# رحل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رحل

ح ر ل
رحل
استعمل من وجوهه :
رحل : قال الليث : الرَّحْلُ : مَرْكَبٌ للبعير . والرحالةُ نحوُه ، كلُّ ذلك من مَراكِب النساء . قلت : الرَّحْلُ في كلام العرب على وجُوهٍ . قال شمر : قال أبو عُبَيْدَة : الرحْلُ بجميع رَبَضِه وحَقَبِه وحِلْسِه وجميع أَغْرُضِه . قال : ويقولون أيضاً لأعواد الرَّحْلِ بغير أداةٍ رَحْلٌ ، وأنشد :
كأن رَحْلي وأداة رَحْلِي
على حَزَاب كأَتان الضَّحْل
قلت وهذا كما قال أبو عُبَيدة . وهو من مراكب الرجال دون النساء .
وأما الرحَالَةُ فهي أكبر من السَّرْج وتُغَشَّى بالجُلودِ تكون للخَيْل والنَّجائبِ من الإبل ومنه قول الطرِمَّاحِ :
قَتَرُوا النجائبَ عِنْدَ ذَ
لك بِالرحَالِ وبالرَّحَائِل
وقال عنترةُ فجعلها سُرُجاً :
إذْ لا أَزَالُ على رِحَالَةِ سَابحٍ
نَهْدٍ مَرَاكِلُه نَبِيلِ المحْزَمِ
قلت : فقد صح أن الرَّحل والرحالة من مراكب الرجال دون النساء .
والرَّحْل في غير هذا منزِلُ الرجل ومسكَنُه وبَيْتُه ، يقال : دخلتُ على الرَّجُل رحْلَه أي منزِلَه وفي حديث يزيدَ بْنِ شَجَرَة : ( أنه خطب الناس في بَعْثٍ كان هو قائِدَهم ، فحثَّهُم على الجهادِ وقال إنكم تَرَوْن مَا أَرَى من بَيْن أَصْفَرَ وأَحمَرَ ، وفي الرحَالِ ما فيها ، فاتقوا الله ولا تخزوا الحُورَ العِينَ ) يقولُ : معكم من زَهْرَةِ الدنيا وزُخْرُفِها ما يُوجِبُ عليكم ذِكْرَ نعمةِ الله عليكم واتقَاءَ سَخَطِه ، وَأَنْ تَصْدُقوا العَدُوَّ القِتَال وتجاهِدُوهُمْ حَقَّ الجِهَادِ ، فاتَّقُوا الله ولا تَرْكَنُوا إلى الدنيا وزُخْرُفِها ، ولا تَوَلَّوْا عن عدوكم إذا الْتَقَيْتُم ولا تُخْزُوا الحورَ العين بِأَنْ لا تُبْلُوا ولا تجْتَهدوا وتفْشَلُوا عن العدو فيُوَلينَ ، يعني الحُورَ العِين عنكم بِخَزَاية واستحْياءٍ لكم . وقد فُسر الخَزَايةُ في موضعها .
وقال الليث : رَحْلُ الرَّجُلِ : مسكَنُه . وإنَّه لخَصِيبُ الرَّحْل . وانتهيْنَا إلى رِحَالِنَا : أي إلى مَنَازِلِنا . ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّهُ قال :
 ( إِذَا ابْتَلَّت النعَالُ فالصلاة في الرحَالِ ) . وقد مرّ تفسيرُه في كتاب العين .
ويقال : إن فلاناً يَرْحَلُ فُلاناً بما يكره ، أي يَركَبُه .
ويقال : رحَلْتُ البعير أَرْحَلُه رَحْلاً : إذا شَدَدْتَ عليه الرَّحْلَ .
ويقال : رحَلْتُ فلاناً بسيْفِي أَرْحَلُه رَحْلاً : إذا علوتُهُ .
وقال أبو زيد : أَرْحَلَ الرجلُ البَعِيرَ ، وهو رَجُلٌ مُرْحِلٌ . وذلك إِذا أَخَذَ بعيراً صَعْباً فجعله رَاحِلَةً . وفي الحديث عند اقتراب الساعة ( تخرج نار من قصر عدن تُرَحل الناس ) رواه شعبة قال : ومعنى تُرَحّل أي تَنْزِل معهم إذا نَزَلوا وتَقِيلُ إذا قالوا . جاء به متصلاً بالحديث قال شَمِر : وقيل معنى ترحلهم أي تُنْزلُهم المَرَاحِلَ . قال : والترحِيلُ والإرْحَال بمعنى الإشْخَاصِ والإزعَاجِ يقال : رَحَلَ الرجلُ إذا سار وأَرْحَلْتُه أنا .
والمرحلة : المنْزِلُ يُرْتَحَلُ مِنْها . وما بَيْنَ المنْزِلَين مَرْحَلَةٌ .
ورجل رَحُولٌ ، وقوم رُحُلٌ : أي يرتحلون كثيراً ، وجمل رَحِيلٌ وناقة رَحيلَةٌ بمعنى النجِيبِ والظهيرِ .
وقال أبو عبيد : الرَّحُول من الإبلِ الذي يصلُح لأن يُرْحلَ . وبَعِيرٌ ذو رُحلَةٍ : إذا كان قويًّا على أن يُرْحلَ . والرَّاحُولُ : الرَّحْلُ ، وفي حديث الجعدي : أَنَّ ابنَ الزُّبَيْرِ أَمَرَ لَهُ بِرَاحِلَةٍ رَحيلٍ . قال المبرد : راحِلَةٌ رَحِيلٌ أي قويٌّ على الرحْلَةِ ، كما يُقال : فَحْلٌ فَحِيلٌ : ذو فِحْلَة .
وروي عن النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( تجدون الناسَ كإبلٍ مائَةٍ ليس فيها راحلةٌ ) قال ابن قُتَيْبَةَ : الرَّاحِلَةُ هي الناقةُ يختارُهَا الرَّجُلُ لمَرْكَبِه ورَحْلِه على النجابَةِ وتَمَامِ الخَلْق وحُسْنِ المَنْظَرِ ، وإذا كانت في جَماعةِ الإبل تبيَّنَتْ وعُرِفَتْ . يقولُ : فالناسُ مُتساوون ، ليس لأَحَدٍ منهم على أَحَد فضلٌ في النَّسَب ، ولكنهم أشْبَاهٌ كإبلٍ مائَةٍ ليست فيها راحِلَةٌ تَتَبَيَّنُ فيها وتَتَمَيَّزُ منها بالتَّمَامِ وحُسْنِ المَنْظَرِ .
قلت : غَلِطَ ابنُ قُتيْبَةَ في شيئين : في تفسير هذا الحديث ، أحَدُهما أَنَّهُ جعَل الراحلَةَ النَّاقَةَ ، وليس الجملُ عنده راحلةً . والراحلةُ عند العربِ كلُّ بعيرٍ نجيبٍ جوادٍ سواءٌ كان ذكراً أو أُنْثى ، وليست الناقةُ أَوْلَى باسْمِ الراحلةِ من الجملِ ، تقول العربُ للجمَلِ إذا كان نجيباً : راحلةٌ وجمعه رواحلُ ، ودخول الهاء في الراحلةِ للمبالغة في الصفَةِ ، كما يُقالُ : رَجلٌ داهيةٌ وباقِعَةٌ وعَلاَّمَةٌ . وقيل : إنَّها سُميَتْ راحلَةً لأنها تُرْحَلُ ، كما قال الله ) فَهُوَ فِى عِيشَةٍ ) ( الحاقة : 21 ) أي مَرْضِيَّةٍ ، و ) خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) أي مَدْفُوق . وقيل : سُميَتْ رَاحِلَةً لأنها ذاتُ رَحْل ، وكذلك عيشة راضيةٌ : ذاتُ رضًى . وماء دافِقٌ ذو دَفْق .
وأما قوله : إن النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) أراد أن الناس متساوُون في الفضل ليس لأحد منهم فضلٌ على الآخَرِ ولكنهم أشباهٌ كإبل مائةٍ ليس
فيها راحلةٌ ، فليس المعنى ما ذَهَبَ إليه . والذي عندي فيه أنَّ الله تبارك وتعالى ذَمَّ الدنيا ورُكُونَ الخلْقِ إليها وحذَّرَ عِبَادَهُ سُوءَ مَغَبَّتِها ، وزهَّدَهُم في اقتنائِها وزُخْرُفِها وضربَ لَهُمْ فيها الأمْثَالَ لِيَعُوها ويَعْتَبِرُوا بها ، فقال : ( الْجَحِيمِ اعْلَمُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنَّمَا الْحَيَواةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِى الاَمْوَالِ وَالاَوْلْادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ ) ( الحَديد : 20 ) الآية . وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يحذرُ أصحابَه بما حذَّرَهم الله من ذَمِيم عَوَاقِبِها وينهاهم عن التَّبَقُّرِ فيها ويزهدُهم فيما زهَّدَهُم الله فيه منها ، فَرَغِبَ أكثرُ أصحابه عليه السلام بعده فِيهَا ، وتَشَاحُّوا عليها وتَنَافَسُوا في اقتنائِها حتى كان الزهْدُ في النادِرِ القليلِ منهم ، فقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( تجدون الناس بَعْدِي كإبلٍ مِائَةٍ ليس فيها راحلةٌ ) ولم يُرِدْ بهذا تساوِيَهُم في الشَّر ولكنه أراد أنَّ الكامِلَ في الْخَيْرِ والزَّاهِدَ في الدُّنْيَا مع رَغْبَتِهِ في الآخِرَةِ والعملِ لها قليلٌ ، كما أن الراحلَةَ النجيبةَ نادِرٌ في الإبل الكثيرِ .
وسمعت غَيْرَ واحِدٍ من مشايِخِنا يقول : إن زُهَّادَ أصحابِ رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) لم يَتَتَامُّوا عشرةً مع وُفُور عددِهم وكثرة خَيْرِهم ، وسبْقِهم الأمَّةَ إلى ما يستَوْجِبُون به كريمَ المآب برحمة الله إيَّاهم وَرِضْوانِه عليهم فكيف مَنْ بَعْدَهم وقد شاهَدُوا التَّنْزِيلَ وعايَنُوا الرَّسُولَ وكانوا مع الرغْبَةِ التي ظَهَرَتْ منهم في الدنيا خَيْرَ هذه الأمة التي وصَفَهَا الله جلَّ وعَزَّ فقال : ( كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ) ( آل عِمرَان : 110 ) وواجبٌ على مَنْ بَعْدَهمْ الاستغفارُ لهم والترحمُ عليْهِم وأن يسأَلُوا الله أَلاَّ يجعل في قُلُوبهم غِلاًّ لهم ولا يذكُرُوا أحداً بما فيه مَنْقَصَةٌ لهم ، والله يرحمنا وإيّاهم ويتغمَّد زَلَلَنَا بفضْلِهِ ورحمته إنه هو الغفور الرحيم .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ناقَةٌ رَحِيلَةٌ : شديدَةٌ قويَّةٌ على السير ، وجمل رَحيلٌ مِثْلُه ، وإنَّها لَذَاتُ رُحلَةٍ . وقال الأمَوِيُّ ناقةٌ حِضَارٌ إذا جَمَعَتْ قُوَّةً ورُحْلَةً يعني جَوْدَةَ السير .
وقال شَمِر : ارْتَحَلْتُ البعيرَ إذا شدَدْتُ الرَّحْلَ عَلَيْهِ وارْتَحَلْتُه إذا رَكِبْتَهُ بقتب أواعْرَوْرَيْتَهُ وقال الجعدي :
وما عَصَيْتُ أميراً غَيْرَ مُتَّهَمٍ
عِنْدِي ولكنَّ أَمْرَ المرْءِ مَا ارْتَحَلاَ
أي يَرْتَحِلُ الأمر ، يركبه .
قال شمر : ولو أنّ رجلاً صَرَع آخر وقعد على ظهره لقلت رأيتُه مُرْتَحِله . ومُرْتَحَلُ البعير : مَوْضِعُ رَحْلِه من ظَهْرِه وهو مَرْحَلُهُ ، قال : وبعيرٌ ذو رُحْلَةٍ وذو رِحلة وبعير مِرْحَلٌ ورَحِيلٌ إذا كان قويّاً .
الحرَّاني عن ابن السكيت : قال الفراء : رِحْلَةٌ ورُحْلَةٌ بمعنًى واحدٍ ، قال وقال أبو عمرو الرحْلَةُ : الارْتحال ، والرُّحْلَةُ بالضم : الوجْه الذي تُرِيدُه . تقول : أَنتُمْ رُحْلَتِي . قال وقال أبو زيد نَحْواً منه .
ويقال للراحلة التي رِيضَتْ وأُدبت : قد أَرْحَلَتْ إِرْحَالاً وأَمْهَرَتْ إِمْهَاراً إذا جَعَلها الرائِض مَهْريَّة وراحلةً .
وفي ( نوادر الأعراب ) : ناقة رَحِيلةٌ ورحيلٌ ومُرْحِلَةٌ ومُسْتَرْحِلَةٌ أي نجيبَةٌ . وبعير مُرْحِلٌ إذا كان سميناً وإن لم يكن نجيباً .
وقال الليث : ارتحل القوم ارتحالاً . والرحْلَةُ : اسمُ ارتحالِ القوم للمسير . قال : والمُرْتَحَل نقيضُ المحَل . وأنشد قول الأعشى :
إِنَّ مَحَلاًّ وإِنَّ مُرْتَحَلا
يريد إن ارتحالاً وإن حلولاً .
قال : وقد يكون المُرْتَحَلُ اسْمَ المَوْضِعِ الذي تَحُلُّ فيه . قال : والترحُّلُ : ارتحالٌ في مُهْلَةٍ .
والمرحَّلُ : ضَرْبٌ من بُرُودِ اليمن ، وقيل سمي مُرَحَّلاً لما عليه من تَصَاويرِ الرَّحْل وما ضَاهَاهُ . قال : ورَاحِيلُ اسمُ أُم يُوسُفَ ابنِ يعقوبَ . والعرب تكني عن القذف للرجل بقولهم ( يا ابن مُلْقَى أَرْحُلِ الرُّكبان ) ويفسَّرُ قول زهير :
ومَنْ لا يَزَلْ يسترْحِلِ الناسَ نَفْسَهُ
ولا يُعْفِهَا يَوْماً من الذُّل يَنْدَمِ
تفسيرين : أحدُهما أَنَّهُ يَذِلُّ لهم حتى يَرْكَبوه بالأَذَى ويستذِلُّوه ، والثاني : أنه يَسْأَلُهم أن يحملوا عنه كَلَّه وثُقْلَه ومَؤُونَتَه ومن قال هذا القول روى البيت ( ولا يعفها يوماً من الناس يُسْأَمِ ) وقال ذلك كلَّه ابنُ السكيت في كتابه في المعاني .
وقال أبو عبيدة في شيات الخيل : إذا كان الفَرَسُ أبيضَ الظهرِ فهو أَرْحَلُ ، وإن كان أبيضَ العَجُزِ فهو آزَرُ . وقال أبو زَيْدٍ في شيات الغنم إن ابْيَصَّ طولُ النَّعْجَةِ غيرَ مَوْضِعِ الرَّاكب منها فهي رَحْلاَءُ ، فإن ابْيَضَّتْ إِحْدَى رِجْلَيْها فَهِي رَجْلاَءُ . وقال الفرزدق :
عليهِنَّ رَاحُولاَتُ كُل قطيفة
من الخَز أَوْ مِنْ قَيْصَرانَ عِلاَمُها
قال : الراحُولاَتُ : المُرَحَّلُ المَوْشِيُّ على فَاعُولات . قال وقَيْصَرَانُ ضربٌ من الثيابِ المَوْشِيَّةُ .
ويقال : ارْتَحَل فلانٌ فلاناً : إذا علا ظَهْرَهُ وَركِبَه . ومنه حَدِيثُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه سَجَدَ فَركبه الحَسَنُ فأَبْطَأَ في سُجُودِهِ ، وقال : إنَّ ابنِي ارْتَحَلَنِي فكرِهْتُ أن أُعْجِله ) .

### Türkçe

ح ر ل
**رحل**
Onun vecihlerinden kullanıldı:
**رحل**: Leys dedi: **الرَّحْلُ**: deve için bir binek (semer). **الرحالةُ** da onun gibidir; bütün bunlar kadınların bineklerindendir. Dedim: **الرَّحْلُ** Arapların sözünde vecihler üzerinedir. Şemr dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الرحْلُ** bütün **رَبَضِه**’i, **حَقَبِه**’i, **حِلْسِه**’i ve bütün **أَغْرُضِه** iledir. Dedi: Ayrıca **الرَّحْلِ**’in ağaçlarına (iskeletine) aletsiz olarak da **رَحْلٌ** derler; ve şu beyti okudu:
kə-enne **رَحْلي** ve **أداة رَحْلِي**
ʿalā **حَزَاب** kə-**أَتان الضَّحْل**
Dedim: Bu, Ebû Ubeyde’nin dediği gibidir. Ve o, kadınların değil erkeklerin bineklerindendir.

**الرحَالَةُ**’ye gelince: o, **السَّرْج**’den daha büyüktür; derilerle kaplanır; atlar ve develerden **النَّجائبِ** için olur. Bundan **الطرِمَّاحِ**’ın sözü:
**قَتَرُوا** **النجائبَ** ʿinْde **ذَ**
leke bi-**الرحَالِ** ve bi-**الرَّحَائِل**
Ve Antere dedi de onu eyerler yaptı:
iḏ lā azālu ʿalā **رِحَالَةِ** **سَابحٍ**
**نَهْدٍ** **مَرَاكِلُه** **نَبِيلِ المحْزَمِ**
Dedim: Böylece **الرَّحل** ve **الرحالة**’nin kadınların değil erkeklerin bineklerinden olduğu sahih oldu.

**الرَّحْل** bunun dışında, adamın menzili, meskeni ve evidir; denir ki: “adamın **رحْل**’ine girdim” yani menziline. Yezîd b. Şecere hadîsinde: “(O, kendilerinin kumandanı olduğu bir birlik içinde insanlara hutbe verdi; onları cihada teşvik etti ve dedi ki: ‘Siz, benim gördüğümü görüyorsunuz: sarı ile kırmızı arasından; ve **الرحَالِ**’de olan şeyler var; öyleyse Allah’tan sakının ve **الحُورَ العِينَ**’i utandırmayın.’)” der ki: sizinle dünya çiçeğinden ve süsünden, Allah’ın size olan nimetini anmayı ve gazabından sakınmayı gerektiren şeyler vardır; ve düşmana karşı savaşta doğru olmanız ve onları hakkıyla cihad etmeniz (gerekir); öyleyse Allah’tan sakının; dünyaya ve süsüne yaslanmayın; karşılaştığınızda düşmanınızdan yüz çevirmeyin; ve **الحورَ العين**’i, gevşeklik göstermemeniz, gayret etmemeniz ve düşman karşısında zayıflayıp onların dönüp gitmesi sebebiyle utandırmayın; yani **الحُورَ العِين**’in sizden, size bir **خَزَاية** ve utanma ile yüz çevirmesi. **الخَزَايةُ** kendi yerinde tefsir edilmiştir.

Leys dedi: adamın **رَحْلُ**’ü: meskenidir. Ve o, **خَصِيبُ الرَّحْل**’dür. “**رِحَالِنَا**’ya vardık”: yani menzillerimize. Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet edildi ki dedi:
“(Ayakkabılar ıslanırsa, namaz **الرحَالِ**’dedir.)” Bunun tefsiri Kitâbü’l-ʿAyn’da geçti.

Denir ki: falan, falanı hoşlanmadığı şeyle **يَرْحَلُ**; yani ona biner.

Denir ki: “deveyi **رحَلْتُ**; onu **أَرْحَلُه** **رَحْلاً**”: üzerine **الرَّحْلَ** bağladığında.

Denir ki: “falana kılıcımla **رحَلْتُ**; onu **أَرْحَلُه** **رَحْلاً**”: ona üstün geldiğimde.

Ebû Zeyd dedi: adam deveyi **أَرْحَلَ**; o, **مُرْحِلٌ** bir adamdır. Bu, zor bir deve alıp onu **رَاحِلَةً** yaptığında olur. Kıyamet yaklaşınca hadiste: “(Adn sarayından bir ateş çıkar; insanları **تُرَحل** eder.)” Şuʿbe rivayet etti, dedi: **تُرَحّل**’in manası: onlar konakladığında onlarla birlikte iner; onlar kaylûle yaptığında kaylûle yapar. Bunu hadise bitişik olarak getirdi. Şemr dedi: ve “**ترحلهم**”in manası: onları **المَرَاحِلَ**’e indirir. Dedi: **الترحِيلُ** ve **الإرْحَال** **الإشْخَاصِ** ve **الإزعَاجِ** manasınadır; denir ki: adam **رَحَلَ** ettiğinde yürüdü; ben onu **أَرْحَلْتُ**.

**المرحلة**: kendisinden göç edilen menzildir. İki menzil arasındaki şey bir **مَرْحَلَةٌ**’dir.

**رَحُولٌ** bir adam ve **رُحُلٌ** bir kavim: yani çok göç ederler. **رَحِيلٌ** bir deve ve **رَحيلَةٌ** bir dişi deve: **النجِيبِ** ve **الظهيرِ** manasınadır.

Ebû Ubeyd dedi: develerden **الرَّحُول**: üzerine **يُرْحلَ** edilmeye elverişli olandır. **ذو رُحلَةٍ** bir deve: üzerine **يُرْحلَ** edilmeye güçlü olduğunda. **الرَّاحُولُ**: **الرَّحْلُ**’dür. Câʿdî hadîsinde: İbnü’z-Zübeyr ona **بِرَاحِلَةٍ رَحيلٍ** verilmesini emretti. Müberred dedi: **راحِلَةٌ رَحِيلٌ** yani **الرحْلَةِ**’ye güçlü; nasıl ki “**فَحْلٌ فَحِيلٌ**”: **ذو فِحْلَة** denir.

Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet edildi ki dedi: “(İnsanları, yüz deve gibi bulursunuz; içinde **راحلةٌ** yoktur.)” İbn Kuteybe dedi: **الرَّاحِلَةُ**: adamın, bineği ve **رَحْلِه** için, **النجابَةِ** üzerine, yaratılışın tamlığı ve görünüşün güzelliği üzere seçtiği dişi devedir; deve topluluğu içinde olunca belirginleşir ve tanınır. Der ki: insanlar eşittir; nesepte birinin diğerine üstünlüğü yoktur; fakat onlar, yüz deve gibi benzerlerdir; içinde, tamlık ve görünüş güzelliğiyle belirginleşen ve ayrışan bir **راحِلَةٌ** yoktur.

Dedim: İbn Kuteybe iki şeyde yanıldı: bu hadisin tefsirinde; birincisi: **الراحلَةَ**yi dişi deve yaptı; onda erkek deve **راحلةً** değildir. Oysa **الراحلةُ** Araplar katında, erkek olsun dişi olsun, her **بعيرٍ** **نجيبٍ** **جوادٍ**’dır; dişi deve, **الراحلةِ** ismine erkek deveden daha layık değildir. Araplar, deve **نجيباً** olunca ona **راحلةٌ** der; çoğulu **رواحلُ**’dür. **الراحلةِ**’deki **الهاء** sıfatta mübalağa içindir; nasıl ki “**رَجلٌ داهيةٌ**” ve “**باقِعَةٌ**” ve “**عَلاَّمَةٌ**” denir. Ve denildi ki: ona **راحلَةً** denildi; çünkü o **تُرْحَلُ** edilir; Allah’ın dediği gibi: “**فَهُوَ فِى عِيشَةٍ**” (الحاقة: 21) yani **مَرْضِيَّةٍ**; ve “**خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ**” (الطّارق: 6) yani **مَدْفُوق**. Ve denildi ki: ona **رَاحِلَةً** denildi; çünkü o **ذاتُ رَحْل**’dir; aynı şekilde “**عيشة راضيةٌ**”: **ذاتُ رضًى**; ve “**ماء دافِقٌ**”: **ذو دَفْق**.

Onun “Peygamber (صلى الله عليه وسلم) insanların fazilette eşit olduğunu, birinin diğerine üstünlüğü olmadığını, fakat onların yüz deve gibi benzerler olduğunu; içinde **راحلةٌ** yoktur” sözüne gelince: mana, onun gittiği şey değildir. Benim katımda bunun manası: Allah Tebâreke ve Teâlâ dünyayı ve yaratılmışların ona yaslanmasını zemmetti; kullarını onun kötü akıbetinden sakındırdı; onları onu ve süsünü edinmekten zühde sevk etti; onlara onda misaller vurdu ki onu kavrasınlar ve onunla ibret alsınlar; şöyle dedi: “(… اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَيَواةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفَاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكَاثُرٌ فِى الاَمْوَالِ وَالاَوْلْادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ)” (الحديد: 20) âyet. Peygamber (صلى الله عليه وسلم) ashabını, Allah’ın onları dünyadan zemmedilmiş sonuçlarla sakındırdığı şeyle sakındırır; onları onda **التَّبَقُّرِ**’den men eder; Allah’ın onları ondan zühde sevk ettiği şeyde zühde sevk ederdi. Sonra onun ardından ashabının çoğu onda rağbet etti; ona karşı cimrileştiler ve onu edinmede yarıştılar; öyle ki zühd, onlardan nadir azınlıkta idi. Bunun üzerine Peygamber (صلى الله عليه وسلم) dedi: “(Benden sonra insanları, yüz deve gibi bulursunuz; içinde **راحلةٌ** yoktur.)” Bununla onların şerde eşitliğini kastetmedi; fakat hayırda kâmil olanın ve âhirete rağbetiyle beraber dünyada zâhid olanın ve onun için amel edenin az olduğunu kastetti; nasıl ki **الراحلَةَ** **النجيبةَ** çok devede nadirdir.

Meşâyihimizden birden başkasını işittim, derlerdi ki: Resûlullah’ın (صلى الله عليه وسلم) ashabının zâhidleri, sayılarının çokluğu, hayırlarının çokluğu ve Allah’ın rahmetiyle onlara ve rızasıyla, kerim dönüşü gerektiren şeye ümmeti geçmeleriyle beraber, on kişiyi tamamlamadı; onlardan sonra olan nasıl olur? Hâlbuki onlar **التَّنْزِيلَ**’i görmüşler, Resûl’ü müşahede etmişlerdi; ve onlardan dünyaya rağbet ortaya çıkmakla beraber, Allah’ın جلّ وعزّ vasfettiği bu ümmetin hayırlısı idiler: “**كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ**” (آل عِمرَان: 110). Onlardan sonra olana, onlar için istiğfar etmek, onlara rahmet dilemek, Allah’tan kalplerinde onlara karşı kin kılmamasını istemek ve onlardan hiçbirini, onlar için noksanlık bulunan bir şeyle anmamak vaciptir. Allah bize ve onlara rahmet etsin; sürçmemizi fazlı ve rahmetiyle örtsün; şüphesiz O, çok bağışlayan, çok merhamet edendir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَحِيلَةٌ** bir dişi deve: yürüyüşe karşı şiddetli, güçlü; **رَحيلٌ** bir erkek deve de onun gibidir; ve o, **لَذَاتُ رُحلَةٍ**’dir. Emevî dedi: **حِضَارٌ** bir dişi deve: güç ve **رُحْلَةً** topladığında; yani yürüyüşün iyiliğini.

Şemr dedi: deveyi **ارْتَحَلْتُ**: üzerine **الرَّحْلَ** bağladığımda; ve onu **ارْتَحَلْتُه**: onu **قتب** ile bindiğimde yahut onu **اعْرَوْرَيْتَهُ** yaptığımda. Câʿdî dedi:
ve mā ʿaṣaytu amīran ġayra **مُتَّهَمٍ**
ʿindī ve-lākinna amra l-mar’i mā **ارْتَحَلاَ**
yani iş **يَرْتَحِلُ** eder; ona biner.

Şemr dedi: Eğer bir adam bir başkasını yere serip sırtına otursa, “onu **مُرْتَحِله** gördüm” derdim. Devenin **مُرْتَحَلُ**’ü: sırtından **رَحْلِه**’in yeri; o, onun **مَرْحَلُهُ**’dur. Dedi: **ذو رُحْلَةٍ** ve **ذو رِحلة** bir deve; ve **مِرْحَلٌ** ve **رَحِيلٌ** bir deve: güçlü olduğunda.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ dedi: **رِحْلَةٌ** ve **رُحْلَةٌ** tek manadadır. Dedi ve Ebû Amr dedi: **الرحْلَةُ**: **الارْتحال**’dir; **الرُّحْلَةُ** (ضم ile): istediğin yöndür. Dersin ki: “siz benim **رُحْلَتِي**’siniz.” Dedi ve Ebû Zeyd de ona yakınını dedi.

Terbiye edilmiş ve edeplendirilmiş **الراحلة** için denir: “**أَرْحَلَتْ** **إِرْحَالاً** ve **أَمْهَرَتْ** **إِمْهَاراً**”; yani terbiyeci onu **مَهْريَّة** ve **راحلةً** yaptığında.

(نوادر الأعراب)’da: **رَحِيلةٌ** bir dişi deve; ve **رحيلٌ**; ve **مُرْحِلَةٌ**; ve **مُسْتَرْحِلَةٌ**: yani **نجيبَةٌ**. Ve **مُرْحِلٌ** bir deve: semiz olduğunda, **نجيب** olmasa bile.

Leys dedi: kavim **ارتحل** etti, **ارتحالاً**. **الرحْلَةُ**: kavmin yürüyüş için göçünün adıdır. Dedi: **المُرْتَحَل** **المحَل**’in zıddıdır. Aʿşâ’nın sözünü okudu:
inna **مَحَلاًّ** ve inna **مُرْتَحَلا**
yani “bir göç ve bir konaklama.”

Dedi: **المُرْتَحَلُ**, içinde konakladığın yerin adı da olabilir. Dedi: **الترحُّلُ**: bir mühlet içinde **ارتحالٌ**’dır.

**المرحَّلُ**: Yemen’in **بُرُودِ**’undan bir türdür; ve denildi ki ona **مُرَحَّلاً** denildi; üzerinde **الرَّحْل** tasvirlerinden ve ona benzeyenden dolayı. Dedi: **رَاحِيلُ** Yakub’un oğlu Yusuf’un annesinin adıdır. Araplar, erkeğe iftirayı, “(يا ابن مُلْقَى أَرْحُلِ الرُّكبان)” sözleriyle kinaye ederler. Züheyr’in sözü tefsir edilir:
ve men lā yezel **يسترْحِلِ** n-nāsa nafsahu
ve lā yuʿfihā yawman mina ḏ-ḏulli yandamِ
iki tefsirle: birincisi, onlara alçalır da onlar ona eziyetle binerler ve onu zelil kılarlar; ikincisi, onlardan, yükünü, ağırlığını ve masrafını kendisinden taşımalarını ister. Bu sözü söyleyen, beyti “**ولا يعفها يوماً من الناس يُسْأَمِ**” diye rivayet etti. Bunların hepsini İbnü’s-Sikkît, “el-Meʿânî” kitabında söyledi.

Ebû Ubeyde, atların alâmetlerinde: atın sırtı beyaz olursa o **أَرْحَلُ**’dür; sağrısı beyaz olursa o **آزَرُ**’dür, dedi. Ebû Zeyd, koyunların alâmetlerinde dedi ki: dişi koyunun, binicinin yeri dışında boylu boyunca beyazlaşırsa o **رَحْلاَءُ**’dır; iki ayağından biri beyazlaşırsa o **رَجْلاَءُ**’dır. Ferazdak dedi:
ʿaleyhinna **رَاحُولاَتُ** kulli **قطيفة**
mina l-**خَز** aw mina **قَيْصَرانَ** ʿilāmuhā
Dedi: **الراحُولاَتُ**: **المُرَحَّلُ المَوْشِيُّ**’dir; **فَاعُولات** vezni üzerinedir. Dedi: **قَيْصَرَانُ** nakışlı elbiselerden bir türdür.

Denir ki: falan, falanı **ارْتَحَل** etti: sırtına çıktığında ve ona bindiğinde. Ondan, Peygamber’in (صلى الله عليه وسلم) hadîsi: “(O secde etti de Hasan ona bindi; secdesinde ağır davrandı; ve dedi ki: ‘Şüphesiz oğlum beni **ارْتَحَلَنِي** etti; onu acele ettirmekten hoşlanmadım.’)”
