# رحف (ر-ح-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - ح - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ر ف
حرف ، حفر ، فرح ، رحف ، رفح : مستعملة .
حرف : قال الليث : الحَرْفُ من حُرُوفِ الهِجَاء . قال : وَكُلُّ كَلِمَةٍ بُنِيَتْ أَدَاةً عارِيةً في الكلامِ لِتَفْرِقَةِ المَعَانِي فاسْمُها حرفٌ ، وإِنْ كَانَ بِنَاؤُها بحرفين أو فَوْقَ ذلك ، مثل : حتى وَهَلْ وَبل وَلَعَلّ .
وكل كلمة تُقْرَأُ على وُجُوهٍ مِنَ القُرْآنِ تُسمى حَرْفاً ، يقرأ هذا في حرف ابن مسعود أي في قراءة ابن مسعود .
قال والإنسانُ يكونُ على حَرْفٍ من أَمْرِه : كَأَنَّهُ يَنْتَظِرُ ويتوقَّعُ ، فإِنْ رَأَى من نَاحِيَتِهِ ما يحبُّ ، وإلاَّ مَالَ إلى غَيْرِهَا . وقال الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي إذا لَمْ يَرَ مَا أَحَبَّ انْقَلَبَ عَلَى وجهه .
قال : وحَرْفُ السفينةِ : جَانِبُ شِقها . وقال أبو إسحاقَ في تفسيرِ هذه الآية : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ( جاء في
التفسيرِ : على شَكَ ، قال : وحقيقَتُهُ أَنَّه يعبدُ الله على حرفِ الطَّرِيقَة في الدين ، لا يدخُلُ فيه دُخُولَ مُتَمَكنٍ . وأفادني المنذريُّ عن ابن اليزيدي عن أبي زيدٍ في قوله ) عَلَى حَرْفٍ ( على شَكَ . وأفادني عن أَبِي الْهَيْثَمِ أنه قال : أما تسميتُهم الْحَرْفَ حَرْفاً فحرْفُ كل شيءٍ ناحيتهُ كحرْفِ الجَبَلِ والنهرِ والسيفِ وغيرهِ ، قلتُ كأَنَّ الخير والخِصْبَ ناحيةٌ ، والضَّرَّ والشَّرَّ والمكروه ناحيةٌ أخرى ، فهما حرفان ، وعلى العبْدِ أن يَعْبُدَ خالِقَه على حالة السَّرَّاءِ والضَّرَّاءِ . ومَنْ عَبَدَ الله على السَّرَّاءِ وحْدَهَا دون أن يَعْبُدَه عَلَى الضَّراءِ يَبْتَلِيه الله بِهَا فَقَدْ عَبَدَهُ على حَرْفٍ ، ومن عَبَدَهُ كَيْفَما تصرَّفَتْ به الحالُ فقد عَبَدَهُ عِبادةَ عَبْدٍ مُقِرَ بأَنَّ له خَالِقاً يُصَرفه كيفَ يشاءُ ، وأنه إن امْتَحَنَه باللأواء وأنعم عليه بالسَّراء فهو في ذلك عادلٌ أو متفضلٌ غير ظالمٍ ولا متعدَ ، له الخيَرَةُ وبيده الأمرُ ولا خِيَرَةَ للعَبْدِ عليه .
وأما قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف ) لقد أشبَعْتُ تفسيره في كتاب ( القراءَات وعِللِ النحويينَ ) فيها وأنا مختصرٌ لَكَ في هذا الموضِعِ من الجُمَلِ التي أودَعْتُها ذلك الكتابَ ما يَقِفُ بِكَ على الصوابِ . فالذي أذْهَبُ إليه في تفسيرِ قولهِ : ( نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف ما ذهب إليه أبو عبَيْدٍ واتَّبعه على ذلك أبو العَبَّاسِ أحمد بن يحيى .
فأما قول أبي عبيدٍ فإن عبدَ الله بنَ محمد ابن هاجَك أخبرني عن ابن جَبَلَة عن أبي عبيدٍ أنه قال في قوله ( على سبعة أحرف ) يعني سبع لُغَاتٍ من لُغَات العَرَبِ . قال وليس معناه أن يكونَ في الحرف الواحدِ سبعَةُ أَوْجُهٍ هذا لَمْ نَسمعْ به . قال ولكن نقول : هذه اللغاتُ السبعُ متفرقَةٌ في القرآن فبعضه بِلُغَةِ قريش وبعضُه بلغة هوازِنَ وبعضُه بلغة هُذَيْلٍ وبعضُه بلغة أهلِ اليَمَن ، وكذلك سائِرُ اللغات ومعانيها في هذا كله وَاحِدَةٌ . قال ومِمَّا يُبَينُ ذلك قولُ ابن مسعود : إني قد سمعت القراءَةَ ووجدتهم متقاربين فاقرءوا كما علمتم ، إنما هو كقول أحدكم هَلُمَّ وَتَعَال وأَقْبِل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العباس أنه سُئِل عن قوله ( نزل القرآن على سبعة أحرف ) فقال : ما هي إلا لغاتٌ . قلت : فأبو العبَّاسِ النحوي وهو وَاحِدُ عصره ، قد ارْتَضَى ما ذهبَ إليه أبو عبيد واستصْوبَه . قلت : وهذه الأحْرُفُ السبعةُ التي مَعْنَاهَا اللغاتُ غيرُ خَارِجَةٍ من الذي كُتِبَ في مصاحِف المسلمين التي اجتمع عليها السلفُ المرضيُّون والخلف المتبعون فمن قَرَأَ بحرفٍ لا يُخَالِفُ المصحفَ بزيادةٍ أو نُقْصانٍ أو تقديم مؤخَّرٍ أو تأخيرِ مُقَدَّم وَقَدْ قَرَأَ به إِمامٌ من أَئِمَّة القُرَّاءِ المُشْتهرين في الأَمْصَارِ فقد قرأ بحرْفٍ من الحُرْوف السبعة التي نزل القرآن بها ، ومن قرأَ بحرفٍ شاذَ يُخَالِفُ المصحفَ ، وخالَفَ بذلك جمهورَ القَرَأَةِ المعروفين ، فهو غيرُ مصيبٍ . وهذا مذهبُ أهلِ العِلْم الذين هم القُدْوَة ، ومذهبُ الراسخِين في عِلْمِ القرآن قديماً وحديثاً ، وإلى هذا أَوْمَى أبو العباس
النحويُّ ، وأبو بكرٍ الأنبارِيُّ في كتاب له ألَّفَهُ في اتباع ما في المصحَفِ الإمَامِ ، وافقه على ذلك أبو بكرٍ مجاهدُ مُقْرِىء أهلِ العِراق وغيرُه من الاثْبَاتِ المُتْقِنِين . ولا يجوز عندي غيرُ ما قالوا ، والله يوفقنا للاتّباع وتجنُّبِ الابْتداع ، إنه خير مُوَفق وخيرُ مُعين .
وقال الليث : التحريفُ في القرآن : تغييرُ الكلِمَةِ عَنْ مَعْنَاهَا وهي قريبَةُ الشَّبَهِ ، كما كانت اليهودُ تُغَير مَعانِيَ التوْراةِ بالأَشْبَاه ، فوصَفَهم الله بِفِعْلِهم فقال ) يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ ) ( النساء : 46 ) قال : وإذا مال إنسانٌ عن شيء يقال : تحرّف وانْحَرَفَ واحْرَوْرَف وأنشد في صفة ثور حفر كناساً فقال :
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا
قال : والحَرْف النَّاقة الصُّلْبَةُ ، شُبهت بِحَرْفِ الجبل .
وأنشد :
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق
قال : وهَذَا البَيْتُ يَنْقُضُ تفسيرَ مَنْ قال : ناقة حَرْفٌ : أَيْ مَهْزولَةٌ شبهت بحرْفِ كتابَةٍ لِدَقَّتِها وهُزَالِها .
وروى أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرو أنه قال : الحرْفُ : الناقَةُ الضَّامِرُ ، قال : وقال بعضهُم : شُبهَت بِحَرْف الجبل . قال أبو عبيدٍ وقال الأَصمعيُّ : الحرفُ : المَهْزُولَةُ ، وقال شَمِر : الحَرْفُ من الجَبَلِ : ما نَتَأَ في جَنْبِهِ منه كَهَيْئَةِ الدُّكَّانِ الصغيرِ أو نحوِه . قال والحرف أيضاً في أعْلاَهُ تَرَى له حَرْفاً دقيقاً مشرفاً على سواءِ ظَهْرِه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحرْفُ : الشَّكُّ في قول الله جل وعز : ( وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ ) ( الحَجّ : 11 ) أي شَكَ .
قال أبو العبَّاسِ : والعربُ تَصِفُ الناقَةَ بالحَرْفِ لأَنَّها ضَامِرٌ ، وتُشَبَّهُ بالحَرْفِ من حُرُوفِ المُعْجَم ، وهو الأَلِفُ . وتشبَّه بِحَرْفِ الجبَل إذا وصفت بالعِظَم . قال هذا في تفسير قول كعب :
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة
وقال الليث : الْحُرْفُ : حَبٌّ كالخَرْدَلِ ، الواحدة حُرْفَةٌ . قال : والمُحَارَفَةُ : المُقَايَسَةُ بالمِحْرَافِ ، وهو المِيلُ الذي يُسْبَرُ به الجِرَاحَاتُ وأنشد :
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف
أبو عُبَيْدٍ عن أبي زيدٍ : أَحْرَفَ الرجلُ إِحرافاً إذا نما مَالُه وصَلُحَ . ورُوِيَ عن ابنِ مسعودٍ أنه قال : موت المؤمِنِ بِعَرَق الجبين تبقَى عليه البقيَّةُ من الذُّنُوبِ فَيحَارَفُ عند الموت أي يُقَايَسُ بها فيكون كفارةً لذنوبه . ومعنى عَرَقِ الجبينِ شدّةُ السيَاق . ويقال : لا تُحَارِفْ أخَاكَ بالسوءِ : أي لا تُجَازِهِ بِسُوءِ صَنِيعِه تُقَايِسْه ، وأحْسِنْ إِذَا أَساءَ ، واصْفَحْ عنه . ويقال للمَحْرومِ الذي قُترَ عليه رزْقُه مُحَارَفٌ . حدَّثَنَا عبدُ الله بنُ عُرْوَةَ عن أبي بكرٍ بن زَنْجَوَيْهِ عن محمدِ بن يوسفَ عن سفيانَ قال حدثنا أو إسحاقَ عن قسر ابن كركم عن ابن عباس في قوله : ( ُِيَسْتَغْفِرُونَ وَفِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ (
 ( الذّاريَات : 19 ) قال : ( السائلُ ) : الذي يسألُ الناسَ ، و ( المحروم ) : الْمُحَارَفُ الذي ليس له في الإسلام سَهْمٌ ، فهو مُحَارَفٌ . قالَ وأخْبَرَنا الزعْفرانيُّ عن الشافِعِي أنه قال : كُلُّ من استغْنَى بكَسْبِه فليس له أن يسألَ الصدقَةَ وإذا كان لا يبلغ كسبه ما يُقِيمُه وعيالَه فهو الذي ذكر المفسرُونَ أنَّه المحرومُ الْمُحَارَفُ . قال : والْمُحَارَفُ : الذي يَحْتَرِفُ بيديه قد حُرِمَ سهْمَه من الغنيمة لا يَغْزُو مع المسلمين فبقي محروماً يُعْطَى من الصدقةِ ما يَسُدّ حِرْمَانَهُ . وجاء في تفسير قول الله جلّ وعز : ( حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ ( أنّ المحرومَ هو المُحَارَفُ ، والاسْمُ منْهُ الحُرْفَةُ بالضَّم ، وأما الحِرْفَة فهو اسم من الاحْتِرَافِ ، وهو الاكتسابُ ؛ يقال هو يَحْرِفُ لعياله ويَحْتَرِفُ ، وَيَقْرِشُ وَيَقْتَرِشُ ، ويَجْرَحُ ويَجْتَرِحُ : بمعنى يَكْتَسِبُ .
ثعلبُ عن ابن الأعرابي قال : أَحْرَفَ الرجُلُ إذا جازَى على خيرٍ أو شَرَ . قال ومنه الخبرُ : ( إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ ) . قال : وأحرف إذا استغنى بعد فقر وأحرف الرجل إذا كدّ على عياله أبو عُبَيْدة عن أبي زيدٍ : أحْرَفَ الرجُلُ إِحْرَافاً إذا نَمَا مَالُه وصَلَح .
رحف : أهمله الليث وهو مستعمل .
روى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : أَرْحَفَ الرجلُ إذا حدَّد سكّيناً أو غيرَه يُقَالُ : أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ حتى قَعَدَتْ كَأَنَّها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أي صَارَتْ . قلتُ كَأَنَّ الحاءَ مُبْدَلَةٌ من الهاء في أَرْحَفَ ، والأصْلُ أَرْهَف . وسيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ أي مُحَدَّدٌ .
حفر : قال الليث : الْحُفْرَةُ : ما يُحْفَرُ في الأَرْضِ ، ومثله الحَفِيرَةُ ، قال : والحَفَرُ اسمُ المَكَانِ الذي حُفِرَ كخَنْدَقٍ أو بِئْرٍ ، قال وكذلك البئرُ إذا وُسعَتْ فَوْقَ قَدْرِها تُسَمَّى حَفِيراً وحَفَراً وحَفِيرَةً ، قال : وحَفِيرٌ وحَفِيرَةٌ اسْمَا مَوْضِعَين ذكَرَهُمَا الشعراءُ القدماءُ .
قلتُ : والأَحْفَارُ المَعْرُوفَةُ في بلادِ العربِ ثلاثَةٌ : فمنها حَفَر أَبي موسى ، وهي رَكَايا احْتَفَرَهَا أَبُو مُوسَى الأشْعَرِيُّ على جَادَّة البَصْرة وَقَدْ نَزَلْتُ بها واستَقَيْتُ من رَكَاياها وهي ما بين مَاويَّةَ والمَنْجَشَانِيَّاتِ وركايا الحَفَر مَسْنَوِيَّةٌ بعيدة الرشَاء عَذْبَةُ الماءِ ، مَسْنَوِيَّةٌ أي يستقى منها بالسانية وهذا كقولهم زرع مَسْقَوِيّ أي يُسْقَى . ومنها حَفَرُ ضَبَّةَ : وهي ركايَا بِنَاحيةِ الشَّوَاجِن بعيدةُ القَعْرِ ، عَذْبَةُ الماءِ . ومنها حَفَرُ سَعْدِ بنِ زَيْدِ مَنَاةَ ابن تميم ، وَهيَ بِحِذَاء العَرَمَة وَرَاءَ الدَّهْنَاءِ ، يُسْتَقَى منها بالسانيَة عِنْدَ حَبْلٍ من حِبَالِ الدَّهْنَاءِ ، يقال له حَبْلُ الحَاضِر .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جل وعز ) ُيَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( ) ِالْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً ) ( النَّازعَات : 10 ، 11 ) معناه إنّا لمَرْدُودُون إلى أَمرنا الأوّل إلى الحياة . قال : والعربُ تَقُولُ : أَتَيْتُ فُلاناً ثمَّ رَجَعتُ علَى حَافِرَتِي : أيْ رَجَعْتُ مِنْ حَيْثُ جئتُ . قالَ : ومن ذَلِكَ قَوْلُ العَرَبِ : النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ . والحافر معناهُ إذا قَال قَدْ بِعْتُك
رجعتَ عليه بالثمن ؛ وهُمَا في المعنى واحدٌ . قال : وبعضُهم يقول النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ ، يريد عند حَافِرِ الفَرَسِ ، وكَأَنَّ هذا المَثَل جَرَى في الخيْلِ . قال : وقالَ بعضُهم : الحافِرَةُ الأَرْضُ الَّتِي تُحْفَرُ فيها قُبُورُهم ، فسمَّاهَا الْحَافِرَةَ ، والمعْنَى يريدُ المحْفُورَةَ ، كما قال ) مِن مَّآءٍ ) ( الطّارق : 6 ) يريد مَدْفُوق . وأخبرني المُنْذِرِيُّ عن أبي العَبَّاس أنه قَال : هَذِه كلمَةٌ كانُوا يَتَكَلَّمُون بها عند السَّبْق . قال والحَافِرَةُ : الأرضُ المَحْفُورَةُ ، يَقُول : أقل ما يَقَعُ حَافِرُ الفَرَسِ على الْحَافِرَةِ فقد وَجَبَ النقْدُ ، يعني في الرهَانِ ، أي كَمَا يَسْبِقُ فيَقَعُ حَافِرُه عَلَيْها تقول هَاتِ النَّقْدَ : وقال الليثُ : النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ معناه إذا اشتريْتَه لم تَبْرَح حَتَّى تَنْقُد . الحرَّانِيّ عن ابن السكيتِ أنه قال : مَعْنَى النَّقْدُ عند الْحَافِرَة أَيْ عِنْد أَوَّلِ كَلِمَةٍ . ويُقَال : الْتَقَى القَوْمُ فاقْتَتَلُوا عِنْدَ الْحَافِرَة أَيْ عِنْدَ أَوَّلِ كَلِمَةٍ وعِنْدَ أَوَّلِ مَا الْتَقُوا ، قال الله جَلّ وَعَزّ ) يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أَيْ فِي أَوَّلِ أَمْرِنَا . قال : وَأَنْشَدَنِي ابنُ الأعرابيّ :
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ
كأنه قال أأرجع في صِبَايَ وَأَمْرِي الأوَّلِ بعد أن صَلِعْتُ وشِبْتُ . وقال الليثُ : الحافِرَةُ العَوْدَةُ في الشَّيْءِ حتَّى يُرَدَّ آخِرُه عَلَى أَوَّلِه . قَالَ : وفِي الْحَدِيثِ ( إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه أَيْ عَلَى أَوَّلِ تَأسِيسِه ، وقَالَ في قَوْله : ( يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى ( أي في الخَلْقِ الأَوَّل بَعْدَ ما نَمُوتُ . وقال ابنُ الأَعْرَابيّ ) لَمَرْدُودُونَ فِى ( أيْ فِي الدُّنْيَا كَما كُنَّا .
وقال اللَّيْثُ الحَفْرُ والحَفَرُ جَزْمٌ وفَتْحٌ لُغَتَانِ : وهو ما يَلْزَق بالأسْنَانِ من ظَاهرٍ وباطنٍ ، تقول : حَفِرَتْ أسنانهُ حفَراً ، ولغةٌ أخرى حفَرت أسنانُه تَحفِر حَفْراً . وأخْبرَني أبُو بكرٍ عن شمر أنَّهُ سُئِل عن الحَفْر في الأسْنان ، فقال : هُوَ أن يَحْفِرَ القَلَحُ أُصُولَ الأسنان بَيْنَ اللثة وأَصْلِ السنّ من ظَاهِرٍ وبَاطِنٍ يُلِحُّ على العَظْمِ حتى يَتَقَشَّر العظْمُ إن لم يُدْرَكْ سريعاً ، يُقَال أَخَذَ فِيه حَفْرٌ وحَفَرَةٌ . أبو عبيد : عن الكسائي قال : الحفْر بتسكين وقد حفر فُوَه يحفِر حَفْراً .
وقال الليث الحِفْرَاةُ نباتٌ من نباتِ الرَّبِيع ، قال ونَاسٌ من أَهْلِ اليمنِ يُسَمُّون الْخَشَبَةَ ذاتَ الأصَابِع التي يُذُرَّى الكُدْس المَدُوسُ وَيُنَقَّى بها البُرُّ مِن التبْن بِحفْرَاةَ .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : أحفَرَ الرجلُ إذا رَعَى إِبِلَه الحِفْرَى ، وهو نَبْتٌ ، قلتُ وَهُو مِن أَرْدَإِ المَرَاعي ، قال : وَأحفَرَ إِذَا عَمِل بالحِفْرَاةِ وهي الرَّقْش الذي تُذَرَّى به الحنطةُ ، وهي الْخَشَبَةُ المُصْمَتَة الرأسِ ، فأما المُفَرَّجُ فهو العَضْمُ بالضَّاد والمِعْزَقَةُ ، قال : والمِعْزَقَةُ في غير هذا : المَرُّ ، قَال والرقْشُ في غير هذا : الأكلُ الكثيرُ .
وقال أبو حاتمٍ : يقال حَافَرَ اليربوعُ مُحَافرةً ، وفلان أَرْوَغُ من يَرْبُوعٍ : مُحَافِرٍ ، وذلك أن يَحْفِر في لُغزٍ من ألْغَازِه فيذهبَ سُفْلاً ويحفِرَ الإنسانُ حتى يُعْيَى فلا يَقْدِر عليه ويُشَبَّه عليه الجُحْرُ فلا يعرفه من غيره
فيَدَعَهُ ، وإذا فعل اليَرْبُوعُ ذلك قِيلَ لمن يَطْلُبُه دَعْه لَقَدْ حَافَر فلا يقدرُ عليه أحدٌ وقال : إنه إذا حَافَرَ أَبَى أنْ يَحْفِر الترابَ ولا يَنْبِثُه ولا يُدْرَى وجْهُ جُحْره ، يقال قد حثا فترى الجُحْرَ مملوءًا تُراباً مستَوِياً مع مَا سِواهُ إذا حَثَا ، ويُسَمَّى ذلك الحَاثِيَاءَ ، ممدودٌ ، يقال ما أشد اشتباه حَاثِيَائِه . وقال ابْنُ شميل : رَجُلٌ مُحَافِرٌ : لَيْسَ له شَيْءٌ ، وأنشد :
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ
أبو عبيدة : يقال أَحْفَرَ المُهْرُ للإِثْنَاءِ والإرْبَاع والقُرُوحِ وَأَفَرَّتِ الإِبلُ للاثناء إذا ذهبت رَوَاضِعُها وطَلَع غَيْرُها . وقال في كتاب ( الخيْلِ ) يقال أَحْفَرَ المُهْرُ إحْفاراً فهو مُحْفِر ، قال وإِحْفَارُهُ أن يتحرك الثَّنِيَّتان السُفْلَيَان والعُلْيَيَان من رَوَاضِعِه ، فإذا تحرَّكْنَ قالوا قَدْ أَحْفَرَت ثَنَايَا رَوَاضِعِه فسَقَطْن . قال وأولُ ما يُحْفِرْنَ فيما بين ثلاثين شهراً أدْنَى ذلك إلى ثلاثةِ أعْوَامٍ ، ثم يسقُطْن فيقع عليها اسمُ الإبْدَاء ، ثم يُبدىء فيخرج له ثَنِيَّتَان سُفْلَيَان وثَنِيَّتَانِ عُلْيَيَانِ مَكَانَ ثَنَايَاه الرَّواضِعِ التي سَقَطْنَ بعد ثلاثةِ أعوام فهو مُبْدِىءٌ قال ثم يُثَني فلا يزال ثَنِيّاً حتى يُحْفِرَ إحْفَاراً ، وإحفارُهُ أن تُحَركَ له الرَّبَاعِيَّتَانِ السفْلَيَان والرَّبَاعيتان العُلْيَيَان من رَوَاضِعه وإذا تَحَرَّكْن قيل قد أَحْفَرت رُبَاعِيَاتُ رواضعه فيسقُطْنَ ، وأول ما يُحْفِرْن في استيفائه أربعةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليها اسمُ الإبْدَاءِ ، ثم لا يزال رَبَاعِياً حتى يُحفر لِلْقُروحِ وهو أن يَتَحَرَّك قَارِحَاه ، وذلك إذا استَوْفَى خَمْسَةَ أعوامٍ ، ثم يقع عليه اسْمُ الإبْدَاءِ ، عَلَى ما وَصَفْنا ثم هو قارح .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي إذا استَتَم المُهْرُ سنتين فهو جَذَعٌ ، ثم إذا استتم الثالثةَ فهو ثَنِيٌّ ، فإذا أثْنَى أَلْقَى رَوَاضِعَه فيقال أثنَى وأَدْرَمَ للأَثناء ، ثم هو رَبَاعٍ إذا استتمّ الرابعة من السنين يقال أَهْضم للإِرْبَاعِ وإذا دخل في الخامسة فهو قارِحٌ وقد قَرَحَ يَقْرَحُ قُرُوحاً ، قلت : وصَوَابُه إذا استَتَمّ الخامِسَةَ ، فيكون موافقاً لقول أبي عبيدة وكأَنَّهُ سقطَ شَيْءٌ .
ويقال : حَفَرْتَ ثَرَى فُلانٍ إذا فَتَّشْتَ عن أمْرِه ووقَفْتَ عليه . وقال ابنُ الأعرابي حَفَرَ إذا جَامَع وحَفَرَ إذا فَسَدَ .
فرح : قال الليث رجل مُفْرَحٌ قد أَثْقَلَهُ الدَّيْن ، وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال ( ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح ) قال أبو عبيد المُفْرَح : الذي قد أَفْرَحَهُ الدَّيْنُ أي أَثْقَلَهُ ، ولا يجِدُ قَضَاءَهُ . قال وأنشدنا أبو عبيدة :
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال في قوله : ( ولا يترك في الإسلام مُفْرَح ) هو الذي أثْقَلَ الدَّيْنُ ظَهْرَه ، قال : ومن قال مُفْرَجٌ فهو الذي أثقله العيال وإن لم يكن مُدَّاناً .
وقال الليث : رَجُلٌ فَرِحٌ وفَرْحَانٌ وامرأة فَرِحَةٌ وفَرْحَى ، ويقال ما يسرني به مَفْروحٌ ومُفْرِحٌ ، فاالمَفْرُوح : الشيءُ الذي أنا أفْرَحُ به ، والمُفْرِحُ : الشيء الذي يُفْرِحُني . أبو حاتم عن الأصمعي : يقال : ما يسرني به مُفْرِحٌ ولا يجوز مَفْرُوحٌ ، وهذا عنده مما يَلْحَنُ فيه العامَّة .
رفح : قال أبو حاتم : من قرون البقر الأَرْفَحُ وهو الذي يَذْهَبُ قَرْنَاهُ قِبَلَ أُذُنَيْه في تَبَاعُدِ ما بينهما قال والأَرْفَى الذي يأتي أُذُنَاهُ عَلَى قَرْنَيْه .

##### Türkçe

ح ر ف
**حرف** , **حفر** , **فرح** , **رحف** , **رفح** : kullanımdadır.
**حرف** : Leys dedi: **الحَرْفُ** , **حُرُوفِ الهِجَاء**’dandır. Dedi: Ve konuşmada mânaları ayırmak için, söz içinde çıplak bir âlet olarak bina edilmiş her kelimenin adı **حرف**’tır; isterse binası iki harf ile veya bunun üstünde olsun; meselâ: **حتى** ve **هَلْ** ve **بل** ve **لَعَلّ** gibi.

Kur’ân’dan vecihler üzere okunan her kelimeye **حَرْفاً** denir; “bu, İbn Mes‘ûd’un harfinde okunur” yani İbn Mes‘ûd’un kıraatinde.

Dedi: Ve insan, işinden bir **حَرْفٍ** üzerinde olur: sanki bekler ve umar; eğer tarafından sevdiği bir şey görürse (öyle olur), yoksa ondan başkasına meyleder. Ve Allah azze ve celle dedi: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ) ( **الحَجّ : 11** ) yani sevdiğini görmezse yüzü üzerine döner.

Dedi: Ve geminin **حَرْفُ**’u: yarığının yanıdır. Ve Ebû İshâk bu âyetin tefsirinde dedi: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ( tefsirde geldi: şüphe üzere, dedi: Ve onun hakikati, dinde yolun **حرف**’ı üzere Allah’a ibadet etmesidir; onda, yerleşik bir giriş gibi girmez. Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, onun sözü hakkında fayda verdi: ) **عَلَى حَرْفٍ** ( şüphe üzere. Ve bana Ebû’l-Heysem’den fayda verdi ki dedi: Onların **الْحَرْفَ**’a **حَرْفاً** ad vermelerine gelince; her şeyin **حَرْفُ**’u onun tarafıdır; dağın **حَرْفِ**’i, nehrin, kılıcın ve başkasının **حَرْفِ**’i gibi. Dedim: Sanki hayır ve bolluk bir taraftır; zarar, şer ve hoşlanılmayan başka bir taraftır; ikisi iki **حرف**tır. Ve kul üzerine, yararlılık hâlinde de zararlılık hâlinde de Yaratıcısına ibadet etmesi gerekir. Kim Allah’a yalnız yararlılık hâlinde ibadet eder de zararlılık hâlinde O’na ibadet etmezse, Allah onu onunla imtihan eder; artık O’na bir **حَرْفٍ** üzere ibadet etmiştir. Kim de hâl kendisini nasıl çevirip dolaştırırsa dolaştırsın O’na ibadet ederse, onu dilediği gibi çevirip dolaştıran bir Yaratıcısı olduğunu ikrar eden bir kulun ibadetiyle ibadet etmiştir; ve onu şiddetle sınarsa da ona yararlılıkla nimet verirse de bunda adildir yahut lütufkârdır; zalim ve haddi aşan değildir; seçim O’nundur, iş O’nun elindedir; kul için O’na karşı seçim yoktur.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) sözüne gelince: ( **نُزلَ القرآن على سبعة أحرف كلها شاف كاف** ) onun tefsirini, ( **القراءَات وعِللِ النحويينَ** ) kitabında doyurucu biçimde genişlettim; burada ise, o kitaba koyduğum cümlelerden, seni doğruya durduracak olanı bu yerde sana kısaltıyorum. Şu hâlde, ben, onun sözü: ( **نُزلَ القرآنُ على سَبْعَةِ أحرف** ) tefsirinde, Ebû Ubeyd’in gittiği ve Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’nın da onu bu hususta izlediği görüşe giderim.

Ebû Ubeyd’in sözüne gelince: Abdullah b. Muhammed b. Hâcek bana, İbn Cebele’den, Ebû Ubeyd’den haber verdi ki, ( **على سبعة أحرف** ) sözü hakkında dedi: Arapların dillerinden yedi dildir. Dedi: Bunun mânası, tek bir harfte yedi vecih olması değildir; bunu işitmedik. Dedi: Fakat deriz ki: Bu yedi dil Kur’ân’da dağınıktır; onun bir kısmı Kureyş diliyle, bir kısmı Hevâzin diliyle, bir kısmı Hüzeyl diliyle, bir kısmı Yemen ehlinin diliyle; ve dillerin geri kalanı da böyledir; bunun hepsinde mânalar birdir. Dedi: Bunu açıklayan şeylerden biri, İbn Mes‘ûd’un sözüdür: “Ben kıraati işittim ve onları birbirine yakın buldum; öyleyse size öğretilen gibi okuyun; o ancak birinizin **هَلُمَّ** ve **تَعَال** ve **أَقْبِل** demesi gibidir.”

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki, ( **نزل القرآن على سبعة أحرف** ) sözü hakkında soruldu; dedi: O ancak dillerdir. Dedim: Öyleyse nahivci Ebû’l-Abbâs ki o, asrının biricğidir; Ebû Ubeyd’in gittiğini beğenmiş ve onu doğru bulmuştur. Dedim: Ve mânası diller olan bu yedi **أحْرُف** , selef-i râzı olunanların ve tâbi olunan halefin üzerinde birleştiği Müslümanların mushaflarında yazılmış olandan dışarı çıkmış değildir. Artık kim, mushafa; ziyade, noksan, geri bırakılanı öne alma yahut öne alınanı geri bırakma ile muhalefet etmeyen bir harf ile okur ve onunla, beldelerde meşhur kurrâ imamlarından bir imam okumuşsa, Kur’ân’ın onunla indiği yedi harften bir harf ile okumuştur. Kim de mushafa muhalif, şâz bir harf ile okur ve bununla bilinen kurrânın çoğunluğuna muhalefet ederse, isabet etmiş değildir. Bu, örnek alınan ilim ehlinin mezhebidir; Kur’ân ilmine eskiden ve yeni­den kökleşmiş olanların mezhebidir. Ebû’l-Abbâs nahivci buna işaret etti; Ebû Bekir el-Enbârî de, imam mushafında olanı izlemeye dair telif ettiği bir kitapta (buna işaret etti); Ebû Bekir Mücâhid, Irak ehlinin mukrîsi ve başkaları, sağlam ve muhkem olanlar, buna muvafakat etti. Benim yanımda onların dediğinden başkası câiz değildir. Allah bizi ittibâa muvaffak kılsın ve bid‘atten sakındırsın; şüphesiz O, en hayırlı muvaffak kılan ve en hayırlı yardımcıdır.

Leys dedi: Kur’ân’da **التحريفُ** : kelimeyi mânasından değiştirmektir; o, benzerliğe yakındır; Yahudiler, benzerliklerle Tevrat’ın mânalarını değiştirdikleri gibi. Allah onları fiilleriyle vasfetti ve dedi: ( **يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَن مَّوَاضِعِهِ** ) ( **النساء : 46** ). Dedi: İnsan bir şeyden meylederse denir: **تحرّف** ve **انْحَرَفَ** ve **احْرَوْرَف**. Ve bir kenas kazmış boğanın sıfatında şu beyti okudu:
وإن أصاب عُدَوَاءَ احْرورفا

Dedi: Ve **الحَرْف** sert dişi devedir; dağın **حَرْفِ**’ine benzetilmiştir.

Ve şu beyti okudu:
جُمَالِيَّةٌ حَرْفٌ سِنَادٌ يَشُلُّهَا
وَظِيفٌ أَزَجُّ الخَطْوِرِيَّانُ سَهْوَق

Dedi: Ve bu beyit, “**ناقة حَرْفٌ**: yani zayıf; inceliği ve zayıflığı için yazı harfine benzetilmiştir” diyenin tefsirini bozar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan rivayet etti ki dedi: **الحرْفُ** : zayıflamış dişi devedir. Dedi: Ve onların bazısı dedi: Dağın **حَرْفِ**’ine benzetilmiştir. Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **الحرفُ** : zayıf olan (dişi deve)dir. Şemir dedi: Dağdan **الحَرْفُ** : onun yanından, küçük dükkân heyeti gibi yahut ona benzer şekilde dışarı çıkmış olandır. Dedi: Ve **الحرف** ayrıca onun üst tarafındadır; sırtının düzlüğüne nazır, ince, yüksek bir **حَرْفاً** görürsün.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الحرْفُ** : Allah azze ve celle’nin sözü: ( **وَمِنَ النَّاسِ مَن يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ** ) ( **الحَجّ : 11** ) hakkında şüphedir; yani şüphe.

Ebû’l-Abbâs dedi: Ve Araplar, dişi deveyi **الحَرْفِ** ile vasfeder; çünkü o zayıflamıştır; ve **حُرُوفِ المُعْجَم**’dan **حَرْفِ**e benzetilir; o da **الأَلِفُ**’tir. Ve büyüklükle vasfedildiğinde dağın **حَرْفِ**’ine benzetilir. Dedi: Bu, Ka‘b’ın şu sözünün tefsirindedir:
حَرْف أخوها أبوها من مهجَّنة

Leys dedi: **الْحُرْفُ** : hardal gibi bir tanedir; bir tanesi **حُرْفَةٌ**. Dedi: Ve **المُحَارَفَةُ** : **المِحْرَافِ** ile ölçüştürmektir; o, yaraların onunla yoklandığı mildir. Ve şu beyti okudu:
كما زَلَّ عَنْ رَأْسِ الشّجِيج المُحَارِف

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Adam **أَحْرَفَ** eder **إِحرافاً**; malı büyür ve düzelirse. Ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki dedi: “Müminin ölümü, alın teriyle (olursa), günahlardan kalan kalıntı onun üzerinde kalır; ölüm anında onunla **فَيحَارَفُ** olunur” yani onunla ölçüştürülür; böylece günahlarına kefaret olur. Ve alın terinin mânası, sevkin şiddetidir. Ve denir: Kardeşinle kötülükle **لا تُحَارِفْ**: yani onun kötü işini ona karşılık verme; onu ölçüştürme; kötülük ederse iyilik et ve ondan vazgeç. Ve rızkı kendisine daraltılmış mahruma **مُحَارَفٌ** denir. Abdullah b. Urve bize haber verdi; Ebû Bekir b. Zencûyeh’den; Muhammed b. Yûsuf’tan; Süfyân’dan; dedi: bize (yahut) İshâk haber verdi; Kasr b. Kerkem’den; İbn Abbâs’tan, onun sözü hakkında: ( **وَفِى أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ** ) ( **الذّاريَات : 19** ) dedi: ( **السائلُ** ): insanlardan isteyen kimsedir; ve ( **المحروم** ): İslâm’da payı olmayan **الْمُحَارَفُ**’tır; o, **مُحَارَفٌ**’tır. Dedi: Ve Za‘ferânî bize Şâfiî’den haber verdi ki dedi: Kazancıyla zengin olan herkesin sadaka istemesi yoktur; kazancı kendisini ve ailesini ayakta tutacak şeye ulaşmıyorsa, müfessirlerin, onun **المحرومُ الْمُحَارَفُ** olduğunu söyledikleri odur. Dedi: Ve **الْمُحَارَفُ** : elleriyle meslek edinen kimsedir; ganimetten payı kendisine haram kılınmıştır; Müslümanlarla gazveye çıkmaz; böylece mahrum kalır; mahrumiyetini kapatacak kadar sadakadan kendisine verilir. Ve Allah azze ve celle’nin sözü tefsirinde geldi: ( **حَقٌّ لَّلسَّآئِلِ** ( ki **المحروم** , **المُحَارَفُ**’tır; isim ondan **الحُرْفَةُ** (damme ile)dir. **الحِرْفَة** ise **الاحْتِرَافِ**’tan bir isimdir; o da kazançtır; denir: o, ailesi için **يَحْرِفُ** eder ve **يَحْتَرِفُ** eder; ve **يَقْرِشُ** ve **يَقْتَرِشُ**; ve **يَجْرَحُ** ve **يَجْتَرِحُ**: mânası “kazanır”dır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Adam **أَحْرَفَ** eder; hayra yahut şerre karşılık verirse. Dedi: Ondan haber: ( **إن العبدَ ليُحَارَفُ على عَمَلِه الخيرَ والشرَّ** ). Dedi: Ve **أحرف** eder; fakirlikten sonra zengin olursa. Ve adam **أحرف** eder; ailesi için yorulursa. Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Adam **أحْرَفَ** eder **إِحْرَافاً**; malı büyür ve düzelirse.

**رحف** : Leys onu ihmal etti; hâlbuki kullanımdadır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Adam **أَرْحَفَ** eder; bir bıçağı yahut başkasını keskinleştirirse; denir: **أَرْحَفَ شَفْرَتَهُ**; ta ki **قَعَدَتْ**; sanki o bir mızrak gibi oldu. **قَعَدَتْ**’in mânası: oldu. Dedim: Sanki **أَرْحَفَ**’ta **الحاء** , **الهاء**’dan بدل edilmiştir; aslîsi **أَرْهَف**’tir. Ve **سيفٌ مُرْهَفٌ وَرَهِيفٌ** yani keskinleştirilmiş.

**حفر** : Leys dedi: **الْحُفْرَةُ** : yerde kazılan şeydir; onun benzeri **الحَفِيرَةُ**’dir. Dedi: Ve **الحَفَرُ** , hendek yahut kuyu gibi kazılmış yerin adıdır. Dedi: Ve kuyu, ölçüsünün üstünde genişletilirse, **حَفِيراً** ve **حَفَراً** ve **حَفِيرَةً** diye adlandırılır. Dedi: Ve **حَفِيرٌ** ve **حَفِيرَةٌ** , eski şairlerin zikrettiği iki yerin adıdır.

Dedim: Arap beldelerinde bilinen **الأَحْفَارُ** üçtür: Bunlardan biri, Ebû Mûsâ’nın **حَفَر**’idir; o, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Basra yolunun üzerinde kazdığı kuyulardır; ben oraya indim ve kuyularından su çektim; o, Mâviye ile Menceşâniyyât arasındadır. Ve **ركايا الحَفَر** , **مَسْنَوِيَّةٌ**’dir; ipi uzak, suyu tatlıdır. **مَسْنَوِيَّةٌ** yani ondan **بالسانية** ile su çekilir; bu, onların “**زرع مَسْقَوِيّ**” demesi gibidir; yani sulanır. Bunlardan biri de **حَفَرُ ضَبَّةَ**’dır; o, Şevâcin tarafında, dibi uzak, suyu tatlı kuyulardır. Bunlardan biri de Temîm’den Sa‘d b. Zeyd Menât’ın **حَفَر**’idir; o, Areme hizasında, Dehnâ’nın arkasındadır; Dehnâ’nın iplerinden bir ipin yanında **بالسانيَة** ile ondan su çekilir; ona **حَبْلُ الحَاضِر** denir.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى الْحَافِرَةِ أَءِذَا كُنَّا عِظَاماً نَّخِرَةً** ) ( **النَّازعَات : 10 ، 11** ) mânası: Biz, ilk işimize, hayata döndürülecek miyiz? Dedi: Ve Araplar der: “Falana geldim, sonra **علَى حَافِرَتِي** döndüm”: yani geldiğim yerden döndüm. Dedi: Ve bundan, Arapların sözü: “**النقد عِنْدَ الْحَافِرَةِ**”. Ve **الحافر**’in mânası: “Sana sattım” dediğinde, sen ona bedeli geri döndürürsün; ikisi mânada birdir. Dedi: Ve onların bazısı “**النَّقْدُ عندَ الحَافِرِ**” der; atın **حَافِرِ**’i yanında demek ister; sanki bu mesel atlarda cereyan etmiştir. Dedi: Ve onların bazısı dedi: **الحافِرَةُ** , kabirlerinin kazıldığı yerdir; ona **الْحَافِرَةَ** adını verdi; mânası, kazılmış olanı ister; nitekim ( **مِن مَّآءٍ** ) ( **الطّارق : 6** ) dedi; **مَدْفُوق** ister. Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: Bu, onların yarışta konuştukları bir kelimedir. Dedi: Ve **الحَافِرَةُ** : kazılmış yerdir; der ki: Atın **حَافِرُ**’inin **الْحَافِرَةِ** üzerine düşmesiyle en az ne vaki olursa, artık nakit vacip olmuştur; yani rehin (bahis) hakkında; yani nasıl ki o geçer de **حَافِرُه** onun üzerine düşer; sen “nakdi getir” dersin. Ve Leys dedi: “**النقْدُ عِنْدَ الْحَافِرِ**”in mânası: onu satın aldığında, nakit verinceye kadar ayrılmazsın. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi: “**النَّقْدُ عند الْحَافِرَة**”in mânası: ilk kelime yanında. Ve denir: Kavim karşılaştı da **عِنْدَ الْحَافِرَة** savaştılar; yani ilk kelime yanında ve ilk karşılaştıkları anda. Allah azze ve celle dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani ilk işimizde. Dedi: Ve İbnü’l-A‘râbî bana okudu:
أَحَافِرَةً عَلَى صَلَعٍ وَشَيْبٍ
مَعَاذَ الله مِنْ سَفَهٍ وَعَارِ

Sanki dedi: Saçım dökülüp ağardıktan sonra, çocukluğuma ve ilk işime geri mi döneyim? Ve Leys dedi: **الحافِرَةُ** , şeyde dönüş­tür; ta ki sonu başına döndürülsün. Dedi: Ve hadiste: ( **إِنَّ هَذَا الأَمْرَ لا يُتْرَكُ عَلَى حَالِه حَتَّى يُرَدَّ عَلَى حَافِرَتِه** ) yani ilk kuruluşu üzerine. Ve onun sözü hakkında dedi: ( **يَقُولُونَ أَءِنَّا لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani öldükten sonra ilk yaratılışta. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: ( **لَمَرْدُودُونَ فِى** ) yani dünyada, olduğumuz gibi.

Leys dedi: Dişlerde **الحَفْرُ** ve **الحَفَرُ** , cezm ve fetha, iki lugattır: o, dişlere dıştan ve içten yapışan şeydir. Dersin: Dişleri **حَفِرَتْ** , **حفَراً**. Ve başka bir lugat: dişleri **حفَرت**; **تَحفِر**; **حَفْراً**. Ebû Bekir bana Şemir’den haber verdi ki, dişlerdeki **الحَفْر** hakkında soruldu; dedi: O, **القَلَحُ**’ın, dişlerin köklerini, diş eti ile dişin kökü arasında, dıştan ve içten oymasıdır; kemiğe ısrar eder; çabuk yetişilmezse kemik soyulur. Denir: onda **حَفْرٌ** ve **حَفَرَةٌ** aldı. Ebû Ubeyd: Kisâî’den; dedi: **الحفْر** sükûn ile; ve onun ağzı **حفر** eder; **يحفر**; **حَفْراً**.

Leys dedi: **الحِفْرَاةُ** bahar bitkilerinden bir bitkidir. Dedi: Yemen ehlinden insanlar, harman dövülmüş yığını savurulan ve onunla buğdayın samandan ayıklandığı parmaklı tahtaya **حفْرَاةَ** derler.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أحفَرَ** eder; develerini **الحِفْرَى**’ya otlatırsa; o bir bitkidir. Dedim: Ve o, meraların en kötülerindendir. Dedi: Ve **أحفَرَ** eder; **الحِفْرَاةِ** ile iş görürse; o, buğdayın onunla savrulduğu **الرَّقْش**’tır; o, başı kapalı tahta parçasıdır. Açık olan ise **العَضْمُ** ( **الضَّاد** ile) ve **المِعْزَقَةُ**’dır. Dedi: Ve **المِعْزَقَةُ** bunun dışında: **المَرُّ**’dur. Dedi: Ve **الرقْشُ** bunun dışında: çok yemektir.

Ebû Hâtim dedi: Denir: jerboa **حَافَرَ** eder **مُحَافرةً**; ve falan, **يَرْبُوعٍ مُحَافِرٍ**’den daha kurnazdır. Bu, onun, deliklerinden bir bilmece deliğinde kazmasıdır; aşağı gider; insan da kazar; ta ki yorulur da ona güç yetiremez; ve delik ona benzetilir; onu başkasından ayırt edemez; böylece onu bırakır. Jerboa bunu yaptığında, onu arayana “bırak; o **حَافَر** etti; artık kimse ona güç yetiremez” denir. Dedi: Şüphesiz o, **حَافَرَ** ettiğinde, toprağı kazmayı reddeder; onu dışarı çıkarmaz; deliğinin yönü bilinmez. Denir: o **حثا** etti; böylece deliği, toprakla dolu, başkasıyla bir düzlemde görürsün; **إذا حَثَا**. Buna **الحَاثِيَاءَ** denir; medlidir. Denir: onun **حَاثِيَائِه**’inin benzeşmesi ne şiddetlidir. İbn Şümeyl dedi: **رَجُلٌ مُحَافِرٌ** : hiçbir şeyi olmayan kimsedir. Ve şu beyti okudu:
مُحَافِرُ العيش أبى جِوَارِي
ليس له مِمَّا أفاءَ الشَّاري
غيرُ مُدَىً وبُرْمَةٍ أعشارِ

Ebû Ubeyde: Denir: tay, **للإِثْنَاءِ** ve **الإرْبَاع** ve **القُرُوحِ** için **أَحْفَرَ** eder; ve develer, süt dişleri gidip başkası çıktığında **للاثناء** için **أَفَرَّتِ** eder. Ve ( **الخيْلِ** ) kitabında dedi: Denir: tay **أَحْفَرَ** eder **إحْفاراً**; o, **مُحْفِر**’dir. Dedi: Ve onun **إِحْفَارُهُ** , süt dişlerinden alt ve üst iki kesicinin hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dişlerinin kesicileri **أَحْفَرَت** etti” derler; böylece düşerler. Dedi: Onların **يُحْفِرْنَ** etmesinin ilki, otuz ay arasında; bunun en aşağısı üç yıla yakındır; sonra düşerler; böylece onlara **الإبْدَاء** adı düşer; sonra o, alt iki kesici ve üst iki kesici çıkarır; üç yıldan sonra düşen süt kesicilerinin yerine; o, **مُبْدِىءٌ**’dür. Dedi: Sonra **يُثَني** eder; **إحْفَاراً** edinceye kadar **ثَنِيّاً** olmaya devam eder. Ve onun **إحفارُهُ** , süt dişlerinden alt iki dörtlünün ve üst iki dörtlünün hareket etmesidir; hareket ettiklerinde “süt dörtlüleri **أَحْفَرت** etti” denir; böylece düşerler. Ve onların **يُحْفِرْنَ** etmesinin ilki, dört yılı tamamlamasında; sonra onlara **الإبْدَاءِ** adı düşer; sonra **رَبَاعِياً** olmaya devam eder; ta ki **لِلْقُروحِ** için **يُحفر** edinceye kadar; o, iki **قَارِحَاه**’ının hareket etmesidir; bu, beş yılı tamamladığında olur; sonra ona **الإبْدَاءِ** adı düşer; bizim vasfettiğimiz üzere; sonra o, **قارح**’tır.

Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Tay iki yılı tamamladığında **جَذَعٌ**’dır; sonra üçüncüyü tamamladığında **ثَنِيٌّ**’dir; **أثْنَى** ettiğinde süt dişlerini atar; böylece **أثنَى** ve **أَدْرَمَ** denir **للأَثناء** için. Sonra, yıllardan dördüncüyü tamamladığında **رَبَاعٍ**’dır; **للإِرْبَاعِ** için **أَهْضم** denir. Beşinciye girdiğinde **قارِحٌ**’tır; ve **قَرَحَ** eder; **يَقْرَحُ**; **قُرُوحاً**. Dedim: Doğrusu, beşinciyi tamamladığında; böylece Ebû Ubeyde’nin sözüne uygun olur; sanki bir şey düşmüştür.

Ve denir: Falancanın toprağını **حَفَرْتَ**; yani işini araştırdın ve ona vâkıf oldun. İbnü’l-A‘râbî dedi: **حَفَرَ**; cima etti. Ve **حَفَرَ**; bozuldu.

**فرح** : Leys dedi: **رجل مُفْرَحٌ**; borç onu ağırlaştırmıştır. Ve Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسلام مُفْرَح** ). Ebû Ubeyd dedi: **المُفْرَح** : borcun onu **أَفْرَحَهُ** ettiği kimsedir; yani onu ağırlaştırmıştır; ve onun ödemesini bulamaz. Dedi: Ebû Ubeyde bize şu beyti okudu:
إذَا أَنْتَ لم تَبْرَحْ تُؤَدي أَمَانَةً
وتَحْمِلُ أُخْرَى أَفْرَحَتْكَ الوَدَائِعُ

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: ( **ولا يترك في الإسلام مُفْرَح** ) sözü hakkında: O, borcun sırtını ağırlaştırdığı kimsedir. Dedi: Ve kim **مُفْرَجٌ** derse, o, borçlu olmasa bile çoluk çocuk onu ağırlaştıran kimsedir.

Leys dedi: **رَجُلٌ فَرِحٌ** ve **فَرْحَانٌ**; ve kadın **فَرِحَةٌ** ve **فَرْحَى**. Ve denir: Onunla bana sevinç vermez **مَفْروحٌ** ve **مُفْرِحٌ**. Artık **المَفْرُوح** : benim onunla sevindiğim şeydir; **المُفْرِحُ** : beni sevindiren şeydir. Ebû Hâtim, Asma‘î’den: denir: Onunla bana sevinç vermez **مُفْرِحٌ**; **مَفْرُوحٌ** câiz değildir; bu, onun yanında avâmın lahn yaptığı şeylerdendir.

**رفح** : Ebû Hâtim dedi: Sığır boynuzlarından **الأَرْفَحُ** , iki boynuzu iki kulağı tarafına giden, aralarındaki uzaklıkla (böyle olan)dır. Dedi: Ve **الأَرْفَى** , iki kulağı iki boynuzunun üzerine gelen (hayvan)dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَزهري خاصّةً: ابن الأعرابي أَرْحَفَ الرجلُ إذا حَدَّدَ سِكِّيناً أَو غيره. يقال: أرْحَفَ شَفْرَتَه حتى قَعَدَتْ كأَنها حَرْبَةٌ . ومعنى قَعَدَتْ أَي صارَتْ. قال الأَزهري: كأَنَّ الحاء مُبدلة من الهاء في أَرْحَفَ، والأَصلُ أَرْهَفَ. وسيف مُرْهَفٌ ورَهِيفٌ أَي مُحَدَّدٌ.

##### Türkçe

الأَزهري özellikle: İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَرْحَفَ** eder; yani bir bıçağı yahut başkasını keskinleştirirse. Denir ki: **أَرْحَفَ شَفْرَتَه**; ta ki **قَعَدَتْ**; sanki o bir **حَرْبَةٌ** imiş gibi. **قَعَدَتْ**’in mânası: yani oldu. el-Ezherî dedi: Sanki **الحاء** **أَرْحَفَ**’da **الهاء**’dan بدل edilmiştir; aslî olan **أَرْهَفَ**’dır. Ve **سيف مُرْهَفٌ** ve **رَهِيفٌ**; yani **مُحَدَّدٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

أرحف الرجل، أهمله الجوهري، وقال ابن الأعرابي: أي حدد سكينا، ونحوه يقال: أرحف شفرته حتى قعدت كأنها حربة، ومعنى قعدت: صارت، قال الأزهري: كأن الحاء مبدلة من الهاء، والأصل: أرهف. ومما يستدرك عليه: سيف رحيف: أي محدد.

##### Türkçe

**أرحف** adam: el-Cevherî onu ihmal etti; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: yani bir bıçağı keskinleştirdi; ve benzeri söylenir: **أرحف شفرته**, ta ki **قعدت** sanki o bir mızrakmış gibi; **قعدت**’in manası: oldu. el-Ezherî dedi ki: sanki **الحاء** **الهاء**’dan بدل edilmiştir; asıl olan: **أرهف**. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سيف رحيف**: yani keskin.
