاً وَرَفْهاً وربعا في هذا الفصل ، فإذا انقضت أيام القيظ بدوا فتَوزَّعَتْهُم النُّجَع وافْتَلوا الفَلَوات المُكلِئَة ، فإن وقع لهم رَبيع بالأرض شربوا منه في مُبْداهم الذي انْتَوَوْه ، وإن استأخر القَطْرُ ارْتَوَوْا على ظهور الإبل لشفاههم وخيلهم من ماء عِدَ يليهم ، ورفعوا أَظْماءَهم إلى السِّبع والثِّمْن والعِشْر ، فإن كَثُرت الأمطارُ والتف العُشْب وأَخْصَبت الرياضُ وأَمْرَعَتِ البلاد جزأ النَّعَم بالرُّطْبِ ، واستغنى عن الماء ، وإذا عَطِش المالُ في هذه الحال وردت الغُدْرانَ والتَّنَاهِي فشربت كَرْعا ، وربما سَقَوْها من الدُّحْلان .
وقال الليث : الحُضور جمع الحاضر ، قلت : والعرب تقول : حَيٌّ حاضر بغير هاء إذا كانوا نازلين على ماء عدَ ، يقال : حَاضِرُ بني فلان على ماء كذا وكذا ، ويقال للمقيم على الماء حاضر وجمعه حُضُور وهو ضد المسافر ، وكذلك يقال للمقيم شاهد وخافض .
وقال الليث : الحَضْرة : قُرْبُ الشيء ، تقول : كنت بِحَضْرَة الدار ، وأنشد :
فَشَلَّتْ يَدَاه يوم يَحْمِلُ رأْسه
إلى نَهشلٍ والقَوْم حَضْرَةَ نَهْشَلِ
ويقال : ضربت فلاناً بحَضرة فلان بِمَحْضَره .
وقال الليث : الحاضِرُ القوم الذين حضروا الدَّار التي بها مُجْتَمعُهم ، وقال الشاعر :
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سَامِرُه
فيه الصواهَلُ والرَّاياتُ والعَكَر
قال : فصار الحاضِرُ اسْماً جامعاً كالحاجِّ والسّامر والجَامل ونحو ذلك .
قال : والحُضْر والحِضارُ : من عَدْوِ الدوابِّ والفعل الإحْضار ، وفرس مِحْضير ومِحْضار بغير هاء للأنثى إذا كان شديد الحُضر ، وهو العَدْو ، ويقال عنه أحضر الدَّابّةُ يُحضر إحضارا ، والاسم الحُضْر وهو العَدْو .
وقال الليث : الحَضِير : ما اجتمع من جايِئَة المِدَّة في الْجُرْح ، وما اجتمع من السّخْدِ في السَّلَى ونحوه .
وقال الأصمعي : أَلْقَتِ الشَّاةُ حَضِيرتَها وهو ما ألْقَت بعد الولادة من القَذَى .
وقال أبو عُبَيدة : الحَضِيرة : الصَّاءة تتبع
السَّلَى : وهي لِفافة الولد .
وقال الليث : المحاضرة : أن يُحاضِرك إنسان بحَقِّك فيذهب به مُغَالبة أو مكابرة .
قال : والحِضارُ من الإبل : البِيضُ اسم جامع كالهِجان ، والواحد والجميع في الحِضار سواء .
أبو عُبَيد عن الأمَوِي : ناقة حِضار إذا جمعت قوة ورُحْلَةً يَعْني جودة المشي .
وقال شمر : لم أسمع الحِضارَ بهذا المعنى ، إنما الحِضارُ بِيضُ الإبل ، وأنشد بيت أي ذُؤَيْب :
بناتُ المخاضِ شِيمُها وحِضَارها
أي سودها وبيضها .
وقال الليث : يقال حَضار بمعنى احضر . وحضَارِ : اسم كَوكب مجرور أبدا .
وقال أبو عمرو بن العلاء : يقال : طلعَتْ حَضارِ والوَزْن ، وهما كوكبان يطلعان قبل سُهَيل ، فإذا طلع أحدهما ظُنَّ أنه سُهَيل ، وكذلك الوزْنُ إذا طلع ، وهما مُحَلِّفان عند العرب سُمِّيا مُحَلِّفين لاختلاف الناظِرَيْنِ إليهما إذا طلعا فيحْلِف أحدهما أنّهُ سُهَيْل ، ويحلف الآخر أنه ليس به ، قال ذلك كله أبو عمرو بن العلاء فيما روى أبو عُبَيد عن الأصمعي عنه .
وقال الليث : يقال : حضرت الصلاة ، وأهل المدينة يقولون : حَضِرت ، وكلهم يقول : تَحْضُر .
وقال شمر : يقال : حَضِر القاضي امرأَةٌ تَحْضُر ، قال وإنما أُنْدِرت التّاءُ لوقوع القاضي بين الفعل والمرأة ، قلت : واللغة الجيدة حَضَرت تَحْضُر .
أبو عُبَيد عن الكسائي : كلمته بحَضْرة فلان وحِضْرَة فلان وحُضْرة فلان ، وكلهم يقول : بحَضَر فلان .
وقال ابن السِّكِّيت عن الباهلي : الحَضِيرة موضع التمر ، قال : وأهل الفَلْج يسمونها الصُّوبةَ وتُسَمَّى أيضاً الْجُرنَ والْجَرِين .
وقال الأصمعي : العرب تقول : اللبن مُحْتَضَر فغطِّه يعني تَحْضُره الدَّوَابُّ وغيرها من أهل الأرض .
وحُضِر المريض واحْتُضِر إذا نزل به الموت ، وحضرني الهمُّ واحْتَضرني وتحضَّرني .
وقال أبو عُبَيد : في قول الجُهَنِيَّة تمدح رجلاً :
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرَةً ونَفِيضَةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمأَلَّ التُّبَّعُ
قال : الحَضيرة : ما بين سبعة رجال إلى ثمانية ، والنَّفِيضة : الجماعة ، وهم الذين ينفضون الطريق .
وروى سَلَمَة عن الفرّاء قال : حضيرة الناس وهي الجماعة ، ونفيضتهم وهي الجماعة .
وقال ابن السّكّيت : الحَضِيرة : الخمسة والأربعة يَغْزُون ، وأنشد :
. . . وحَلْقةٌ
من الدَّارِ لا تأتي عليها الحَضائِر
وأخبرني الإيادِيّ عن شَمِر في تفسير قوله : حَضِيرةً ونَفِيضَةً ، قال حَضِيرَة : يَحْضُرها الناس يعني المِياه ، ونَفِيضَة : ليس عليها
أحد ، حكي ذلك عن ابن الأعرابي ، ونصب حَضِيرَة ونَفِيضة على الحال أي خارجة من المياه .
وروى أبو نصر عن الأصمعي : الحَضيرَة : الذين يَحْضُرون الماء ، والنَّفِيضَة : الذين يتقدمون الخَيْل وهم الطَّلائع . قلت : وقول ابن الأعرابي أَحْسَن .
وقال غيره : يقال للرجل يصيبُه اللَّمَم والجنُون : فلان مُحْتَضَر ، ومنه قول الرّاجز :
وانْهَم بدَلْوَيْك نَهِيمَ المُحْتَضَر
فقد أَتَتْك زُمَراً بَعْدَ زُمَر
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لأُذُن الفِيلِ الحاضِرَةُ ، ولعيْنِه الهاصَّة .
قال : والْحَضْراء من النّوق وغيرها : المُبادِرة في الأكل والشرب .
والحَضْر : مدينة بُنِيت قَدِيماً بين دَجْلة والفُرات .
وقال ابن الأعرابي : الْحَضر : التَّطْفيل ، وهو الشَّوْلَقِيّ ، وهو القِرْواش ، والواغلُ ، قال : والحَضْرُ : الرجل الواغِلُ الرَّاشِنُ . والحُضْرَة : الشِّدّة .
أبو زيد : رجل حَضِر إذا حضر بخير .
قال : ويقال : إنه ليعرف مَنْ بِحَضْرَته ومَن بِعَقْوته .
رحض : الرَّحْضُ : الغَسْل . ثوب رَحِيض مَرحوض : مغسول .
قال : والمِرْحضَة : شيء يُتَوَضَّأ فيه مثلُ كَنِيفٍ .
وفي حديث أبي أيوب ( قَدِمْنا الشام فوجدنا بها مراحيض قد استُقْبِل بها القِبْلَة ، فكنا نَتَحَرَّف ونَسْتَغْفر الله ) ، أراد بالمراحِيض مَوَاضِعَ قد بُنِيتْ للغائط ، واحدها مِرْحاض ، أُخِذ من الرَّحْض ، وهو الغَسْل .
وروي عن عائشة أنها قالت في عُثْمَان ح : استتابوه حتى إذا ما تركوه كالثَّوب الرَّحيض أحالوا عَلَيه فقتلوه .
وقال ابن الأعرابي : المِرْحاض : المُتَوضَّأ ، وقال ابن شُمَيل : هو المُغْتَسَلُ .
قال : والمِرْحاضَةُ : شيء يُتَوضَّأُ به كالتَّوْر .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا عَرِق المحموم من الحُمَّى فهي الرُّحَضاء . وقال الليث : الرُّحَضاء : عَرَقُ الحُمّى ، وقد رُحِضَ إذا أخذته الرُّحَضاء .
حرض : قال الليث : التَّحْرِيض : التَحْضِيض ، قلت : ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ) ( الأنفَال : 65 ) . قال الزّجّاج : تَأوِيله حُثّهم على القتال ، قال : وتأويل التَّحْريض في اللغة : أن تَحُثَّ الإنسانَ حَثّاً يعلم معه أَنَّه حَارِض إنْ تَخَلَّف عنه .
قال : والحارض : الَّذي قد قارب الهلاك .
وقال اللِّحياني : يقال : حَارَض فلانٌ على العَمَل ، وَوَاكب عليه ، وَواظب عليه ، وواصَبَ عليه إذا داوم عليه ، فهو مُحَارِض .
قلت : وجائز أن يكون تَأْوِيل قوله : ( حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ ) ( الأنفَال : 65 ) بمعنى حُثَّهم على أن يحارضوا أي
يُداوموا على القتال حتى يُثْخِنوهم .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ ) ( يُوسُف : 85 ) . يقال : رجل حَرَض ، وقوم حَرَض وامرأة حَرَض ، يكون مُوَحَّداً على كلِّ حال ، الذكر والأنثى والجميع فيه سواء ، قال : ومن العرب مَنْ يقول للذَّكَر حارِض ، ولِلأنْثَى حارضة ، ويُثَنَّى ها هنا ويُجْمع : لأنّه قد خرج على صورة فاعِل ، وفَاعِل يُجمَع .
قال : والحارض : الفاسد في جسمه وعقله .
قال : وأما الحَرَضُ فتُرِك جَمْعُه لأنه مَصْدر بمنزلة دَنَفٍ وضَنًى ، يقال : قومٌ دَنَفٌ وضَنًى ، ورجل دَنَف وضَنًى .
وقال الزجّاج : مَنْ قال رجل حَرَضٌ فمعناه ذُو حَرَض : ولذلك لا يُثنّى ولا يُجْمع ، وكذلك رجل دَنَفٌ ذُو دَنَف ، وكذلك كُلّ ما نُعِت بالمصدر .
الحرَّاني عن ابن السِّكِّيت قال الأصمعي : رجُل حارِضَةٌ : لِلّذي لا خير فيه .
ويقال : كَذَب كَذْبَةً فأحرَضَ نفسه أي أهلكها ، وجاء بقَوْل حَرَض أي هالك . وقال أبو زيد في قوله : ( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً ( أي مُدْنَفاً ، وهو مُحْرَض ، وأنشد :
أمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نَأَتْ بها
كأنّك حَمٌّ للأطبّاء مُحْرَض
أبو العباس عن ابن الأَعْرابي أَنّ بعض العرب قال : إذا لم يعلم القوم مكان سيّدهم فهم حُرْضانٌ كلهم .
قال : والحارِضُ : السَّاقِط الذي لا خير فيه . وقال : جمل حُرْضانٌ وناقة حُرْضانٌ : ساقط .
قال : وقال أكثَمُ بنُ صَيْفي : سُوءُ حَمْل الفاقَة يُحرِض الحَسَب ، ويُذْئِر العَدُوّ ، ويُقَوِّي الضَّرورَة .
قال : يُحْرِضه أي يُسْقِطه .
وقال أبو الهيْثم : الحُرْضَة : الرجل الذي لا يَشْتري اللحم ولا يأكله بثمن إلا أن يجده عند غيره .
وقال الطّرماح يصف العَيْر :
وَيَظَلُّ المَلِيءُ يُوفى على القِرْ
نِ عَذُوباً كالحُرضَة المُسْتَفَاضِ
أي الوقت الطويل عَذُوباً لا يأكل شيئاً .
قال : والمُحْرض : الهالك مرضاً الذي لا حيٌّ فيُرجَى ، ولا ميّت فَيُوأس منه .
وقال الليث : رجل حَرَض : لا خيرَ فيه وجمعه أحْراض ، والفعل حَرُض يَحْرُض حُرُوضاً . وناقَةٌ حَرَض وكل شيء ضاوِي حَرَضٌ .
قال : والحُرُض : الأُشْنان تُغسَل به الأيدي على أَثَر الطعام .
والمِحْرَضَة : الوِعاء الذي فيه الحُرُض ، وهو النَّوْفلة .
وقال غيره : الحَرَّاضة : سُوقُ الأُشْنان :
والحَرّاض : الذي يُوقد على الْجِصّ ، قال عَدِيُّ بن زَيْد :
مثل نار الحَرّاض يَجْلُو ذُرَى المُزْن لمنْ شَامَه إذا يَسْتَنِير
قال ابن الأعرابي : شبّه البرقَ في سرعة وميضه بالنار في الأشْنان لسرعتها فيه . وقال غيره : الحَرّاض : الذي يُعَالجُ القِلْى . وقال أبو نصر : هو الذي يُحرِق الأُشْنان ، قُلْتُ : وشَجَر الأُشْنان يقال له : الحَرْض وهو من الحَمْض ، ومنه يُسَوَّى القِلْي الذي يُغْسل به الثِّياب ويُحْرَق الحَمْضُ رَطْباً ، ثم يُرَشُّ الماءُ على رماده فينعَقِد ويَصِيرُ قِلياً .
وحَرَض : ماء معروف في البادية .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الإحْريضُ العُصْفر . وثوب مُحَرَّض : مصبوغٌ بالعصفر .
ضرح : الضَّرْح : حَفْرُك الضَّريحَ للميِّت . يقال : ضَرّحوا له ضَريحاً ، وهو قبر بلا لَحْد ، قلتُ : سُمِّي ضريحاً ، لأنه يُشَقّ في الأرض شَقّاً ، والضَّرح والضَّرْج بالحاء والجيم : الشَّقُّ ، وقد انْضَرَحَ إذا انشَقَّ .
ورُوِي عن الأصمعي أنه قال : انضرح ما بَين القومِ وانضَرج ، إذا تباعد ما بينهم ، وقال المُؤرِّج : الانْضِراحُ : الاتِّساع .
وقال الليث : الضَّرْح : أن تأخُذ شيئاً فَتَرْمِي به ، ويقال : اضْطَرَحُوا فلاناً أي رَمَوْا به في ناحية ، والعامة تقول : اطَّرَحُوه ، يظنون أنه من الطَّرْح ، وإنما هو الضرْح ، قلت : وجائز أن يكون اطرحوه افتعالا من الضرح قُلِبَت التَّاءُ طاء ثم أُدْغِمَتْ الضاد فيها فقيل : اطَّرَح .
وقال الليث : الضُّرَاح : بَيْت في السماء بِحِيال الكعبة في الأرض .
قال : والمضْرَحِيُّ من الصُّقور : ما طال جناحاه .
وقال غيره : المَضْرَحِيُّ : النّسْر ، وبجناحيه شَبّه طَرَفَةُ ذَنَبَ ناقته وما عليه من الهُلْب فقال :
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيَ تَكَنَّفَا
حِفافيهْ شُكَّا في العَسِيب بِمِسْرَدِ
مَضْرَحِي : نَسْر أبيض . حِفَافَيه : ناحيتيه . شُكَّا : خُرِزا .
ويقال للرجل السيد السَّرِيّ مَضْرَحيّ . والمَضْرحِيّ : الأبيض من كل شيء .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : ضَرَحْتُ عَنّي شِهادةَ القوم أضْرَحُها ضَرْحاً إذا جَرَّحتْها وألقَيْتَها عنك . وضَرَحَتِ الدَّابَّةُ برجلها إذا رَمَحَت .
وضَرَحْتُ الضرِيحَ للميِّت أَضْرَحه ضَرْحاً
وقال أبو عمرو في قول ذِي الرُّمَّة :
ضَرَحْنَ البُرُودَ عن ترَائِب حُرَّةٍ
أي ألْقَيْن ، ومن رواه بالجيم ، فمعناه شققن وفي ذلك تَغَاير .
وقال المؤرِّج : فلان ضَرَحٌ من الرجال أي فاسِد ، وأضْرَحْتُ فلاناً أي أفسدتُه ، قال : وأضرح فلانٌ السُّوقَ حتى ضَرَحَتْ ضُرُوحاً وضَرْحاً أي أكسَدَها حتى كَسَدَت .
قال : وبيني وبينهم ضَرْح أي تباعُد وَوَحْشَة ، وقال : ضارَحْتُه ورَامَيْته وسابَبْتُه واحدٌ .
وقال أبو عُبَيد : الأجْدل ، والمَضرَحيّ ، والصَّقر ، والقَطَامِيّ واحد .
وقال غيره : رجل مَضْرَحيّ : عَتِيقُ النِّجار .
وقال عرّامٌ : نِيّة ضَرَح وطَرَح أي بعيدة .
وقال غيره : ضَرَحه وطَرَحه بمعنى واحد ، وقيل : نِيّة تَرَح ونَفَح وطَوَح وضَرَح ومَصَح وطَمَح وطَرَح أي بعيدة ، في ( نوادر الأعراب ) .
رضح : الليث : الرّضْحُ : رَضْحُك النَّوَى بالمِرْضاح أي بالحَجَر ، وقلَّما يُقال بالحاء ، والخاء لغة فيه ، وأنشد :
خَبَطْناهُم بِكُلِّ أرَحَّ لأْمٍ
كمِرْضاح النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ
والرّضِيح : النَّوَى المَرْضوح

##### Türkçe

ح ض ر
**حضر** ، **حرض** ، **ضرح** ، **رحض** ، **رضح** : kullanımdadır.
**حضر** : Leys dedi: **الحَضَر**: **البَدْو**’nun zıddıdır; **الحاضرة**: **البادِيَة**’nin zıddıdır; **أهل الحَضَر** ve **أَهْل البدو**; ve **الحاضِرَة**: şehirleri ve kendileri için orada yerleşiklik bulunan yurt meskenlerini hazır bulunan (orada bulunan) kimselerdir.
Dedim: Araplar katında **المَحْضَر**: su yerlerinin sayımlarına dönüş yeridir; ve **المنْتجَع**: ot (mera) talebinde gidilen yoldur; her **مُنْتَجع** bir **مَبْدًى**dır; **المَبْدَى**’nın çoğulu **مَبادٍ**’dir; ve o, **البدو** da (demektir). Şu halde **البادية**: su yerlerinin sayımlarından uzaklaşan, yağmurun düştüğü yerlere ve otun bittiği yerlere doğru **النُّجَع** içinde giden kimselerdir; **الحاضرة** ise: yaz sıcağında **المحاضر**’e dönen ve sayılı su üzerine inen, sonra yerin baharı olup da gölcükleri dolduruncaya kadar ondan ayrılmayan, sonra onu (baharı) otlak edinendir.
Ve **قوم ناجِعَة** ve **نَواجِعُ**; ve **باديةٌ** ve **بَوادٍ** tek bir mânâdadır. Ve her kim sayılı bir su üzerine iner de kışın da yazın da ondan ayrılıp göçmezse o **حاضِر**’dir; ister köylerde, kır yerlerinde ve kerpiç evlerde insinler, ister suların yanında çadırlar kursunlar da orada yerleşsinler ve çevresindeki ottan otlatsınlar. Amma **الأعرابُ** ki onlar **بادِيَة**’dir, ancak hayvanların bu mevsimde bir gün arayla, rahatça ve dört günde bir suya geliş ihtiyacı sebebiyle sayılı suya yaz sıcağının aylarında gelirler; yaz sıcağının günleri bitince çöle çıkarlar; böylece **النُّجَع** onları dağıtır ve otlu ıssız düzlükleri yarıp geçerler. Eğer yerde onlara bir bahar olursa, niyet ettikleri **مُبْداهم**’larında ondan içerler; eğer yağmur gecikirse, dudakları ve atları için kendilerine yakın bir sayılı suyun suyundan develerin sırtları üzerinde suya kanarlar; susuzluklarını yediliye, sekizliye ve onluya yükseltirler. Eğer yağmurlar çok olur, ot birbirine dolaşır, çayırlıklar verimli olur ve beldeler otlanırsa, hayvanlar yaş otla yetinir; sudan müstağni olur. Bu hâlde mal (hayvan sürüsü) susarsa gölcüklere ve **التَّنَاهِي**’ye varır da ağızla içerek içer; bazen de onları **الدُّحْلان**’dan sularlar.
Leys dedi: **الحُضور**: **الحاضر**’in cem‘idir. Dedim: Araplar, sayılı bir su üzerinde konaklıyorlarsa **حَيٌّ حاضر** (ه’siz) derler; “Falanoğullarının **حَاضِرُ**’i falan falan su üzerindedir” denir; su üzerinde ikamet edene **حاضر** denir; onun cem‘i **حُضُور**’dur; o, yolcunun zıddıdır. Aynı şekilde ikamet edene **شاهد** ve **خافض** denir.
Leys dedi: **الحَضْرة**: şeyin yakınlığıdır; “evin **بِحَضْرَة**’sindeydim” dersin. Ve şu beyit okunmuştur:
فَشَلَّتْ يَدَاه يوم يَحْمِلُ رأْسه
إلى نَهشلٍ والقَوْم حَضْرَةَ نَهْشَلِ
Ve denir: Falancayı falancanın **بحَضرة**’sinde, onun **بِمَحْضَره**’nde dövdüm.
Leys dedi: **الحاضِرُ**: topluluğun, kendilerinin toplandığı evde hazır bulunan kimselerdir. Şair dedi ki:
في حاضِرٍ لَجِبٍ باللَّيْلِ سَامِرُه
فيه الصواهَلُ والرَّاياتُ والعَكَر
Dedi: Böylece **الحاضِرُ**, **الحاجِّ** ve **السّامر** ve **الجَامل** ve bunun benzeri gibi, toplayıcı bir isim oldu.
Dedi: **الحُضْر** ve **الحِضارُ**: binek hayvanlarının koşmasındandır; fiil **الإحْضار**’dır. Ve **فرس مِحْضير** ve **مِحْضار** (dişisi için ه’siz) eğer **الحُضر**’ü şiddetli ise; o da koşudur. Ve ondan “**أحضر** binek hayvanı **يُحضر** **إحضارا**” denir; isim **الحُضْر**’dür; o da koşudur.
Leys dedi: **الحَضِير**: yarada irin akıntısından biriken şeydir; ve **السَّلَى**’da ve benzerinde **السّخْد**’den biriken şeydir.
Asmaî dedi: Koyun **حَضِيرتَها**’sını attı; o, doğumdan sonra attığı **القَذَى**’dır.
Ebû Ubeyde dedi: **الحَضِيرة**: **الصَّاءة**’dır; **السَّلَى**’ya tâbi olur; o, yavrunun sargısıdır.
Leys dedi: **المحاضرة**: bir kimsenin seni hakkınla **يُحاضِرك** etmesi; böylece onu galebe ile yahut inatla alıp götürmesidir.
Dedi: Develerden **الحِضارُ**: beyazlar (demektir); **الهِجان** gibi toplayıcı bir isimdir; **الحِضار**’da tekil ile çoğul birdir.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: **ناقة حِضار**: eğer kuvvet ve **رُحْلَةً** (yolculuk kabiliyeti) toplamışsa; yani yürüyüşün iyiliğini kasteder.
Şemmer dedi: **الحِضار**’ı bu mânâda işitmedim; ancak **الحِضارُ** develerin beyazlarıdır. Ve Eyy Züeyb’in bir beytini okudu:
بناتُ المخاضِ شِيمُها وحِضَارها
Yani siyahları ve beyazları.
Leys dedi: **حَضار** “**احضر**” mânâsında denir. Ve **حضَارِ**: daima mecrur olan bir yıldız adıdır.
Ebû Amr b. el-Alâ dedi: “**طلعَتْ حَضارِ والوَزْن**” denir; ikisi de Süheyl’den önce doğan iki yıldızdır; onlardan biri doğunca onun Süheyl olduğu zannedilir; **الوزْنُ** de doğunca böyledir. Ve ikisi Araplar katında **مُحَلِّفان**’dır; doğduklarında onlara bakan iki kişinin ihtilafı sebebiyle **مُحَلِّفين** diye adlandırıldılar: biri onun Süheyl olduğuna yemin eder, diğeri onun o olmadığına yemin eder. Ebû Ubeyd’in Asmaî’den, onun da Ebû Amr b. el-Alâ’dan rivayet ettiği üzere, bunların hepsini Ebû Amr b. el-Alâ söyledi.
Leys dedi: “**حضرت الصلاة**” denir; Medine ehli “**حَضِرت**” der; hepsi “**تَحْضُر**” der.
Şemmer dedi: “**حَضِر القاضي امرأَةٌ تَحْضُر**” denir. Dedi: **التّاء** ancak, **القاضي**’nin fiil ile kadın arasına girmesi sebebiyle düşürülmüştür. Dedim: iyi dil “**حَضَرت تَحْضُر**”dur.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Falancanın **بحَضْرة**’sinde, falancanın **وحِضْرَة**’sinde ve falancanın **وحُضْرة**’sinde onunla konuştum; hepsi “falancanın **بحَضَر**’inde” der.
İbnü’s-Sikkît, Bâhilî’den: **الحَضِيرة** hurmanın yeridir. Dedi: Felc ehli ona **الصُّوبةَ** der; ayrıca **الْجُرنَ** ve **الْجَرِين** de diye adlandırılır.
Asmaî dedi: Araplar “süt **مُحْتَضَر**’dır, onu ört” der; yani binek hayvanları ve yer ehlinin başkaları onu **تَحْضُره** eder (ona üşüşür).
Ve hasta **حُضِر** olur ve **احْتُضِر** olur, eğer ona ölüm inerse. Ve gam bana geldi: **حضرني الهمُّ**; ve **احْتَضرني** ve **تحضَّرني**.
Ebû Ubeyd dedi: Cüheniyye’nin bir adamı övdüğü sözünde:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرَةً ونَفِيضَةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمأَلَّ التُّبَّعُ
Dedi: **الحَضيرة**: yedi erkek ile sekiz arasındaki (sayı)dır; **النَّفِيضة**: topluluktur; onlar, yolu silkeleyen (yoldan uzaklaştıran) kimselerdir.
Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; dedi: **حضيرة الناس**: o topluluktur; ve onların **نفيضتهم**: o topluluktur.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الحَضِيرة**: beş ve dört (kişidir), gazâ ederler. Ve şu beyiti okudu:
. . . وحَلْقةٌ
من الدَّارِ لا تأتي عليها الحَضائِر
Ve İyâdî bana, Şemmer’den, “**حَضِيرةً ونَفِيضَةً**” sözünün tefsirinde haber verdi; dedi: **حَضِيرَة**: insanların hazır bulunduğu (şey)dir; yani sular. **ونَفِيضَة**: üzerinde kimse olmayan (şey)dir. Bu, İbnü’l-A‘râbî’den nakledildi. Ve **حَضِيرَة** ile **نَفِيضة**’yi hâl üzere nasb etti; yani “sulardan çıkmış olarak”.
Ebû Nasr, Asmaî’den rivayet etti: **الحَضيرَة**: suya hazır bulunan kimselerdir; **النَّفِيضَة**: atın önüne geçen kimselerdir; onlar öncü birliklerdir. Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin sözü daha güzeldir.
Başkası dedi: Bir adama, kendisine dokunma ve delilik isabet edene: falan **مُحْتَضَر** denir. Ondandır ki râcizin sözü:
وانْهَم بدَلْوَيْك نَهِيمَ المُحْتَضَر
فقد أَتَتْك زُمَراً بَعْدَ زُمَر
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Filin kulağına **الحاضِرَةُ**, gözüne **الهاصَّة** denir.
Dedi: Develerden ve başkalarından **الْحَضْراء**: yemede ve içmede acele eden (dişi)dir.
Ve **الحَضْر**: Dicle ile Fırat arasında eskiden yapılmış bir şehirdir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الْحَضر**: **التَّطْفيل**’dir; o da **الشَّوْلَقِيّ**’dir; o da **القِرْواش**’tır; ve **الواغلُ**’dir. Dedi: **الحَضْرُ**: **الواغِلُ الرَّاشِنُ** adamdır. Ve **الحُضْرَة**: şiddettir.
Ebû Zeyd: Hayırla hazır bulunan kimse için **رجل حَضِر** (denir).
Dedi: “Şüphesiz o, kimlerin kendi **بِحَضْرَته**’sinde ve kimlerin kendi **بِعَقْوته**’sinde olduğunu bilir” denir.

**رحض** : **الرَّحْضُ**: yıkamadır. **ثوب رَحِيض مَرحوض**: yıkanmış.
Dedi: **المِرْحضَة**: içinde abdest alınan bir şeydir; **كَنِيفٍ** gibi.
Ebû Eyyûb hadîsinde: “(Şam’a geldik; orada kıbleye doğru yöneltilmiş **مراحيض** bulduk; biz de yön değiştirir ve Allah’tan mağfiret dilerdik)”; **المراحِيض** ile, dışkı için yapılmış yerleri kastetti; onun teki **مِرْحاض**’dır; **الرَّحْض**’dan alınmıştır; o da yıkamadır.
Âişe’den rivayet olundu ki Osman hakkında ح dedi: “Onu tevbe ettirdiler; nihayet onu **كالثَّوب الرَّحيض** gibi bıraktıklarında, ona döndüler de onu öldürdüler.”
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِرْحاض**: abdest alınan yer/şeydir. İbn Şümeyl dedi: o, yıkanılan yerdir.
Dedi: **المِرْحاضَةُ**: **التَّوْر** gibi, kendisiyle abdest alınan bir şeydir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Hummalı kimse hummadan terlerse o **الرُّحَضاء**’dır. Leys dedi: **الرُّحَضاء**: hummanın teridir; ve **رُحِضَ** olur, eğer onu **الرُّحَضاء** alırsa.

**حرض** : Leys dedi: **التَّحْرِيض**: **التَحْضِيض**’dir. Dedim: Ondandır ki Allah جلّ وعزّ’ün sözü: **( يَاأَيُّهَا النَّبِىُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ )** **( الأنفَال : 65 )**. Zecâc dedi: te’vîli, onları savaş üzerine teşvik etmektir. Dedi: Dilde **التَّحْريض**’in te’vîli: insanı, kendisiyle birlikte onun, eğer ondan geri kalırsa **حَارِض** olduğunu bileceği bir teşvikle teşvik etmendir.
Dedi: **الحارض**: helâke yaklaşmış olandır.
Lihyânî dedi: “Falan iş üzerine **حَارَض** etti; ve ona **وَاكب** etti; ve ona **وَواظب** etti; ve ona **واصَبَ** etti” denir; eğer ona devam ederse; o, **مُحَارِض**’dir.
Dedim: **( حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ )** **( الأنفَال : 65 )** sözünün te’vîlinin, “onları, **يحارضوا** etmeleri (yani) onları iyice yaralayıncaya kadar savaş üzerine devam etmeleri için teşvik et” mânâsında olması câizdir.
Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: **( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ )** **( يُوسُف : 85 )**: “**رجل حَرَض**; **قوم حَرَض**; **امرأة حَرَض**” denir; her hâlde tekil olur; onda erkek, dişi ve cem‘ eşittir. Dedi: Araplardan kimi erkeğe **حارِض** der, dişiye **حارضة** der; burada tesniye edilir ve cem‘ yapılır; çünkü **فاعِل** sûreti üzerine çıkmıştır; **فاعِل** cem‘ yapılır.
Dedi: **الحارض**: bedeninde ve aklında bozulmuş olandır.
Dedi: Amma **الحَرَضُ**’un cem‘i terk edildi; çünkü o, **دَنَفٍ** ve **ضَنًى** menzilesinde bir masdardır; “**قومٌ دَنَفٌ وضَنًى**; **رجل دَنَف وضَنًى**” denir.
Zecâc dedi: “**رجل حَرَضٌ**” diyenin mânâsı “**ذُو حَرَض**”dur; bu sebeple tesniye edilmez ve cem‘ yapılmaz; aynı şekilde “**رجل دَنَفٌ**” (yani) “**ذُو دَنَف**”; ve masdar ile sıfatlanan her şey böyledir.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Asmaî dedi: **رجُل حارِضَةٌ**: kendisinde hayır olmayan kimse içindir.
Ve denir: Bir yalan söyledi de kendisini **فأحرَضَ** etti; yani onu helâk etti. Ve **قَوْل حَرَض** ile geldi; yani helâk (söz) ile. Ebû Zeyd, “**( حَتَّى تَكُونَ حَرَضاً )**” sözünde dedi: yani **مُدْنَفاً**; o da **مُحْرَض**’dır. Ve şu beyiti okudu:
أمِنْ ذِكْرِ سَلْمَى غَرْبَةً أَنْ نَأَتْ بها
كأنّك حَمٌّ للأطبّاء مُحْرَض
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplardan bazısı dedi ki: Kavim efendilerinin yerini bilmezse, hepsi **حُرْضانٌ**’dır.
Dedi: **الحارِضُ**: düşkün, kendisinde hayır olmayan kimsedir. Dedi: **جمل حُرْضانٌ** ve **ناقة حُرْضانٌ**: düşkün.
Dedi: Ve Eksem b. Sayfî dedi: “Fakirliğin kötü yüklenişi, soyu **يُحرِض** eder; düşmanı **يُذْئِر** eder; zarureti güçlendirir.”
Dedi: “Onu **يُحْرِضه** eder” yani onu düşürür.
Ebû’l-Heysem dedi: **الحُرْضَة**: eti satın almayan ve onu bedelle yemeyen adamdır; ancak onu başkasının yanında bulursa (yer).
Tırmâh, yaban eşeğini vasfederken dedi:
وَيَظَلُّ المَلِيءُ يُوفى على القِرْ
نِ عَذُوباً كالحُرضَة المُسْتَفَاضِ
Yani uzun vakit boyunca, bir şey yemeden, susuz (kalır).
Dedi: **المُحْرض**: hastalıkla helâk olan kimsedir; ne diri ki umulsun, ne ölü ki ondan ümit kesilsin.
Leys dedi: **رجل حَرَض**: kendisinde hayır olmayan; onun cem‘i **أحْراض**’dır. Fiil: **حَرُض يَحْرُض حُرُوضاً**. Ve **ناقَةٌ حَرَض**; ve zayıflamış her şey **حَرَضٌ**’dur.
Dedi: **الحُرُض**: yemekten sonra ellerin onunla yıkandığı **الأُشْنان**’dır.
Ve **المِحْرَضَة**: içinde **الحُرُض** bulunan kaptır; o, **النَّوْفلة**’dir.
Başkası dedi: **الحَرَّاضة**: **الأُشْنان** çarşısıdır.
Ve **الحَرّاض**: alçı üzerine ateş yakan kimsedir. Adî b. Zeyd dedi:
مثل نار الحَرّاض يَجْلُو ذُرَى المُزْن لمنْ شَامَه إذا يَسْتَنِير
İbnü’l-A‘râbî dedi: Şimşeği, parıltısının sürati bakımından, **الأُشْنان** içindeki ateşe benzetti; onun içindeki sürati sebebiyle. Başkası dedi: **الحَرّاض**: **القِلْى** ile uğraşan kimsedir. Ebû Nasr dedi: o, **الأُشْنان**’ı yakan kimsedir. Dedim: **الأُشْنان** ağacına **الحَرْض** denir; o, **الحَمْض**’dandır. Ondan, elbiselerin onunla yıkandığı **القِلْي** yapılır: **الحَمْض** yaş iken yakılır; sonra külüne su serpilir; böylece donar ve **قِلياً** olur.
Ve **حَرَض**: çölde bilinen bir sudur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الإحْريضُ**: aspir (boya bitkisi)dir. **ثوب مُحَرَّض**: aspir ile boyanmış.

**ضرح** : **الضَّرْح**: ölü için **الضَّريح**’i kazmandır. “Ona bir **ضَريحاً** kazdılar” denir; o, **لَحْد**’siz bir kabirdir. Dedim: Ona **ضريحاً** denildi; çünkü yerde bir yarma ile yarılır. Ve **الضَّرح** ve **الضَّرْج** (ح ve ج ile): yarmadır. Ve **انْضَرَحَ** olur, eğer yarılırsa.
Asmaî’den rivayet olundu ki dedi: “Kavim arasındaki (mesafe) **انضرح** oldu ve **انضَرج** oldu”; eğer aralarındaki (mesafe) uzaklaşırsa. Müerric dedi: **الانْضِراحُ**: genişlemedir.
Leys dedi: **الضَّرْح**: bir şeyi alıp onunla atmandır. Ve “**اضْطَرَحُوا** falancayı” denir; yani onu bir tarafa attılar. Avam “**اطَّرَحُوه**” der; onun **الطَّرْح**’tan olduğunu zannederler; hâlbuki o **الضرْح**’tır. Dedim: “**اطَّرَحُوه**”nun, **الضرح**’tan ifti‘âl olması câizdir; **التَّاء** **طاء**’a çevrilmiş, sonra **الضاد** ona idğam edilmiştir; böylece “**اطَّرَح**” denmiştir.
Leys dedi: **الضُّرَاح**: gökte, yerdeki Kâbe’nin hizasında bir evdir.
Dedi: Şahinlerden **المضْرَحِيُّ**: iki kanadı uzun olan (kuş)tur.
Başkası dedi: **المَضْرَحِيُّ**: akbabadır. Ve kanatlarıyla, Tarfâ, dişi devesinin kuyruğunu ve üzerindeki kılları benzetti; şöyle dedi:
كَأَنَّ جَنَاحَيْ مَضْرَحِيَ تَكَنَّفَا
حِفافيهْ شُكَّا في العَسِيب بِمِسْرَدِ
**مَضْرَحِي**: beyaz akbaba. **حِفَافَيه**: iki yanı. **شُكَّا**: dikildi (delinip iplikle geçirildi).
Ve efendi, asil, soylu adama **مَضْرَحيّ** denir. Ve **المَضْرحِيّ**: her şeyin beyazı (dır).
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Topluluğun şahitliğini kendimden **ضَرَحْتُ**; onu **أضْرَحُها ضَرْحاً**” (derim); eğer onu yaralayıp (geçersiz kılıp) onu kendinden atarsan. Ve binek hayvanı ayağıyla **ضَرَحَت** (eder); eğer tekme atarsa.
Ve ölü için **الضرِيح**’i **ضَرَحْتُ**; onu **أَضْرَحه ضَرْحاً**.
Ebû Amr, Zü’r-Rumme’nin sözünde dedi:
ضَرَحْنَ البُرُودَ عن ترَائِب حُرَّةٍ
Yani attılar. Onu ج ile rivayet edenin mânâsı: yardılar; bunda farklılık vardır.
Müerric dedi: “Falan erkeklerden **ضَرَحٌ**’tır”; yani bozuk. Ve “falancayı **أضْرَحْتُ**” yani onu bozdum. Dedi: Falan, çarşıyı **أضرح** etti; ta ki **ضَرَحَتْ** **ضُرُوحاً** ve **ضَرْحاً**; yani onu durgunlaştırdı; ta ki durgunlaştı.
Dedi: Benimle onların arasında **ضَرْح** vardır; yani uzaklık ve ürküntü. Dedi: Onunla **ضارَحْتُه** ve ona ok attım ve ona sövdüm: birdir.
Ebû Ubeyd dedi: **الأجْدل** ve **المَضرَحيّ** ve **الصَّقر** ve **القَطَامِيّ** birdir.
Başkası dedi: **رجل مَضْرَحيّ**: soyu temiz (kimse).
Arrâm dedi: **نِيّة ضَرَح وطَرَح**; yani uzak.
Başkası dedi: **ضَرَحه** ve **طَرَحه** bir mânâdadır. Ve denildi ki: **نِيّة تَرَح ونَفَح وطَوَح وضَرَح ومَصَح وطَمَح وطَرَح**; yani uzak; **( نوادر الأعراب )**’da.

**رضح** : Leys: **الرّضْحُ**: çekirdeği **بالمِرْضاح** yani taş ile ezmendir; ح ile pek az denir; ve خ onda bir lehçedir. Ve şu beyiti okudu:
خَبَطْناهُم بِكُلِّ أرَحَّ لأْمٍ
كمِرْضاح النَّوى عَبْلٍ وَقاحِ
Ve **الرّضِيح**: ezilmiş çekirdektir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والحاء وما يثلثهما)
  (رحض)  الراء والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على غَسْل الشيء. يقال رحَضْتُ الثَّوبَ، إذا غسَلْتَه. قال:
مَهَامِهُ أَشْباهٌ كأنَّ سَرابَها *** مُلاءٌ بأيدي الغاسِلات رحيضُ([1])  ويقال للمغْتَسَل([2]) المِرحاض. فأما عَرَقُ الحمَّى فإِنَّه يسمّى الرُّحَضاء؛ وهو ذاك القياس، كأنّها رحضَتِ الجسمَ، أي غَسَلْتَه.
  (رحق)  الراء والحاء والقاف كلمةٌ واحدة. وهي الرَّحيق: اسمٌ من أسماء الخمر، ويقال هي أفضَلُها.
  (رحل)  الراء والحاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُضيٍّ في سفَر. يقال: رَحَل يَرْحَل رِحْلَة. وجملٌ رحِيل: ذو رُِحْلة([3])، إذا كان قويّاً على الرِّحلة، والرِّحلة: الارتحال. فأمّا الرَّحْل في قولك: هذا رَحْلُ الرّجلِ، لِمَنزِلهِ ومأواهُ، فهو من هذا، لأنّ ذلك إنّما يقال في السَّفَر لأسبابه التي  إذا سافر كانت معه، يرتحل بها وإليها عند النزول. هذا هو الأصل، ثمَّ قيل لمأوَى الرّجل في حَضَرِه هو رحْلُه. فأمّا قولهم لِما ابيَضَّ ظَهْرُه من الدوابّ: أرحَلُ، فهو من هذا أيضاً؛ لأنّه يُشبَّه بالدابة التي على ظهرها رِحالة. والرِّحالة: السَّرج. ويقال في الاستعارة إن فلاناً يَرْحَلُ فُلاناً بما يكره([4]). والمُرَحَّل. ضَربٌ من برود اليمن؛ وتكون عليه صُوَرُ الرِّحال. ويقال أرْحَلَت الإبلُ: سَمِنَت بعد هُزالٍ فأطاقَت الرِّحْلة. والرِّحال: الطّنَافس الحِيرِيّة. قال:
  * نَشَرَتْ عليه بُرودَها ورِحالَها([5]) *
  والرَّاحلة: المَرْكَب من الإبل، ذكراً كان أو أنثى. ويقال رَاحَلَ فلانٌ فلاناً إذا عاوَنَه على رِحْلته. ورَحَّله، إذا أظْعَنَه مِن مكانه. وأرْحَلَه: أعطاه راحِلة. ورجل مُرْحِل: كثير الرّواحِل. ويقولون في القَذْف: "يا ابنَ مُلْقَى أرحُلِ الرُّكْبان"، يشيرون به إلى أمْرٍ قبيح.
  (رحم)  الراء والحاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الرّقّة والعطف والرأفة. يقال من ذلك رَحِمَه يَرْحَمُه، إذا رَقَّ لـه وتعطَّفَ عليه. والرُّحُْم والمَرْحَمَة والرَّحَْمة بمعنىً. والرَّحِم: عَلاقة القرابة، ثم سمِّيت رَحِمُ الأنثى رَحِماً من هذا، لأنّ منها ما يكون ما يُرْحَمُ وَيُرَقّ لـه مِن ولد. ويقال شاةٌ رَحُومٌ([6])، إذا اشتكَتْ رحِمَها بعد النِّتاج؛ وقد رَحُمَتْ رَحَامَة، ورُحِمَت رَحْما([7]). وقال الأصمعيّ: كان أبو عمرو بن العلاء يُنشد بيتَ زُهير:
ومَن ضرِيبته التّقوَى ويَعصِمُه *** مِن سيِّئ العَثَرات اللهُ والرُّحُمُ([8])  قال: ولم أسمَعْ هذا الحرفَ إلاّ في هذا البيت. وكان يقرأ: ﴿وَأَقْرَبَ رُحُماً([9])﴾ [الكهف 81]، وكأن أبا عمروٍ ذهب إلى أنّ الرُّحُمَ الرَّحْمة. ويقال إنّ مكّة كانت تسمَّى أمَّ رُِحْم([10]).
  (رحي)  الراء والحاء والحرف المعتلُّ أصلٌ واحد، وهي الرَّحَى الدائرة. ثم يتفرّع منها ما يقاربُها في المعنى. من ذلك رَحَى الحرب، وهي حَوْمَتُها. والرَّحى: رَحَى السَّحاب، وهو مُسْتَدَارُهُ. ورَحَى القوم: سيِّدهم. وسمي بذلك لأنَّ مَدارَهم عليه. والرَّحَى: سَعْدانة البعير([11])؛ لأنّها مستديرة. قال:
  * رَحَى حَيزُومِها كرَحَى الطَّحينِ([12]) *
  قال الخليل: الرَّحَى والرَّحيانِ. و*ثلاثُ أَرْحٍ([13]). والأرحاء، الكثيرة. والأَرْحِيَة كأنه جمع الجمع. والأرحاء: الأضراس. وهذا على التشبيه، أي كأنها تطحَن الطّعام. ويقال على التشبيه أيضاً للقِطعة من الأرض الناشِزَة على ما حولَها مثل النَّجَفة رَحىً([14]). وناسٌ من أهل اللُّغة يقولون: رحىً ورحَوَان قالوا: والعرب تقول رحَتِ الحيَّة تَرْحُو، إِذا استدارت.
  (رحب)  الراء والحاء والباء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلُّ على السَّعَة. من ذلك الرُّحْب. ومكانٌ رَحْبٌ. وقولهم في الدعاء: مَرْحَباً: أَتيتَ سَعةً. والرُّحْبَى: أعرض الأضلاع في الصَّدر. والرَّحِيب: الأكُول؛ وذلك [لسَعةِ] جوفِه. ويقال رَحُبَت الدّارُ، وأَرْحَبَت. وفي كتاب الخليل: قال نصر بنُ سيَّار: "أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ([15])"، أي أَوَسِعَكُمْ؟ قال: وهي كلمةٌ شاذّة على فَعُل مجاوِزاً([16]). والرَّحْبة: الأرضُ المِحلالُ المِئْناث([17]). ويقال للخيل: "أَرْحِبِي" أي توسَّعي.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ العجلي من أبيات ثلاثة في حماسة ابن الشجري 199، والأغاني (20: 18)، والكامل 287، والشعراء لابن قتيبة. وقبله:
أخوف بالحجاج حتى كأنما *** يحرك عظم في الفؤاد مهيضودون يد الحجاح من أن تنالني *** بساط لأيدي الناعجات عريض    وفي الأصل: "بأيدي الغانيات"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([2]) في الأصل: "للمفتل"، صوابه في المجمل.
([3]) الرحلة بالضم والكسر: القوة على السير.
([4]) زاد في المجمل: "إذا آذاه". وفي اللسان: "أي يركبه".
([5]) البيت للأعشى في ديوانه 23 واللسان (رحل 295). وصدره: *ومصاب غادية كأن تجارها*
([6]) ويقال كذلك للمرأة والناقة والعنز.
([7]) وكذينك: رحمت رحما، كتعبت تعبا.
([8]) ديوان زهير 162 واللسان (رحم 123).
([9]) انظر اللسان (رحم 132).
([10]) نص في اللسان والقاموس ومعجم البلدان أنها بضم الراء. لكن في المجمل: "أم رحم وأم رحم" بكسر الراء أولاً وضمها ثانياً.
([11]) سعدانة البعير: كركرته.
([12]) للشماخ. وصدره كما في ديوانه 92 واللسان (رحا): *فنعم المعترى ركدت إليه*
([13]) الرحى مؤنثة. وفي الأصل والمجمل: "وثلاثة أرح"، صوابه ما أثبت.
([14]) النجفة، بالتحريك: أرض مستديرة مشرفة.
([15]) تكلم صاحب اللسان في تعدية هذا الفعل مع كونه على (فعل) وهو وزن من أوزان اللزوم، ثم ذكر أن الأزهري قال إن نصراً ليس بحجة.
([16]) مجاوزاً، أي متعدياً. وعبارته هنا مطابقة لعبارة المجمل.
([17]) في الأصل: "المناث"، صوابه في المجمل واللسان. وفي اللسان: "وأرض مئناث وأنيثة: سهلة منبتة خليقة بالنبات ليست بغليظة".
ـ

##### Türkçe

(راء, حاء ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)
  (**رحض**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الضاد**, bir asıldır; bir şeyin yıkanmasına delâlet eder. Denir: **رحَضْتُ الثَّوبَ**, onu yıkadığım zaman. Dedi ki:
مَهَامِهُ أَشْباهٌ كأنَّ سَرابَها *** مُلاءٌ بأيدي الغاسِلات رحيضُ([1])  Ve yıkanılan yere([2]) **المِرحاض** denir. Amma hummânın teri, **الرُّحَضاء** diye adlandırılır; ve o, o kıyastır: sanki o, bedeni **رحضَتِ**; yani onu yıkadı.

  (**رحق**)  **الراء** ve **الحاء** ve **القاف** tek bir kelimedir. Ve o, **الرَّحيق**tir: şarabın isimlerinden bir isimdir; ve denir ki o, onun en faziletlisidir.

  (**رحل**)  **الراء** ve **الحاء** ve **اللام** tek bir asıldır; seferde bir gidişe delâlet eder. Denir: **رَحَل يَرْحَل رِحْلَة**. Ve **جملٌ رحِيل**: **رُِحْلة**([3]) sahibi; eğer yolculuğa güçlü ise; ve **الرِّحلة**: göçüp-yolculuğa çıkmadır. Amma senin sözünde **الرَّحْل**: “bu, adamın **رَحْلُ**udur”, onun menzili ve barınağı için; o da bundandır; çünkü bu, ancak seferde, onun sebepleri için söylenir ki, sefer ettiğinde onunla beraber olur; konaklama sırasında onunla ve ona doğru göçer. Bu asıldır; sonra adamın hazarındaki barınağına da onun **رحْلُ**u denildi. Amma onların, sırtı beyazlayan binek hayvanlarına “**أرحَلُ**” demeleri, bu da bundandır; çünkü o, sırtında **رِحالة** bulunan bineğe benzetilir. Ve **الرِّحالة**: eyer. Ve istiârede denir ki: falan, falanı, hoşlanmadığı şeyle **يَرْحَلُ**([4]). Ve **المُرَحَّل**: Yemen bürdelerinden bir türdür; üzerinde **الرِّحال** sûretleri bulunur. Ve denir: **أرْحَلَت الإبلُ**: zayıflıktan sonra semirdi de **الرِّحْلة**ye güç yetirdi. Ve **الرِّحال**: Hîre’ye nispet edilen yaygılardır. Dedi ki:
  * نَشَرَتْ عليه بُرودَها ورِحالَها([5]) *
  Ve **الرَّاحلة**: develerden binek olan; erkek olsun dişi olsun. Ve denir: falan, falana **رَاحَلَ**; ona yolculuğunda yardım ettiği zaman. Ve onu **رَحَّله**; onu yerinden göçürdüğü zaman. Ve onu **أرْحَلَه**: ona bir **راحِلة** verdi. Ve **رجل مُرْحِل**: çok **رّواحِل** sahibi. Ve onlar, sövmede şöyle derler: “يا ابنَ مُلْقَى أرحُلِ الرُّكْبان”; bununla çirkin bir şeye işaret ederler.

  (**رحم**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الميم** tek bir asıldır; inceliğe, şefkate ve merhamete delâlet eder. Bundan denir: **رَحِمَه يَرْحَمُه**; ona inceldiği ve ona şefkat ettiği zaman. Ve **الرُّحُْم** ve **المَرْحَمَة** ve **الرَّحَْمة** bir mânâdadır. Ve **الرَّحِم**: akrabalık bağıdır; sonra dişinin **رَحِمُ**ine de bundan dolayı **رَحِماً** adı verildi; çünkü ondan, merhamet edilen ve kendisine yumuşak davranılan evlât olur. Ve denir: **شاةٌ رَحُومٌ**([6]); doğumdan sonra rahminden şikâyet ettiği zaman; ve **رَحُمَتْ رَحَامَة** olarak, ve **رُحِمَت رَحْما**([7]) olarak. Ve الأصمعيّ dedi: Ebû عمرو بن العلاء, Züheyr’in beytini okurdu:
ومَن ضرِيبته التّقوَى ويَعصِمُه *** مِن سيِّئ العَثَرات اللهُ والرُّحُمُ([8])  Dedi ki: Bu harfi ancak bu beyitte işittim. Ve şöyle okurdu: ﴿وَأَقْرَبَ رُحُماً([9])﴾ [el-Kehf 81]; ve sanki Ebû عمرو, **الرُّحُمَ**ın **الرَّحْمة** olduğu görüşüne gitmişti. Ve denir ki Mekke, **أمَّ رُِحْم**([10]) diye adlandırılırdı.

  (**رحي**)  **الراء** ve **الحاء** ve illetli harf tek bir asıldır; ve o, dönen **الرَّحَى**dır. Sonra ondan, mânâda ona yaklaşan şeyler dallanır. Bundan: **رَحَى الحرب**; ve o, onun dönüp-dolaşmasıdır. Ve **الرَّحى**: bulutun **رَحَى**sıdır; ve o, onun yuvarlağıdır. Ve **رَحَى القوم**: onların efendisidir. Ve bununla adlandırıldı; çünkü onların dönüp-dolaşması onun üzerinedir. Ve **الرَّحَى**: devenin **سَعْدانة**sıdır([11]); çünkü o yuvarlaktır. Dedi ki:
  * رَحَى حَيزُومِها كرَحَى الطَّحينِ([12]) *
  Halîl dedi: **الرَّحَى** ve **الرَّحيانِ**. Ve * **ثلاثُ أَرْحٍ**([13]). Ve **الأرحاء**: çok olanlar. Ve **الأَرْحِيَة** sanki cem‘in cem‘idir. Ve **الأرحاء**: azı dişleridir. Bu, benzetme üzerinedir; yani sanki onlar yemeği öğütür. Ve benzetme üzere, çevresindekinin üstünde yükselen yer parçasına, **النَّجَفة** gibi olana da **رَحىً**([14]) denir. Ve ehl-i lugattan bir topluluk der ki: **رحىً** ve **رحَوَان**. Dediler ki: Arap, yılan için **رحَتِ الحيَّة تَرْحُو** der; döndüğü zaman.

  (**رحب**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الباء** tek bir asıldır, düzenli; genişliğe delâlet eder. Bundan: **الرُّحْب**. Ve **مكانٌ رَحْبٌ**. Ve onların duada sözleri: **مَرْحَباً**: genişliğe geldin. Ve **الرُّحْبَى**: göğüste kaburgaların en genişidir. Ve **الرَّحِيب**: çok yiyen; bu, karnının genişliği sebebiyledir. Ve denir: **رَحُبَت الدّارُ** ve **أَرْحَبَت**. Ve Halîl’in kitabında: نصر بنُ سيَّار dedi: “**أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ**([15])”; yani: sizi genişletti mi? Dedi ki: ve o, **فَعُل** üzere, aşan([16]) olarak şâz bir kelimedir. Ve **الرَّحْبة**: düz, bitkisi bol arazi, kolay doğuran([17]). Ve atlara denir: “**أَرْحِبِي**” yani genişle.

--------------------------------------------------------ـ
([1]) Beyit, العُدَيل بن الفرخ العجلي’nindir; üç beyitten olup حماسة ابن الشجري 199, والأغاني (20: 18), والكامل 287, والشعراء لابن قتيبة’dedir. Ondan önce:
أخوف بالحجاج حتى كأنما *** يحرك عظم في الفؤاد مهيضودون يد الحجاح من أن تنالني *** بساط لأيدي الناعجات عريض    Asılda: “بأيدي الغانيات”; doğrusu, ileri geçen kaynaklardandır.
([2]) Asılda: “للمفتل”; doğrusu, المجمل’dedir.
([3]) **الرحلة** zamme ve kesre ile: yürümeye güç.
([4]) المجمل’de ziyade: “إذا آذاه”. Ve اللسان’da: “أي يركبه”.
([5]) Beyit, الأعشى’nındır; divanında 23 ve اللسان (رحل 295). صدرُه: *ومصاب غادية كأن تجارها*
([6]) Aynı şekilde kadın, dişi deve ve keçi için de denir.
([7]) Ve bunun gibisi: **رحمت رحما**, **كتعبت تعبا** gibi.
([8]) Züheyr divanı 162 ve اللسان (رحم 123).
([9]) Bak: اللسان (رحم 132).
([10]) اللسان ve القاموس ve معجم البلدان’da, onun **الراء**’sının zamme ile olduğu nassedilmiştir. Lâkin المجمل’de: “أم رحم وأم رحم” **الراء**’yı önce kesre ile, sonra zamme ile.
([11]) Devenin **سعدانة**sı: hörgücü.
([12]) الشماخ’ındır. Ve صدرُه, divanında 92 ve اللسان (رحا)’da: *فنعم المعترى ركدت إليه*
([13]) **الرحى** müennestir. Asılda ve المجمل’de: “وثلاثة أرح”; doğrusu, sabit kılınandır.
([14]) **النجفة**, hareke ile: yuvarlak, yüksekçe arazi.
([15]) اللسان sahibi, bu fiilin, (فعل) üzere olduğu hâlde geçişli kılınması hakkında konuştu; sonra الأزهري’nin, نصر’ın hüccet olmadığını söylediğini zikretti.
([16]) **مجاوزاً**: yani geçişli. İbaresi burada, المجمل’in ibaresine mutabıktır.
([17]) Asılda: “المناث”; doğrusu, المجمل ve اللسان’dadır. Ve اللسان’da: “وأرض مئناث وأنيثة: سهلة منبتة خليقة بالنبات ليست بغليظة”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ح ض
ثوب رحيض‏:‏ غسيل ورحض ثوبه في المرحاض وهو ما يرحض فيه من طست أو إجّانة‏.‏
ويقـال للخشبـة التـي يضـرب بهـا الغسـال‏:‏ مرحـاض‏.‏
وتوضـأ بالمرحضـة وهي الميضأة لأنه يرحض بها أعضاءه وتقول جاء بالمحرضة مع المرحضة‏.‏
ومن المجاز والكناية‏:‏ هذه سوأة لا ترحضها عنك‏.‏
ورحض المحموم‏:‏ أخذته رحضاء الحمّـى وهي عرقها كأنها ترحضه ألا ترى إلى قوله‏:‏ إذا مـا فارقتنـي غسّلتني وتقول‏:‏ إذا سالت الرحضاء زالت العرواء‏.‏
وذهب إلى المرحاض وهي المخرج وفي الحديث ‏"‏ وجدنا مراحيضهم قد استقبل بها القبلة ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ر ح ض
**ثوب رحيض**: yıkanmış. Ve elbisesini **المرحاض** içinde **رحض** etti; o da içinde **يرحض** edilen şeydir: leğen yahut tekne.
Ve çamaşırcının onunla vurduğu tahtaya da denir: **مرحاض**.
Ve **المرحضـة** ile abdest aldı; o, **الميضأة**’dir; çünkü onunla uzuvlarını **يرحض** eder. Ve dersin: **المحرضة**’yi **المرحضة** ile birlikte getirdi.
Mecaz ve kinayeden: Bu, senden onu **ترحضها** etmeyeceğin bir ayıp yeridir.
Ve hummalıyı **رحض** etti: onu, hummanın **رحضاء**’sı aldı; o da onun teridir; sanki onu **ترحض** ediyor. Şu sözüne bakmaz mısın:
Eğer benden ayrılırsan beni yıkadın.
Ve dersin: **الرحضاء** akınca **العرواء** gitti.
Ve **المرحاض**’a gitti; o, helâdır. Ve hadiste: “Onların **مراحيض**’lerini kıbleye yöneltilmiş bulduk.”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّحْضُ: الغَسْلُ. رَحَضَ يَدَه والإِناء والثوب وغيرها يَرْحَضُها ويَرْحُضُها رَحْضاً: غسلها. وفي حديث أَبي ثعلبة: سأَله عن أَواني المشركين فقال: إِن لم تجدوا غيرها فارْحَضُوها بالماء وكلوا واشربوا، أَي اغسلوها. والرُّحاضةُ: الغُسالةُ؛ عن اللحياني. وثوب رَحِيضٌ مَرْحُوضٌ: مغسولٌ. وفي حديث عائشة، رضس اللّه عنها: أَنها قالت في عثمان، رضي اللّه عنه: استتابوه حتى إِذا ما تركوه كالثوب الرَّحِيض أَحالُوا عليه فقتلوه؛ الرَّحِيضُ: المغسولُ، فَعِيل بمعنى مفعول، تريد أَنه لما تاب وتطهّر من الذنب الذي نسب إِليه قتلوه. ومنه حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما، في ذكر الخوارج: وعليهم قُمُصٌ مُرَحَّضةٌ أَي مغسولة. وثوب رَخْصٌ، لا غير: غُسِلَ حتى خَلَق؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
إِذا ما رأَيتَ الشيخَ عِلْباء جِلْدِه
كَرَحْضٍ قَدِيمٍ، فالتَّيَمُّنُ أَرْوَحُ
والمِرْحَضةُ: الإِجّانةُ لأِنه يغسل فيها الثياب؛ عن اللحياني. والمِرْحَضةُ: شيءٌ يُتَوَضَّأُ فيه مثل كَنِيفٍ. وقال الأَزهري: المِرْحاضةُ شيء يُتَوَضَّأُ به كالتَّور، والمِرْحَضةُ والمِرْحاضُ المُغْتَسَلُ، والمِرْحاضُ موضع الخَلاءِ والمُتَوَضَّأُ وهو منه. وفي حديث أَبي أَيوب الأَنصاري: فَوَجَدْنا مَراحِيضَهم استُقْبِلَ
(* قوله «مراحيضهم استقبل» لفظ
النهاية: مراحيض قد استقبل.) بها القبلة فكنا نَتَحَرَّفُ ونستَغْفِرُ اللّه، يعني بالشام، أَراد بالمَراحِيضِ المَواضعَ التي بُنِيَتْ للغائط أَي مواضع الاغتسال أُخِذ من الرحْض وهو الغَسْل. والمِرحاضُ: خشبة يضرب بها الثوب إِذا غسل.
ورُحِضَ الرجلُ رَحْضاً: عَرِقَ حتى كأَنه غُسِلَ جسدُه، والرُّحَضاءُ: العَرَقُ مشتقّ من ذلك. وفي حديث نزول الوَحْي: فمسَحَ عنه الرُّحَضاءَ؛ هو عرَق يغسل الجلد لكثرته، وكثيراً ما يستعمل في عرَق الحُمّى والمرض. والرُّحَضاءُ: العرَقُ في أَثَر الحُمّى. والرحضاء: الحُمّى بعرق. وحكى الفارسيّ عن أَبي زيد: رُحِضَ رَحْضاً، فهو مَرْحُوضٌ إِذا عَرِقَ فكثر عرقَهُ على جبينه في رُقادِه أَو يقَظَته، ولا يكون إِلا من شكْوى؛ قال الأَزهري: إِذا عَرِقَ المَحْمُوم من الحمى فهي الرحضاء، وقال الليث في الرحضاء: عَرَق الحمى. وقد رُحِضَ إِذا أَخذته الرُّحَضاء. وفي الحديث: جعل يمسح الرحضاء عن وجهه في مرضه الذي مات فيه.
ورَحْضةُ ورَحّاضٌ: اسمانِ.

##### Türkçe

**الرَّحْضُ**: yıkama. **رَحَضَ** elini, kabı ve elbiseyi ve başkalarını; onları **يَرْحَضُها** ve **يَرْحُضُها** **رَحْضاً**: onları yıkadı. Ebû Sa‘lebe hadîsinde: ona müşriklerin kapları hakkında sordu; dedi ki: “Eğer onlardan başkasını bulamazsanız, onları su ile **فارْحَضُوها** ve yiyin ve için”; yani: onları yıkayın. **الرُّحاضةُ**: yıkantı suyu; Lihyânî’den. **رَحِيضٌ** **مَرْحُوضٌ** elbise: yıkanmış. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Osman hakkında, Allah ondan razı olsun, şöyle dediği: “Onu tevbe ettirdiler; nihayet onu bıraktıklarında **كالثوب الرَّحِيض** (yıkanmış elbise gibi) iken onun üzerine döndüler de onu öldürdüler”; **الرَّحِيضُ**: yıkanmış olan; **فَعِيل** vezninde **مفعول** mânâsında; onun, kendisine nisbet edilen günahtan tevbe edip temizlenince onu öldürdüklerini kasteder. Ondandır: İbn Abbâs hadîsi, Allah ikisinden de razı olsun, Hâricîleri anmada: “Üzerlerinde **قُمُصٌ مُرَحَّضةٌ**”; yani yıkanmış. **رَخْصٌ** elbise, başka değil: eskimeyip yıpranıncaya kadar yıkandı; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:

إِذا ما رأَيتَ الشيخَ عِلْباء جِلْدِه
كَرَحْضٍ قَدِيمٍ، فالتَّيَمُّنُ أَرْوَحُ

**المِرْحَضةُ**: leğen; çünkü onda elbiseler yıkanır; Lihyânî’den.
Ve **المِرْحَضةُ**: içinde abdest alınan bir şey; **كَنِيفٍ** gibi. Ezherî dedi ki: **المِرْحاضةُ**: **التَّور** gibi, onunla abdest alınan bir şeydir; **المِرْحَضةُ** ve **المِرْحاضُ**: yıkanılan yer; ve **المِرْحاضُ**: helâ yeri ve abdest alınan yer; ve o ondandır. Ebû Eyyûb el-Ensârî hadîsinde: “Onların **مَراحِيضَهم**ini bulduk; onunla kıble karşılanmıştı; biz de yana dönüyor ve Allah’tan bağışlanma diliyorduk”; Şam’da demektir; **المَراحِيضِ** ile, dışkı için bina edilmiş yerleri kastetti; yani yıkanma yerleri; **الرحْض**dan alınmıştır, o da yıkamadır. **المِرحاضُ**: elbise yıkandığında onunla elbiseye vurulan tahta.

**رُحِضَ** adam **رَحْضاً**: terledi; sanki bedeni yıkanmış gibi; **الرُّحَضاءُ**: ter; bundan türemiştir. Vahyin inişi hadîsinde: “Ondan **الرُّحَضاءَ**yı sildi”; o, çokluğundan deriyi yıkayan bir terdir; ve çoğu kez hummanın ve hastalığın terinde kullanılır. **الرُّحَضاءُ**: hummanın eserinde olan ter. **الرحضاء**: ter ile humma. Fârisî, Ebû Zeyd’den nakletti: **رُحِضَ** **رَحْضاً**; o hâlde o **مَرْحُوضٌ**dur; eğer terlerse ve uykusunda yahut uyanıklığında alnı üzerinde teri çoğalırsa; ve ancak bir şikâyetten olur; Ezherî dedi ki: hummalı kimse hummadan terlediğinde o **الرحضاء**dır; ve Leys **الرحضاء** hakkında dedi ki: hummanın teri. Ve **رُحِضَ** olmuştur, eğer onu **الرُّحَضاء** tutarsa. Hadîste: “Öldüğü hastalığında yüzünden **الرحضاء**yı silmeye başladı.”

**رَحْضةُ** ve **رَحّاضٌ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ح ض * * رَحَضَ * يده وثوبه غسله وبابه قطع والثوب * رَحِيضٌ * و * مَرْحُوضٌ * و * المِرْحَاضُ * المغتسل وجمعه * مَرَاحِيضٌ * وهو في الحديث

##### Türkçe

* ر ح ض * **رَحَضَ** elini ve elbisesini: onu yıkadı; babı **قطع**’dır. Elbise **رَحِيضٌ**’dir ve **مَرْحُوضٌ**’dur. **المِرْحَاضُ**: yıkanılan yer; cem‘i **مَرَاحِيضٌ**’dur. Ve o, hadiste (geçer).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

رحضه  يرحضه،  كمنعه  ، رحضا:  غسله، كأرحضه  ، قال ابن دريد: لغة حجازية، وأنشد:
  إذا الحسناء لم ترحض يديها                      ولم يقصر لها بصر بستر قلت: ومنه أيضا حديث ابن عباس، في ذكر الخوارج  وعليهم قمص مرحضة  أي مغسولة وعلى الأولى اقتصر الجوهري وغيره من أئمة اللغة، وأنشد الصاغاني للمتلمس:
  لن يرحض السوءات عن أحسابكمنعم الحواثر إذ تساق لمعبد وهو مجاز. ومعبد هو أخو طرفة المقتول. يقول: لن يغسل عن أحسابكم العار والدنس أخذ العقل، ولكن طلب الثأر، وقد تقدم في  ح ث ر  .  فهو رحيض ومرحوض  مغسول. ومنه حديث عائشة في عثمان رضي الله عنهما:  حتى إذا ما تركوه كالثوب الرحيض أحالوا عليه فقتلوه  أي لما تاب وتطهر من الذنب الذي نسب إليه قتلوه. وقال العديل بن الفرخ:
  مهامه أشباه كأن سـرابـهـا                      ملاء بأيدي الغاسلات رحيض

   والمرحاض، بالكسر: خشبة يضرب بها الثوب  إذا غسل. نقله الجوهري. هو أيضا  المغتسل  ، كما في الصحاح. المرحاض في الأصل: موضع الرحض، و  قد يكنى به عن مطرح العذرة  ، وجميع أسمائه كذلك، نحو الغائط، والبراز، والكنيف، والحش، والخلاء، والمخرج، والمستراح، والمتوضإ، فلما شاع استعمال واحد وشهر انتقل إلى آخر. كما في العباب. والجمع المراحض والمراحيض. ومنه حديث أبي أيوب الأنصاري:  فوجدنا مراحيضهم استقبل بها القبلة، فكنا ننحرف ونستغفر الله  يعني بالشام. المرحضة،  كمكنسة: شيء يتوضا فيه مثل الكنيف  ، قاله الليث، وفي الأساس: هي الميضأة. قال ابن عباد:  الرحض: الشنة، والمزادة الخلق  ، نقله الصاغاني.  والرحضية، بالكسر: ة، قرب المدينة  ، المشرفة،  للأنصار وبني سليم  ، عندها آبار كثيرة ونخيل. هكذا نقله الصاغاني في كتابيه، والذي في المعجم وغيره: ماء في غربي ثهلان يدعى رحيضة. أي كسفينة، وهو من جبال ضرية، وسيأتي أن ثهلان جبل لبني نمير بناحية الشريف وضرية والشريف كلاهما بنجد قرب المدينة. فإن كان هكذا فقد وهم الصاغاني في ضبطه فتأمل.  والرحضاء، كالخششاء: العرق  مطلقا، ويقال عرق الحمى، كما قاله الليث. وقيل: هو العرق في  إثر الحمى  ، وقيل: هو الحمى بعرق،  أو عرق يغسل الجلد كثرة  ، أي لكثرته، وكثيرا ما يستعمل في عرق الحمى والمرض. وبه فسر حديث نزول الوحي:  فمسح عنه الرحضاء   وقد رحض المحموم، كعني  : أخذته الرحضاء، قاله الليث، وهو مجاز، وقال الأزهري: إذا عرق المحموم من الحمى فهي الرحضاء. وحكى الفارسي عن أبي زيد: رحص رحضا، فهو مرحوض، إذا عرق فكثر عرقه على جبينه في رقاده، أو يقظته، ولا يكون إلا من شكوى.  والرحاض، بالضم، اسم منه  ، أي من الرحضاء، عن ابن دريد.  وسموا رحاضا، ككتان  ، وكذلك رحضة، بالفتح، ومحركة.  وارتحض  الرجل:  افتضح  ، عن أبي عمرو، كما في العباب، وهو مجاز.  وخفاف بن إيماء بن رحضة  ابن خربة بن خلاف بن حارثة بن غفار الغفاري،  صحابي  . قلت: خفاف، كغراب، كان إمام قومه وخطيبهم، شهد الحديبية، روى عنه الجماعة وأبوه إيماء،  بكسر الهمز والمد، وفتحها والقصر، له صحبة أيضا، وكان سيد بني غفار. ورحضة قيل محركة، وبقال بالضم، ويقال بالفتح، كما هو صريح سياق المصنف، له صحبة أيضا، كما نقله غير واحد. ومما يستدرك عليه: يرحضه، كينصر: لغة في يرحض. كيمنع، كما في اللسان. والرحاضة: الغسالة، عن اللحياني. وثوب رحض، لا غير: غسيل حتى خلق، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  إذا ما رأيت الشيخ علبى وجلده                      كرحض قديم فالتيمـن أروح والمرحضة: الإجانة، لأنه يغسل فيها الثياب، عن اللحياني. والمرحاضة: شيء يتوضأ به كالتور، عن ابن الأعرابي، كما في التهذيب. والترحاض، بالفتح: الغسل: وأنشد بن بري في م ض ض قول سنان بن محرش الأسدي:
  من الحلوء صادق الإمضاض
  في العين لا يذهب بالترحاض والأرحضية: واد بين أبلى وقران، بين الحرمين الشريفين. نقله ياقوت.

##### Türkçe

**رحضه** **يرحضه**; **كمنعه**; **رحضا**: Onu yıkadı; **كأرحضه**. İbn Düreyd dedi: Hicazî bir dildir. Ve inşad etti:
  Eğer güzel kadın iki elini **ترحض** etmezse                      Ve onun için bir örtüyle bakışını kısmazsa dedim ki: Bundan ayrıca İbn Abbas’ın hadisi de vardır; Hâricîleri zikretmede: Üzerlerinde **قمص مرحضة**; yani yıkanmış. Ve birincisine Cevherî ve dil imamlarından başkaları iktisar etti. Ve Sâğânî, Mütelemmis için inşad etti:
  Kötülükleri sizin soylarınızdan yıkayıp gidermeyecektir                      Ma‘bed’e sevk olunduğunda iyi **الحواثر**(ler) Bu mecazdır. Ma‘bed, öldürülmüş Tarafe’nin kardeşidir. Der ki: Akıl almanın alınması, sizin soylarınızdan ayıbı ve kiri yıkayıp gidermeyecektir; fakat öç istemek (yapar). Ve **ح ث ر**’de geçti. O hâlde o, **رحيض** ve **مرحوض**: yıkanmış. Bundan, Âişe’nin Osman (Allah ikisinden de razı olsun) hakkında hadisi: “Nihayet onu **كالثوب الرحيض** gibi bıraktıklarında, onun üzerine döndüler de onu öldürdüler”; yani kendisine nispet edilen günahtan tevbe edip arındığında onu öldürdüler. Adîl b. el-Ferah dedi:
  Çöller; benzerler; sanki onun serabı                      Yıkayanların ellerinde **رحيض** ile dolu

**والمرحاض**; kesre ile: Elbise yıkandığında onunla elbiseye vurulan bir tahta. Cevherî nakletti. O ayrıca **المغتسل**’dir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المرحاض** aslında: **الرحض**’ın yeri; ve onunla **مطرح العذرة** hakkında kinaye yapılabilir; ve onun bütün adları da böyledir: **الغائط** ve **البراز** ve **الكنيف** ve **الحش** ve **الخلاء** ve **المخرج** ve **المستراح** ve **المتوضإ** gibi. Sonra birinin kullanımı yaygınlaşıp meşhur olunca ötekine intikal etti; **العباب**’da olduğu gibi. Çoğulu: **المراحض** ve **المراحيض**. Bundan Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin hadisi: “Onların **مراحيضهم**’ini kıbleye yöneltilmiş bulduk; biz de (ondan) sapar ve Allah’tan bağışlanma diler idik”; Şam’da demektir. **المرحضة**; **كمكنسة**: **الكنيف** gibi, içinde abdest alınan bir şey; Leys söyledi. **الأساس**’ta: O, **الميضأة**’dir. İbn Abbâd dedi: **الرحض**: **الشنة** ve **المزادة الخلق**; Sâğânî nakletti. **والرحضية**; kesre ile: Bir **ة**; Medine yakınında, yüksekçe; Ensâr ve Benî Süleym’e ait; yanında çok kuyular ve hurmalıklar vardır. Sâğânî bunu iki kitabında böyle nakletti. **المعجم** ve başkasında olan ise: Sehlân’ın batısında **رحيضة** diye adlandırılan bir su; yani **كسفينة**. O, Darıyye dağlarındandır. Ve gelecektir ki Sehlân, Şerîf ve Darıyye ve Şerîf’in her ikisi de Necd’de Medine yakınında bulunan bir yörede Benî Numeyr’e ait bir dağdır. Eğer böyle ise, Sâğânî onu ضبط etmede yanılmıştır; öyleyse düşün. **والرحضاء**; **كالخششاء**: Ter; mutlak olarak. Ve “**عرق الحمى**” denir; Leys’in dediği gibi. Ve denildi ki: O, **إثر الحمى**’dan sonra olan terdir. Ve denildi ki: O, ter ile birlikte humma; yahut deriyi çokluğu sebebiyle yıkayan bir terdir; yani çokluğu sebebiyle. Ve çoğu kez humma ve hastalık terinde kullanılır. Bununla vahyin inişi hadisi tefsir edildi: “Ondan **الرحضاء**’yı sildi.” Ve **رحض** etti humma tutmuş kimse; **كعني**: **الرحضاء** onu aldı; Leys söyledi; bu mecazdır. Ezherî dedi: Humma sebebiyle humma tutmuş kimse terlediğinde, o **الرحضاء**’dır. Fârisî, Ebû Zeyd’den hikâye etti: **رحص** **رحضا**; o hâlde o **مرحوض**’dur; uyku hâlinde yahut uyanıklığında alnı üzerinde terleyip teri çoğaldığında; ve ancak bir şikâyetten olur. **والرحاض**; damme ile: Ondan bir isimdir; yani **الرحضاء**’dan; İbn Düreyd’den. Ve **رحاضا** diye adlandırdılar; **ككتان**. Ve كذلك **رحضة**; fetih ile ve harekeli. **وارتحض** adam: **افتضح**; Ebû Amr’dan; **العباب**’da olduğu gibi; bu mecazdır. **وخفاف بن إيماء بن رحضة** b. Harabe b. Hilâf b. Hârise b. Gıfâr el-Gıfârî: Sahâbîdir. Dedim ki: **خفاف**; **كغراب**: Kavminin imamı ve hatibi idi; Hudeybiye’ye şahit oldu; ondan cemaat rivayet etti. Babası **إيماء**; hemzenin kesresi ve med ile; ve fethi ve kasr ile; onun da sahbeliği vardır; ve Benî Gıfâr’ın efendisi idi. **ورحضة** denildi ki harekeli; ve damme ile de denilir; ve fetih ile de denilir; musannifin siyakı açıkça böyledir; onun da sahbeliği vardır; birden çok kimse naklettiği gibi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **يرحضه**; **كينصر**: **يرحض**’da bir dildir; **كيمنع**; **اللسان**’da olduğu gibi. **والرحاضة**: Yıkantı suyu; Lihyânî’den. **وثوب رحض**; başkası değil: Yıkanmış; nihayet eskimiş; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
  İhtiyarın kaba ve derisini gördüğünde                      Eski bir **رحض** gibi ise, sağa yönelmek daha rahatlatıcıdır **والمرحضة**: Leğen; çünkü onda elbiseler yıkanır; Lihyânî’den. **والمرحاضة**: İçinde abdest alınan bir şey; **كالتور** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; **التهذيب**’de olduğu gibi. **والترحاض**; fetih ile: Yıkama. Ve İbn Berrî, **م ض ض**’da, Sinân b. Muhriş el-Esedî’nin sözü olarak inşad etti:
  **من الحلوء صادق الإمضاض**
  **في العين لا يذهب بالترحاض** **والأرحضية**: Eblâ ile Kurân arasında, iki harem-i şerîf arasında bir vadi. Yâkût nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَحَضَ
1 رَحَضَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. رَحَضَ , (A, Msb, K,) or رَحُضَ , (so in two copies of the S,) or both, (L, TA,) inf. n. رَحْضٌ, (S, Msb) and تَرْحَاضٌ, [but this is an intensive form,] (TA,) He washed (S, A, Msb, K) a thing, (A, K,) or garment, (S, A, Msb,) and his hand; (S;) as also ↓ ارحض (IDrd, K,) which latter is of the dial. of El- Hijلz. (IDrd.) You say also, هٰذِهِ سَوْءَةٌ لَا عَنْكَ شَىْءٌ ↓ يُرْحِضُهَا (tropical:) [This is a disgrace which nothing will wash from thee]. (A: [but the last word is not in the copy from which I quote.]) ― -b2- رُحِضَ, (inf. n. as above, AZ, AAF,) (tropical:) He (a person suffering from fever) was, or became, affected with what is termed رُحَضَآء [q. v.]: (Lth, S, A, K:) or he sweated, and his sweat became abundant upon the sides of his forehead above the temples, in his sleeping or waking, but only in consequence of disease. (AZ, AAF.)

4 أَرْحَضَ see above, in two places.

ارتحض
8 ارتحض ذ (tropical:) He became disgraced, or put to shame. (AA, O, K.)

رَحْضٌ
رَحْضٌ ذ A garment, or piece of cloth, washed until it has become worn out. (IAar.) ― -b2- A small worn-out skin: a worn-out مَزَادَة [or leathern water-bag]. (Sgh, K.)

رُحَضَآءُ
رُحَضَآءُ ذ (tropical:) Sweat; absolutely: (TA:) or the sweat of fever: (Lth, A, TA:) or sweat following fever: (S, K:) or fever with sweating: (TA:) or sweat that washed the skin by reason of its abundance: (K:) often used to signify the sweat of fever and of disease. (TA.)

رُحَاضٌ
رُحَاضٌ ذ (tropical:) [The state of being affected with what is termed رُحَضَآء;] a subst. from رُحِضَ, (K,) or from رُحَضَآء. (IDrd.)

رَحِيضٌ
رَحِيضٌ ذ Washed; (S, A, Msb, K;) applied to a garment [&c.]; (S, A;) as also ↓ مَرْحُوضٌ (S, K) and ↓ مُرْحَضٌ. (TA.)

رُحَاضَةٌ
رُحَاضَةٌ ذ Washings. (Lh.)

مُرْحَضٌ
مُرْحَضٌ ذ : see رَحِيضٌ.

مِرْحَضَةٌ
مِرْحَضَةٌ ذ A place [or tank] in which one washes his limbs, performing the ablution termed وُضُوْء: (A, TA: *) or a thing in which one performs that ablution, like the كَنِيف: (Lth, K:) and ↓ مِرْحَاضَةٌ a thing with which one performs that ablution, like the [kind of vessel called] تَوْر. (IAar.) ― -b2- See also مِرْحَاضٌ.

مِرْحَاضٌ
مِرْحَاضٌ ذ A piece of wood with which a garment, or piece of cloth, is beaten (S, A, * K) when it is washed. (S, A. *) ― -b2- A vessel of the kind called اـِجَّانَة, or of the kind called طَسْت, in which clothes are washed: (A:) and ↓ مِرْحَضَةٌ signifies a vessel of the kind called اـِجَّانَة; because clothes are washed in it. (Lh.) ― -b3- A place of washing: (Mgh, Msb:) or a place in which one washes himself. (S, K.) ― -b4- And hence, (tropical:) A privy: (S, * A, Mgh, Msb, K:) pl. مَرَاحِيضُ (S, Mgh) and مَرَاحِضُ. (TA.)

مَرْحُوضٌ
مَرْحُوضٌ ذ : see رَحِيضٌ. ― -b2- Also part. n. of رُحِضَ [q. v.]. (AZ, AAF, S.)

مِرْحَاضَةٌ
مِرْحَاضَةٌ ذ : see مِرْحَضَةٌ.

##### Türkçe

رَحَضَ
1 **رَحَضَ** **ذ** , (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **رَحَضَ** , (A, Msb, K,) yahut **رَحُضَ** , (S’nin iki nüshasında böyle,) yahut ikisi de, (L, TA,) mastarı **رَحْضٌ**, (S, Msb) ve **تَرْحَاضٌ**, [fakat bu şeddeli bir sigadır,] (TA,) o, bir şeyi, (A, K,) yahut elbiseyi, (S, A, Msb,) ve elini yıkadı; (S;) bunun gibi ↓ **ارحض** da (IDrd, K,) ki bu sonuncusu Hicaz lehçesindendir. (IDrd.) Sen ayrıca şöyle dersin: هٰذِهِ سَوْءَةٌ لَا عَنْكَ شَىْءٌ ↓ يُرْحِضُهَا (mecaz:) [Bu, senden hiçbir şeyin yıkayıp gidermeyeceği bir rezilliktir]. (A: [fakat son kelime, naklettiğim nüshada yoktur.]) ― -b2- **رُحِضَ**, (mastarı yukarıdaki gibi, AZ, AAF,) (mecaz:) o (sıtmalı bir kimse) **رُحَضَآء** diye adlandırılan şey ile etkilendi, yahut etkilendi oldu: (Lth, S, A, K:) yahut o terledi, ve teri, uyku hâlinde yahut uyanıklık hâlinde, şakakların üstünde alnının yanları üzerine bol oldu; fakat ancak hastalık sebebiyle. (AZ, AAF.)

4 **أَرْحَضَ** yukarıda, iki yerde, bak.

ارتحض
8 **ارتحض** **ذ** (mecaz:) o rezil oldu, yahut utandırıldı. (AA, O, K.)

رَحْضٌ
**رَحْضٌ** **ذ** yıkanıp nihayet yıpranmış hâle gelinceye kadar yıkanmış bir elbise, yahut bir bez parçası. (IAar.) ― -b2- küçük yıpranmış bir deri: yıpranmış bir **مَزَادَة** [yahut deriden su tulumu]. (Sgh, K.)

رُحَضَآءُ
**رُحَضَآءُ** **ذ** (mecaz:) ter; mutlak olarak: (TA:) yahut sıtmanın teri: (Lth, A, TA:) yahut sıtmadan sonra gelen ter: (S, K:) yahut terlemeli sıtma: (TA:) yahut bolluğu sebebiyle deriyi yıkayan ter: (K:) çoğu kez sıtmanın ve hastalığın terini ifade etmek için kullanılır. (TA.)

رُحَاضٌ
**رُحَاضٌ** **ذ** (mecaz:) [**رُحَضَآء** diye adlandırılan şey ile etkilenmiş olma hâli;] **رُحِضَ**’den bir isimdir, (K,) yahut **رُحَضَآء**’dan. (IDrd.)

رَحِيضٌ
**رَحِيضٌ** **ذ** yıkanmış; (S, A, Msb, K;) elbiseye [&c.] uygulanır; (S, A;) bunun gibi ↓ **مَرْحُوضٌ** (S, K) ve ↓ **مُرْحَضٌ**. (TA.)

رُحَاضَةٌ
**رُحَاضَةٌ** **ذ** yıkantılar. (Lh.)

مُرْحَضٌ
**مُرْحَضٌ** **ذ** : **رَحِيضٌ**’e bak.

مِرْحَضَةٌ
**مِرْحَضَةٌ** **ذ** **وُضُوْء** diye adlandırılan abdest alınarak uzuvların yıkandığı bir yer [yahut havuz]: (A, TA: *) yahut **كَنِيف** gibi, o abdestin alındığı bir şey: (Lth, K:) ve ↓ **مِرْحَاضَةٌ** **تَوْر** denilen [kap] gibi, o abdestin alındığı bir şeydir. (IAar.) ― -b2- **مِرْحَاضٌ**’a da bak.

مِرْحَاضٌ
**مِرْحَاضٌ** **ذ** bir elbise yahut bez parçası yıkandığında onunla dövülen bir tahta parçası. (S, A, * K) (S, A. *) ― -b2- elbiselerin yıkandığı, **اـِجَّانَة** denilen türden yahut **طَسْت** denilen türden bir kap: (A:) ve ↓ **مِرْحَضَةٌ**, elbiseler onun içinde yıkandığı için, **اـِجَّانَة** denilen türden bir kap anlamına gelir. (Lh.) ― -b3- bir yıkanma yeri: (Mgh, Msb:) yahut kişinin kendini yıkadığı bir yer. (S, K.) ― -b4- Ve bundan dolayı, (mecaz:) bir hela: (S, * A, Mgh, Msb, K:) çoğulu **مَرَاحِيضُ** (S, Mgh) ve **مَرَاحِضُ**. (TA.)

مَرْحُوضٌ
**مَرْحُوضٌ** **ذ** : **رَحِيضٌ**’e bak. ― -b2- ayrıca **رُحِضَ**’ın ism-i fâilidir [ona bak]. (AZ, AAF, S.)

مِرْحَاضَةٌ
**مِرْحَاضَةٌ** **ذ** : **مِرْحَضَةٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَحَضَ
رَحَضَ A ( n. ac. رَحْض 1 ,  تَرْحَاْض 62 ),
a.  Washed; cleaned.

رَحَّضَ
رَحَّضَ II ,
a.  see I .

اِرْتَحَضَ
اِرْتَحَضَ VIII ,
a.  Became disgraced.

رَحْض
رَحْض 1 ,
a.  Wornout ( garments, leather ).

مِرْحَضَة
مِرْحَضَة 20t ,
a.  A kind of tank.

رُحَاْض
رُحَاْض 24 ,
a.  see 43 .

رَحِيْض
رَحِيْض 25 ,
a.  Washed.

رُحَضَآءُ
رُحَضَآءُ 43 ,
a.  Fit of sweating.

مِرْحَاْض
مِرْحَاْض 45 , ( pl. مَرَاْحِيْضُ 65 ),
a.  Piece of wood with which linen is beaten.

b.  Washing-tub.

c.  Privy.

رُحَاق
رُحَاق
a.  Pure wine.

##### Türkçe

**رَحَضَ**
**رَحَضَ** A ( i. ac. **رَحْض** 1 , **تَرْحَاْض** 62 ),
a. Yıkadı; temizledi.

**رَحَّضَ**
**رَحَّضَ** II ,
a. I’e bak.

**اِرْتَحَضَ**
**اِرْتَحَضَ** VIII ,
a. Rezil oldu.

**رَحْض**
**رَحْض** 1 ,
a. Eskimiş (giysiler, deri).

**مِرْحَضَة**
**مِرْحَضَة** 20t ,
a. Bir tür havuz.

**رُحَاْض**
**رُحَاْض** 24 ,
a. 43’e bak.

**رَحِيْض**
**رَحِيْض** 25 ,
a. Yıkanmış.

**رُحَضَآءُ**
**رُحَضَآءُ** 43 ,
a. Terleme nöbeti.

**مِرْحَاْض**
**مِرْحَاْض** 45 , ( çoğ. **مَرَاْحِيْضُ** 65 ),
a. Ketenin dövüldüğü tahta parçası.

b. Yıkama teknesi.

c. Helâ.

**رُحَاق**
**رُحَاق**
a. Saf şarap.
