# رحم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AD%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: رحم

الرَّحْمة: الرِّقَّةُ والتَّعَطُّفُ، والمرْحَمَةُ مثله، وقد رَحِمْتُهُ وتَرَحَّمْتُ عليه. وتَراحَمَ القومُ: رَحِمَ بعضهم بعضاً. والرَّحْمَةُ: المغفرة؛ وقوله تعالى في وصف القرآن: هُدىً ورَحْمةً لقوم يؤمنون؛ أَي فَصَّلْناه هادياً
وذا رَحْمَةٍ؛ وقوله تعالى: ورَحْمةٌ للذين آمنوا منكم؛ أَي هو رَحْمةٌ لأَنه كان سبب إِيمانهم، رَحِمَهُ رُحْماً ورُحُماً ورَحْمةً ورَحَمَةً؛ حكى الأَخيرة سيبويه، ومَرحَمَةً. وقال الله عز وجل: وتَواصَوْا بالصَّبْر وتواصَوْا بالمَرحَمَةِ؛ أَي أَوصى بعضُهم بعضاً بِرَحْمَة الضعيف والتَّعَطُّف عليه. وتَرَحَّمْتُ عليه أَي قلت رَحْمَةُ الله عليه. وقوله تعالى: إِن رَحْمَتَ الله قريب من المحسنين؛ فإِنما ذَكَّرَ على النَّسَبِ وكأَنه اكتفى بذكر الرَّحْمَةِ عن الهاء، وقيل: إِنما ذلك لأَنه تأْنيث غير حقيقي، والاسم الرُّحْمى؛ قال الأَزهري: التاء في قوله إِن رَحْمَتَ أَصلها هاء وإِن كُتِبَتْ تاء. الأَزهري: قال عكرمة في قوله ابْتِغاء رَحْمةٍ من ربك تَرْجُوها: أَي رِزْقٍ، ولئِنْ أَذَقْناه رَحْمَةً ثم نزعناها منه: أَي رِزقاً، وما أَرسلناك إِلا رَحْمةً: أَي عَطْفاً وصُنعاً، وإِذا أَذَقْنا الناسَ رَحْمةً من بعد ضَرَّاءَ: أَي حَياً وخِصْباً بعد مَجاعَةٍ، وأَراد بالناس الكافرين.
والرَّحَمُوتُ: من الرحمة. وفي المثل: رَهَبُوتٌ خير من رَحَمُوتٍ أَي لأَنْ تُرْهَبَ
خير من أَن تُرْحَمَ، لم يستعمل على هذه الصيغة إِلا مُزَوَّجاً. وتَرَحَّم عليه: دعا له بالرَّحْمَةِ. واسْتَرْحَمه: سأَله الرَّحْمةَ، ورجل مَرْحومٌ ومُرَحَّمٌ
شدّد للمبالغة. وقوله تعالى: وأَدْخلناه في رَحْمتنا؛ قال ابن جني: هذا مجاز وفيه من الأَوصاف ثلاثة: السَّعَةُ والتشبيه والتوكيد، أَما السَّعَةُ فلأَنه كأَنه زاد في أَسماء الجهات والمحالّ اسم هو الرَّحْمةُ، وأَما التشبيه فلأنه شَبَّه الرَّحْمةَ وإِن لم يصح الدخول فيها بما يجوز الدخول فيه فلذلك وضعها موضعه، وأَما التوكيد فلأَنه أَخبر عن العَرَضِ بما يخبر به عن الجَوْهر، وهذا تَغالٍ بالعَرَضِ وتفخيم منه إِذا صُيِّرَ إِلى حَيّز ما يشاهَدُ ويُلْمَسُ ويعاين، أَلا ترى إِلى قول بعضهم في الترغيب في الجميل: ولو رأَيتم المعروف رجلاً لرأَيتموه حسناً جميلاً؟ كقول الشاعر:
ولم أَرَ كالمَعْرُوفِ، أَمّا مَذاقُهُ
فحُلْوٌ، وأَما وَجْهه فجميل
فجعل له مذاقاً وجَوْهَراً، وهذا إِنما يكون في الجواهر، وإِنما يُرَغِّبُ فيه وينبه عليه ويُعَظِّمُ من قدره بأَن يُصَوِّرَهُ في النفس على أَشرف أَحواله وأَنْوَه صفاته، وذلك بأَن يتخير شخصاً مجسَّماً لا عَرَضاً متوهَّماً. وقوله تعالى: والله يَخْتَصُّ برَحْمته من يشاء؛ معناه يَخْتَصُّ بنُبُوَّتِهِ من يشاء ممن أَخْبَرَ عز وجل أَنه مُصْطفىً مختارٌ.والله الرَّحْمَنُ الرحيم: بنيت الصفة الأُولى على فَعْلانَ لأَن معناه الكثرة، وذلك لأَن رحمته وسِعَتْ كل شيء وهو أَرْحَمُ الراحمين، فأَما الرَّحِيمُ
فإِنما ذكر بعد الرَّحْمن لأَن الرَّحْمن مقصور على الله عز وجل،. والرحيم قد يكون لغيره؛ قال الفارسي: إِنما قيل بسم الله الرَّحْمن الرحيم فجيء بالرحيم بعد استغراق الرَّحْمنِ معنى الرحْمَة لتخصيص المؤمنين به في قوله تعالى: وكان بالمؤمنين رَحِيماً، كما قال: اقْرَأْ باسم ربك الذي خَلَقَ، ثم قال: خَلَقَ الإِنسان من عَلَقٍ؛ فخصَّ بعد أَن عَمَّ لما في الإِنسان من وجوه الصِّناعة ووجوه الحكمةِ، ونحوُه كثير؛ قال الزجاج: الرَّحْمنُ اسم من أَسماء الله عز وجل مذكور في الكتب الأُوَل، ولم يكونوا يعرفونه من أَسماء الله؛ قال أَبو الحسن: أَراه يعني أَصحاب الكتب الأُوَلِ، ومعناه عند أَهل اللغة ذو الرحْمةِ
التي لا غاية بعدها في الرَّحْمةِ، لأَن فَعْلان بناء من أَبنية المبالغة، ورَحِيمٌ فَعِيلٌ بمعنى فاعلٍ كما قالوا سَمِيعٌ بمعنى سامِع وقديرٌ بمعنى قادر، وكذلك رجل رَحُومٌ وامرأَة رَحُومٌ؛ قال الأَزهري ولا يجوز أَن يقال رَحْمن إِلاَّ الله عز وجل، وفَعَلان من أَبنية ما يُبالَعُ في وصفه، فالرَّحْمن الذي وسعت رحمته كل شيء، فلا يجوز أَن يقال رَحْمن لغير الله؛ وحكى الأَزهري عن أبي العباس في قوله الرَّحْمن الرَّحيم: جمع بينهما لأَن الرَّحْمن عِبْرانيّ والرَّحيم عَرَبيّ؛ وأَنشد لجرير: لن تُدْرِكوا المَجْد أَو تَشْرُوا عَباءَكُمُ
بالخَزِّ، أَو تَجْعَلُوا اليَنْبُوتَ ضَمْرانا
أَو تَتْركون إِلى القَسَّيْنِ هِجْرَتَكُمْ،
ومَسْحَكُمْ صُلْبَهُمْ رَحْمانَ قُرْبانا؟
وقال ابن عباس: هما اسمان رقيقان أَحدهما أَرق من الآخر، فالرَّحْمن الرقيق والرَّحيمُ العاطف على خلقه بالرزق؛ وقال الحسن؛ الرّحْمن اسم ممتنع لا يُسَمّى غيرُ
الله به، وقد يقال رجل رَحيم. الجوهري: الرَّحْمن والرَّحيم اسمان مشتقان من الرَّحْمة، ونظيرهما في اللة نَديمٌ ونَدْمان، وهما بمعنى، ويجوز تكرير الاسمين إِذا اختلف اشتقاقهما على جهة التوكيد كما يقال فلان جادٌّ مُجِدٌّ، إِلا أَن الرحمن اسم مختص لله تعالى لا يجوز أَن يُسَمّى به غيره ولا يوصف، أَلا ترى أَنه قال: قل ادْعُوا الله أَو ادعوا الرَّحْمَنَ؟ فعادل به الاسم الذي لا يَشْرَكُهُ
فيه غيره، وهما من أَبنية المبالغة، ورَحمن أَبلغ من رَحِيمٌ، والرَّحيم يوصف به غير الله تعالى فيقال رجل رَحِيمٌ، ولا يقال رَحْمن. وكان مُسَيْلِمَةُ الكذاب يقال له رَحْمان اليَمامة، والرَّحيمُ قد يكون بمعنى المَرْحوم؛ قال عَمَلَّسُ بن عقيلٍ:
فأَما إِذا عَضَّتْ بك الحَرْبُ عَضَّةً،
فإِنك معطوف عليك رَحِيم
والرَّحْمَةُ في بني آدم عند العرب: رِقَّةُ القلب وعطفه. ورَحْمَةُ الله: عَطْفُه وإِحسانه ورزقه. والرُّحْمُ، بالضم: الرحمة. وما أَقرب رُحْم فلان إِذا كان ذا مَرْحَمةٍ وبِرٍّ أَي ما أَرْحَمَهُ وأَبَرَّهُ. وفي التنزيل: وأَقَربَ رُحْماً، وقرئت: رُحُماً؛ الأَزهري: يقول أَبرَّ بالوالدين من القتيل الذي قتله الخَضِرُ، وكان الأَبوان مسلمين والابن كافراً فولو لهما بعدُ بنت فولدت نبيّاً؛ وأَنشد الليث:
أَحْنَى وأَرْحَمُ من أُمٍّ بواحِدِها
رُحْماً، وأَشْجَعُ من ذي لِبْدَةٍ ضارِي
وقال أَبو إِسحق في قوله: وأَقربَ رُحْماً؛ أَي أَقرب عطفاً وأَمَسَّ بالقرابة. والرُّحْمُ والرُّحُمُ في اللغة: العطف والرَّحْمةُ؛ وأَنشد: فَلا، ومُنَزِّلِ الفُرْقا
ن، مالَكَ عِندَها ظُلْمُ
وكيف بظُلْمِ جارِيةٍ،
ومنها اللينُ والرُّحْمُ؟
وقال العجاج:
ولم تُعَوَّجْ رُحْمُ مَنْ تَعَوَّجا
وقال رؤبة:
يا مُنْزِلَ الرُّحْمِ على إِدْرِيس
وقرأَ أَبو عمرو بن العلاء: وأَقْرَبَ
رُحُماً، وبالتثقيل، واحتج بقول زهير يمدح هَرِمَ بن سِنانٍ: ومن ضَرِيبتِه التَّقْوى ويَعْصِمُهُ،
من سَيِّء العَثَراتِ، اللهُ والرُّحُمُ
(* في ديوان زهير: الرِّحِم أي صلة القرابة بدل الرحُم).
وهو مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ.
وأُمُّ رُحْمٍ وأُمّ الرُّحْمِ: مكة. وفي حديث مكة: هي أُمُّ رُحْمٍ أَي أَصل الرَّحْمَةِ. والمَرْحُومةُ: من أَسماء مدينة سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يذهبون بذلك إِلى مؤمني أَهلها. وسَمَّى الله الغَيْث رَحْمةً لأَنه برحمته ينزل من السماء. وقوله تعالى حكاية عن ذي القَرْنَيْنِ: هذا رَحْمَةٌ من ربي؛ أَراد هذا التمكين الذي قال ما مَكَّنِّي فيه ربي خير، أَراد وهذا التمكين الذي آتاني الله حتى أَحكمْتُ السَّدَّ رَحْمَة من ربي.
والرَّحِمُ: رَحِيمُ الأُنثى، وهي مؤنثة؛ قال ابن بري: شاهد تأْنيث الرَّحِم قولهم رَحِمٌ مَعْقومَةٌ، وقولُ ابن الرِّقاع:
حَرْف تَشَذَّرَ عن رَيَّانَ مُنْغَمِسٍ،
مُسْتَحْقَبٍ رَزَأَتْهُ رِحْمُها الجَمَلا
ابن سيده: الرَّحِمُ والرِّحْمُ بيت مَنْبِتِ
الولد ووعاؤه في البطن؛ قال عَبيد:
أَعاقِرٌ كذات رِحْمٍ،
أَم غانِمٌ كمَنْ يخيب؟
قال: كان ينبغي أَن يُعادِلَ بقوله ذات رِحْمٍ نقيضتها فيقول أَغَيْرُ ذات رِحْمٍ كذات رِحْمٍ، قال: وهكذا أَراد لا مَحالة ولكنه جاء بالبيت على المسأَلة، وذلك أَنها لما لم تكن العاقر وَلُوداً صارت، وإن كانت ذاتِ رِحْمٍ، كأَنها لا رِحْم لها فكأَنه قال: أَغيرُِ ذات رِحْمٍ كذات رِحْمٍ، والجمع أَرْحامٌ، لا يكسّر على غير ذلك. وامرأَة رَحُومٌ إِذا اشتكت بعد الولادة رَحِمَها، ولم يقيده في المحكم بالولادة. ابن الأَعرابي: الرَّحَمُ خروج الرَّحِمِ من علة؛ والجمع رُحُمٌ
(* قوله «والجمع رحم» أي جمع
الرحوم وقد صرح به شارح القاموس وغيره)، وقد رَحِمَتْ رَحَماً ورُحِمتْ رَحْماً، وكذلك العَنْزُ، وكل ذات رَحِمٍ تُرْحَمُ، وناقة رَحُومٌ كذلك؛ وقال اللحياني: هي التي تشتكي رَحِمَها بعد الولادة فتموت، وقد رَحُمَتْ رَحامةٌ ورَحِمَتْ رَحَماً، وهي رَحِمَةٌ، وقيل: هو داء يأْخذها في رَحِمِها فلا تقبل اللِّقاح؛ وقال اللحياني: الرُّحامُ أَن تلد الشاة ثم لا يسقط سَلاها. وشاة راحِمٌ: وارمةُ الرَّحِمِ، وعنز راحِمٌ. ويقال: أَعْيَا من يدٍ في رَحِمٍ، يعني الصبيَّ؛ قال ابن سيده: هذا تفسير ثعلب. والرَّحِمُ: أَسبابُ القرابة، وأَصلُها الرَّحِمُ التي هي مَنْبِتُ الولد، وهي الرِّحْمُ. الجوهري: الرَّحِمُ القرابة، والرِّحْمُ، بالكسر، مثلُه؛ قال الأَعشى:
إِمَّا لِطالِبِ نِعْمة يَمَّمْتَها،
ووِصالَ رِحْمٍ قد بَرَدْتَ بِلالَها
قال ابن بري: ومثله لقَيْل بن عمرو بن الهُجَيْم:
وذي نَسَب ناءٍ بعيد وَصَلتُه،
وذي رَحِمٍ بَلَّلتُها بِبِلاها
قال: وبهذا البيت سمي بُلَيْلاً؛ وأَنشد ابن سيده:
خُذُوا حِذرَكُم، يا آلَ عِكرِمَ، واذكروا
أَواصِرَنا، والرِّحْمُ بالغَيْب تُذكَرُ
وذهب سيبويه إِلى أَن هذا مطرد في كلِّ ما كان ثانِيه من حروف الحَلْقِ، بَكْرِيَّةٌ، والجمع منهما أَرْحامٌ. وفي الحديث: من مَلَكَ ذا رَحِمٍ مَحْرَمٍ فهو حُرٌّ؛ قال ابن الأَثير: ذَوو الرَّحِمِ
هم الأَقارب، ويقع على كل من يجمع بينك وبينه نسَب، ويطلق في الفرائض على الأَقارب من جهة النساء، يقال: ذُو رَحِمٍ مَحْرَم ومُحَرَّم ، وهو مَن لا يَحِلّ نكاحه كالأُم والبنت والأُخت والعمة والخالة، والذي ذهب إِليه أَكثر العلماء من الصحابة والتابعين وأَبو خنيفة وأَصحابُه وأَحمدُ أَن مَنْ مَلك ذا رَحِمٍ مَحْرَمٍ عَتَقَ عليه، ذكراً كان أَو أُنثى، قال: وذهب الشافعي وغيره من الأئمة والصحابة والتابعين إِلى أَنه يَعْتِقُ عليه الأَولادُ والآباءُ والأُمهاتُ ولا يَعْتِقُ عليه غيرُهم من ذوي قرابته، وذهب مالك إِلى أَنه يَعْتِقُ عليه الولد والوالدان والإِخْوة ولا يَعْتِقُ غيرُهم. وفي الحديث: ثلاث يَنْقُصُ بهنّ العبدُ في الدنيا ويُدْرِكُ بهنّ في الآخرة ما هو أَعظم من ذلك: الرُّحْمُ والحَياءُ وعِيُّ اللسان؛ الرُّحْمُ، بالضم: الرَّحْمَةُ، يقال: رَحِمَ رُحْماً، ويريد بالنقصان ما يَنال المرءُ بقسوة القلب ووَقاحَة الوَجْه وبَسْطة اللسان التي هي أَضداد تلك الخصال من الزيادة في الدنيا. وقالوا: جزاك اللهُ خيراً والرَّحِمُ والرَّحِمَ، بالرفع والنصب، وجزاك الله شرّاً والقطيعَة، بالنصب لا غير. وفي الحديث: إِن الرَّحِمَ شِجْنَةٌ مُعلقة بالعرش تقول: اللهم صِلْ مَنْ وَصَلَني واقْطَعْ من قَطَعني. الأَزهري: الرَّحِمُ القَرابة تَجمَع بَني أَب. وبينهما رَحِمٌ أَي قرابة قريبة. وقوله عز وجل: واتقوا الله الذي تَساءَلون به والأَرْحام؛ من نَصب أَراد واتقوا الأَرحامَ أَن تقطعوها، ومَنْ خَفَض أَراد تَساءَلون به وبالأَرْحام، وهو قولك: نَشَدْتُكَ بالله وبالرَّحِمِ. ورَحِمَ السِّقاءُ رَحَماً، فهو رَحِمٌ: ضَيَّعه أهلُه بعد عينَتِهِ فلم يَدْهُنُوه حتى فسد فلم يَلزم الماء.والرَّحُوم: الناقةُ التي تشتكي رَحِمَها بعد النِّتاج، وقد رَحُمَتْ، بالضم، رَحامَةً ورَحِمَتْ، بالكسر، رَحَماً.
ومَرْحُوم ورُحَيْم: اسمان.

### Türkçe

**الرَّحْمة**: incelik (yufka yüreklilik) ve şefkat; **المرْحَمَةُ** da onun gibidir. Ve “onu esirgedim” ve “ona merhamet ettim” dersin. Ve **تَراحَمَ القومُ**: onların bazısı bazısına merhamet etti.

Ve **الرَّحْمَةُ**: bağışlama; ve Yüce Allah’ın Kur’ân’ın vasfında sözü: “bir kavim için hidayet ve rahmet olarak ki iman ederler”; yani onu hidayet edici ve rahmet sahibi olarak ayrıntıladık. Ve Yüce Allah’ın sözü: “ve sizden iman edenler için bir rahmet”; yani o rahmettir; çünkü onların imanının sebebi idi. “Ona merhamet etti” **رُحْماً** ve **رُحُماً** ve **رَحْمةً** ve **رَحَمَةً**; sonuncusunu Sîbeveyh nakletti; ve **مَرحَمَةً**. Ve Aziz ve Celil Allah dedi: “ve sabrı tavsiye ettiler ve merhameti tavsiye ettiler”; yani onların bazısı bazısına zayıfa merhameti ve ona şefkati tavsiye etti. Ve “ona merhamet ettim” yani “Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun” dedim. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Şüphesiz Allah’ın rahmeti muhsinlere yakındır”; o halde ancak nesebe göre müzekker kıldı; sanki **الرَّحْمَةِ**’yi anmakla **الهاء**’dan (zamirden) yetinmiş gibidir. Ve denildi ki: ancak bu, hakikî olmayan bir müennes oluşundandır; isim **الرُّحْمى**’dır. Ezherî dedi: “**إِن رَحْمَتَ**” sözündeki **التاء**’nın aslı **هاء**’dır, her ne kadar **تاء** olarak yazılmış olsa da. Ezherî: İkrime, “**ابْتِغاء رَحْمةٍ من ربك تَرْجُوها**” sözünde dedi ki: yani rızık; ve “**ولئِنْ أَذَقْناه رَحْمَةً ثم نزعناها منه**”: yani rızık; ve “**وما أَرسلناك إِلا رَحْمةً**”: yani şefkat ve iyilik; ve “**وإِذا أَذَقْنا الناسَ رَحْمةً من بعد ضَرَّاءَ**”: yani kıtlıktan sonra hayat ve bolluk; ve **الناس** ile kâfirleri kastetti.

Ve **الرَّحَمُوتُ**: rahmetten (türetilmiş). Ve meselde: **رَهَبُوتٌ** **خير من رَحَمُوتٍ** yani korkutulman, merhamet olunmandan daha hayırlıdır; bu kalıp üzere ancak çiftlenmiş olarak kullanıldı.

Ve “ona merhamet etti” (**تَرَحَّم عليه**): ona rahmetle dua etti. Ve “ondan merhamet istedi” (**اسْتَرْحَمه**): ondan rahmeti istedi. Ve **مَرْحومٌ** ve **مُرَحَّمٌ** adam; mübalağa için şeddelendi. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وأَدْخلناه في رَحْمتنا**”; İbn Cinnî dedi: bu mecazdır ve onda vasıflardan üçü vardır: genişlik, benzetme ve pekiştirme. Genişlik ise, çünkü sanki yönler ve mekânlar isimlerine, **الرَّحْمةُ** olan bir isim eklemiş gibidir. Benzetme ise, çünkü **الرَّحْمةَ**’yi—içine girmenin sahih olmamasına rağmen—içine girilmesi caiz olana benzetti; bu yüzden onu onun yerine koydu. Pekiştirme ise, çünkü araz hakkında cevher hakkında haber verildiği gibi haber verdi; bu, arazda bir aşırılık ve onu büyütmedir; zira görülen, dokunulan ve gözlemlenen bir hayyize dönüştürüldüğünde. Güzel olana teşvikte bazılarının sözüne bakmaz mısın: “Eğer iyiliği bir adam olarak görseydiniz, onu güzel ve hoş görürdünüz?” Şairin sözü gibi:

ولم أَرَ كالمَعْرُوفِ، أَمّا مَذاقُهُ
فحُلْوٌ، وأَما وَجْهه فجميل

Ona bir tat ve bir cevher kıldı; bu ise ancak cevherlerde olur. Ancak onu arzulandırır, ona dikkat çeker ve değerini büyütür: onu nefiste en şerefli hâlleri ve en yüce sıfatları üzere tasvir etmekle; bu da, vehmedilmiş bir araz değil, cisimleşmiş bir şahıs seçmekledir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والله يَخْتَصُّ برَحْمته من يشاء**”; manası: Aziz ve Celil’in seçilmiş, tercih edilmiş olduğunu haber verdiği kimselerden dilediğini nübüvvetiyle tahsis eder. Ve “Allah **الرَّحْمَنُ** **الرحيم**’dir”: birinci sıfat **فَعْلانَ** üzere bina edildi; çünkü manası çokluktur; bu da, çünkü onun rahmeti her şeyi kuşatmıştır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir. **الرَّحِيمُ** ise ancak **الرَّحْمن**’dan sonra zikredildi; çünkü **الرَّحْمن** Aziz ve Celil Allah’a mahsustur; **الرحيم** ise başkası için de olabilir. Fârisî dedi: ancak “**بسم الله الرَّحْمن الرحيم**” denildi; **الرَّحْمنِ** rahmet manasını kuşatmasından sonra **الرحيم** getirildi; Yüce Allah’ın sözüyle müminleri onunla tahsis etmek için: “**وكان بالمؤمنين رَحِيماً**”; nitekim dedi: “**اقْرَأْ باسم ربك الذي خَلَقَ**”, sonra dedi: “**خَلَقَ الإِنسان من عَلَقٍ**”; insanda sanatın yönleri ve hikmetin yönleri bulunduğundan, genelledikten sonra tahsis etti; bunun benzeri çoktur. Zecâc dedi: **الرَّحْمنُ** Aziz ve Celil Allah’ın isimlerinden bir isimdir; önceki kitaplarda zikredilmiştir; onu Allah’ın isimlerinden bilmezlerdi. Ebü’l-Hasen dedi: zannederim önceki kitapların sahiplerini kastediyor. Ve manası, dil ehli yanında: rahmette kendisinden sonra bir nihayet olmayan rahmet sahibi; çünkü **فَعْلان** mübalağa binalarındandır. Ve **رَحِيمٌ** **فَعِيلٌ**’dir, **فاعل** manasında; “**سَمِيعٌ**”i “**سامِع**” manasında ve “**قديرٌ**”i “**قادر**” manasında söyledikleri gibi. Ve aynı şekilde **رَحُومٌ** adam ve **رَحُومٌ** kadın. Ezherî dedi: Aziz ve Celil Allah’tan başkası için **رَحْمن** denmesi caiz değildir. Ve **فَعَلان** mübalağa edilen şeyin binalarındandır; **الرَّحْمن** rahmeti her şeyi kuşatan kimsedir; bu yüzden Allah’tan başkası için **رَحْمن** denmesi caiz değildir. Ezherî, Ebü’l-Abbâs’tan “**الرَّحْمن الرَّحيم**” sözünde nakletti: ikisini birleştirdi; çünkü **الرَّحْمن** İbrânî, **الرَّحيم** Arabîdir. Cerîr’den şu beyit okundu:

لن تُدْرِكوا المَجْد أَو تَشْرُوا عَباءَكُمُ
بالخَزِّ، أَو تَجْعَلُوا اليَنْبُوتَ ضَمْرانا
أَو تَتْركون إِلى القَسَّيْنِ هِجْرَتَكُمْ،
ومَسْحَكُمْ صُلْبَهُمْ رَحْمانَ قُرْبانا؟

İbn Abbâs dedi: ikisi de ince (latif) iki isimdir; birisi ötekinden daha incedir; **الرَّحْمن** ince olan, **الرَّحيمُ** ise rızıkla yaratıklarına şefkat edendir. Hasan dedi: **الرّحْمن** engellenmiş bir isimdir; Allah’tan başkası onunla adlandırılmaz; fakat “**رَحيم** adam” denebilir. Cevherî: **الرَّحْمن** ve **الرَّحيم** **الرَّحْمة**’den türemiş iki isimdir; dilde onların benzeri **نَديمٌ** ve **نَدْمان**’dır; ikisi de aynı manadadır. Türetimleri farklı olduğunda pekiştirme yönüyle iki ismin tekrarı caizdir; “falanca **جادٌّ مُجِدٌّ**” denildiği gibi. Ancak **الرحمن** Yüce Allah’a mahsus bir isimdir; onunla başkası adlandırılamaz ve onunla vasfedilemez. Görmez misin ki dedi: “**قل ادْعُوا الله أَو ادعوا الرَّحْمَنَ**”; onunla, başkasının ortak olmadığı ismi denk tuttu. İkisi de mübalağa binalarındandır; **رَحمن** **رَحِيمٌ**’den daha beliğdir. **الرَّحيم** ile Yüce Allah’tan başkası vasfedilir; “**رَحِيمٌ** adam” denir; **رَحْمن** denmez. Müseylime el-Kezzâb’a **رَحْمان اليَمامة** denirdi. **الرَّحيمُ** bazen **المَرْحوم** manasında olabilir; Amallâs b. Akîl’in sözü:

فأَما إِذا عَضَّتْ بك الحَرْبُ عَضَّةً،
فإِنك معطوف عليك رَحِيم

Ve **الرَّحْمَةُ** Araplar yanında Âdemoğullarında: kalbin inceliği ve onun şefkatidir. Ve Allah’ın **رَحْمَةُ**’si: onun şefkati, ihsanı ve rızkıdır. Ve **الرُّحْمُ**—zamm ile—rahmettir. “Falancanın **رُحْم**’u ne yakındır” denir; **مَرْحَمةٍ** ve iyilik sahibi olduğunda; yani “onu ne merhametli ve ne iyi!” Ve tenzilde: “**وأَقَربَ رُحْماً**”; ve “**رُحُماً**” diye de okunmuştur. Ezherî: Hızır’ın öldürdüğü öldürülenden anne-babaya daha çok iyilik eden demektir; anne-baba Müslüman, oğul kâfir idi; sonra onlara bir kız verildi, o da bir peygamber doğurdu. Leys şu beyti okudu:

أَحْنَى وأَرْحَمُ من أُمٍّ بواحِدِها
رُحْماً، وأَشْجَعُ من ذي لِبْدَةٍ ضارِي

Ebû İshâk “**وأَقربَ رُحْماً**” sözünde dedi ki: yani şefkate daha yakın ve akrabalığa daha dokunan. Ve **الرُّحْمُ** ve **الرُّحُمُ** dilde: şefkat ve rahmettir. Şu beyit okundu:

فَلا، ومُنَزِّلِ الفُرْقا
ن، مالَكَ عِندَها ظُلْمُ
وكيف بظُلْمِ جارِيةٍ،
ومنها اللينُ والرُّحْمُ؟

Accâc dedi:

ولم تُعَوَّجْ رُحْمُ مَنْ تَعَوَّجا

Rü’be dedi:

يا مُنْزِلَ الرُّحْمِ على إِدْرِيس

Ebû Amr b. el-Alâ “**وأَقْرَبَ رُحُماً**” diye, teşdîd ile okudu; ve Züheyr’in Herim b. Sinân’ı övdüğü sözüyle delil getirdi:

ومن ضَرِيبتِه التَّقْوى ويَعْصِمُهُ،
من سَيِّء العَثَراتِ، اللهُ والرُّحُمُ

(* Züheyr divanında: **الرِّحِم** yani rahum yerine akrabalık bağı).
Ve bu, **عُسْرٍ** ve **عُسُرٍ** gibidir.

Ve **أُمُّ رُحْمٍ** ve **أُمّ الرُّحْمِ**: Mekke. Mekke hadîsinde: “o **أُمُّ رُحْمٍ**’dür” yani rahmetin aslıdır. Ve **المَرْحُومةُ**: Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, şehrinin isimlerindendir; bununla onun ehlinin müminlerine giderler. Allah **الغَيْث**’i **رَحْمةً** diye adlandırdı; çünkü onun rahmetiyle gökten iner. Ve Yüce Allah’ın, Zülkarneyn’den hikâye olarak sözü: “**هذا رَحْمَةٌ من ربي**”; “Rabbimin beni içinde güçlendirdiği şey daha hayırlıdır” dediği temkini kastetti; yani Allah’ın bana verdiği bu temkin—ta ki seddi sağlam yaptım—Rabbimden bir rahmettir.

Ve **الرَّحِمُ**: dişinin rahmi; ve o müennestir. İbn Berî dedi: **الرَّحِم**’in te’nîsine şahit, onların “**رَحِمٌ مَعْقومَةٌ**” sözleri ve İbnü’r-Rikkâ‘ın sözü:

حَرْف تَشَذَّرَ عن رَيَّانَ مُنْغَمِسٍ،
مُسْتَحْقَبٍ رَزَأَتْهُ رِحْمُها الجَمَلا

İbn Sîde: **الرَّحِمُ** ve **الرِّحْمُ** çocuğun bittiği ev ve onun karındaki kabıdır. Ubeyd dedi:

أَعاقِرٌ كذات رِحْمٍ،
أَم غانِمٌ كمَنْ يخيب؟

Dedi ki: “**ذات رِحْمٍ**” sözüyle karşıtını denkleştirmesi gerekirdi; “**أَغَيْرُ ذات رِحْمٍ كذات رِحْمٍ**” demesi gibi. Dedi ki: mutlaka böyle kastetti; fakat beyti mesele üzere getirdi. Bu da, çünkü kısır olan doğurgan olmayınca, **ذاتِ رِحْمٍ** olsa da, sanki **رِحْم**’i yokmuş gibi oldu; sanki dedi ki: “**أَغيرُ ذات رِحْمٍ كذات رِحْمٍ**”. Çoğulu **أَرْحامٌ**’dır; bunun dışında kırık çoğul yapılmaz. Ve kadın **رَحُومٌ**: doğumdan sonra rahminden şikâyet ettiğinde; **المحكم**’de onu doğumla kayıtlamadı. İbnü’l-A‘râbî: **الرَّحَمُ** bir hastalıktan **الرَّحِم**’in çıkmasıdır; çoğulu **رُحُمٌ**’dur. Ve “o, **رَحَماً** rahim oldu” ve “**رَحْماً** rahim olundu”; keçi de böyledir. Ve her rahim sahibi merhamet olunur; ve deve **رَحُومٌ** da böyledir. Lihyânî dedi: o, doğumdan sonra rahminden şikâyet eden, sonra ölen (dişi)dir. Ve “**رَحامَةٌ** rahum oldu” ve “**رَحَماً** rahim oldu”; ve o **رَحِمَةٌ**’dir. Ve denildi ki: rahminde onu tutan bir hastalıktır; bu yüzden döl kabul etmez. Lihyânî dedi: **الرُّحامُ** koyunun doğurması, sonra eşinin (plasentasının) düşmemesidir. Ve **راحِمٌ** koyun: rahmi şişmiş olan; ve **راحِمٌ** keçi. Ve denir: “**أَعْيَا من يدٍ في رَحِمٍ**”, yani çocuk; İbn Sîde dedi: bu, Sa‘leb’in tefsiridir.

Ve **الرَّحِمُ**: akrabalık sebepleri; aslı, çocuğun bittiği **الرَّحِمُ**’dir; o da **الرِّحْمُ**’dür. Cevherî: **الرَّحِمُ** akrabalıktır; **الرِّحْمُ**—kesr ile—onun gibidir. A‘şâ dedi:

إِمَّا لِطالِبِ نِعْمة يَمَّمْتَها،
ووِصالَ رِحْمٍ قد بَرَدْتَ بِلالَها

İbn Berî dedi: bunun benzeri, el-Huceym’den Amr b. el-Huceym’in oğlu Kayl’in sözü:

وذي نَسَب ناءٍ بعيد وَصَلتُه،
وذي رَحِمٍ بَلَّلتُها بِبِلاها

Dedi ki: bu beyitle **بُلَيْلاً** diye adlandırıldı. İbn Sîde şu beyti okudu:

خُذُوا حِذرَكُم، يا آلَ عِكرِمَ، واذكروا
أَواصِرَنا، والرِّحْمُ بالغَيْب تُذكَرُ

Sîbeveyh, bunun, ikincisi boğaz harflerinden olan her şeyde düzenli olduğuna gitti: **بَكْرِيَّةٌ**; ikisinin de çoğulu **أَرْحامٌ**’dır. Hadîste: “Kim **ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ**’i mülk edinirse o hürdür.” İbnü’l-Esîr dedi: **ذَوو الرَّحِمِ** akrabalardır; seninle onun arasında nesep toplayan her kimseye vaki olur. Ferâizde kadınlar cihetinden akrabalara da إطلاق olunur. Denir: **ذُو رَحِمٍ مَحْرَم** ve **مُحَرَّم**; o, nikâhı helâl olmayan kimsedir; anne, kız, kız kardeş, hala, teyze gibi. Sahâbe ve tâbiînden âlimlerin çoğunun, Ebû Hanîfe’nin ve ashabının ve Ahmed’in gittiği: kim **ذَا رَحِمٍ مَحْرَمٍ**’i mülk edinirse, ona karşı azad olur; erkek olsun kadın olsun. Dedi ki: Şâfiî ve diğer imamlardan, sahâbe ve tâbiînden bir topluluk, ona karşı yalnız evlatlar, babalar ve anneler azad olur; akrabalığından başkaları ona karşı azad olmaz, görüşüne gitti. Mâlik, ona karşı evlat, anne-baba ve kardeşler azad olur; başkaları azad olmaz, görüşüne gitti. Hadîste: “Üç şey vardır ki onlarla kul dünyada eksilir; onlarla âhirette bundan daha büyük olana erişir: **الرُّحْمُ** ve hayâ ve dilin tutukluğu.” **الرُّحْمُ**—zamm ile—rahmettir. “**رَحِمَ رُحْماً**” denir. Eksilme ile, kalbin katılığı, yüzün arsızlığı ve dilin uzamasıyla kişiye erişen şeyi kasteder; bunlar o hasletlerin zıtlarıdır; dünyada artış (fazlalık) olan şeylerdir. Ve dediler ki: “Allah sana hayır versin” ve “**الرَّحِمُ**” ve “**الرَّحِمَ**”; ref‘ ve nasb ile. Ve “Allah sana şer versin” ve “**القطيعَة**”; yalnız nasb ile. Hadîste: “Şüphesiz **الرَّحِمَ** arşa asılı bir bağdır; der ki: Allah’ım, beni birleştireni birleştir, beni koparanı kopar.” Ezherî: **الرَّحِمُ** bir babanın oğullarını toplayan akrabalıktır. İkisinin arasında **رَحِمٌ** vardır, yani yakın akrabalık. Aziz ve Celil’in sözü: “**واتقوا الله الذي تَساءَلون به والأَرْحام**”; kim **الأَرْحام**’ı nasb ederse, “onu koparmaktan sakının” manasında **الأَرحامَ**’ı kasteder. Kim cerrederse, “onunla ve **الأَرْحام** ile birbirinizden istersiniz”i kasteder; bu, senin “Seni Allah ile ve **بالرَّحِمِ** ile andırıyorum” sözündür. Ve **السِّقاءُ** “**رَحَماً** rahim oldu”, o halde o **رَحِمٌ**’dir: sahipleri onu gözden (kullanımdan) sonra zayi etti; onu yağlamadılar, ta ki bozuldu; böylece suyu tutmadı. Ve **الرَّحُوم**: doğumdan sonra rahminden şikâyet eden dişi devedir; ve o “**رَحامَةً** rahum oldu” ve “**رَحَماً** rahim oldu”.

Ve **مَرْحُوم** ve **رُحَيْم**: iki isimdir.
