# رحض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رحض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رحض

رحضه  يرحضه،  كمنعه  ، رحضا:  غسله، كأرحضه  ، قال ابن دريد: لغة حجازية، وأنشد:
  إذا الحسناء لم ترحض يديها                      ولم يقصر لها بصر بستر قلت: ومنه أيضا حديث ابن عباس، في ذكر الخوارج  وعليهم قمص مرحضة  أي مغسولة وعلى الأولى اقتصر الجوهري وغيره من أئمة اللغة، وأنشد الصاغاني للمتلمس:
  لن يرحض السوءات عن أحسابكمنعم الحواثر إذ تساق لمعبد وهو مجاز. ومعبد هو أخو طرفة المقتول. يقول: لن يغسل عن أحسابكم العار والدنس أخذ العقل، ولكن طلب الثأر، وقد تقدم في  ح ث ر  .  فهو رحيض ومرحوض  مغسول. ومنه حديث عائشة في عثمان رضي الله عنهما:  حتى إذا ما تركوه كالثوب الرحيض أحالوا عليه فقتلوه  أي لما تاب وتطهر من الذنب الذي نسب إليه قتلوه. وقال العديل بن الفرخ:
  مهامه أشباه كأن سـرابـهـا                      ملاء بأيدي الغاسلات رحيض

   والمرحاض، بالكسر: خشبة يضرب بها الثوب  إذا غسل. نقله الجوهري. هو أيضا  المغتسل  ، كما في الصحاح. المرحاض في الأصل: موضع الرحض، و  قد يكنى به عن مطرح العذرة  ، وجميع أسمائه كذلك، نحو الغائط، والبراز، والكنيف، والحش، والخلاء، والمخرج، والمستراح، والمتوضإ، فلما شاع استعمال واحد وشهر انتقل إلى آخر. كما في العباب. والجمع المراحض والمراحيض. ومنه حديث أبي أيوب الأنصاري:  فوجدنا مراحيضهم استقبل بها القبلة، فكنا ننحرف ونستغفر الله  يعني بالشام. المرحضة،  كمكنسة: شيء يتوضا فيه مثل الكنيف  ، قاله الليث، وفي الأساس: هي الميضأة. قال ابن عباد:  الرحض: الشنة، والمزادة الخلق  ، نقله الصاغاني.  والرحضية، بالكسر: ة، قرب المدينة  ، المشرفة،  للأنصار وبني سليم  ، عندها آبار كثيرة ونخيل. هكذا نقله الصاغاني في كتابيه، والذي في المعجم وغيره: ماء في غربي ثهلان يدعى رحيضة. أي كسفينة، وهو من جبال ضرية، وسيأتي أن ثهلان جبل لبني نمير بناحية الشريف وضرية والشريف كلاهما بنجد قرب المدينة. فإن كان هكذا فقد وهم الصاغاني في ضبطه فتأمل.  والرحضاء، كالخششاء: العرق  مطلقا، ويقال عرق الحمى، كما قاله الليث. وقيل: هو العرق في  إثر الحمى  ، وقيل: هو الحمى بعرق،  أو عرق يغسل الجلد كثرة  ، أي لكثرته، وكثيرا ما يستعمل في عرق الحمى والمرض. وبه فسر حديث نزول الوحي:  فمسح عنه الرحضاء   وقد رحض المحموم، كعني  : أخذته الرحضاء، قاله الليث، وهو مجاز، وقال الأزهري: إذا عرق المحموم من الحمى فهي الرحضاء. وحكى الفارسي عن أبي زيد: رحص رحضا، فهو مرحوض، إذا عرق فكثر عرقه على جبينه في رقاده، أو يقظته، ولا يكون إلا من شكوى.  والرحاض، بالضم، اسم منه  ، أي من الرحضاء، عن ابن دريد.  وسموا رحاضا، ككتان  ، وكذلك رحضة، بالفتح، ومحركة.  وارتحض  الرجل:  افتضح  ، عن أبي عمرو، كما في العباب، وهو مجاز.  وخفاف بن إيماء بن رحضة  ابن خربة بن خلاف بن حارثة بن غفار الغفاري،  صحابي  . قلت: خفاف، كغراب، كان إمام قومه وخطيبهم، شهد الحديبية، روى عنه الجماعة وأبوه إيماء،  بكسر الهمز والمد، وفتحها والقصر، له صحبة أيضا، وكان سيد بني غفار. ورحضة قيل محركة، وبقال بالضم، ويقال بالفتح، كما هو صريح سياق المصنف، له صحبة أيضا، كما نقله غير واحد. ومما يستدرك عليه: يرحضه، كينصر: لغة في يرحض. كيمنع، كما في اللسان. والرحاضة: الغسالة، عن اللحياني. وثوب رحض، لا غير: غسيل حتى خلق، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  إذا ما رأيت الشيخ علبى وجلده                      كرحض قديم فالتيمـن أروح والمرحضة: الإجانة، لأنه يغسل فيها الثياب، عن اللحياني. والمرحاضة: شيء يتوضأ به كالتور، عن ابن الأعرابي، كما في التهذيب. والترحاض، بالفتح: الغسل: وأنشد بن بري في م ض ض قول سنان بن محرش الأسدي:
  من الحلوء صادق الإمضاض
  في العين لا يذهب بالترحاض والأرحضية: واد بين أبلى وقران، بين الحرمين الشريفين. نقله ياقوت.

### Türkçe

**رحضه** **يرحضه**; **كمنعه**; **رحضا**: Onu yıkadı; **كأرحضه**. İbn Düreyd dedi: Hicazî bir dildir. Ve inşad etti:
  Eğer güzel kadın iki elini **ترحض** etmezse                      Ve onun için bir örtüyle bakışını kısmazsa dedim ki: Bundan ayrıca İbn Abbas’ın hadisi de vardır; Hâricîleri zikretmede: Üzerlerinde **قمص مرحضة**; yani yıkanmış. Ve birincisine Cevherî ve dil imamlarından başkaları iktisar etti. Ve Sâğânî, Mütelemmis için inşad etti:
  Kötülükleri sizin soylarınızdan yıkayıp gidermeyecektir                      Ma‘bed’e sevk olunduğunda iyi **الحواثر**(ler) Bu mecazdır. Ma‘bed, öldürülmüş Tarafe’nin kardeşidir. Der ki: Akıl almanın alınması, sizin soylarınızdan ayıbı ve kiri yıkayıp gidermeyecektir; fakat öç istemek (yapar). Ve **ح ث ر**’de geçti. O hâlde o, **رحيض** ve **مرحوض**: yıkanmış. Bundan, Âişe’nin Osman (Allah ikisinden de razı olsun) hakkında hadisi: “Nihayet onu **كالثوب الرحيض** gibi bıraktıklarında, onun üzerine döndüler de onu öldürdüler”; yani kendisine nispet edilen günahtan tevbe edip arındığında onu öldürdüler. Adîl b. el-Ferah dedi:
  Çöller; benzerler; sanki onun serabı                      Yıkayanların ellerinde **رحيض** ile dolu

**والمرحاض**; kesre ile: Elbise yıkandığında onunla elbiseye vurulan bir tahta. Cevherî nakletti. O ayrıca **المغتسل**’dir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المرحاض** aslında: **الرحض**’ın yeri; ve onunla **مطرح العذرة** hakkında kinaye yapılabilir; ve onun bütün adları da böyledir: **الغائط** ve **البراز** ve **الكنيف** ve **الحش** ve **الخلاء** ve **المخرج** ve **المستراح** ve **المتوضإ** gibi. Sonra birinin kullanımı yaygınlaşıp meşhur olunca ötekine intikal etti; **العباب**’da olduğu gibi. Çoğulu: **المراحض** ve **المراحيض**. Bundan Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin hadisi: “Onların **مراحيضهم**’ini kıbleye yöneltilmiş bulduk; biz de (ondan) sapar ve Allah’tan bağışlanma diler idik”; Şam’da demektir. **المرحضة**; **كمكنسة**: **الكنيف** gibi, içinde abdest alınan bir şey; Leys söyledi. **الأساس**’ta: O, **الميضأة**’dir. İbn Abbâd dedi: **الرحض**: **الشنة** ve **المزادة الخلق**; Sâğânî nakletti. **والرحضية**; kesre ile: Bir **ة**; Medine yakınında, yüksekçe; Ensâr ve Benî Süleym’e ait; yanında çok kuyular ve hurmalıklar vardır. Sâğânî bunu iki kitabında böyle nakletti. **المعجم** ve başkasında olan ise: Sehlân’ın batısında **رحيضة** diye adlandırılan bir su; yani **كسفينة**. O, Darıyye dağlarındandır. Ve gelecektir ki Sehlân, Şerîf ve Darıyye ve Şerîf’in her ikisi de Necd’de Medine yakınında bulunan bir yörede Benî Numeyr’e ait bir dağdır. Eğer böyle ise, Sâğânî onu ضبط etmede yanılmıştır; öyleyse düşün. **والرحضاء**; **كالخششاء**: Ter; mutlak olarak. Ve “**عرق الحمى**” denir; Leys’in dediği gibi. Ve denildi ki: O, **إثر الحمى**’dan sonra olan terdir. Ve denildi ki: O, ter ile birlikte humma; yahut deriyi çokluğu sebebiyle yıkayan bir terdir; yani çokluğu sebebiyle. Ve çoğu kez humma ve hastalık terinde kullanılır. Bununla vahyin inişi hadisi tefsir edildi: “Ondan **الرحضاء**’yı sildi.” Ve **رحض** etti humma tutmuş kimse; **كعني**: **الرحضاء** onu aldı; Leys söyledi; bu mecazdır. Ezherî dedi: Humma sebebiyle humma tutmuş kimse terlediğinde, o **الرحضاء**’dır. Fârisî, Ebû Zeyd’den hikâye etti: **رحص** **رحضا**; o hâlde o **مرحوض**’dur; uyku hâlinde yahut uyanıklığında alnı üzerinde terleyip teri çoğaldığında; ve ancak bir şikâyetten olur. **والرحاض**; damme ile: Ondan bir isimdir; yani **الرحضاء**’dan; İbn Düreyd’den. Ve **رحاضا** diye adlandırdılar; **ككتان**. Ve كذلك **رحضة**; fetih ile ve harekeli. **وارتحض** adam: **افتضح**; Ebû Amr’dan; **العباب**’da olduğu gibi; bu mecazdır. **وخفاف بن إيماء بن رحضة** b. Harabe b. Hilâf b. Hârise b. Gıfâr el-Gıfârî: Sahâbîdir. Dedim ki: **خفاف**; **كغراب**: Kavminin imamı ve hatibi idi; Hudeybiye’ye şahit oldu; ondan cemaat rivayet etti. Babası **إيماء**; hemzenin kesresi ve med ile; ve fethi ve kasr ile; onun da sahbeliği vardır; ve Benî Gıfâr’ın efendisi idi. **ورحضة** denildi ki harekeli; ve damme ile de denilir; ve fetih ile de denilir; musannifin siyakı açıkça böyledir; onun da sahbeliği vardır; birden çok kimse naklettiği gibi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **يرحضه**; **كينصر**: **يرحض**’da bir dildir; **كيمنع**; **اللسان**’da olduğu gibi. **والرحاضة**: Yıkantı suyu; Lihyânî’den. **وثوب رحض**; başkası değil: Yıkanmış; nihayet eskimiş; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşad etti:
  İhtiyarın kaba ve derisini gördüğünde                      Eski bir **رحض** gibi ise, sağa yönelmek daha rahatlatıcıdır **والمرحضة**: Leğen; çünkü onda elbiseler yıkanır; Lihyânî’den. **والمرحاضة**: İçinde abdest alınan bir şey; **كالتور** gibi; İbnü’l-A‘râbî’den; **التهذيب**’de olduğu gibi. **والترحاض**; fetih ile: Yıkama. Ve İbn Berrî, **م ض ض**’da, Sinân b. Muhriş el-Esedî’nin sözü olarak inşad etti:
  **من الحلوء صادق الإمضاض**
  **في العين لا يذهب بالترحاض** **والأرحضية**: Eblâ ile Kurân arasında, iki harem-i şerîf arasında bir vadi. Yâkût nakletti.
