# رحق (ر-ح-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Sarıktır

- Harfler: ر - ح - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رَحِيقٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AD%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8D.md) | فَعِيلٍ | Saf içecek | 1 | 1 | [83:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/ayet/83:25.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ختم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve mühürledi
2. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رحق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md), [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [كدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Tortusuz, duru, katışıksız ve en üstün nitelikteki saf içecek |
| Çekirdek Özet 2 | Cennet ehline ikram edilen, bozulma ve şaibeden mühürle korunmuş saf meşrubat |
| Çekirdek Özet 3 | Niteliğin yabancı unsurlardan arınması ve mutlak lekesizlik hali |
| Kritik Hata Riski | Dünyevi sarhoş edici içkilerin noksanlıklarını lafza yükleyerek cennet nimetindeki mutlak berraklık ve letafeti göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رح | Genişlik, yayılma, ferahlık ve yumuşak kuşatıcılık; nitekim [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) kökünde mekânın genişlemesi, [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) kökünde yola çıkıp açılma ve [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) kökünde kuşatıcı şefkat ve koruyucu genişlik anlamları esastır. | ق | ق harfinin getirdiği toplama, sınırlandırma ve odaklama gücüyle akışkan ferahlık dağılmaktan korunmuş; tortularından arındırılarak saf, berrak ve katıksız bir öz halinde yoğunlaştırılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Başlangıç, öncelik, en üstün derece ve cevher niteliği |
| ح | Çit, duvar | Kuşatma, dış etkenlerden koruma, yabancı unsurları ayırma |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Yoğunlaşma, toplanma, süzülme ve nihai sınır noktası |
| رحق | En üstün nitelikteki cevherin (ر) dışarıdan gelebilecek her türlü tortu ve kirlilikten muhafaza edilip (ح) en süzülmüş, katışıksız noktada yoğunlaşarak belirmesi (ق). |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yıllanmış, tortusu dibe çökmüş, hiçbir katkı maddesi veya bulanıklık içermeyen en kaliteli ve süzme içecek; mecazen hilesiz misk ve lekesiz asil soy. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şairleri tarafından berrak, saf ve tortusuz içecekleri nitelemek üzere kullanılmıştır; nitekim saç bakımında kullanılan katkısız ve arı yağları tasvir eden beyitte bu saflık şu mısralarla kaydedilmiştir: يسقى الدهان والرحيق والكتم / حتـى استـَوَتْ نِبتَتُـه ومـا ظَلَـمْ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde içine hile, katkı veya su karıştırılmamış katıksız nesneler için deyimleşmiştir; nitekim saf misk için مسك رحيق ve arı bir nesep için حسب رحيق tabirleri kullanılmıştır. Hadis metinlerinde ise susuz bir mümine ikramda bulunmanın mükâfatı olarak cennetin korunmuş içeceği bağlamında أَيُّما مؤمِنٍ سقَى مؤمناً على ظَمَإٍ سقاه الله يوم القيامة من الرحيق المَخْتوم şeklinde yer almıştır. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça رحق kökü, Sami dilleri ailesinde damıtılmış, süzülmüş, arı sıvı ve kokulu bitki özü (nektar) semantik alanıyla örtüşen arkaik bir köktür. Kökün fiil formlarının dilde sınırlı kalıp doğrudan isim biçiminde (câmid) yerleşmiş olması, erken dönemde belirli bir damıtılmış/saf içecek veya arı madde için müstakil bir adlandırma olarak korunduğunu gösterir. Fonetik ve semantik açıdan akışkanlığın durulması, aromatik nitelik ve süzme arılık bildiren bu yapı, Arapçada her türlü tortu, hile ve bulanıklıktan arınmışlık şeklinde üstün bir soyutlamaya kavuşmuştur.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Lane’s Lexicon, David Cohen, Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Süzülmüşlük, duruluk ve katışıksızlık bildiren isim kökü | Karışım ve tortulardan arınmış saf içecek ve lekesiz nitelik | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Tatlı özsu, nektar ve aromatik arı akışkan kavramları | Akışkanın süzülerek en saf kıvamına ve kokusuna ulaşması | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Karşılaştırmalı veriler bu kökte Sami dilleri dışına kesin delil sunmaz | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رحق | Anlamlı | En saf içecek | Tortusuz, katışıksız, mühürlü saf meşrubat | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AD.md) | Anlamlı | Malı ıslah etmek, kazanç sağlamak | Ticareti ve maişeti çekip çevirmek, geliştirmek | Kur'an'da geçmez |
| [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) | Anlamlı | Yakmak, tutuşturmak | Ateşin temas ettiği nesneyi tahrip edip tüketmesi | Zıt tesir; Kur'an'da geçer |
| [حقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D8%B1.md) | Anlamlı | Küçülmek, değersizleşmek | İtibarsızlık, düşüklük ve aşağı düzeyde kalma | Saflığın ve değerin zıddı; Kur'an'da geçmez |
| [قرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%AD.md) | Anlamlı | Yarmak, delmek, saf su çıkması | Deride yara açılması veya kaynaktan duru suyun fışkırması | Kaynaktan çıkış bağı; Kur'an'da geçer |
| [قحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AD%D8%B1.md) | Anlamlı | Kurumak, sertleşmek | Yaşlılık veya kuraklık sebebiyle derinin sertleşip buruşması | Akışkanlığın yitimi; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رحق | Merkez | Saflık ve arılık | Tortusuz, en süzme, kirlenmeye karşı mühürlenmiş saf içecek | Katıksız ve lekesiz nihai cevher |
| [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | İçecek ve sarhoşluk | Aklı ve idraki örtme; رحق ise akıl örtücü pislikten arınmış saf lezzettir | Maddenin fermente olup örtmesi |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Ayrışma ve saflık | Karışık unsurların arasından sıyrılıp süzülme süreci; رحق sürecin ulaştığı nihai arı nesnedir | Karışımdan kurtulma eylemi |
| [صفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%88.md) | Komşu | Duruluk ve berraklık | Bulanıklığın çökmesi ve saflığın görünür olması; رحق lezzet, koku ve kıvamda doruk noktayı adlandırır | Görünür duruluk hali |
| [كدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%B1.md) | Zıt | Bulanıklık ve tortu | Akışkanın tortulanması, kirlenmesi ve arılığını kaybetmesi | Karışıklık, tortu ve keder hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رحق | Saf ve katışıksız içecek | Hiçbir yabancı madde, hile ve tortu barındırmayan içecek ve öz | Kesin |
| Latince | nectar, merum | Nektar, katkısız şarap | Merum su katılmamış arı içeceği, nectar ise tanrısal arı içeceği karşılar | Güçlü |
| İngilizce | nectar, pure choice wine | Nektar, saf süzme içecek | Karışımsız, en kaliteli ve bozulmamış sıvı özü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Nektar, reinster Wein | Nektar, en saf içecek | Katkısız, tortusuz ve damıtılmış içeceği niteler | Güçlü |
| Fransızca | nectar, vin pur | Nektar, saf içecek | Katışığı bulunmayan, lekesiz ve kaliteli sıvıyı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَحِيق | Cennet ehline sunulan mühürlü, tortusuz, baş ağrısı ve sersemlik vermeyen arı içecek | Ahiret mükâfatı ve iyilerin (ebrâr) nail olacağı nimetler bağlamı (Mutaffifîn [83:25](https://lisan.digital/tr/ayet/83:25.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cennet nimetleri | Cennetteki içeceklerin dünyevi içkilerle isim benzerliği taşısa da mahiyet, arılık ve akıl zaafı doğurmama yönünden ontolojik ayrımı | Maddi ve manevi her türlü noksanlıktan arınmış mutlak lezzet |
| Fıkıh | Eşyada asıl olan ibaha ve haram içecekler | Dünyadaki aklı giderici ve necis sayılan içkilerin haramlığına karşılık, ahiretteki meşrubatın mutlak tahareti | Hükmi necasatten ve aklı ifsaddan arınmış helal nimet |
| Tefsir | رَحِيقٍ مَخْتُومٍ terkibinin izahı | İçeceğin misk ile mühürlenmiş olması, açılıncaya dek hiçbir yabancı elin değmemiş ve bozulmamış olması | Bozulmaya karşı mühürlenmiş katışıksız saflık |
| Hadis | Müminler arası dayanışma ve fedakârlık | Dünyada susuzluk çeken bir mümine su ikram etmenin ahiretteki karşılığının rahîk olarak vaad edilmesi | Amelin arılığına denk ilahi ikram |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi karşılık ve niyet saflığı | İhlaslı amelin mükafatı | Arındırma ve taltif | Ameline riya karıştırmayan müminin ahirette katışıksız nimetle mükâfatlandırılması | Kesin |
| İlmi | Epistemik doğruluk | Saf ve şüphesiz bilgi | Zihni berraklaştırma | Bilginin her türlü vehim, taklit ve şüpheden (gişş) ayıklanmış duru hakikat olması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetimde meşruiyet ve adalet | Şaibesiz ve lekesiz idare | Kamusal güveni sağlama | Kamu otoritesinin karar ve uygulamalarına şahsi çıkar, hile ve adaletsizlik bulaştırılmaması | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve emtia niteliği | Hilesiz ve katkısız ürün | Aldatmayı engelleme | Mala yabancı unsur karıştırılmaması, kalitenin korunması ve tüketiciye katıksız sunulması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Damıtma ve fraksiyonel saflaştırma (distilasyon) | Bir sıvının kaynatılıp buharlaştırılarak yabancı maddelerden ve tortulardan ayrıştırılması, en saf bileşenin elde edilmesi süreciyle yapısal benzerlik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Etik arılık ve kurumsal şeffaflık | Toplumsal kuralların, ilişkilerin ve hukuki nizamın yolsuzluk, hile ve gizli ajandalardan arındırılarak lekesiz işlemesiyle izomorfiktir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lafzı sadece dünyadaki sarhoşluk verici alkollü içkilerle bir tutarak dünyevi sefahatin bir kopyası şeklinde algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fiziksel ve zihinsel hiçbir keder, yorgunluk, sersemlik veya tortu içermeyen; korunmuş, mühürlü, saf lezzet ve kemal derecesindeki varoluşsal ikram. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet tasvirlerini ya kaba bir dünyevi heva düzeyine indirgemek ya da tersine lafzın somut letafetini ve ikram boyutunu büsbütün inkar ederek lafızdan kopmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın cennet tasavvurunda nimetlerin dünyadaki noksanlıklardan bütünüyle tecrit edildiğini; ilahi ikramın özünde mutlak arılık, lekesizlik ve mühürlenmiş bir korunmuşluk bulunduğunu kavramak için vazgeçilmez bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İyilerin (ebrâr) ahiretteki hallerini, cennet içeceklerini ve eskatolojik taltif sahnelerini betimleyen ayet grubunda (özellikle Mutaffifîn suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cennette sunulan meşrubatın sarhoşluk, mide bulantısı, baş ağrısı veya akıl kaybı doğurabileceği vehmini ve ahiret mükâfatlarının dünyevi kusurlarla kayıtlı olduğu algısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yıllanmış, tortusu dibe çökmüş, hiçbir yabancı unsur karışmamış en saf ve süzme akışkan.
- Soyut anlam: Her türlü kirlilik, hile, şaibe ve bulanıklıktan arınmış mutlak duruluk, lekesizlik ve kemal hali.
- Sistematik karşılık: Dış müdahalelere ve bozulmaya karşı mühürlenerek koruma altına alınmış niteliksel saflık ve arılık standardı.
- LaTeX modeli: $$R = \left( A \setminus D \right) \cap P$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $A$ ham akışkanı veya cevheri, $D$ tortu, kirlilik ve katkı unsurlarını, fark kümesi işlemi ($A \setminus D$) yabancı maddelerden bütünüyle arındırılmış saf özü, $P$ dış etkenlere karşı korumayı ve mühürlenmeyi, $R$ ise hiçbir şaibe taşımayan mühürlü saf nihai cevheri (رحيق) temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Mutaffifun 83:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/ayet/83:25.md) — رَحِيقٍ

يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ

Meal (IK): Onlara mühürlü, halis bir şarabtan içirilir.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Sarıktır. Sarmak anlamında yokuşa çıkarken virajlar dolanarak çıkıldığı için sarma anlamı kazanmıştır. Yapışkan maddenin bez yüzeyine yapışması anlamına da gelmektedir.
Bir tür içkidir.
Bira gibi hafif sarımtırak içkidir. Hafif sarhoşluk, düşüncesizlik anlamlarında kullanılmıştır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَحيقُ: صَفوةُ الخمر.

##### Türkçe

**الرَحيقُ**: şarabın safı (süzmesi).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والراء
حقر ، حرق ، قرح ، قحر ، رقح ، رحق : مستعملات .
حقر : الحَقْرُ في كل المعاني : الذِّلَّةُ . تقول : حَقَر يَحْقِر حَقْراً وحُقْرِيَّة وكذلك الاحتقار ، واسْتَحْقَرَه : رَآهُ حَقِيراً ، وتَحْقيرُ الْكَلِمَة : تَصْغِيرُها . والحَقِير : ضِدُّ الخَطِيرِ . وقال أبو عُبَيْد : يقال : حَقِير نَقِيرٌ . قحر : قال الليث : القَحْرُ : المُسِنُّ وفيه بَقِيَّة وَجَلَدٌ . أبو عُبَيْد عن أبي عَمْرو : شَيْخ قَحْر وقَهْب إِذَا أسَنَّ وكَبِرَ . الأصمعي : إذا ارْتَفَع الجَمل عن العَوْدِ فهو قَحْر ، والأُنْثَى قَحْرَة في أَسْنانِ الإبلِ ، وقال غَيْره : هو قُحَارِيّة . رقح : قال الليث : الرَّقاحِيُّ : التاجر . يقال : إنه ليُرَقّحُ مَعِيشَتَه أي يُصْلِحها . أبو عُبَيْد : التّرَقُّح : الاكتِسابُ ، والاسمُ الرَّقاحَةُ ، ومنه قَوْلُهُم في التَّلْبِيَة : لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ . وقال أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ دُرّة : بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ رحق : الرَّحِيق : من أَسْمَاء الْخَمْر معروف . وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ ) ( المطفّفِين : 25 ) . قال :
الرّحِيقُ : الشّرَابُ الذي لا غِشَّ فيه . وقال أبو عُبَيْد : مِنْ أَسماء الخَمْر الرّحِيقُ والرّاح . قرح : قال الليث : القَرْح والقُرْح لُغَتان في عَضّ السِّلاح ونحْوِه مِمَّا يَجْرَحُ الجَسَد ، وتقول : إنه لقَرِح قَرِيح وبه قَرْحَة دامِيَة ، وقد قَرِحَ قَلْبُه من الحُزْنِ . وقال الفَرَّاء في قَوْل الله جلّ وعزّ : ( إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ ) ( آل عِمرَان : 140 ) و ( قُرْحٌ ) قال : وأكثر القُرّاء على فَتْحِ القاف ، وكأَنّ القُرْحَ أَلَمُ الجِراح بأَعْيانها . قال : وهو مثل الوجْد والوُجْد . ولا يَجِدُونَ إلا جُهْدَهُم وإلاّ جَهْدَهم . وقال الزّجَاج : القُرْح والقَرَح عند أهل اللغة بمعنى واحد ، ومعناهما الجِراح وأَلَمُها يقال : قد قَرِح الرجل يقْرَح ، قَرَحاً ، وأصابه قَرْح ، ثم حكى قولَ الفَرَّاء بعينه . أبو عُبَيْد : القَرِيح : الجَرِيح ، وأنشد : لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا وقال أبو الهَيْثم : القَرِيحُ : الذي به قُرُوحٌ . والقَرِيح . الخالِص . وقال أبو ذُؤَيب : وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ نِيلَ أي قُتِلَ في عَهْد كاهل أي وله عهد وميثاق . الليثُ : القَرْحُ : جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان فلا تكاد تنجو يقال : فَصِيل مقرُوح . وقال ابن السكيت : قَرَح فلان فلاناً بالحقِّ إذا استقبلَه ، وقَرَحه إذا جَرَحه يقْرَحَه ، وقد قَرِح يَقْرَح إذا خرجَتْ به قُرُوح . قلت : الذي قاله الليث مِن أن القَرْح جَرَب شديد يأخذ الفُصْلان غلط ، إنما القَرْحَة : داءٌ يأخذ البعير فيهدَل مِشْفَرُه منه . وقال البعيث : ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ وقال ابن السِّكّيت : المقرِّحة : الإبِل التي بها قُرُوح في أفواهها فتَهْدَل لذلك مَشافرها : قال : وإنما سَرَق البَعِيث هذا المعنى من عمرو بن شاس : وأسيافُهم آثارهُن كأنها مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ وأخذه الكُمَيت فقال : تُشَبِّه في الهام آثارها مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا قلت : وقَرْحَى جَمْع قَرِيح فَعِيل بمعنى مفعول : قُرِحَ البعير فهو مقروح وقريح إذا أصابته القَرْحة وقرَّحت الإبل فهي مُقرِّحة ، والقَرْحة ليست من الجرَب في شيء . شمر عن ابن الأعرابي والفراء : إبِلٌ قُرْحان : وهي التي لم تجرب قطْ . قالا : والصبيُّ إذا لم يُصبه جُدَرِيٌّ قُرحان أيضاً . وأنت قُرحان من هذا الأمر وقُراحِيٌّ أي خارج . وقال جرير :
نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم أي أنت خِلْوٌ منه سليم . وقال أبو زيد : يقال للذي لم يُصبه في الحَرْب جراحة قُرْحانٌ . وقال شمر : قال بعضهم : القُرحانُ من الأضْداد : رجلٌ قُرْحان للذي قد مَسَّه القُرُوحُ ، ورجل قُرحان لم يَمْسَسْه قَرْحٌ ولا جُدَرِيّ ولا حَصْبة ، وكأنه الخالِص الخالي من ذلك ، ورجل قَرِيح : خالص ، وأنشد بيت أبي ذُؤَيب . أبو عُبَيْد عن الفراء في البعير والصبيِّ القرحان مِثل ما روى شَمِر . قال أبو عُبَيْد : ومنه الحديث الذي يُرْوى أن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَدِموا مع عُمَر الشام وبها الطاعون ، فقيل له : إنّ مَن معك مِن أصحاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قُرْحانٌ فلا تُدْخلهم على هذا الطاعون . وقال شَمِر : قُرْحان إن شئت نَوَّنْت وإن شئت لم تُنَوَّن . أبو العباس عن ابن الأعرابي يقال : اقترَحْتُه واجْتَبيتُه وخَوَّصتُه وخلَّمْته واختلمتُه واستخلصتُه واستميتُه كله بمعنى اخترْتُه . ومنه يقال : اقترح عليه صوت كذا ، وكذا أي اختاره . الليث : ناقَةٌ قارح ، وقد قَرَحَتْ تقْرَح قُرُوحاً إذا لم يَظُنُّوا بها حَمْلاً ، ولم تُبشِّر بذنَبِها حتى يَسْتبين الحمل في بطنها . أبو عُبَيْد : إذا تم حملُ الناقة ولم تُلْقِه فهي حين يَستبين الحملُ بها قارحٌ ، وقد قَرَحَتْ قُرُوحاً . وقال الليث : اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً أي رَكِبتْه من قبل أن يُرْكَبَ . قال : والاقتِراحُ : ابتِداعُ الشيْء تَبْتَدِعُه وتقترِحُه من ذات نفْسِك من غير أن تسمَعَه . قلت : اقتِراح كل شيء : اختياره ابتداء . يقال : قَرَحْتُه واقترحْتُه واجْتَبَيْتُه بمعنى واحد . وقُرْحُ كلِّ شيء : أَوَّله . يقال : فلان في قُرْحِ الأربعين أي أولها ، رواه أبو العباس عن ابن الأعرابي : وقَرِيحةُ الإنسانِ : طبيعتُه التي جُبِل عليها وجمْعُها قرائحُ لأنها أولُ خِلقتِه . والقريحةُ : أَوّل ماء يَخرج من البئر حين تُحفَر ، رواه أبو عُبَيد عن الأمويّ . وأنشد : فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الاقتِراحُ : ابتداءُ أول الشيء . وقال أوْس : على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم يقول : حين جَدَّ ذكائي أي كَبِرْتُ وأَسْنَنْتُ وأدرك من ابني قريحة حِسْي يعني شِعر ابنِه شُرَيح بن أوس شَبَّهه بماء لا ينقطعُ ولا يُغَضْغَضُ . مُغَمْمِّمٌ أي مُغْرِق . الليث : يقال للصُّبْح أَقْرَحُ لأنه بياضٌ في سواد .
وقال ذو الرُّمة : وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح يعني الصبح . قال : والقُرحةُ : الغُرّة في وَسط الجَبهة . والنعت أقرحُ وقرحاءُ . وقال أبو عُبَيدة : الغُرّة : ما فوق الدرهم والقُرْحةُ : قَدْرُ الدِّرهم فما دونه . وقال النّضرُ : القُرْحةُ : ما بين عَيْنَي الفرس مثل الدِّرهم الصغير . قلت : وكُلهم يقول : قَرِحَ الفرسُ يقْرَحُ فهو أَقْرحُ ، وأنشد : تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ لم تكن مَغْدا يصف فرساً أُنثى ، والوَتيرة : الحَلْقة الصغيرة يُتَعلَّم عليها الطعن والرّمْيُ . والمَغْدُ : النّتْف أخبرَ أن قُرحتَها جِبِلَّةٌ لم تَحدث عن علاج نَتْف . وقال الليث : رَوْضَة قرحاءُ : في وَسَطِها نَوْرٌ أَبْيضُ . وقال ذو الرمة : حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم وقال الليث : القارح من ذِي الحافر : بمنزلة البازِلِ . يقال : قَرَحَ الفرس يَقْرَحُ قُرُوحاً فهو قارح ، وقَرَحَ نابُه . والجمع قُرَّحٌ وقُرْحٌ وقوارحُ ويقال للأنثى : قارحٌ ولا يقال قارحة . وأنشد : والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها والقارح أيضاً : السِّنُّ التي بها صار قارحاً . وأخبرني المُنذِريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : إذا سَقَطَتْ رَبَاعِيَةُ الفرس ونَبَتتْ مكانَها سِنٌّ فهو رَباع ، وذلك إذا اسْتَتمَّ الرابعة ، فإذا حان قروحه سقطت السِّنّ التي تلي رَباعيَتَه ونبت مكانَها نابُه ، وهو قارحُه وليس بعد القُروح سُقوطُ سنّ ولا نبات سنَ ، قال : وإذا دخل في الخامسة فهو قارحٌ . وقال غَيرُ ابن الأعرابي : إذا دخل الفرس في السادسة واسْتَتمْ الخامسة فقد قَرِحَ . وقال الأصمعيّ : إذا ألقَى الفرس آخِرَ أسنانِه قيل قد قَرَحَ . وقُروحُه : وقوعُ السنِّ التي تَلِي الرّباعِيَة . قال : وليس قروحُه نباتَه ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال الليث : القُرْحانُ والواحدة قُرْحانة : ضرْب من الكَمْأَة بِيضٌ صغار ذواتُ رؤوسٍ كرؤوس الفُطْرِ . وقال الليث : القَراحُ : الماءُ الذي لا يُخالطه ثُفْلٌ من سَويق ولا غيره ولا هو الماءُ الذي يُشْرَبُ على أثر الطعام . وقال جرير : تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا بأنفاس من الشَّبمِ القَراح قال : والقَراح من الأرض : كلُّ قطعة على حِيالِها من منابتِ النَّخل وغَير ذلك . قلت : القراحُ من الأرض : البارزُ الظاهرُ
الذي لا شجرَ فيه . وروى شَمِر عن أبي عُبيد أنه قال : القَراحُ من الأرض : التي ليس فيها شجرٌ ولم يَخْتَلِط بها شيء . قال : والقِرْوَاحُ مثلُه . وقال ابن شُمَيل : القِرْواح : جَلَدٌ من الأرضِ وقاعٌ لا يَسْتَمسك فيه الماء وفيه إشرافٌ وظَهرُه مُستوٍ لا يَستقرُّ به ماءٌ إلاَّ سال عنه يميناً وشمالاً . قال : والقِرواحُ تكونُ أرضاً عريضة نحوَ الدَّعْوة وهو لا نبت فيها ولا شجر : طينٌ وسمالقُ . وقال شمر : قال غيره : القِرْواح : البارزُ ليس يستُرهُ من السماء شيء . وقال ابن الأعرابيّ : القِرواحُ : الفضاءُ من الأرض المستوِي . قال : والقَرَاحُ : الخالص من كلِّ شيء الذي لا يُخالطه شيء غيره . ومنه قيل : ماء قَراح . والقَراح من الأرض : التي لَيس بها شجر ولم يَخْتَلِطْ بها شيء . وأنشد قول ابن أحمر : عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ عمرو عن أبيه قال : القِرْواحُ من الإبل : التي تَعافُ الشرابَ مع الكِبار فإذا جاء الدَّهداه ، وهي الصِّغارُ شَرِبَت معهن . وقال ابن الأعرابي : قَرِيحُ السَّحابة : ماؤها . وقال ابن مُقْبل : وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة وقال الطِّرمّاح : ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة قال : والقَريحُ : السَّحابُ أولَ ما ينشأ . وفلان يشوي القراح أي يُسَخّنُ الماء . شَمِر عن أبي مَنْجوف عن أبي عُبيدة : قال : القُراحُ : سِيف القَطِيف ، وأنشد للنّابغةِ : قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر تواجر : تَنْفُقُ في البيع لحسنها . وقال جرير : ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح وقال في قوله : وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم قال أبو عمرو : قُرَاحٌ : قَريةٌ على شاطىء البحر نسبة إليها . والقُراحِيُّ والقُرْحانُ : الذي لم يَشهد الحرب . أبو زيد : قُرْحَةُ الرّبيع : أَوّله ، وقرحةُ الشِّتاءِ : أوله . وأخبرني المنذِرِيّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : لا يُقْرِّحُ البَقْلُ إلا من قدر الذراع من ماء المَطَر فما زاد . قال : وتقريحه : نباتُ أصله ، وظهور عُودِه . قال : ويَذُرُّ البَقْلُ من مطرٍ ضعيف قَدْر وَضَحِ الكَفِّ ولا يُقَرِّحُ إلا مِن قدر الذِّراع . وقال أبو عبيدة : والقُرَيحاءُ : هَنَةٌ تكون في بطن الفرس مثل رأس الرَّجُل . قال : وهي
من البعير لَقَّاطَةُ الحَصَا . قال : ومن أسْنان الفَرَسِ القارِحان ، وهما خلْفَ رباعِيَتَيْه العُلْيَيَيْن ، وقارحان خلف رَباعِيَتَيْه السُّفْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْف قارِحَيْه الأَعْلَيَيْنِ ، ونَابانِ خَلْفَ رَباعيتَيْه السُّفْلَيَيْنِ . وطريقٌ مَقْرُوح : قد أُثِّرَ فيه فصار مَلْحُوباً بَيِّناً مَوْطُوءاً . حرق : قال أبو عبيد : الحَرْقُ : حَرْق النَّابَيْن أَحَدِهِما بالآخر ، وأنشد : أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله قال : وحَرِيقُ النَّاب : صَرِيفُه . وَقَالَ الله جلّ وعزّ : ( لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ ) ( ط ? ه : 97 ) وقرىء : ( ثم لنَحْرقَنّه ) . سَلَمة عن الفراء : من قرأ ( لنَحْرقَنَّه ) فمعناه لَنَبْرُدَنَّه بالحديد برداً ، من حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً . وأنشد المُفَضَّل : بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا قال : قرأ علي ح ( لنحرُقَنَّه ) . وقال : الزَّجَّاجُ : مَنْ قرأ ( لنُحرِّقَنَّه ) فالمعنى لَنَحْرِّقَنَّه مرة بعد مرة ومَنْ قرأ ( لنَحْرُقَنَّه ) فتأويلُه لَنَبْرُدَنّه بالمبْرد . ثعلب عن ابن الأعرابي : حَرَقَ عليه نَابَه يَحْرُقُه . وحَرَقَ نابُه يَحْرُق ويَحْرِقُ . وقال الليث : أَحْرقنا فلان أي بَرَّحَ بنا وآذانا . قال : والحَرَقُ من حَرَق النار ، وفي الحديث : ( الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة ) . أبو العباس عن ابن الأعرابي : حَرَقُ النَّارِ لَهبُها . قال وهو قوله : ( ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار ) أي لهبُها ، قلت : المعنى أن ضَالَّة المؤمن إذا أخذها إنسان لِتَمَلُّكِها فإنها تؤديه إلى حَرَق النار ، والضَّالَّةُ من الحيوان : الإبل والبقر وما أشبهها مما يُبْعِد ذِهَابَه في الأرض ويمتنع من السِّباع ، ليس لأحد أن يعرض لها ، لأن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَوْعد من عَرض لها ليأخذها بالنَّار . وقال الليث : يقال : أَحْرَقَتْه النارُ فَاحْتَرَق . قال : والحَرَقُ : ما يصيب الثوب من حَرَق من دقِّ القَصَّار . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال الحَرَقُ : الثَّقْبُ في الثوب من النار ، والحَرَقُ مُحَرك : الثَّقْب في الثَّوْب من دَقِّ القَصَّارِ ، جعله مثل الحَرَقِ الذي هو لهب النار . الحَرّاني عن ابن السكيت قال : الحَرْقُ : أن يُصيب الثوب من النار احْتِرَاقٌ ، والحَرْقُ : مصدر حَرَق ناب البعير يَحْرِقُ ويَحْرُقُ حَرْقاً إذا صرف بنابه . والحَرَق في الثَّوب من الدِّقّ . ابن الأعرابي : ماءٌ حُراقٌ وقُعاعٌ بمعنى واحد . الليث : الحَرّاقاتُ : مواضع القَلاَّئين والفَحَّامِين . قال : والحَرُوق والحُرَّاقُ : الذي تُورَى به النار . وَرَوى أبو العباس عن ابن الأعرابي الحَرُوق والحرُّوق والحُرّاق : ما يُثْقَبُ به
النار من خِرقة أو نَبْخ قال : والنَّبْخُ : أصول البَرْدِي إذا جف . وقال الليث : المُحَارَقةُ : المُبَاضَعةُ على الجنب . أبو العباس عن ابن الأعرابي : امرأة حَارِقَة : ضيِّقة المَلاقي . قال وفي حديث عليّ أنه سُئِل عن امرأته وقد جمعها إليه : كيف وَجدتَها ؟ فقال : ( وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً ) . قوله : طارِقَةً أي طَرَقْت بخير ، وروي عن عَلّي ح أيضاً أنّه قال : ( كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس ) هكذا رواه شمر بإسناده ، قال والحارِقَةُ : النِّكاحُ على الجنب . وقال بعضهم : الحارِقَةُ : الإبْرَاكُ . وأما قول جرير : أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً أَن ألزَقُوا بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع ورَوَى ابن عُيَيْنَة عن إسماعيل عن قيس أنه قال : قال عَلِيّ ح : ( عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ ) ، قلت : كأنّه قال : عليكم بهذا الضَّرْب من الجِمَاع معهن . وقال أبو الهيثم فيما قرأتُ بخَطّه : الحارقَةُ : النِّكاحُ على الجنّب ، قال : وأُخِذَ من حارِقَةِ الوَرِك . وقال الليث : الحَارِقَةُ : عصبَة مُتّصلة بين وابِلَتي الفَخِذ والعَضُد التي تدور في صَدَفَة الوَرِك والكَتِف فإذا انفصلت لم تَلْتَئِم أبداً ، يُقال عندها : حُرِق الرجلُ فهو مَحْرُوق . وقال ابن الأعرابي : الحَارِقَة : العَصَبَةُ التي تكون في الوَرِك فإذا انقطعت مشى صاحِبُها على أطرافِ أصابِعِه لا يستطيع غير ذلك ، قال : وإذا مشى على أطراف أصابعه اختياراً فهو مُكْتَام ، وقد اكْتَام الراعي على أطرافِ أصابعه يريد أن ينال أطرافَ الشجَرِ بعصاه لِيَهُشّ بها على غنمه . وأنشد : تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ قال : والحارِقَة من النساء : التي تُكثِر سَبَّ جَارَاتِها . قال : والحِرْقُ ، والحَروقُ ، والحُروق ، والحِراقُ والحُراقُ : الكُشّ الذي يُلْقَح به . أبو عُبيد عن أصحابه : إذا انْقَطع الشعَرُ ونَسَل : قيل : حَرِقَ يَحْرَق فهو حَرِق وأنشد : حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ الأَعفَر : الأبيض الذي تعلوه حمرة . الليث : الحُرقة : حَيٌّ من العرب ، والحُرْقَتَان تَيْم وسعد وهما رهطُ الأعشى . وقال ابن السِّكيت : الحُرْقَتَان هما ابنا قيس بن ثعلبة . وقال الليث : الحُرْقَة : ما تجِدُ في العيْن من الرمد وفي القلب من الوجع أو في طَعم شيء مُحْرِق والحارِقَةُ من السّبُع : اسمٌ له . وقال ابن السكيت الحرِيقَة والنَّفِيتَةُ : أن
يُذَرّ الدقيق على ماء أو لبن حليب حتى يَنْفِتَ ويتحسّى من نَفْتِهَا وهي أغلظ من السَّخينة فيوسِّع بها صاحب العيالِ لعياله إذا غلبه الدهر . وقال أبو مالك : هذه نار حِرَاقٌ وحُراق : تُحْرِق كُلَّ شيء ، ورجل حُرَاقٌ وهو الذي لا يُبْقِي شيئاً إلا أفسده ، وسنَة حُراق ونَابٌ حُراق : يقطع كُلَّ شيء . وأَلْقَى الله الكافِرَ في حارقته أي في نارِه . عمرو عن أبيه قال : الْحِرْقُ والحُرَاق والحِرَاق : الكُشُّ الذي يُلَقَّح به النخلة . وقال ابن الأعرابي : الْحَرْق : الأكل المُسْتَقْصِي . والحُرْقُ : الْغَضَابي من الناس . وحَرِقَ الرجل إذا ساء خُلقه .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **الراء**

**حقر** , **حرق** , **قرح** , **قحر** , **رقح** , **رحق** : kullanılanlardır.

**حقر** : bütün anlamlarda **الحَقْرُ** : aşağılık/zelilliktir. Dersin ki: **حَقَر** **يَحْقِر** **حَقْراً** ve **حُقْرِيَّة**; aynı şekilde **الاحتقار**; ve **اسْتَحْقَرَه**: onu hakir gördü. Ve **تَحْقيرُ الْكَلِمَة**: onu küçültme (tasğîr)dir. Ve **الحَقِير**: **الخَطِير**’in zıddıdır. Ebû ʿUbeyd dedi: “**حَقِير نَقِيرٌ**” denir.

**قحر** : Leys dedi: **القَحْرُ**: yaşlıdır; onda bir kalıntı ve dayanıklılık vardır. Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: yaşlanıp ihtiyarladığında “**شَيْخ قَحْر**” ve **قَهْب** (denir). Asmaʿî: deve **العَوْد**’dan (gençlikten) yükseldiğinde o **قَحْر**’dır; dişisi develerin dişlerinde **قَحْرَة**’dir. Başkası dedi: o **قُحَارِيّة**’dir.

**رقح** : Leys dedi: **الرَّقاحِيُّ**: tüccardır. Denir ki: “O, geçimini **يُرَقّحُ**” yani onu düzeltir. Ebû ʿUbeyd: **التّرَقُّح**: kazanç elde etmedir; adı **الرَّقاحَة**’dır. Ondandır: telbiyede onların sözü: “**لم نَأْتِ لِلرَّقَّاحَةِ**”. Ebû Ḏuʾeyb bir inciyi vasfederek dedi:

**بِكَفَّيْ رَقَاحِيَ يُرِيدُ نمَاءَها
ليُبْرِزَها للْبَيْع فَهْيَ فَريجُ**

**رحق** : **الرَّحِيق**: şarabın adlarındandır, bilinen (bir addır). Zecّâc, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: **( يُسْقَوْنَ مِن رَّحِيقٍ )** (**المطفّفِين**: 25). Dedi:
**الرّحِيقُ**: içinde hile/katışıklık olmayan içecektir. Ebû ʿUbeyd dedi: şarabın adlarındandır: **الرّحِيق** ve **الرّاح**.

**قرح** : Leys dedi: **القَرْح** ve **القُرْح** silahın ısırması ve benzeri, bedeni yaralayan şeyler hakkında iki lehçedir. Dersin ki: “O, elbette **قَرِح قَرِيح**’tir; onda kanlı bir **قَرْحَة** vardır.” Ve: “Kalbi, hüzünden **قَرِحَ** oldu.” Ferrâ, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: **( إِن يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ )** (Âl ʿİmrân: 140) ve **( قُرْحٌ )** dedi: Kurrânın çoğu **القاف**’ın fethası üzerinedir; sanki **القُرْحَ** yaraların bizzat kendilerindeki acıdır. Dedi: Bu, **الوجْد** ve **الوُجْد** gibidir. “Onlar ancak **جُهْدَهُم** ve ancak **جَهْدَهم** bulurlar.” Zecّâc dedi: dil ehli yanında **القُرْح** ve **القَرَح** tek bir anlamdadır; ikisinin anlamı yaralar ve onların acısıdır. Denir ki: adam **قَرِح** **يقْرَح** **قَرَحاً**; ona **قَرْح** isabet etti. Sonra Ferrâ’nın sözünü aynen nakletti. Ebû ʿUbeyd: **القَرِيح**: **الجَرِيح** (yaralı)dır. Şu beyti okudu:

**لا يُسْلِمون قَرِيحاً كَانَ وَسْطَهم
يوم اللِّقاء ولا يُشْوُون مَن قَرَحوا**

Ebû’l-Heysem dedi: **القَرِيحُ**: kendisinde **قُرُوحٌ** bulunan kimsedir. Ve **القَرِيح**: saf/katışıksızdır. Ebû Ḏuʾeyb dedi:

**وإنّ غُلاماً نِيلَ في عهد كاهِل
لَطِرْفٌ كنَصْل السَّمهريِّ قَرِيحُ**

**نِيلَ** yani öldürüldü. “**في عَهْد كاهل**” yani onun ahdi ve misakı varken. Leys: **القَرْحُ**: sütten kesilmiş deve yavrularını tutan şiddetli uyuzdur; neredeyse kurtulamazlar. Denir ki: **فَصِيل مقرُوح**. İbnü’s-Sikkît dedi: “Falanca, falancayı hak ile **قَرَح** etti” yani onunla yüz yüze geldi; ve “onu **قَرَحه**” yani onu yaraladı, **يقْرَحَه**; ve **قَرِح** **يَقْرَح**: onda **قُرُوح** çıktığında. Ben dedim: Leys’in, **القَرْح**’ın sütten kesilmiş deve yavrularını tutan şiddetli uyuz olduğu sözü yanlıştır; ancak **القَرْحَة**: deveye isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı dudağı sarkar. Baʿîs dedi:

**ونحن منَعنا بالكُلاب نساءنا
بضرب كأفواه المُقَرِّحة الهُدْلِ**

İbnü’s-Sikkît dedi: **المقرِّحة**: ağızlarında **قُرُوح** bulunan develerdir; bu yüzden dudakları sarkar. Dedi: Baʿîs bu anlamı ancak ʿAmr b. Şâs’tan çaldı:

**وأسيافُهم آثارهُن كأنها
مشافِرُ قَرْحَى في مَبارِكها هُدْلُ**

Kümeyt onu aldı ve dedi:

**تُشَبِّه في الهام آثارها
مَشافر قَرْحَى أَكلْنَ البريرا**

Ben dedim: **قَرْحَى** , **قَرِيح**’in çoğuludur; **فَعِيل** vezninde, **مفعول** anlamındadır: deve **قُرِحَ** edilmiştir; o halde o **مقروح** ve **قريح** olur, **القَرْحة** ona isabet ettiğinde. Ve develer **قرَّحت** edildiğinde onlar **مُقرِّحة**’dir. **القَرْحة** uyuzdan hiçbir şey değildir. Şemmer, İbnü’l-Aʿrâbî ve Ferrâ’dan: **إبِلٌ قُرْحان**: hiç uyuz olmamış olanlardır. İkisi dedi: çocuk, ona çiçek hastalığı isabet etmemişse o da **قُرحان**’dır. Ve sen bu işten **قُرحان**’sın ve **قُراحِيٌّ**’sin, yani dışarıdasın. Cerîr dedi:

**نُدافع عنكم كلّ يوم عظيمةٍ
وأنتَ قُراحِيٌّ بِسِيف الكواظِم**

Yani sen ondan boş/uzaksın, sağlam (selîm)sın. Ebû Zeyd dedi: savaşta kendisine yara isabet etmeyene **قُرْحانٌ** denir. Şemmer dedi: Bazıları dedi ki: **القُرحانُ** zıt anlamlılardandır: **رجلٌ قُرْحان** kendisine **القُرُوحُ** dokunmuş olana; ve **رجل قُرحان** kendisine **قَرْحٌ** da çiçek de kızamık da dokunmamış olana; sanki o, bundan saf/boş olandır. Ve **رجل قَرِيح**: saf/katışıksızdır. Ebû Ḏuʾeyb’in beytini okudu. Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: deve ve çocuk hakkında **القرحان** Şemmer’in rivayet ettiği gibidir. Ebû ʿUbeyd dedi: Ondandır, rivayet olunan hadis: Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ashabı, Ömer ile Şam’a geldiler; orada taun vardı. Ona denildi ki: “Seninle birlikte olan Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ashabı **قُرْحانٌ**’dır; onları bu taun üzerine sokma.” Şemmer dedi: **قُرْحان** istersen tenvinlersin, istersen tenvinlemezsin. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denir ki: “Onu **اقترَحْتُه** ve **اجْتَبيتُه** ve **خَوَّصتُه** ve **خلَّمْته** ve **اختلمتُه** ve **استخلصتُه** ve **استميتُه**”; hepsi “onu seçtim” anlamındadır. Ondandır: “Ona şöyle bir ses **اقترح** etti” yani onu seçti. Leys: **ناقَةٌ قارح**; ve **قَرَحَتْ** **تقْرَح** **قُرُوحاً**: onda hamilelik zannetmediklerinde ve karnındaki hamilelik belirginleşinceye kadar kuyruğuyla müjdelemediğinde. Ebû ʿUbeyd: devenin hamileliği tamam olup da onu atmadığında, hamilelik onda belirginleştiği vakit o **قارحٌ**’tır; ve **قَرَحَتْ** **قُرُوحاً**. Leys dedi: **اقترحْتُ الجملَ اقتراحاً** yani o daha binilmeden önce ona bindim. Dedi: **الاقتِراحُ**: bir şeyi icat etmendir; onu kendi nefsinden, onu işitmeden, başlatır ve **تقترِحُه**. Ben dedim: her şeyin **اقتِراح**’ı: onu başlangıçta seçmektir. Denir ki: “Onu **قَرَحْتُه** ve **اقترحْتُه** ve **اجْتَبَيْتُه**” tek anlamdadır. Ve her şeyin **قُرْحُ**: onun evvelidir. Denir ki: “Falanca kırkın **قُرْحِ**’ındadır” yani onun evvelindedir; Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti. Ve insanın **قَرِيحةُ**: üzerine yaratıldığı tabiatıdır; çoğulu **قرائح**’tir; çünkü o, onun yaratılışının evvelidir. Ve **القريحةُ**: kuyu kazıldığında kuyudan çıkan ilk sudur; Ebû ʿUbeyd, Emevî’den rivayet etti. Şu beyti okudu:

**فإنكَ كالقريحةِ عامَ تُمْهَى
شَرُوبُ الماء ثم تعودُ ماجَا**

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi: **الاقتِراحُ**: şeyin evvelinin başlangıcıdır. Evs dedi:

**على حينَ أن جَدَّ الذكاءُ وأدركَتْ
قريحةُ حِسْي من شُرَيْح مُغَمِّم**

Diyor ki: “Zekâm ciddileşti” yani büyüdüm ve yaşlandım; ve oğlumdan **قريحةُ حِسْي** idrak etti; yani oğlu Şurayh b. Evs’in şiiri; onu, kesilmeyen ve azaltılmayan suya benzetti. **مُغَمْمِّمٌ** yani boğucu/kaplayıcı. Leys: sabaha **أَقْرَحُ** denir; çünkü o, siyahlık içinde bir beyazlıktır.

Ve Zû’r-Rumme dedi:

**وَسُوجٌ إذا الليلُ الخُدارِيُّ شَقَّه
عن الرَّكْب معروفُ السّماوَةِ أَقْرَح**

Sabahı kastediyor. Dedi: **القُرحةُ**: alnın ortasındaki **الغُرّة**’dir. Sıfatı **أقرحُ** ve **قرحاءُ**’dır. Ebû ʿUbeyde dedi: **الغُرّة**: dirhemin üstü kadardır; **القُرْحةُ**: dirhem miktarı ve ondan aşağısıdır. Nadr dedi: **القُرْحةُ**: atın iki gözü arasındaki, küçük dirhem gibi olandır. Ben dedim: Hepsi der ki: at **قَرِحَ** **يقْرَحُ**; o halde o **أَقْرحُ**’tır. Şu beyti okudu:

**تُباري قُرْحةً مثل الوتي رةِ
لم تكن مَغْدا**

Bir dişi atı vasfeder; **الوَتيرة**: üzerine mızraklama ve atış öğretimi yapılan küçük halkadır. **المَغْدُ**: yolmadır; onun **قُرحتَها**’sının, yolma tedavisiyle sonradan oluşmadığını, yaratılış olduğunu haber verdi. Leys dedi: **رَوْضَة قرحاءُ**: ortasında beyaz çiçek vardır. Zû’r-Rumme dedi:

**حَوّاءُ قَرْحاءُ أَشْرَاطِيَّةٌ
وَكَفَتْ فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَرَاعيم**

Leys dedi: toynaklıdan **القارح**: **البازِل** mertebesindedir. Denir ki: at **قَرَحَ** **يَقْرَحُ** **قُرُوحاً**; o halde o **قارح**’tır; ve azı dişi **قَرَحَ**. Çoğulu **قُرَّحٌ** ve **قُرْحٌ** ve **قوارحُ**’tır. Dişiye **قارحٌ** denir; **قارحة** denmez. Şu beyti okudu:

**والقارِحَ العَدَّا وكلَّ طَمِرّةٍ
ما إنْ يُنَالُ يدُ الطّويلِ قَذَالَها**

Ve **القارح** ayrıca: onunla **قارحاً** olduğu diştir. Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi: dedi: atın **رَبَاعِيَةُ**’si düştüğünde ve yerine bir diş bittiğinde o **رَباع**’dır; bu, dördüncü yılı tamamladığında olur. **قروحه** vakti geldiğinde, **رَباعيَتَه**’sini izleyen diş düşer ve yerine azı dişi biter; o, onun **قارحُه**’udur. **القُروح**’tan sonra diş düşmesi de diş bitmesi de yoktur. Dedi: beşinciye girdiğinde o **قارحٌ**’tır. İbnü’l-Aʿrâbî’den başkası dedi: at altıncıya girdiğinde ve beşinciyi tamamladığında **قَرِحَ** etmiştir. Asmaʿî dedi: at dişlerinin sonuncusunu attığında “**قد قَرَحَ**” denir. Ve onun **قُروحُه**: **الرّباعِيَة**’yi izleyen dişin düşmesidir. Dedi: onun **قروحُه** dişin bitmesi ve benzeri değildir; İbnü’l-Aʿrâbî’nin dediği gibi. Leys dedi: **القُرْحانُ** ve bir tanesi **قُرْحانة**: küçük beyaz, mantar başları gibi başları olan bir tür **الكَمْأَة**’dir. Leys dedi: **القَراحُ**: içine kavut posası veya başka bir şey karışmayan sudur; o, yemek ardından içilen su değildir. Cerîr dedi:

**تُعَلِّلُ وَهْي سَاغِبَةٌ بَنِيهَا
بأنفاس من الشَّبمِ القَراح**

Dedi: yerden **القَراح**: hurma biten yerlerden ve başka şeylerden, kendi başına olan her parçadır. Ben dedim: yerden **القراحُ**: içinde ağaç olmayan, dışa çıkmış görünen (yerdir). Şemmer, Ebû ʿUbeyd’den rivayet etti: dedi: yerden **القَراحُ**: içinde ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olandır. Dedi: **القِرْوَاحُ** da onun gibidir. İbn Şümeyl dedi: **القِرْواح**: yerden bir sertliktir; suyun tutunmadığı bir düzlük; onda bir yükselme vardır; sırtı düzdür; onda su durmaz; ancak ondan sağa sola akar. Dedi: **القِرواحُ** geniş bir yer olur; **الدَّعْوة** gibi; onda bitki de ağaç da yoktur: çamur ve **سمالقُ**. Şemmer dedi: başkası dedi: **القِرْواح**: gökten onu örten hiçbir şeyin olmadığı çıkıntılı yerdir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **القِرواحُ**: yerin düz boşluğudur. Dedi: **القَرَاحُ**: her şeyin, kendisine başka bir şey karışmayan saf olanıdır. Ondan denildi: **ماء قَراح**. Ve yerden **القَراح**: onda ağaç olmayan ve ona bir şey karışmamış olandır. İbn Aḥmer’in sözünü okudu:

**عَضَّت من الشَّرِّ القراحِ بِمُعْظَمِ**

ʿAmr, babasından dedi: develerden **القِرْواحُ**: büyüklerle birlikte içmeyi tiksinen; **الدَّهداه** (küçükler) geldiğinde onlarla birlikte içen (devedir). İbnü’l-Aʿrâbî dedi: bulutun **قَرِيحُ**’i: onun suyudur. İbn Mukbil dedi:

**وكأنما اصْطَبَحت قرِيحَ سَحابَة**

Tırimmâh dedi:

**ظَعائِنُ شِمْنَ قَرِيح الخريف
مَن الأنجُم الفُرْغ والذَّابحة**

Dedi: **القَريحُ**: bulutun ilk oluştuğu zamandaki (hâli)dir. Ve “Falanca **القراح**’ı kızartır” yani suyu ısıtır. Şemmer, Ebû Menjûf’tan, Ebû ʿUbeyde’den: dedi: **القُراحُ**: **سِيف القَطِيف**’tir. Nâbiga’nın şu beytini okudu:

**قُرَاحِيَّةٌ أَلْوَتْ بِليفٍ كأنها
عِفاءُ قَلُوص طار عنها تَوَاجر**

**تواجر**: güzelliğinden dolayı satışta rağbet görür. Cerîr dedi:

**ظعائن لم يَدِنَّ مع النَّصَارَى
ولم يَدرين ما سَمَكُ القُراح**

Ve “**وأنت قُرَاحِيٌ بِسِيفِ الكَواظِم**” sözü hakkında Ebû ʿAmr dedi: **قُرَاحٌ**: deniz kıyısında bir köydür; nisbet ona göredir. Ve **القُراحِيُّ** ve **القُرْحانُ**: savaşa şahit olmamış olandır. Ebû Zeyd: **قُرْحَةُ الرّبيع**: onun evveli; ve **قرحةُ الشِّتاءِ**: onun evvelidir. Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi: dedi: ot, ancak yağmur suyundan bir arşın miktarından fazlasıyla **يُقْرِّحُ** eder. Dedi: onun **تقريحه**’i: kökünün bitmesi ve sapının görünmesidir. Dedi: ot, zayıf bir yağmurdan avuç içinin açıklığı kadar (su ile) tohum saçar; fakat ancak bir arşın miktarından **يُقَرِّحُ** eder. Ebû ʿUbeyde dedi: **القُرَيحاءُ**: atın karnında, adam başı gibi olan bir şeydir. Dedi: deve için o, **لَقَّاطَةُ الحَصَا**’dır. Dedi: atın dişlerinden **القارِحان** vardır; ikisi, üst iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır; ve iki **قارحان** alt iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır; ve iki **نَابانِ** üst iki **قارِح**’inin arkasındadır; ve iki **نَابانِ** alt iki **رَباعِيَة**’sinin arkasındadır. Ve **طريقٌ مَقْرُوح**: onda iz bırakılmıştır; böylece açıkça çizilmiş, belli, çiğnenmiş olmuştur.

**حرق** : Ebû ʿUbeyd dedi: **الحَرْقُ**: iki azı dişinden birini diğeriyle sürtüp aşındırmadır. Şu beyti okudu:

**أبَى الضَّيْمَ والنُّعمانُ يحْرق نابَه
عليه فأَفْضَى والسُّيوفُ معاقِله**

Dedi: **وحَرِيقُ النَّاب**: onun sürtünmesidir. Allah (azze ve celle) dedi: **( لَّنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ )** (ط ? ه: 97); ve “**( ثم لنَحْرقَنّه )**” diye de okunmuştur. Seleme, Ferrâ’dan: “**( لنَحْرقَنَّه )**” okuyan kimse için anlamı: onu demirle törpüleyerek mutlaka soğutacağız; **حَرَقْتُه أَحْرُقُه حَرْقاً**’dan. Mufaḍḍal şu beyti okudu:

**بِذِي فِرْقَيْن يَوْمَ بَنُو حَبِيب
نُيُوبَهُم علينا يَحْرُقُونا**

Dedi: Bana **ح** “**( لنحرُقَنَّه )**” okudu. Dedi: Zecّâc: “**( لنُحرِّقَنَّه )**” okuyan kimse için anlam: onu defa defa yakacağız; “**( لنَحْرُقَنَّه )**” okuyan kimse için te’vili: onu törpü ile mutlaka soğutacağız. Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “Azı dişini onun üzerine **حَرَقَ** etti, **يَحْرُقُه**” (denir). Ve “Azı dişi **حَرَقَ** eder; **يَحْرُق** ve **يَحْرِقُ**.” Leys dedi: “Falancayı **أَحْرقنا**” yani bize şiddetle dokundu ve bize eziyet etti. Dedi: **الحَرَقُ** ateşin yakmasındandır. Hadiste: “**( الحَرَقُ والشَّرَقُ والْغَرَقُ شهادة )**”. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حَرَقُ النَّارِ**: onun alevi. Dedi: bu, “**( ضالَّة المؤمن حَرَقُ النار )**” sözüdür; yani onun alevi. Ben dedim: anlam, müminin yitiği, bir insan onu mülk edinmek için alırsa, onu ateşin **حَرَق**’ına götürür. Ve hayvandan **الضَّالَّةُ**: deve ve sığır ve benzeri, yeryüzünde uzaklaşan ve yırtıcılardan korunup (onlara) karşı koyan şeylerdir; kimsenin ona ilişmesi yoktur; çünkü Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu almak için ona ilişene ateşle tehdit etmiştir. Leys dedi: “Ateş onu **أَحْرَقَتْ**; o da **فَاحْتَرَق**.” Dedi: **الحَرَقُ**: dokumacı dövmesinden elbiseye isabet eden yanık izidir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الحَرَقُ**: ateşten elbisede olan deliktir. Ve **الحَرَقُ** (harekeli): dokumacı dövmesinden elbisede olan deliktir; onu, ateş alevi olan **الحَرَق** gibi kıldı. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الحَرْقُ**: elbiseye ateşten bir yanma isabet etmesidir. Ve **الحَرْقُ**: devenin azı dişini **حَرَق** etmesinin masdarıdır; **يَحْرِقُ** ve **يَحْرُقُ** **حَرْقاً**: azı dişiyle sürttüğünde. Ve elbisedeki **الحَرَق** dövmedendir. İbnü’l-Aʿrâbî: **ماءٌ حُراقٌ** ve **قُعاعٌ** tek anlamdadır. Leys: **الحَرّاقاتُ**: kızartmacıların ve kömürcülerin yerleridir. Dedi: **الحَرُوق** ve **الحُرَّاقُ**: ateşin onunla tutuşturulduğu şeydir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den rivayet etti: **الحَرُوق** ve **الحرُّوق** ve **الحُرّاق**: bir bez parçası veya **نَبْخ** ile ateşin delindiği/karıştırıldığı şeydir. Dedi: **النَّبْخُ**: kuruduğunda saz kökleridir. Leys dedi: **المُحَارَقةُ**: yan üzere cinsel birleşmedir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **امرأة حَارِقَة**: birleşme yerleri dar (kadın). Ali hadîsinde: kendisine karısını birleştirmişken ona soruldu: “Onu nasıl buldun?” dedi ki: “**( وَجدتُها حَارِقة طارقَةً فَائِقةً )**”. “**طارِقَةً**” sözü: hayırla geldim (ziyaret ettim) demektir. Ali’den **ح** ile de rivayet edildi ki o dedi: “**( كَذَبتكم الحارِقَةُ ما قامَ لي بها إلاّ أسماءُ بنت عُمَيْس )**”; Şemmer bunu isnadıyla böyle rivayet etti. Dedi: **الحارِقَةُ**: yan üzere nikâhtır. Bazıları dedi: **الحارِقَةُ**: çöktürmedir (**الإبْرَاكُ**). Cerîr’in sözüne gelince:

**أَمَدَحْتَ وَيْحَك مِنْقَراً
أَن ألزَقُوا بالحَارِقَيْن فأرْسَلُوها تَظْلَع**

İbn ʿUyeyne, İsmâʿîl’den, Kays’tan rivayet etti: dedi: Ali **ح** dedi: “**( عليكم من النساء بالحَارِقَة فما ثبت لي منهن إلا أَسمَاءُ )**”. Ben dedim: sanki dedi ki: onlarla bu tür cima’ı üzerinize alın. Ebû’l-Heysem, hattıyla okuduğumda: **الحارقَةُ**: yan üzere nikâhtır. Dedi: **حارِقَةِ الوَرِك**’ten alınmıştır. Leys dedi: **الحَارِقَةُ**: uyluğun iki yanı ile pazu arasında bitişik bir sinirdir; kalça ve omuz yuvasında döner; ayrıldığında asla kaynaşmaz. Onun hakkında: adam **حُرِق** edildi; o halde o **مَحْرُوق**’tur denir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الحَارِقَة**: kalçada bulunan sinirdir; kesildiğinde sahibi parmak uçları üzerinde yürür; başka türlü yapamaz. Dedi: parmak uçları üzerinde isteyerek yürürse o **مُكْتَام**’dır. Çoban, koyunlarına değneğiyle ağaçların uçlarını silkelemek için parmak uçları üzerinde yürüdüğünde **اكْتَام** etmiştir. Şu beyti okudu:

**تَرَاه تَحْتَ الفَنَن الوَرِيقِ
يشُولُ بالمِحْجن كالمَحْرُوقِ**

Dedi: kadınlardan **الحارِقَة**: komşularına sövmeyi çoğaltan kadındır. Dedi: **الحِرْقُ** ve **الحَروقُ** ve **الحُروق** ve **الحِراقُ** ve **الحُراقُ**: hurmanın aşılandığı **الكُشّ**’tur. Ebû ʿUbeyd, ashabından: saç kesilip döküldüğünde “**حَرِقَ** **يَحْرَق**; o halde o **حَرِق**” denir. Şu beyti okudu:

**حَرِقَ المَفَارِقِ كالبُراء الأَعفَرِ**

**الأَعفَر**: üzerinde kızıllık bulunan beyazdır. Leys: **الحُرقة**: Araplardan bir kabiledir; **الحُرْقَتَان**: Teym ve Saʿd’dır; ikisi Aʿşâ’nın topluluğudur. İbnü’s-Sikkît dedi: **الحُرْقَتَان**: Kays b. Saʿlebe’nin iki oğludur. Leys dedi: **الحُرْقَة**: gözde çapaktan, kalpte ağrıdan, yahut yakıcı bir şeyin tadından bulduğun şeydir. Ve yırtıcı hayvandan **الحارِقَةُ**: onun bir adıdır. İbnü’s-Sikkît: **الحرِيقَة** ve **النَّفِيتَةُ**: unun, suya veya sağılmış süte serpilmesidir; ta ki **يَنْفِتَ** etsin; onun **نَفْت**’inden kaşıkla içilir; o, **السَّخينة**’den daha kalındır; aile sahibi, zaman ona galip geldiğinde onunla ailesine genişlik sağlar. Ebû Mâlik: bu, **نار حِرَاقٌ** ve **حُراق**’tır: her şeyi yakar. Ve **رجل حُرَاقٌ**: hiçbir şeyi bırakmayıp ancak onu bozan kimsedir. Ve **سنَة حُراق** ve **نَابٌ حُراق**: her şeyi keser. Ve Allah kâfiri onun **حارقته**’sine yani ateşine attı. ʿAmr, babasından: **الْحِرْقُ** ve **الحُرَاق** ve **الحِرَاق**: hurmanın aşılandığı **الكُشّ**’tur. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الْحَرْق**: sonuna kadar yemedir. Ve **الحُرْقُ**: insanlardan öfkeli olan (kimsedir). Ve adam, ahlâkı kötü olduğunda **حَرِقَ** olur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والحاء وما يثلثهما)
  (رحض)  الراء والحاء والضاد أصلٌ يدلُّ على غَسْل الشيء. يقال رحَضْتُ الثَّوبَ، إذا غسَلْتَه. قال:
مَهَامِهُ أَشْباهٌ كأنَّ سَرابَها *** مُلاءٌ بأيدي الغاسِلات رحيضُ([1])  ويقال للمغْتَسَل([2]) المِرحاض. فأما عَرَقُ الحمَّى فإِنَّه يسمّى الرُّحَضاء؛ وهو ذاك القياس، كأنّها رحضَتِ الجسمَ، أي غَسَلْتَه.
  (رحق)  الراء والحاء والقاف كلمةٌ واحدة. وهي الرَّحيق: اسمٌ من أسماء الخمر، ويقال هي أفضَلُها.
  (رحل)  الراء والحاء واللام أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مُضيٍّ في سفَر. يقال: رَحَل يَرْحَل رِحْلَة. وجملٌ رحِيل: ذو رُِحْلة([3])، إذا كان قويّاً على الرِّحلة، والرِّحلة: الارتحال. فأمّا الرَّحْل في قولك: هذا رَحْلُ الرّجلِ، لِمَنزِلهِ ومأواهُ، فهو من هذا، لأنّ ذلك إنّما يقال في السَّفَر لأسبابه التي  إذا سافر كانت معه، يرتحل بها وإليها عند النزول. هذا هو الأصل، ثمَّ قيل لمأوَى الرّجل في حَضَرِه هو رحْلُه. فأمّا قولهم لِما ابيَضَّ ظَهْرُه من الدوابّ: أرحَلُ، فهو من هذا أيضاً؛ لأنّه يُشبَّه بالدابة التي على ظهرها رِحالة. والرِّحالة: السَّرج. ويقال في الاستعارة إن فلاناً يَرْحَلُ فُلاناً بما يكره([4]). والمُرَحَّل. ضَربٌ من برود اليمن؛ وتكون عليه صُوَرُ الرِّحال. ويقال أرْحَلَت الإبلُ: سَمِنَت بعد هُزالٍ فأطاقَت الرِّحْلة. والرِّحال: الطّنَافس الحِيرِيّة. قال:
  * نَشَرَتْ عليه بُرودَها ورِحالَها([5]) *
  والرَّاحلة: المَرْكَب من الإبل، ذكراً كان أو أنثى. ويقال رَاحَلَ فلانٌ فلاناً إذا عاوَنَه على رِحْلته. ورَحَّله، إذا أظْعَنَه مِن مكانه. وأرْحَلَه: أعطاه راحِلة. ورجل مُرْحِل: كثير الرّواحِل. ويقولون في القَذْف: "يا ابنَ مُلْقَى أرحُلِ الرُّكْبان"، يشيرون به إلى أمْرٍ قبيح.
  (رحم)  الراء والحاء والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على الرّقّة والعطف والرأفة. يقال من ذلك رَحِمَه يَرْحَمُه، إذا رَقَّ لـه وتعطَّفَ عليه. والرُّحُْم والمَرْحَمَة والرَّحَْمة بمعنىً. والرَّحِم: عَلاقة القرابة، ثم سمِّيت رَحِمُ الأنثى رَحِماً من هذا، لأنّ منها ما يكون ما يُرْحَمُ وَيُرَقّ لـه مِن ولد. ويقال شاةٌ رَحُومٌ([6])، إذا اشتكَتْ رحِمَها بعد النِّتاج؛ وقد رَحُمَتْ رَحَامَة، ورُحِمَت رَحْما([7]). وقال الأصمعيّ: كان أبو عمرو بن العلاء يُنشد بيتَ زُهير:
ومَن ضرِيبته التّقوَى ويَعصِمُه *** مِن سيِّئ العَثَرات اللهُ والرُّحُمُ([8])  قال: ولم أسمَعْ هذا الحرفَ إلاّ في هذا البيت. وكان يقرأ: ﴿وَأَقْرَبَ رُحُماً([9])﴾ [الكهف 81]، وكأن أبا عمروٍ ذهب إلى أنّ الرُّحُمَ الرَّحْمة. ويقال إنّ مكّة كانت تسمَّى أمَّ رُِحْم([10]).
  (رحي)  الراء والحاء والحرف المعتلُّ أصلٌ واحد، وهي الرَّحَى الدائرة. ثم يتفرّع منها ما يقاربُها في المعنى. من ذلك رَحَى الحرب، وهي حَوْمَتُها. والرَّحى: رَحَى السَّحاب، وهو مُسْتَدَارُهُ. ورَحَى القوم: سيِّدهم. وسمي بذلك لأنَّ مَدارَهم عليه. والرَّحَى: سَعْدانة البعير([11])؛ لأنّها مستديرة. قال:
  * رَحَى حَيزُومِها كرَحَى الطَّحينِ([12]) *
  قال الخليل: الرَّحَى والرَّحيانِ. و*ثلاثُ أَرْحٍ([13]). والأرحاء، الكثيرة. والأَرْحِيَة كأنه جمع الجمع. والأرحاء: الأضراس. وهذا على التشبيه، أي كأنها تطحَن الطّعام. ويقال على التشبيه أيضاً للقِطعة من الأرض الناشِزَة على ما حولَها مثل النَّجَفة رَحىً([14]). وناسٌ من أهل اللُّغة يقولون: رحىً ورحَوَان قالوا: والعرب تقول رحَتِ الحيَّة تَرْحُو، إِذا استدارت.
  (رحب)  الراء والحاء والباء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلُّ على السَّعَة. من ذلك الرُّحْب. ومكانٌ رَحْبٌ. وقولهم في الدعاء: مَرْحَباً: أَتيتَ سَعةً. والرُّحْبَى: أعرض الأضلاع في الصَّدر. والرَّحِيب: الأكُول؛ وذلك [لسَعةِ] جوفِه. ويقال رَحُبَت الدّارُ، وأَرْحَبَت. وفي كتاب الخليل: قال نصر بنُ سيَّار: "أَرَحُبَكُمُ الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ([15])"، أي أَوَسِعَكُمْ؟ قال: وهي كلمةٌ شاذّة على فَعُل مجاوِزاً([16]). والرَّحْبة: الأرضُ المِحلالُ المِئْناث([17]). ويقال للخيل: "أَرْحِبِي" أي توسَّعي.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) البيت للعديل بن الفرخ العجلي من أبيات ثلاثة في حماسة ابن الشجري 199، والأغاني (20: 18)، والكامل 287، والشعراء لابن قتيبة. وقبله:
أخوف بالحجاج حتى كأنما *** يحرك عظم في الفؤاد مهيضودون يد الحجاح من أن تنالني *** بساط لأيدي الناعجات عريض    وفي الأصل: "بأيدي الغانيات"، صوابه من المصادر المتقدمة.
([2]) في الأصل: "للمفتل"، صوابه في المجمل.
([3]) الرحلة بالضم والكسر: القوة على السير.
([4]) زاد في المجمل: "إذا آذاه". وفي اللسان: "أي يركبه".
([5]) البيت للأعشى في ديوانه 23 واللسان (رحل 295). وصدره: *ومصاب غادية كأن تجارها*
([6]) ويقال كذلك للمرأة والناقة والعنز.
([7]) وكذينك: رحمت رحما، كتعبت تعبا.
([8]) ديوان زهير 162 واللسان (رحم 123).
([9]) انظر اللسان (رحم 132).
([10]) نص في اللسان والقاموس ومعجم البلدان أنها بضم الراء. لكن في المجمل: "أم رحم وأم رحم" بكسر الراء أولاً وضمها ثانياً.
([11]) سعدانة البعير: كركرته.
([12]) للشماخ. وصدره كما في ديوانه 92 واللسان (رحا): *فنعم المعترى ركدت إليه*
([13]) الرحى مؤنثة. وفي الأصل والمجمل: "وثلاثة أرح"، صوابه ما أثبت.
([14]) النجفة، بالتحريك: أرض مستديرة مشرفة.
([15]) تكلم صاحب اللسان في تعدية هذا الفعل مع كونه على (فعل) وهو وزن من أوزان اللزوم، ثم ذكر أن الأزهري قال إن نصراً ليس بحجة.
([16]) مجاوزاً، أي متعدياً. وعبارته هنا مطابقة لعبارة المجمل.
([17]) في الأصل: "المناث"، صوابه في المجمل واللسان. وفي اللسان: "وأرض مئناث وأنيثة: سهلة منبتة خليقة بالنبات ليست بغليظة".
ـ

##### Türkçe

(باب **الراء** ve **الحاء** ve onları üçleyen şey)
  (**رحض**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الضاد**, bir asıldır; bir şeyin yıkanmasına delâlet eder. Denir: **رحَضْتُ الثَّوبَ**, onu yıkadığım zaman. Dedi:
مَهَامِهُ أَشْباهٌ كأنَّ سَرابَها *** مُلاءٌ بأيدي الغاسِلات **رحيضُ**([1])  Ve yıkanılan yere([2]) **المِرحاض** denir. Amma hummanın terine gelince, ona **الرُّحَضاء** denir; o da o kıyastır: sanki o, bedeni **رحضَتِ**; yani onu yıkadı.
  (**رحق**)  **الراء** ve **الحاء** ve **القاف** tek bir kelimedir. O da **الرَّحيق**tir: şarabın isimlerinden bir isimdir; ve denir ki o, onun en faziletlisidir.
  (**رحل**)  **الراء** ve **الحاء** ve **اللام** tek bir asıldır; yolculukta bir gidişe delâlet eder. Denir: **رَحَل** **يَرْحَل** **رِحْلَة**. Ve **جملٌ رحِيل**: **رُِحْلة**([3]) sahibi; yolculuğa güçlü olduğu zaman; ve **الرِّحلة**: göçüp yolculuk etme. Amma senin sözünde **الرَّحْل**: “bu, adamın **رَحْلُ**dur”, onun menzili ve barınağı için, bu da bundandır; çünkü bu ancak yolculukta, onun sebepleri için söylenir ki, yolculuk ettiğinde onunla beraber olur; onunla ve ona doğru konaklama sırasında göçer. Bu asıldır; sonra adamın hazarda barınağına da onun **رحْلُ**u denildi. Amma onların, sırtı beyazlayan binek hayvanlarına “**أرحَلُ**” demeleri, bu da bundandır; çünkü o, sırtında **رِحالة** bulunan binek hayvanına benzetilir. Ve **الرِّحالة**: eyer. Ve istiârede denir ki: falan, falanı hoşlanmadığı şeyle **يَرْحَلُ**([4]). Ve **المُرَحَّل**: Yemen bürdelerinden bir türdür; üzerinde **الرِّحال** suretleri bulunur. Ve denir: **أرْحَلَت الإبلُ**: zayıflıktan sonra semirdi de yolculuğa güç yetirdi. Ve **الرِّحال**: **الطّنَافس الحِيرِيّة**. Dedi:
  * نَشَرَتْ عليه بُرودَها ورِحالَها([5]) *
  Ve **الرَّاحلة**: develerden binek; erkek olsun dişi olsun. Ve denir: **رَاحَلَ** falan falanı, onun **رِحْلته**sinde ona yardım ettiği zaman. Ve **رَحَّله**: onu yerinden göçürdüğü zaman. Ve **أرْحَلَه**: ona bir **راحِلة** verdi. Ve **رجل مُرْحِل**: çok **الرّواحِل** sahibi. Ve onlar, iftirada şöyle derler: “يا ابنَ مُلْقَى **أرحُلِ الرُّكْبان**”, bununla çirkin bir işe işaret ederler.
  (**رحم**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الميم** tek bir asıldır; inceliğe, şefkate ve merhamete delâlet eder. Bundan denir: **رَحِمَه يَرْحَمُه**, ona inceldiği ve ona şefkat ettiği zaman. Ve **الرُّحُْم** ve **المَرْحَمَة** ve **الرَّحَْمة** bir mânâdadır. Ve **الرَّحِم**: akrabalık bağıdır; sonra dişinin **رَحِمُ**i de bundan dolayı **رَحِماً** diye adlandırıldı; çünkü ondan, evlâttan, kendisine merhamet edilen ve kendisine incelik gösterilen şey olur. Ve denir: **شاةٌ رَحُومٌ**([6]), doğumdan sonra **رحِمَ**inden şikâyet ettiği zaman; ve **رَحُمَتْ** **رَحَامَة** olarak, ve **رُحِمَت** **رَحْما**([7]). Ve الأصمعيّ dedi: Ebû عمرو بن العلاء, زهير’in beytini okurdu:
ومَن ضرِيبته التّقوَى ويَعصِمُه *** مِن سيِّئ العَثَرات اللهُ والرُّحُمُ([8])  Dedi: Bu harfi ancak bu beyitte işittim. Ve şöyle okurdu: ﴿وَأَقْرَبَ **رُحُماً**([9])﴾ [الكهف 81]; sanki Ebû عمرو, **الرُّحُمَ**ın **الرَّحْمة** olduğu görüşüne gitmişti. Ve denir ki Mekke, **أمَّ رُِحْم**([10]) diye adlandırılırdı.
  (**رحي**)  **الراء** ve **الحاء** ve illetli harf tek bir asıldır; o da dönen **الرَّحَى**dır. Sonra ondan mânâda ona yaklaşan şeyler dallanır. Bundan: **رَحَى الحرب**; o, onun dönüp dolaşmasıdır. Ve **الرَّحى**: bulutun **رَحَى**sı; o, onun yuvarlağıdır. Ve **رَحَى القوم**: onların efendisi. Bununla adlandırıldı; çünkü onların dönüp dolaşması onun üzerinedir. Ve **الرَّحَى**: devenin **سَعْدانة**si([11]); çünkü o yuvarlaktır. Dedi:
  * رَحَى حَيزُومِها كرَحَى الطَّحينِ([12]) *
  الخليل dedi: **الرَّحَى** ve **الرَّحيانِ**. Ve * **ثلاثُ أَرْحٍ**([13]). Ve **الأرحاء**: çok olan. Ve **الأَرْحِيَة** sanki cem‘in cem‘idir. Ve **الأرحاء**: azı dişleridir. Bu, benzetme üzerinedir; yani sanki onlar yemeği öğütür. Ve benzetme üzere, çevresindekine göre yükselmiş yer parçasına, **النَّجَفة** gibi olana da **رَحىً**([14]) denir. Ve dil ehlinin bir kısmı der ki: **رحىً** ve **رحَوَان**. Dediler: Arap, “yılan **رحَتِ** **تَرْحُو**” der; döndüğü zaman.
  (**رحب**)  **الراء** ve **الحاء** ve **الباء** tek bir asıldır, düzenli; genişliğe delâlet eder. Bundan: **الرُّحْب**. Ve **مكانٌ رَحْبٌ**. Ve onların duada sözleri: **مَرْحَباً**: genişliğe geldin. Ve **الرُّحْبَى**: göğüste kaburgaların en genişidir. Ve **الرَّحِيب**: çok yiyen; bu, karnının genişliği sebebiyledir. Ve denir: **رَحُبَت** ev, ve **أَرْحَبَت**. Ve الخليل’in kitabında: نصر بنُ سيَّار dedi: “**أَرَحُبَكُمُ** الدُّخولُ في طاعة الكِرمانيّ([15])”, yani: sizi genişletti mi? Dedi: Bu, **فَعُل** üzere, geçişli([16]) olarak, şâz bir kelimedir. Ve **الرَّحْبة**: çorak, bitkisi az olan toprak; bitki bitirmeye elverişli([17]). Ve atlara denir: “**أَرْحِبِي**” yani genişle.

--------------------------------------------------------ـ
([1]) Beyit, العُدَيل بن الفرخ العجلي’nindir; İbn الشجري’nin حماسة’sinde 199, ve الأغاني (20: 18), ve الكامل 287, ve İbn قتيبة’nin الشعراء’sında üç beyitten. Ondan önce:
أخوف بالحجاج حتى كأنما *** يحرك عظم في الفؤاد مهيضودون يد الحجاح من أن تنالني *** بساط لأيدي الناعجات عريض    Asılda: “بأيدي الغانيات”; doğrusu, ileri geçen kaynaklardandır.
([2]) Asılda: “للمفتل”; doğrusu, المجمل’dedir.
([3]) **الرحلة** zamme ve kesre ile: yürümeye güç.
([4]) المجمل’de artırıldı: “إذا آذاه”. Ve اللسان’da: “أي يركبه”.
([5]) Beyit, الأعشى’nındır; divanında 23 ve اللسان (**رحل** 295). صدر’ı: *ومصاب غادية كأن تجارها*
([6]) Kadın, dişi deve ve keçi için de böyle denir.
([7]) Ve bunun gibi: **رحمت رحما**, **كتعبت تعبا** gibi.
([8]) زهير divanı 162 ve اللسان (**رحم** 123).
([9]) Bak: اللسان (**رحم** 132).
([10]) اللسان ve القاموس ve معجم البلدان’da, onun **الراء**’sının zamme ile olduğu nassedilmiştir. Lâkin المجمل’de: “**أم رحم** و**أم رحم**” **الراء**’yı önce kesre ile, sonra zamme ile.
([11]) Devenin **سعدانة**si: onun hörgücü altındaki etli kısmı.
([12]) الشماخ’ındır. Ve صدر’ı, divanında 92 ve اللسان (**رحا**)da olduğu üzere: *فنعم المعترى ركدت إليه*
([13]) **الرحى** müennestir. Asılda ve المجمل’de: “وثلاثة أرح”; doğrusu, sabit kılınandır.
([14]) **النجفة**, hareke ile: yuvarlak, yüksekçe bir toprak.
([15]) اللسان sahibi, bu fiilin, (فعل) üzere olduğu hâlde geçişli kılınması hakkında konuştu; sonra الأزهري’nin, نصر’ın hüccet olmadığını söylediğini zikretti.
([16]) **مجاوزاً**, yani geçişli. Buradaki ibaresi, المجمل’in ibaresine mutabıktır.
([17]) Asılda: “المناث”; doğrusu, المجمل ve اللسان’dadır. Ve اللسان’da: “**وأرض مئناث وأنيثة**: kolay, bitkili, bitkiye elverişli, kaba olmayan.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿يسقون من رحيق مختوم﴾ [المطففين/25]، أي: خمر.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿يسقون من **رحيق** مختوم﴾ [المطففين/25]، yani: şarap.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر ح ق
سقاه الرحيق وهو الخالص من الخمر‏.‏
وتقول‏:‏ يا شارب الرحيق أبشر بعذاب الحريق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ مسك رحيق‏:‏ لا غش فيه‏.‏
قال يصف شعراً‏:‏ يسقى الدهان والرحيق والكتم حتـى استـَوَتْ نِبتَتُـه ومـا ظَلَـمْ
وما نقص. وحسبٌ رحيق: لا شوب فيه.

##### Türkçe

ر ح ق
Ona **الرحيق** içirdi; o, şaraptan hâlis (katışıksız) olandır.‏
Ve dersin ki: Ey **الرحيق** içen, **الحريق** azabıyla müjdelen.‏
Mecazdan: **مسك رحيق**: içinde hile yoktur.‏
Şiir vasfederek dedi:
**يسقى الدهان والرحيق والكتم حتـى استـَوَتْ نِبتَتُـه ومـا ظَلَـمْ**
Ve eksiltmedi. Ve **حسبٌ رحيق**: içinde karışım yoktur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّحِيقُ: من أَسماء الخمر معروف؛ قال ابن سيده: وهو من أَعْتَقِها وأَفضَلها، وقيل: الرَّحِيقُ صَفُوة الخمر. وقال الزجاج في قوله تعالى: من رَحِيق مختوم، قال: الرَّحِيق الشراب الذي لا غِشّ فيه، وقيل: الرَّحِيقُ السَّهل من الخمر. والرَّحِيقُ والرُّحاقُ: الصافي ولا فعل له. قال أَبو عبيد: من أَسماء الخمر الرحيقُ والرّاحُ. وفي الحديث: أَيُّما مؤمِنٍ سقَى مؤمناً على ظَمَإٍ سقاه الله يوم القيامة من الرحيق المَخْتوم؛ الرحيقُ: من أَسماء الخمر يريد خمر الجنة، والمختومُ: المَصُونُ الذي لم يُبتذَل لأَجل خِتامه.

##### Türkçe

**الرَّحِيقُ**: Şarabın adlarındandır, bilinen (bir addır); İbn Sîde dedi ki: ve o, onun en eski(ler)inden ve en faziletli(ler)indendir; ve denildi ki: **الرَّحِيقُ** şarabın özüdür. Ve ez-Zeccâc, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: **من رَحِيق مختوم** dedi ki: **الرَّحِيقُ** içinde hiçbir hile bulunmayan içkidir; ve denildi ki: **الرَّحِيقُ** şaraptan kolay (içimli) olandır. Ve **الرَّحِيقُ** ve **الرُّحاقُ**: saf (olan); ve onun fiili yoktur. Ebû Ubeyd dedi ki: Şarabın adlarındandır: **الرحيقُ** ve **الرّاحُ**. Ve hadiste: “Herhangi bir mümin, bir mümine susuzluk üzere su içirirse, Allah ona kıyamet günü **الرحيق المَخْتوم**dan içirir”; **الرحيقُ**: şarabın adlarındandır; cennet şarabını kasteder; ve **المختومُ**: korunmuş olandır; mührü sebebiyle (kimse tarafından) hor kullanılmamış olandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر ح ق * * الرَّحِيقُ * صفوة الخمر

##### Türkçe

* ر ح ق * * **الرَّحِيقُ** * şarabın öz kısmı (safı)

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرحيق: من أسماء الخمر معروف، قال أبو عبيد: من أسماء الخمر الرحيق والراح أو: أطيبها وهو صفوة الخمر أو: أعتقها وأفضلها قاله ابن سيده، أو: الخالص، وقال الزجاج: هو الشراب الذي لا غش فيه، وقال غيره: هو السهل من الخمر أو الصافي قال ابن دريد: الرحق: أصل بناء الرحيق، قالوا: هو الصافي، وبكل ذلك فسر قوله تعالى:  يسقون من رحيق: مختوم  وفي الحديث:  أيما مؤمن سقى مؤمنا على ظمأ سقاه الله يوم القيامة من الرحيق المختوم  وقال، حسان بن ثابت - رضي الله عنه-:
  يسقون من ورد البريص عليهم                      بردى يصفق بالرحيق السلسل

  كالرحاق بالضم، قال ابن دريد: قد جاء في الشعر الفصيح في معنى رحيق ولم أسمع له شعرا متصرفا. والرحيق: ضرب من الطيب والغسل كما في العباب. ورحقان كعثمان: ع بالحجاز قرب المدينة على ساكنها أفضل الصلاة والسلام. ومما يستدرك عليه: حسب رحيق: أي: خالص. ومسك رحيق: لا غش فيه وهو مجاز.

##### Türkçe

**الرحيق**: şarabın adlarından, bilinen (bir ad); Ebû Ubeyd dedi: şarabın adlarından **الرحيق** ve **الراح**; yahut: onun en hoşu; ve o, şarabın süzmesi (seçkini)dir; yahut: onun en eskisi ve en faziletlisi; bunu İbn Sîde söyledi; yahut: **الخالص** (katışıksız olan). Zeccâc dedi: o, içinde hile (katışıklık) olmayan içkidir. Başkası dedi: o, şaraptan kolay olan yahut duru olan. İbn Düreyd dedi: **الرحق**: **الرحيق**’in bina (yapı) aslının köküdür; dediler ki: o, duru olandır. Ve bütün bunlarla şu yüce sözü tefsir edildi: “**يسقون من رحيق**: **مختوم**”. Ve hadiste: “Herhangi bir mümin, bir mümine susuzluk üzere içirirse, Allah ona kıyamet günü **الرحيق المختوم**’dan içirir.” Ve Hassân b. Sâbit -Allah ondan razı olsun- dedi:
  “Onlara **البريص**’in gülünden içirilir                      **بردى** **بالرحيق السلسل** ile çırpınır”

**كالرحاق** (damme ile); İbn Düreyd dedi: fasih şiirde **رحيق** manasında gelmiştir ve onun için tasarruf eden (çekimli) bir şiir işitmedim. Ve **الرحيق**: **العباب**’da olduğu üzere, güzel koku ve yıkanma (maddesi)nden bir türdür. Ve **رحقان** (عثمان gibi): Hicaz’da, Medine’ye yakın bir yer; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerden: **حسب رحيق**: yani: katışıksız. Ve **مسك رحيق**: içinde hile (katışıklık) yoktur; ve o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رُحَاقٌ
رُحَاقٌ ذ : see what follows, in two places.

رَحِيقٌ
رَحِيقٌ ذ Wine: (A 'Obeyd, K:) or the choicest of wine: (S, TA:) or the sweetest of wine: or the most excellent thereof: (K:) or the oldest and most excellent thereof: (M, TA:) or unadulterated wine: (Zj, TA:) or wine that is easy to swallow: (TA:) or pure wine: or clear wine: as also ↓ رُحَاقٌ: (K:) in all of these senses the former word has been explained as used in the Kur lxxxiii. 25: (TA:) and ↓ the latter occurs as syn. with the former in chaste poetry. (IDrd.) ― -b2- Also A sort of perfume. (K.) ― -b3- And Honey. (O, TA.) ― -b4- [And it is used as an epithet.] You say مِسْكٌ رَحِيقٌ (tropical:) Unadulterated musk. (TA.) And حَسَبٌ رَحِيقٌ (tropical:) Pure, or genuine, grounds of pretension to respect. (TA.)

##### Türkçe

رُحَاقٌ
**رُحَاقٌ** ذ: aşağıda gelen şeye bak, iki yerde.

رَحِيقٌ
**رَحِيقٌ** ذ Şarap: (A 'Obeyd, K:) yahut şarabın en seçkini: (S, TA:) yahut şarabın en tatlısı: yahut onun en mükemmeli: (K:) yahut onun en eski ve en mükemmeli: (M, TA:) yahut katışıksız şarap: (Zj, TA:) yahut yutulması kolay şarap: (TA:) yahut saf şarap: yahut berrak şarap: bunun gibi ↓ **رُحَاقٌ**: (K:) bu mânaların hepsinde, önceki kelime Kur lxxxiii. 25’te kullanılmış olarak açıklanmıştır: (TA:) ve ↓ sonraki, fasih şiirde öncekiyle eşanlamlı olarak vârid olur. (IDrd.) ― -b2- Ayrıca bir çeşit koku. (K.) ― -b3- Ve bal. (O, TA.) ― -b4- [Ve bir sıfat olarak kullanılır.] **مِسْكٌ رَحِيقٌ** dersin (mecaz:) katışıksız misk. (TA.) Ve **حَسَبٌ رَحِيقٌ** (mecaz:) saygıya yönelik iddia dayanaklarının safı yahut hakikîsi. (TA.)

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

رحق
رَحَقَ - يَرْحَقُ - رَحِيْق
رَحَقَ - يَرْحَقُ + كائن + شيئاً: يستخلصه بشكل صاف من غير كدر أو شائبة
رَحِيْق: على وزن " فـَعيل": اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " رَحَقَ - يَرْحَقُ ": الشراب الصافي الخالص من الغش
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " فصل واستخراج شيء من شيء بالتصفية والنخل والترشيح " وهي:
لَبِنَ- يَلبَنُ، رَحَقَ - يَرْحَقُ، نَخَلَ - يَنْخُلُ، حَصَل - يَحْصُلُ، نَبَطَ - يَنْبِطُ (نَبَطَ - يَنْبُطُ)، نَصَحَ - يَنْصَحُ
رحيق
 	﴿يسقون من رحيق مختوم(25)﴾ المطففين
مختار الصحاح
● [رحق] ر ح ق: الرَّحِيقُ صفوة الخمر
معجم الفرائد القرآنية
ر ح ق
"رَحِيقٍ" في قوله تعالى :" يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُـومٍ" (25) المطففين .
الرَحيقُ : الشراب الصافي الخالص من الغش . وأطلقه العرب أيضاً على الخمر .
الراغب
رحق
- قال الله تعالى: }يسقون من رحيق مختوم{ [المطففين/25]، أي: خمر.
ملخص اللسان
1.     الرَّحِيقُ: من أَسماء الخمر معروف؛ وهو من أَعْتَقِها وأَفضَلها،
2.     وقيل: الرَّحِيقُ صَفُوة الخمر.
3.     من رَحِيق مختوم، قال: الرَّحِيق الشراب الذي لا غِشّ فيه،
4.     الرَّحِيقُ السَّهل من الخمر.
5.     والرَّحِيقُ والرُّحاقُ: الصافي ولا فعل له.
لسان العرب
● - رحق: الرَّحِيقُ: من أَسماء الخمر معروف؛ قال ابن سيده: وهو من    أَعْتَقِها وأَفضَلها، وقيل: الرَّحِيقُ صَفُوة الخمر. وقال الزجاج في قوله  تعالى: من رَحِيق مختوم، قال: الرَّحِيق الشراب الذي لا غِشّ فيه، وقيل:    الرَّحِيقُ السَّهل من الخمر. والرَّحِيقُ والرُّحاقُ: الصافي ولا فعل له. قال    أَبو عبيد: من أَسماء الخمر الرحيقُ والرّاحُ. وفي الحديث: أَيُّما    مؤمِنٍ سقَى مؤمناً على ظَمَإٍ سقاه الله يوم القيامة من الرحيق المَخْتوم؛    الرحيقُ: من أَسماء الخمر يريد خمر الجنة، والمختومُ: المَصُونُ الذي لم    يُبتذَل لأَجل خِتامه.
مقاييس اللغة:
(رحق)  الراء والحاء والقاف كلمةٌ واحدة. وهي الرَّحيق: اسمٌ من أسماء الخمر، ويقال هي أفضَلُها.
القاموس المحيط:
الرَّحيقُ الخَمْرُ، أو أطْيَبُها، أو أفْضَلُها، أو الخالِصُ، أو الصافي، كالرُّحاقِ، وضَرْبٌ من الطِيبِ. ورُحْقانُ، كعُثْمَانَ ع بالحِجازِ قُرْبَ المدينَةِ.
تاج العروس:
رحق
الرَّحِيق : من أَسْماءَ الخَمْر مَعْرُوفٌ قال أَبو عُبَيْد : من أَسْماءِ الخَمرِ الرَّحِيقُ والرّاحُ أو : أَطْيَبُها وهو صَفْوَةُ الخَمْرِ أَو : أَعْتَقُها وأَفْضَلُها قالَهُ ابنُ سِيدَه أَو : الخالِصُ وقالَ الزَّجّاجُ : هو الشَّرابُ الذي لا غِش فيهِ وقالَ غيرُه : هو السَّهْلُ من الخَمْرِ أَو الصافي قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : الرَّحْقُ : أَصْلُ بناءَ الرَّحِيقِ قالوا : هو الصافي وبكُلًّ ذلِك فُسِّرَ قولُه تعالى : " يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ : مَخْتُوم " وفي الحَدِيثِ : " أيّما مُؤْمَنٍ سقَى مُؤْمِناً على ظَمَأً سَقاهُ اللّهُ يومَ القِيامَةِ منَ الرَّحِيقِ المَخْتُومَ " وقالَ حَسّان بنُ ثابتٍ - رضِيَ اللّه عنهُ - :
يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ البَرِيصَ عَلَيْهِمُ ... بَرَدَى يُصَفَّقُ بالرَّحِيقِ السَّلْسَل
كالرُّحاقِ بالضَّمِّ قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : قد جاءَ في الشِّعر الفَصيحِ في مَعْنَى رَحيقٍ ولم أَسمعْ لهُ شِعراً مُتَصَرفاً . والرَّحِيقُ : ضَرْبٌ من الطِّيبِ والغِسْلِ كما في العُبابِ . ورُحْقان كعُثمانَ : ع بالحجاز قُرْبَ المَدينَةِ على ساكنها أَفْضَلُ الصّلاةُ والسَّلامِ . ومما يُستَدْركُ عليه : حَسَبٌ رَحِيقٌ : أَي : خالصٌ . ومِسْكٌ رَحِيقٌ : لا غِشَّ فيهِوهو مَجازٌ

##### Türkçe

رحق
**رَحَقَ** - **يَرْحَقُ** - **رَحِيْق**
**رَحَقَ** - **يَرْحَقُ** + bir varlık + bir şeyi: onu, bulanıklık veya leke olmaksızın saf bir biçimde çıkarır.
**رَحِيْق**: “**فـَعيل**” vezni üzere: **رَحَقَ** - **يَرْحَقُ**’tan, mef‘ûl mânasında mübalağa ism-i fâil: hileden arınmış saf, hâlis içecek.
Ve lafız, “tasfiye, eleme ve süzme ile bir şeyden bir şeyi ayırma ve çıkarma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لَبِنَ**- **يَلبَنُ**، **رَحَقَ** - **يَرْحَقُ**، **نَخَلَ** - **يَنْخُلُ**، **حَصَل** - **يَحْصُلُ**، **نَبَطَ** - **يَنْبِطُ** (**نَبَطَ** - **يَنْبُطُ**)، **نَصَحَ** - **يَنْصَحُ**

رحيق
﴿**يسقون من رحيق مختوم(25)**﴾ **المطففين**

مختار الصحاح
● [**رحق**] ر ح ق: **الرَّحِيقُ** şarabın özüdür.

معجم الفرائد القرآنية
ر ح ق
Allah Teâlâ’nın şu sözü içindeki “**رَحِيقٍ**”: “**يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُـومٍ**” (25) **المطففين**.
**الرَحيقُ**: hileden arınmış saf, hâlis içecek. Araplar onu şaraba da ad olarak vermişlerdir.

الراغب
رحق
- Allah Teâlâ dedi: ﴿**يسقون من رحيق مختوم**﴾ [**المطففين/25**]؛ yani: şarap.

ملخص اللسان
1. **الرَّحِيقُ**: şarabın adlarındandır, bilinen; İbn Sîde dedi: o, onun en eski(leri)nden ve en faziletli(leri)ndendir,
2. ve denildi ki: **الرَّحِيقُ** şarabın özüdür.
3. **من رَحِيق مختوم** hakkında dedi: **الرَّحِيق** içinde hile bulunmayan içecektir,
4. **الرَّحِيقُ** şarabın kolay olanıdır.
5. Ve **الرَّحِيقُ** ile **الرُّحاقُ**: saf olan; ve onun fiili yoktur.

لسان العرب
● - رحق: **الرَّحِيقُ**: şarabın adlarındandır, bilinen; İbn Sîde dedi: o, onun en eski(leri)nden ve en faziletli(leri)ndendir; ve denildi ki: **الرَّحِيقُ** şarabın özüdür. Zecâc, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: **من رَحِيق مختوم** dedi: **الرَّحِيق** içinde hile bulunmayan içecektir; ve denildi ki: **الرَّحِيقُ** şarabın kolay olanıdır. Ve **الرَّحِيقُ** ile **الرُّحاقُ**: saf olan; ve onun fiili yoktur. Ebû Ubeyd dedi: şarabın adlarındandır: **الرحيقُ** ve **الرّاحُ**. Hadiste: “Herhangi bir mümin, bir mümine susuzluk üzere su içirirse, Allah ona kıyamet günü **الرحيق المَخْتوم**’dan içirir”; **الرحيقُ**: şarabın adlarındandır; cennet şarabını kasteder; ve **المختومُ**: korunmuş olandır; mührü sebebiyle horlanıp kullanılmamıştır.

مقاييس اللغة:
(**رحق**) **الراء** ve **الحاء** ve **القاف** tek bir kelimedir. Ve o, **الرَّحيق**’tir: şarabın adlarından bir addır; ve denilir ki o, onun en faziletlisidir.

القاموس المحيط:
**الرَّحيقُ** şaraptır; yahut onun en hoşudur; yahut onun en faziletlisidir; yahut hâlis olandır; yahut saf olandır; **الرُّحاقِ** gibi. Ve güzel kokudan bir türdür. Ve **رُحْقانُ**, **عُثْمَانَ** gibi: Hicaz’da, Medine’ye yakın bir yer.

تاج العروس:
رحق
**الرَّحِيق**: şarabın adlarındandır, bilinen. Ebû Ubeyd dedi: şarabın adlarındandır: **الرَّحِيقُ** ve **الرّاحُ**. Yahut: onun en hoşudur; ve o, şarabın özüdür. Yahut: onun en eskisi ve en faziletlisidir; bunu İbn Sîde söylemiştir. Yahut: hâlis olandır. Zecâc dedi: o, içinde hile bulunmayan içecektir. Başkası dedi: o, şarabın kolay olanıdır. Yahut: saf olanıdır. İbn Düreyd dedi: **الرَّحْقُ** **الرَّحِيقِ** binasının aslıdır. Dediler ki: o, saf olandır. Ve bunların hepsiyle Allah Teâlâ’nın şu sözü tefsir edilmiştir: “**يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ : مَخْتُوم**”. Ve hadiste: “Herhangi bir mümin, bir mümine susuzluk üzere su içirirse, Allah ona kıyamet günü **الرَّحِيقِ المَخْتُومَ**’dan içirir.” Hassân b. Sâbit - Allah ondan razı olsun - dedi:
يَسْقُونَ مَنْ وَرَدَ البَرِيصَ عَلَيْهِمُ ... بَرَدَى يُصَفَّقُ بالرَّحِيقِ السَّلْسَل
**كالرُّحاقِ** (zamm ile): İbn Düreyd dedi: fasih şiirde **رَحيقٍ** mânasında gelmiştir; ve onun için tasarruf eden bir şiir işitmedim. Ve **الرَّحِيقُ**: **العُباب**’da olduğu üzere, güzel koku ve yıkanma(şeyi)nden bir türdür. Ve **رُحْقان** **عُثمانَ** gibi: Hicaz’da, Medine’ye yakın bir yer; sakinine en faziletli salât ve selâm olsun. Ve üzerine istidrâk olunanlardandır: **حَسَبٌ رَحِيقٌ**: yani: hâlis. Ve **مِسْكٌ رَحِيقٌ**: içinde hile olmayan; ve o mecazdır.
