# رخص (ر-خ-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AE%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ر - خ - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد والراء معهما
خ ص ر، خ ر ص، ص خ ر، ر خ ص، ص ر خ مستعملات ر ص خ مهمل
خصر:
الخَصْرُ: وسط الإنسان. والخاصرتان: ما بين الحَرْقَفة والقُصَيْرَي. وخَصْرُ القَدَم: أخمصها. وقد مُخَصَّرةٌ ومَخْصُورة، ويدٌ مُخَصَّرةٌ، إذا كان في رُسْغِها تخصير. كأنه مربوط، وفيه منز مستدير. ورجل مخصر: مَخْصُور البطن أو القدم.
وخَصْرُ الرمل: طريق أعلاه وأسفلُه في الرمل خاصةً. والخصَرْ ُمن بيوت الأعراب: موضعها.
والإختصار في الكلام: ترك الفضول، واستيجاز ما يأتي على المعنى. و كذلك الإختصار في الطريق. وفي الجز: ألا تستأصله.
والمخُاصَرَةُ في البضع: أن يضرب بيده إلى خضرها والخَضَرُ: البرد الذي يجده الإنسان في أطرافه، قال:
رأت رجلاً أما إذا الشمس عارضت		فيضحي وأدما بالعشي فَيَخْـصَـرُ
وثغر خَصِيرٌ: بارد المقبل. وفلان مخاصِرُ فلانٍ، إذا أخذ بيده في المشي وهو بجنبه، قال:
ثم خاصرتها إلى القبة الحـم		راء تمشي في مرمرٍ مسنونِ
والمِخْضَرَةُ: عصاً أو نحوها بيد صاحبها.
ونهي عن التَّخَصُّر في الصلاة، وهو وضع اليدين على الخاصِرة.
خرص: الخَرْصُ: الكذب، والخرّاصون في قوله جل وعز: "قتل الخَرّاصون": الكذابون، ويَخْرُصُون: يكذبون.
والخَرْص: الحَزْرُ في العدد والكيل، والخارص: يَخْرُص ما على النخلة، ثم يقسم الخراج على ذلك.
والخَرِيضُ: شبه حوضٍ واسعٍ ينبثق فيه الماء من نهر، ثم يعود إلى النهر، والخريص ممتليء.
قال عدي:
والمشرفُ المشمولُ يسقي بـه		أخضرَ مَطْموثاً كماءِ الخَريصُ
المطموثُ: الذي شرب به مرةً بعد مرة.
والخُرِصُ: القُرْطُ بحبةٍ واحدةٍ في حلقةٍ واحدةٍ، والجميع: خِرَصة.
والخُرِصُ من الرماح: رمحٌ قصير يتخذ من خشبٍ منحوت، وقد يقال لدقاق القناة وقصارها: خِرصان، والواحد: خُرْصٌ، قال:
وفي خيزومه خرْصٌ طَرِيرُ
أي: دقيق لطيف.
والخُرصُ: العودُ.
والخَرِصُ: الذي به جُوعٌ وبردٌ صخر: الصَّخْرُ: عظامُ الحجارة وصلابها. والصّاخِرُ: إناء من خزف. والصَّخِيرُ: نبات.
رخص: الرَّخْصُ: الناعم من كل شيء. ومن المرأة بشرتها ورقتها، ورخَاصةُ أناملها: لينها.
وقد رَخُص رخاصةً ورُخُوصِةً أيضاً.
وثوبٌ رخيصٌ: ناعمٌ.
والرُّخْصُ في الأشياء: بيع رخيصٌ. رَخُص رُخْصاً. وارْتَخَصْتُه: اشتريتهُ رَخيصاً، وأَرْخَصته: جعلته رَخيصاً.
والموت الرَّخيصُ: الذريع.
والرُّخْصةُ: تَرْخيصُ الله للعبد في أشياء خففها عليه. ورخصت له في كذا : أذنت له بعد النهي عنه.
صرخ: الصَّرْخةُ: صيحة شديدة عند فزعةٍ أو مصيبة. والصَّريخُ: الذي يأتي قوماص يستغيث بهم عند غارةٍ، أو ينعي لهم ميتاً والمُسْتَصْرِخُ: المستغيث. والمُصْرِخُ: المغيث. والاصْطِراخُ: التَّصارُخ.
والصَّريخُ: المفزع والمعين، أصَْرخْتُم: أعنتهم.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد** ve **الراء** onlarla birlikte
**خ ص ر**، **خ ر ص**، **ص خ ر**، **ر خ ص**، **ص ر خ** kullanılmışlardır; **ر ص خ** ihmaldir.

**خصر**:
**الخَصْرُ**: insanın ortasıdır. **الخاصرتان**: **الحَرْقَفة** ile **القُصَيْرَي** arasındakidir. Ve **خَصْرُ القَدَم**: onun taban çukurudur. Ve (kadın) **مُخَصَّرةٌ** ve **مَخْصُورة** (olur); ve el **مُخَصَّرةٌ** (olur), eğer onun **رُسْغِ**inde **تخصير** varsa. Sanki bağlanmış gibidir; ve onda yuvarlak bir çıkıntı vardır. Ve **رجل مخصر**: karınca yahut ayakça **مَخْصُور** olandır.
Ve **خَصْرُ الرمل**: özellikle kumda, üstü ve altı (kum) içinde olan bir yoldur. Ve bedevîlerin evlerinden **الخصَرْ**: onun yeridir.
Ve sözde **الإختصار**: fazlalığı terk etmek ve manaya geleni kısaltmaktır. Yolda da **الإختصار** böyledir. Ve kırpmada: onu kökünden kazımamandır.
Ve cinsel birleşmede **المخُاصَرَةُ**: elini onun **خضر**ına vurmasıdır; ve **الخَضَرُ**: insanın uçlarında bulduğu soğuktur. Dedi ki:
رأت رجلاً أما إذا الشمس عارضت		فيضحي وأدما بالعشي فَيَخْـصَـرُ
Ve **ثغر خَصِيرٌ**: ön tarafı soğuk (olan). Ve falan, falanın **مخاصِرُ**udur; eğer yürüyüşte onun elini tutarsa ve o onun yanındaysa. Dedi ki:
ثم خاصرتها إلى القبة الحـم		راء تمشي في مرمرٍ مسنونِ
Ve **المِخْضَرَةُ**: sahibinin elinde bir değnek yahut onun benzeridir.
Ve namazda **التَّخَصُّر**dan nehyedildi; o, iki eli **الخاصِرة** üzerine koymaktır.

**خرص**: **الخَرْصُ**: yalandır. Ve Yüce ve Aziz olanın sözü olan “قتل **الخَرّاصون**”daki **الخرّاصون**: yalancılardır; ve **يَخْرُصُون**: yalan söylerler.
Ve **الخَرْص**: sayıda ve ölçüde tahmindir; ve **الخارص**: hurma ağacında olanı **يَخْرُص** eder, sonra haracı bunun üzerine taksim eder.
Ve **الخَرِيضُ**: nehirden suyun fışkırdığı, sonra nehre döndüğü genişçe bir havuz benzeridir; ve **الخريص** doludur.
Adiyy dedi:
والمشرفُ المشمولُ يسقي بـه		أخضرَ مَطْموثاً كماءِ الخَريصُ
**المطموثُ**: onunla bir defadan sonra bir defa daha içilmiş olandır.
Ve **الخُرِصُ**: tek bir halkada tek bir tanecikle olan küpedir; hepsi: **خِرَصة**.
Ve mızraklardan **الخُرِصُ**: yontulmuş ağaçtan yapılan kısa bir mızraktır. Ve bazen kamışın ince ve kısa olanlarına **خِرصان** denir; teki: **خُرْصٌ**. Dedi ki:
وفي خيزومه خرْصٌ طَرِيرُ
Yani: ince, latif.
Ve **الخُرصُ**: çubuktur.
Ve **الخَرِصُ**: onda açlık ve soğuk bulunan kimsedir.

**صخر**: **الصَّخْرُ**: taşların iri olanları ve sertliğidir. Ve **الصّاخِرُ**: çömlekten bir kaptır. Ve **الصَّخِيرُ**: bir bitkidir.

**رخص**: **الرَّخْصُ**: her şeyin yumuşak olanıdır. Ve kadından, onun derisi ve inceliğidir. Ve **رخَاصةُ أناملها**: onun yumuşaklığıdır.
Ve **رَخُص** etti, **رخاصةً** ve **رُخُوصِةً** de.
Ve **ثوبٌ رخيصٌ**: yumuşaktır.
Ve eşyalarda **الرُّخْصُ**: ucuz satıştır. **رَخُص** etti, **رُخْصاً**. Ve **ارْتَخَصْتُه**: onu ucuza satın aldım. Ve **أَرْخَصته**: onu ucuz yaptım.
Ve **الموت الرَّخيصُ**: kolay (olan)dır.
Ve **الرُّخْصةُ**: Allah’ın kula, kendisine hafiflettiği bazı şeylerde ruhsat vermesidir. Ve “onda şunda ona **رخصت**”: onu yasakladıktan sonra ona izin verdim.

**صرخ**: **الصَّرْخةُ**: bir korku yahut musibet anında şiddetli bir çığlıktır. Ve **الصَّريخُ**: bir baskın sırasında bir kavme gelip onlardan yardım isteyen, yahut onlara bir ölüyü haber veren kimsedir. Ve **المُسْتَصْرِخُ**: yardım isteyen. Ve **المُصْرِخُ**: yardım eden. Ve **الاصْطِراخُ**: **التَّصارُخ**tur.
Ve **الصَّريخُ**: sığınılan ve yardımcıdır. **أصَْرخْتُم**: onlara yardım ettiniz.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرُخْصُ: ضدُّ الغَلاء. وقد رَخُصَ السعرُ، وأَرْخَصَهُ اللهُ فهو رَخِيصٌ. وارْتَخَصْتُ الشيءَ: اشتريتُه رَخيصاً. وارْتَخَصَهُ، أي عَدَّهُ رَخيصاً. والرُخْصَةُ في الأمر: خِلاف التشديد فيه. وقد رُخِّصَ له في كذا تَرْخيصاً، فَتَرَخَّصَ هو فيه، أي لم يَسْتَقْصِ. والرَخْصُ بالفتح: الناعمُ. يقال: هو رَخْصُ الجسد بيِّن الرُخوصَةِ والرَخاصَة.

##### Türkçe

**الرُخْصُ**: **الغَلاء**’ın zıddıdır. Ve fiyat ucuzladı; ve Allah onu ucuzlattı; o da ucuzdur. Ve **ارْتَخَصْتُ الشيءَ**: onu ucuz olarak satın aldım. Ve **ارْتَخَصَهُ**, yani onu ucuz saydı. Ve işte **الرُخْصَةُ**: onda sıkılaştırmanın hilâfıdır. Ve ona şunda ruhsat verildi, **تَرْخيصاً**; o da onda **فَتَرَخَّصَ** etti; yani aşırıya gitmedi. Ve fetha ile **الرَخْصُ**: yumuşak olandır. Denir ki: o, beden bakımından **رَخْصُ**tur; **الرُخوصَةِ** ve **الرَخاصَة** bakımından açık (belli)dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ر
خصر ، خرص ، صرخ ، صخر ، رخص ، رصخ : مستعملات .
خصر : قال الليث : الْخَصْرُ : وسَط الإنسان ،
والخاصرَتان : ما بين الْحَرْقَفَةِ والقُصَيْرَى .
وهو ما قَلَصَتْ عنه القُصْرَيَانِ ، وتقدَّم من
الحَجَبَتَيْن وما فوق الخَصْرِ من الْجِلدَة :
الرَّقيقة الطِّفْطِفَةِ .
ويقال : رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر وخَصْرُ
القَدَم : هو أَخْمَصُهَا ، وقدم مُخَصَّرَةٌ
ومَخْصُورَةٌ ، ويَدٌ مُخَصَّرَةٌ _ إذا كان في
رُسْغِها تَخصِيرٌ _ كأنه مربوط ، أو فيه مَحَزٌّ
مستديرٌ ، ورجُلٌ مُخَصَّرٌ : مَخْصُورُ البَطْن
أو القَدَم ، وخَصْرُ الرَّمْل : طريقٌ أعلاه
وأسفلُه : في الرِّمال خاصّةً . وأنشد :
أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ
والخَصْرُ : من بُيوت الأعراب ، مَوْضِعُه
لطيفٌ ، والاخْتِصَارُ في الكلام : أن تَدَعَ
الفُضُولَ ، وتَسْتَوجِزَ الذي يأتي على
المعنى ، وكذلك الاخْتصارُ في الطريق ،
والاخْتصارُ في الجَزِّ : أن لا تَسْتَأْصِلَه .
وفي الحديث : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) خَرَجَ إلَى
البَقِيع ، وَبِيَدِهِ مِخْصرَةٌ لَهُ فَجَلَسَ وَنَكَتَ بِهَا
في الأَرْضِ ) ( .
قال أبو عبيد : المِخْصَرَةُ ما اخْتَصَرَ
الإنسانُ بيده فأَمْسَكَهُ ، مِنْ عَصاً ، أو عَنَزَةٍ
أو عُكَّازَةٍ وما أَشْبَهَها .
قال : ومنه قيل : فلانٌ مُخَاصِرٌ فلان _ إذا
أَمْسَك بيد صاحبه .
وأنشد لعبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ :
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ
تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ
_ أي : أخذْتُ بيدها .
وقال الفرَّاء : خَرَجَ القومُ مُتَخَاصِرِينَ _ إذا
كان بعضُهُم آخِذاً بيدِ بَعْضٍ .
قال : ويقالُ : خَاصَرْتُ الرجل وخَازَمْتُه ،
وهو أن تَأْخُذَ في طريقٍ ويأخذَ هو في
غيره ، حتَّى تَلْتَقِيَا في مكانٍ واحدٍ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ قال :
المُخَاصَرَة ، أن يَمْشيَ الرجلان ثم يفترقا
ثم يلتقيا على غير ميعاد .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُصلِّيَ
الرَّجُلُ مُتَخَصِّراً ) ( قيل : معناه : أن يصلي
الرجل وهو واضع يده على خَصْرِه .
وجاء في الحديث ) ( أَنَّه رَاحَةُ أَهْلِ النَّارِ ) ( .
وفي حديث آخرَ : ) ( الْمُتَخَصِّرُون يَوْمَ القِيَامةِ
عَلَى وُجُوههمْ النُّورُ ) ( .
قال أبو العبّاس : معناه : المُصَلُّون بالليل ،
فإذا تَعِبُوا وضعوا أيْدِيَهُمْ على خَوَاصِرِهِمْ
من التَّعَب .
قال : ويكُون معناه أنهم يأتُونَ _ يوم
الْقيامة ، ومعهم أعْمال يتَّكِئُون عليها _
مأخوذٌ من الْمِخْصَرَةِ .
حدثنا عِلِيُّ بنُ الْحُسَيْنِ بن سَعْدِيل _ قال :
حدثنا أحمد بن بُدَيْلٍ _ عن أبي أُسامة عن
هِشام عن محمدِ بْنِ سِيرِينَ عن أبي هريرة _
قال :
) ( نَهَى رَسُولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَنْ يُصَلِّي الرَّجُلُ
مُخْتَصِراً ) ( .
وَاخْتُلِفَ في تفسيره ، فقال بعضهُم :
معناه : أن يأخد بيده عصا يتَّكِىءُ عليها .
وقال أبو عبيد : هو أن يصلِّيَ وهو واضِعٌ
يَدَهُ على خَصْرِهِ .
وجاء في الحديث ) ( أَنَّهُ رَاحَةُ أَهْلِ النَّار ) ( .
وقال الليث : الْخَصْرُ : البَرْدُ الذي يَجِدُه
الإنسانُ في أطرافه ، وثَغْرٌ خَصِرٌ : بَارِدُ
الْمُقَبَّل .
وقال أبو عبيد : الْخَصِرُ : الذي يَجِدُ البَرْدَ ،
فإذا كان معه جُوع فهو خَرِصٌ .
شَمِرُ _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصْرَانِ
_ من النَّعل _ مُسْتَدَقّهَا ، ونَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ :
لها خَصْرَانِ .
ونُهِيَ عن اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ ، وهو على
وجهين :
أحدُهمَا : أن يَخْتَصِرَ الآيةَ الَّتي فيها
السجُودُ ، فيسجدَ بها .
والثاني : أن يقرأَ السُّورَةَ ، فإذا انتهى إلى
السَّجْدَة جاوَزَها ، ولم يَسْجُدْ لها .
ومُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق : التي تَبْعُدُ في جَدَدٍ
سهْلٍ ، وإذا سُلِكَ الطريقُ الوَعْرُ كان
أَقْرَبَ .
خرص : قال الله جلّ وعزّ : ( قتل الخراصون (
[ الذاريات : 10 ] .
قال الزَّجَّاجُ : ( الخراصون ( : الكذَّابون .
يقال : تَخَرَّصَ فلانٌ عَلَيَّ الباطلَ واخْتَرَصَهُ
_ أي : اخْتَلقه وافتعَله .
قال : ويجوز أن يكون الخراصون الذين
إنما يَتَظَنَّوْنَ الشيء ، لا يحُقُّونَهُ فيعمَلون
بما لا يَعلمون .
وقال الفرَّاء _ في قوله : ( قتل الخراصون ( :
يقول : لُعِنَ الكذَّابون الذين قالوا : مُحمَّدٌ
شاعرٌ ، وساحر وأشْبَاهَ ذلك _ خَرَصُوا
ما لا عِلْمَ لَهُمْ به .
قلتُ : وأصْلُ الْخَرْصِ : التَّظَنِّي فيما
لا يَستَيْقِنُه . ومنه قيل : خَرَصْتُ النَّخْلَ
والكَرْم _ إذا حَزَرْتَ ثمَرَه ، لأن الحَزْر إنما
هو تقديرٌ بِظَنٍّ _ لا إحاطَةٍ ، ثمَّ قيل
للكَذِب : خَرْصٌ ، لِمَا يَدْخُلُه من الظُّنُونِ
الكاذبة .
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يبعث الخُرَّاصَ إلى نَخِيلِ
خَيْبَرَ عند إدراك ثَمَرِها فَيحْزُرُونَهُ رُطباً
كذا ، وتمراً كذَا ، ثم يأخذهم بمَكِيلَةِ ذلك
من التَّمْر الذي يجب له وللْمُوجِفِينَ معه .
وإنما فعلَ ذلك لما فيه من الرِّفقِ
لأصْحاب الثِّمار فيما يأكُلُونَهُ منه ، مع
الاحتياط للفُقراء _ في العُشْر ، ونِصْفِ
العُشْر ولأهل الفَيْءِ _ فيما يَخُصُّهُمْ .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : أنَّهُ أَمَرَ بالخَرْصِ في
النَّخْلِ والكَرْمِ خاصَّةً دُونَ الزَّرْع الْقَائِمِ .
وذلك أن ثِمَارَهُما ظاهرةٌ ، والخارِصُ
يُطيفُ بها ، فَيَرَى ما ظهر من الثمار ،
وليس ذلك كالحَبِّ الذي هو في أكمامه .
ابن السكِّيت : خرَصْتُ النخلَ خرْصاً ،
وكَمْ خِرْصُ نَخْلِكَ ؟ _ بكسر الخاء .
وقال الليث : الخَرِيصُ : شِبْهُ حَوْضٍ
واسع ، يَنْفَجِرُ إليه الماءُ من نهْرٍ ثم يعودُ
إلى النهر ، والخَرِيصُ مُمْتَلِىءٌ .
وقال عَدِيٌّ :
والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ
أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ
قال الأزهري : قرأته في شعر عَدِيّ :
والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به
وقيل _ في تفسيره _ : المَشْرَفُ : إناء كانوا
يشربون به .
وأما الخَرِيصُ : فإن ابن الأعرابي قال :
افْتَرَقَ النَّهْرُ على أربعة وعشرين خريصاً
_ يعني ناحيةً منه .
قال : ويقال : خريصُ النهر : جانِبُه .
قال : والمَشْمُولُ : الطَّيِّبُ ، يقال للرجل
_ إذا كان كريماً _ : إنه لمشمول .
والمَطْمُوثُ : الممسوس .
وقال أبو عبيد : الخَريصُ : الخَليجُ من
البحر .
وقال أبو عمرو : الْخَرِيصُ : جَزِيرَةُ البحر .
أبو عبيد : الخُرْصُ : السِّنانُ وجمعه
خُرْصانٌ .
وقال ابن شميل : الخِرْصُ : الرُّمْحُ اللطيفُ
وجمعه خِرْصانٌ .
قال : والخِرْصانُ : أصلها القُضْبانُ .
وقال قَيْسُ بْنُ الْخَطِيم :
تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ
تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب
وقال غيرُه : جعلَ الْخُرْصَ رُمحاً ، وإنما
هو نِصْفُ السِّنانِ الأعلى _ إلى موضع
الجُبَّة .
قال : ويقال : خِرْصُ الرُّمح ، وخُرْصٌ
وخَرْصٌ _ ثلاث لُغات _ وخِرْصَانٌ :
جماعةٌ .
وقد مَرَّ تفسير البيت في كتاب الْعَيْن .
أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الخُرْصُ
_ أيضاً _ : الْحَلقَةُ من الذهب والفِضَّة .
قلت : وقد قيل للدُّرُوع : خُرْصَانٌ لأنها
حَلَقٌ ، والواحدة : خِرْصٌ ، وأنشد :
سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ
والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً
قال بَعْضُهم : أراد بالْخُرْصانِ : الدُّرُوعَ
وتَسْويمُها : حَلَقٌ صُفرٌ فيها .
ورواه بعضُهم :
. . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ
فجعلها رِماحاً .
وفي الحديث : ) ( أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وَعَظَ
النِّسَاءَ ، وحَثَّهُنّ على الصَّدَقَةِ فجعلَتِ
المرْأَةُ تُلقِي الخُرْصَ والْخَاتَمَ ) ( .
قال شَمِرٌ : الخُرْصُ : الْحَلْقَةُ الصَّغيرة من
الحُلِيِّ _ كحَلْقَةِ الْقُرْطِ ونحوِها .
وفي حديث سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ : ) ( أنَّ جُرْحَهُ قد
برَأَ ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ إلاَّ كالْخُرْصِ ) ( _ أي : في
قِلَّة أثَرِ ما بَقي من الْجُرح .
وقال الليث : الْخُرْصُ : العُودُ ، وأنشد :
ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا
فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ
قال : وقال الْهُذَلِيُّ في مِثْلِهِ
يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ
مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ
وقال الليث : وقال بَعْضُهم : الخُرْصُ :
أَسْقِيَةٌ مُبَرَّدَةٌ تُبَرِّدُ الشراب .
قلتُ : هكذا رَأَيْتُ ما كتبْتُه في كتاب
الليث .
فأمَّا قولُه : ) ( الخُرْصُ الْعُودُ ) ( . فلا معنى
له ، وكذلك قوله ) ( الخُرْص أَسقِيَةٌ مُبَرِّدَةٌ ) ( ،
والصوابُ عندي في البيتين :
. . . مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ . . .
و مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ . . .
بالسين _ ، وهم خَدَمٌ عُجْمٌ لا يُفْصِحون
فكأنهم خُرسٍ لا يَنْطِقون .
وقوله :
يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ
يريد صاحبَ حَانوتِ خَمْرٍ ، فاختَصَرَ
الكلامَ .
ويقال : إبِلٌ خَرِصَةٌ وخَرِصاتٌ _ إذا أصابها
بَرْد وجُوع .
قال الحُطَيْئَةُ :
إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : هو يَخْتَرِصُ :
أي يَجعل في الخِرْصِ ما يُريد وهو
الجِرابُ ، ويَكْتَرِصُ _ أَي : يَجْمَع ويَقْلِد .
رخص : قال الليث : الرَّخْصُ : الشيءُ الناعم
اللَّيِّن إن وَصَفْتَ به المرأةَ ، فَرَخَاصَتُها :
نَعْمَةُ بَشَرَتِها ، ورِقَّتُها ، وكذلك رَخَاصَةُ
أَنامِلِها : لِينُها _ وإن وصفْتَ به البَنَانَ
فَرَخَاصَتُها : هَشَاشتُها ، والفعْلُ : رَخُصَ
يَرْخُصُ .
ويقال : رَخُصَ السِّعْرُ يَرْخُصُ رُخْصاً
واسْتَرْخَصْتُ الشيء : رأيتُه رَخِيصاً ،
وارْتَخَصْتُه : اشتريتُه رَخِيصاً ، وأَرْخَصْتُه :
جلعتُه رَخِيصاً ، ويكون أَرْخَصْتُه : وجدتُه
رَخِيصاً .
وقال الليث : الموتُ الرَّخِيصُ : الذَّريعُ ،
والرُّخْصَةُ : تَرْخِيصُ الله للعَبْد في أَشْياءَ
خفَّفها عنه .
وتقول : رَخَصْتُ لفلان في كذا وكذا
_ أي : أذِنْتُ له بعد نَهْيي إيَّاه عنه .
وقال الشاعر في أَرْخصْتُ الشيء _ إذا
جعلتُه رخيصاً .
نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً
وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ
وحُكي عن أبي عمرو : أنه قال : رُخْصَتِي
من الماء ، وخُرْصَتِي _ يُريدون : شِرْبي .
وقال غيرُه : هي الخُرْصَةُ والرُّخْصَةُ وهي
الفُرْصَةُ والرُّفْضة بمعنىً واحد .
عمرو _ عن أبيه _ قال : الرَّخِيصُ : الثَّوْبُ
النَّاعِمُ .
صرخ : أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : الصارخُ :
المستغيثُ ، والصَّارخ : المُغيث .
وقال الله تعالى : ( ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي ( [ إبراهيم : 22 ] .
قال أبو الهيثم : معناه : ما أَنا بمُغيثِكم
وما أنتم بِمُغِيثيَّ .
قال : والصَّارخُ : المُستغيثُ ، والْمُصْرِخُ :
المُغِيثُ _ يقال : صَرخ فلان يَصرُخ صُراخاً
_ إذا استغاث فقال : واغَوْثَاه ، واصَرْخَتَاه .
قال : والصَّرِيخُ _ بمعنى الصَّارِخ _ مِثلُ
قديرٍ وقادرٍ .
قال : والصَّرِيخُ يكون فَعِيلاً بمعنى مُصْرِخ ،
مثلُ نذيرٍ بمعنى مُنْذِرٍ ، وسميعٍ بمعنى
مُسْمِعٍ .
وقال زُهَيرٌ :
إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا
إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ
قال : وَالصارخ : المُسْتغيث .
قلتُ : ولمْ أَسْمَع في الصَّارخ : أَنَّه يَكون
بمعنى ) ( الْمُغِيثِ ) ( لغير الأصمعي ، والناسُ
كلُّهم على أن ) ( الصَّارخَ ) ( : المستغيثُ
والْمُصْرِخُ : الْمُغِيثُ ، والْمُسْتَصْرِخُ :
الْمُسْتغيث أيضاً .
ورَوى شَمِرٌ _ لأبي حاتم _ أنه قال :
الاسْتِصراخ : الإغاثةُ .
قال : والاسْتِصْرَاخ : الاستغاثة .
في حديث ابن عُمَر : ) ( أنَّه اسْتُصْرِخَ عَلَى
صَفِيَّةَ ) ( .
واستِصْراخُ الحَيِّ على المَيِّت : أن يُسْتعَانَ
به ليقوم بتجهيز الميِّت ، وما يجب من دَفْنِه
والصلاة عليه .
قال : والصَّارِخَةُ : _ بمعنى الإغاثة _ مَصْدرٌ
على ) ( فَاعِلَةٍ ) ( ، وأنشد :
فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ
تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ
قال : والصَّارخةُ : الإغاثة .
وقال الليث : قيل : الصَّارِخةُ _ بمعنى
الصَّرِيخِ _ : المغِيثُ .
قلتُ : والقولُ ما قال شَمِرٌ .
وقال اللَّيث : الصَّرْخةُ صيحَةٌ شديدةٌ عند
فَزْعَةٍ أو مُصيبةٍ .
قال : والاصْطِرَاخ : التَّصارُخُ _ افْتِعالٌ .
ومن أمثالهم : ) ( كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى ) (
_ للأمر يفجؤك .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الصَّرَّاخ : الطَّاوُوسُ .
صخر : قال الليث : الصَّخْرُ عِظامُ الحِجارة
وصِلاَبُها .
قال : والصّاخِرُ إناءٌ من خزَفٍ .
قلتُ : يقالَ : صَخْرَةٌ وصَخْرٌ وصَخَرٌ
ويقال : صَخْرَةٌ وصَخَرَانٌ .
ويقال : صَخْرٌ ، وصُخُورٌ ، وصُخُورَةٌ .
عمرو _ عن أبيه _ : الصَّاخرُ صوْتُ الحديد
بعضُه على بعض .
رصخ : مهمل .
إلا أنْ يكون رَصَخَ _ بالصاد _ لغةً في
رَسَخَ الشيءُ _ إذا ثبت .

##### Türkçe

خ ص ر
**خصر** ، **خرص** ، **صرخ** ، **صخر** ، **رخص** ، **رصخ** : kullanılagelenlerdir.

**خصر** : Leys dedi: **الْخَصْرُ**: insanın ortasıdır,
ve iki **الخاصرَتان**: **الْحَرْقَفَةِ** ile **القُصَيْرَى** arasındaki şeydir.
Ve o, iki **القُصْرَيَانِ**’ın ondan çekilip kısaldığı şeydir; ve
iki **الحَجَبَتَيْن**’den öne geçen ve **الخَصْرِ**’ün üstündeki deriden olan şey:
ince, yumuşak (gevşek) deridir.

Ve denir: **رجلٌ ضخمُ الخَوَاصر**; ve **خَصْرُ القَدَم**: onun çukur (içbükey) yeridir; ve **قدم مُخَصَّرَةٌ**
ve **مَخْصُورَةٌ**; ve **يَدٌ مُخَصَّرَةٌ** — eğer
bileğinde bir **تَخصِيرٌ** varsa — sanki bağlanmış gibidir; yahut onda yuvarlak bir
iz (oyuk) vardır; ve **رجُلٌ مُخَصَّرٌ**: karnı
yahut ayağı sıkılmış (içe çekilmiş) olandır; ve **خَصْرُ الرَّمْل**: üstü
ve altı olan bir yoldur; özellikle kumlarda. Ve şu beyit okundu:
أَخَذْنَ خَصُورَ الرَّمْلِ ثُمَّ جَزَعْنَهُ

Ve **الخَصْرُ**: bedevîlerin evlerinden (çadırlarından) bir kısımdır; yeri
ince (zarif)tir. Ve sözde **الاخْتِصَارُ**: fazlalıkları bırakman
ve manaya gelen şeyi kısa tutmandır; yolda da **الاخْتصارُ** böyledir;
ve kırkımda **الاخْتصارُ**: onu kökünden kazımamandır.

Ve hadiste: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **البَقِيع**’e çıktı;
elinde kendisine ait bir **مِخْصرَةٌ** vardı; oturdu ve onunla
yerde dürtüp iz yaptı.”

Ebû Ubeyd dedi: **المِخْصَرَةُ**: insanın eliyle kısaca tutup
kavradığı şeydir; asadan, yahut **عَنَزَةٍ**’den
yahut **عُكَّازَةٍ**’den ve benzerlerinden.

Dedi: Bundan dolayı denildi: falan, falanı **مُخَاصِرٌ**’dir — eğer
arkadaşının elini tutarsa.

Ve **عَبْدِ الرَّحْمنِ بْنِ حَسَّانٍ**’dan şu beyit okundu:
ثُمَّ خَاصَرْتُهَا إلَى القُبَّةِ الخَضْرَاءِ
تَمشِي في مَرْمَرٍ مَسْنُونِ
— yani: elini tuttum.

Ferrâ dedi: Kavim **مُتَخَاصِرِينَ** olarak çıktı — eğer
onların bazısı bazısının elini tutuyorsa.

Dedi: Ve denir: adamı **خَاصَرْتُ** ve **خَازَمْتُ**;
bu, senin bir yola girmen, onun da
başka bir yola girmesidir; ta ki bir yerde
birbirinize kavuşuncaya kadar.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
**المُخَاصَرَة**: iki adamın yürümesi, sonra ayrılması,
sonra randevusuz olarak buluşmasıdır.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: “Erkeğin
**مُتَخَصِّراً** olarak namaz kılmasını yasakladı.” Denildi: manası: erkeğin namaz kılması,
eli **خَصْرِه** üzerinde iken.

Ve hadiste geldi: “O, cehennem ehlinin rahatıdır.”

Ve başka bir hadiste: “Kıyamet günü **الْمُتَخَصِّرُون**’un
yüzlerinde nur vardır.”

Ebû’l-Abbâs dedi: manası: gece namaz kılanlardır;
yorulduklarında yorgunluktan ellerini **خَوَاصِرِهِمْ** üzerine koyarlar.

Dedi: Manası şu da olabilir: kıyamet günü gelirler;
yanlarında, üzerine dayanacakları ameller vardır;
**الْمِخْصَرَةِ**’den alınmıştır.

Bize **عِلِيُّ بنُ الْحُسَيْنِ بن سَعْدِيل** haber verdi — dedi:
bize Ahmed b. Budeyl haber verdi — Ebû Üsâme’den,
Hişâm’dan, Muhammed b. Sîrîn’den, Ebû Hureyre’den —
dedi ki:
“Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) erkeğin
**مُخْتَصِراً** olarak namaz kılmasını yasakladı.”

Onun tefsirinde ihtilaf edildi; bazısı dedi:
manası: eliyle bir asa tutup ona dayanmasıdır.

Ebû Ubeyd dedi: o, namaz kılmasıdır; eli
**خَصْرِهِ** üzerinde iken.

Ve hadiste geldi: “O, cehennem ehlinin rahatıdır.”

Leys dedi: **الْخَصْرُ**: insanın
uçlarında bulduğu soğuktur; ve **ثَغْرٌ خَصِرٌ**:
öpülen (ağız) soğuktur.

Ebû Ubeyd dedi: **الْخَصِرُ**: soğuğu bulan kimsedir;
eğer onunla beraber açlık olursa o **خَرِصٌ**’tur.

Şemmir — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi: **الْخَصْرَانِ**
— nalın/ayakkabıdan — onun incelmiş (daralmış) yeridir; ve **نَعْلٌ مُخَصَّرَةٌ**:
onun iki **خَصْرَانِ**’ı vardır.

Ve **اخْتِصَارِ السَّجْدَةِ** yasaklandı; o
iki vech üzeredir:
Birincisi: içinde secde bulunan ayeti
**يَخْتَصِرَ** etmesi, onunla secde etmesidir.
İkincisi: sûreyi okuması; secdeye gelince onu
geçmesi ve onun için secde etmemesidir.

Ve **مُخْتَصَرَاتُ الطُّرُق**: düz bir açıklıkta uzak olan (yollar)dır;
engebeli yol tutulursa
daha yakın olur.

**خرص** : Allah (azze ve celle) dedi: “**قتل الخراصون**”
[ الذاريات : 10 ].

Zeccâc dedi: “**الخراصون**”: yalancılardır.
Denir: falan bana karşı bâtılı **تَخَرَّصَ** etti ve onu **اخْتَرَصَهُ** etti
— yani: onu uydurdu ve yaptı.

Dedi: **الخراصون**’un, ancak bir şeyi
zanneden kimseler olması da caizdir; onu gerçekleştirmezler;
bilmedikleriyle amel ederler.

Ferrâ dedi — “**قتل الخراصون**” sözü hakkında:
diyor ki: “Muhammed şairdir,
sihirbazdır ve bunun benzerlerini söyleyen yalancılar lanetlendi;
bilgileri olmayan şeyi **خَرَصُوا** ettiler.”

Dedim: **الْخَرْصِ**’ın aslı:
kesinleştirmediği şeyde zan yürütmektir. Bundan dolayı denildi:
hurmayı ve asmayı **خَرَصْتُ** ettim — eğer meyvesini tahmin edip ölçtüysen; çünkü tahmin ancak
zanla bir takdirdir — kuşatma değildir. Sonra
yalana **خَرْصٌ** denildi; içine giren
yalancı zanlardan dolayı.

Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Hayber’in hurmalıklarına,
meyvesi olgunlaştığında **الخُرَّاصَ** gönderirdi; onu yaş hurma olarak şöyle,
kuru hurma olarak böyle tahmin ederlerdi; sonra onları, kendisine ve onunla birlikte sefere çıkanlara vacip olan
hurmadan bunun ölçeğiyle alırdı.

Bunu ancak, meyve sahiplerine, ondan yediklerinde
yumuşaklık (kolaylık) bulunduğu için yaptı;
fakirler için — öşürde ve öşrün yarısında — ihtiyatla; ve fey ehli için — kendilerine mahsus olan hususta.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: hurma ve asma hakkında
**الخَرْصِ**’ı emretti; ayakta duran ekin hakkında değil.

Bu, ikisinin meyvelerinin görünür olmasındandır; **الخارِصُ**
onları kuşatır; görünen meyveleri görür;
bu, kılıfları içinde olan tane gibi değildir.

İbnü’s-Sikkît: hurmayı **خرَصْتُ**; **خرْصاً**;
“Senin hurmalığının **خِرْصُ** ne kadardır?” — **الخاء**’ın kesresiyle.

Leys dedi: **الخَرِيصُ**: genişçe bir havuz benzeridir;
su, bir nehirden ona fışkırır, sonra
nehre döner; ve **الخَرِيصُ** doludur.

Ve Adî dedi:
والمَشْرَبُ المَصْقُولُ يُسْقَى بهِ
أَخْضَرَ مَطْمَوثاً كماءِ الْخَرِيصْ

Ezherî dedi: Onu Adî’nin şiirinde şöyle okudum:
والمَشْرَفُ المَشْمُولُ يُسْقَى به

Ve denildi — tefsirinde —: **المَشْرَفُ**: onların içtiği bir kaptır.

أما **الخَرِيصُ**: İbnü’l-A‘râbî dedi:
Nehir, yirmi dört **خريصاً** üzerine ayrıldı
— yani: onun bir tarafı.

Dedi: Ve denir: nehrin **خريصُ**’u: onun kenarıdır.

Dedi: Ve **المَشْمُولُ**: hoş (iyi) olandır; adama denir
— eğer cömertse —: o elbette **مشمول**’dür.

Ve **المَطْمُوثُ**: dokunulmuş (elle temas edilmiş) olandır.

Ebû Ubeyd dedi: **الخَريصُ**: denizden bir koydur.

Ebû Amr dedi: **الْخَرِيصُ**: denizin adasıdır.

Ebû Ubeyd: **الخُرْصُ**: mızrak ucu (sünen)dir; çoğulu **خُرْصانٌ**’dır.

İbn Şümeyl dedi: **الخِرْصُ**: ince mızraktır; çoğulu **خِرْصانٌ**’dır.

Dedi: **الخِرْصانُ**: aslı çubuklardır.

Ve Kays b. el-Hatîm dedi:
تَرَى قَصَدَ المُرَّانِ مُلْقىً كَأَنَّهُ
تَذَرُّعُ خِرْصَانٍ بأَيْدِي الشَّوَاطِب

Başkası dedi: **الْخُرْصَ**’u mızrak yaptı; hâlbuki o,
mızrak ucunun üst yarısıdır —
**الجُبَّة**’nin yerine kadar.

Dedi: Ve denir: mızrağın **خِرْصُ**’u; ve **خُرْصٌ**
ve **خَرْصٌ** — üç lehçe —; ve **خِرْصَانٌ**:
bir topluluktur.

Beytin tefsiri **كتاب الْعَيْن**’de geçti.

Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **الخُرْصُ**
— ayrıca —: altın ve gümüşten halka (yüzük halkası)dır.

Dedim: Zırhlara **خُرْصَانٌ** denildi; çünkü onlar halkalardır; tekili: **خِرْصٌ**. Ve şu beyit okundu:
سَمُّ الصَّباحِ بِخُرْصَانٍ مُسَوَّمَةٍ
والمَشْرَفِيَّةُ نُهْدِيهَا بأَيْدِيناً

Bazıları dedi: **الْخُرْصانِ** ile zırhları kastetti;
onların **تَسْويمُها**’sı: içinde sarı halkalardır.

Bazıları onu şöyle rivayet etti:
. . . بِخُرْصانٍ مُقَوَّمَةٍ
Böylece onları mızraklar yaptı.

Ve hadiste: “Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlara öğüt verdi,
onları sadakaya teşvik etti; kadın
**الخُرْصَ**’u ve **الْخَاتَمَ**’ı atıp bırakıyordu.”

Şemmir dedi: **الخُرْصُ**: süsten küçük halkadır —
küpe halkası ve benzeri gibi.

Sa‘d b. Mu‘âz hadîsinde: “Yarası
iyileşti; ondan, ancak **كالْخُرْصِ** gibi kaldı.” — yani:
yaradan kalan izin azlığında.

Leys dedi: **الْخُرْصُ**: çubuktur. Ve şu beyit okundu:
ومِزاجُها صَهْباءُ فَتَّ خِتَامَهَا
فَرْدٌ مِنَ الْخُرْصِ الْقِطَاطِ مُثَقَّبُ

Dedi: Hüzellî de benzeri hakkında dedi:
يُمَشِّي بَينَنَا حَانُوتُ خَمْرٍ
مِنَ الْخُرْصِ الصَّرَاصِرَةِ الْقِطَاطِ

Leys dedi: Bazıları dedi: **الخُرْصُ**:
içeceği soğutan soğutulmuş tulumlardır.

Dedim: Leys’in kitabında yazdığımı böyle gördüm.

Ama onun sözü: “**الخُرْصُ الْعُودُ**”; onun manası yoktur;
ve yine onun sözü: “**الخُرْص أَسقِيَةٌ مُبَرِّدَةٌ**” da (öyledir).
Doğrusu, bana göre iki beyitte:
. . . **مِن الخُرْسِ الْقِطَاطِ** . . .
ve **مِنَ الْخُرْسِ الصَّرَاصِرَةِ** . . .
**بالسين** ile; onlar, fasih konuşmayan acem hizmetçilerdir;
sanki konuşmayan dilsizler gibidirler.

Ve onun sözü:
يُمَشِّي بَيْنَنا حانُوتُ خَمْرٍ
şarap dükkânının sahibini kasteder; sözü
kısalttı.

Ve denir: **إبِلٌ خَرِصَةٌ** ve **خَرِصاتٌ** — eğer ona
soğuk ve açlık isabet etmişse.

Hutay’e dedi:
إذَا مَا غَدتْ مَقْرُورةً خَرِصاتِ

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den —: O **يَخْتَرِصُ** eder:
yani **الخِرْصِ** içinde istediğini yapar; o da
torbadır; ve **يَكْتَرِصُ** eder — yani: toplar ve takar (boynuna asar).

**رخص** : Leys dedi: **الرَّخْصُ**: kadını onunla vasfettiğinde, yumuşak,
ince (latif) şeydir; onun **فَرَخَاصَتُها**’sı:
derisinin yumuşaklığı ve inceliğidir; ve yine
parmak uçlarının **رَخَاصَةُ**’ı: onun yumuşaklığıdır — ve eğer parmakları (uçları) vasfettiğinde,
onun **فَرَخَاصَتُها**’sı: onun gevrekliği (nazikliği)dir. Fiil: **رَخُصَ**
**يَرْخُصُ**.

Ve denir: fiyat **رَخُصَ** eder, **يَرْخُصُ** eder, **رُخْصاً**;
ve “şeyi **اسْتَرْخَصْتُ**”: onu ucuz gördüm;
ve onu **ارْتَخَصْتُهُ**: onu ucuza satın aldım; ve onu **أَرْخَصْتُهُ**:
onu ucuz yaptım; ve **أَرْخَصْتُهُ** olur: onu ucuz buldum.

Leys dedi: **الموتُ الرَّخِيصُ**: hızlı (çabuk) olandır;
ve **الرُّخْصَةُ**: Allah’ın kula, ondan hafiflettiği
şeylerde ruhsat vermesidir.

Ve dersin: falana şunda bunda **رَخَصْتُ** — yani: onu ondan nehyettikten sonra ona izin verdim.

Şair, “şeyi **أَرْخصْتُ**” hakkında — eğer
onu ucuz yaptıysam — dedi:
نُغَالي اللَّحْمَ للأَضْيَافِ نِيئاً
وَنُرْخِصُهُ إذَا نَضِجَ القُدُورُ

Ebû Amr’dan nakledildi: dedi ki: “Suyun **رُخْصَتِي**’si ve **خُرْصَتِي**’si” —
içmemizi kastediyorlar.

Başkası dedi: O, **الخُرْصَةُ** ve **الرُّخْصَةُ**’dır; o, **الفُرْصَةُ** ve **الرُّفْضة**’dır; tek bir manadadır.

Amr — babasından — dedi: **الرَّخِيصُ**: yumuşak elbisedir.

**صرخ** : Ebû Ubeyd — Asma‘î’den —: **الصارخُ**: yardım isteyen kimsedir; ve **الصَّارخ**: yardım eden kimsedir.

Allah تعالى dedi: “**ما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي**” [ إبراهيم : 22 ].

Ebû’l-Heysem dedi: manası: ben sizin yardım edeniniz değilim, siz de benim yardım edenim değilsiniz.

Dedi: **الصَّارخُ**: yardım isteyendir; ve **الْمُصْرِخُ**: yardım edendir. Denir: falan **صَرخ** eder, **يَصرُخ** eder, **صُراخاً** — eğer yardım istedi de “**واغَوْثَاه**” ve “**واصَرْخَتَاه**” dedi ise.

Dedi: **الصَّرِيخُ** — **الصَّارِخ** manasında — **قديرٍ** ve **قادرٍ** gibidir.

Dedi: **الصَّرِيخُ**, **مُصْرِخ** manasında **فَعِيلاً** olur; **نذيرٍ**’in **مُنْذِرٍ** manasında olması gibi; ve **سميعٍ**’in **مُسْمِعٍ** manasında olması gibi.

Züheyr dedi:
إذَا مَا سَمِعْنا صَارِخاً مَعَجَتْ بِنَا
إلَى صَوْتِهِ وُرْقُ المَرَاكِلِ ضُمَّرُ

Dedi: **وَالصارخ**: yardım isteyendir.

Dedim: **الصَّارخ** hakkında, Asma‘î’den başkası için, onun “**الْمُغِيثِ**” manasında olacağını işitmedim; insanlar bütünüyle şunun üzerindedir: “**الصَّارخَ**”: yardım isteyendir; ve **الْمُصْرِخُ**: yardım edendir; ve **الْمُسْتَصْرِخُ**: yine yardım isteyendir.

Şemmir, Ebû Hâtim’den rivayet etti: dedi ki:
**الاسْتِصراخ**: yardım etmektir.

Dedi: **والاسْتِصْرَاخ**: yardım istemektir.

İbn Ömer hadîsinde: “**اسْتُصْرِخَ عَلَى صَفِيَّةَ**.”

Diri kimsenin ölü üzerine **استِصْراخُ**’u: ölünün teçhizini yapmakta, defninden ve ona namaz kılmaktan gereken şeylerde ona yardım istenmesidir.

Dedi: **الصَّارِخَةُ** — yardım manasında — **فَاعِلَةٍ** üzere bir mastardır. Ve şu beyit okundu:
فَكَانُوا مُهْلَكِي الأَبْنَاءِ لَوْلاَ
تَدَارُكُهُمْ بَصَارِخَةٍ شَفِيقِ

Dedi: **الصَّارخةُ**: yardımdır.

Leys dedi: denildi: **الصَّارِخةُ** — **الصَّرِيخِ** manasında —: yardım edendir.

Dedim: söz, Şemmir’in dediğidir.

Leys dedi: **الصَّرْخةُ**: bir korku yahut musibet anında şiddetli bir çığlıktır.

Dedi: **والاصْطِرَاخ**: karşılıklı bağrışmadır — **افْتِعالٌ**.

Onların darb-ı mesellerinden: “**كَانَتْ كَصَرْخَة الحُبْلَى**”
— ansızın gelen iş için.

Sa‘leb — İbnü’l-A‘râbî’den — dedi:
**الصَّرَّاخ**: tavustur.

**صخر** : Leys dedi: **الصَّخْرُ**: taşların büyükleri ve sertleridir.

Dedi: **والصّاخِرُ**: çömlekten bir kaptır.

Dedim: denir: **صَخْرَةٌ** ve **صَخْرٌ** ve **صَخَرٌ**;
ve denir: **صَخْرَةٌ** ve **صَخَرَانٌ**.

Ve denir: **صَخْرٌ**; ve **صُخُورٌ**; ve **صُخُورَةٌ**.

Amr — babasından —: **الصَّاخرُ**: demirin, bir kısmının bir kısmı üzerindeki sesidir.

**رصخ** : ihmal edilmiştir.

Ancak **رَصَخَ** — **بالصاد** —, **رَسَخَ الشيءُ**’de bir lehçe olursa — eğer sabit olduysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والخاء وما يثلثهما)
  (رخص)  الراء والخاء والصاد أصلٌ يدلُّ على لِينٍ وخلافِ شِدّة. من ذلك اللّحْمُ الرَّخْص، هو الناعم. ومن ذلك الرُّخْص: خِلاف الغَلاء. والرُّخْصَة في الأمر: خَلاف التَّشْديد. وفي الحديث: "إنَّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ أن يؤخذ برُخَصِهِ كما يحبُّ أن تُؤتَى عزائِمهُ".
  (رخف)  الراء والخاء والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولِين. فيقال: إن الرَّخْفَة: الزُّبدة الرَّقيقة. ويقال أرْخَفْتُ العَجين، إذا كثَّرْتَ ماءَه حتَّى يَستَرخِيَ. ويقال منه رَخَف يَرْخُف. ويقولون صار الماءُ رُخْفةً، أي طينا رقيقاً. والرَّخْفة: حجارةٌ خِفافٌ جُوفٌ.
  (رخل)  الراء والخاء واللام كلمةٌ واحدة، وهي الرّخل([1]): الأنثى من أولاد الضَّأنِ، والذّكرُ حَمَلٌ، ويجمع الرخل رخالا.
  (رخم)  الراء والخاء والميم أصلٌ يدلُّ على رقّةٍ وإشْفاق. يقال ألقى فلانٌ على فلانٍ رَخْمَتَه، وذلك إذا أظهَرَ إِشفاقاً عليه ورقَّة له. ومن ذلك الكلام الرَّخيم، هو الرقيق. قال امرؤ القيس:
رَخِيمُ الكلامِ قَطِيع القِيا *** مِ تفتَرُّ عن ذي غُروبٍ خَصِر([2])  والرَّخَمة: الطائر الذي يقال لـه الأنوق، يقال سمِّي بذلك لرَخْمتِه على بَيضَتِه، يقال إنّه لم يُرَ له بيضٌ قطّ. وهو الذي أراده الكميت بقوله:
وذات اسمَيْنِ والألوانُ شَتَّى *** تُحمَّقُ وهي بَيِّنة الحَويلِ([3])ومن هذا الباب قول أهل العربية: "الترخيم"، وذلك إسقاط شيءٍ من آخر الاسم في النِّداء، كقولهم: يا مالك، يا مالِ؛ ويا حارث، ويا حارِ. كأنّ الاسمَ لما ألقي منه ذلك رَقّ. قال زُهير:
يا حارِ لا أُرْمَيَنْ منكم بداهيةٍ *** لم يَلْقَهَا سُوقَةٌ قبلي ولا مَلِكُ([4])ومما شذّ عن هذا الأصل قولُهم: شاةٌ رَخْماء، وهي التي ابيضَّ رأسها.
  (رخو)  الراء والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على لِينٍ وسخافةِ عقل. من ذلك شيءٌ رِخْوٌ بكسر الراء. قال الخليل: رَُخْوٌ أيضاً([5])، لغتانِ.
  يقال منه رَخِيَ يَرْخَى، ورَخُوَ، إذا صار رَُِخْواً. ويقال: أرخَتِ الناقة، إذا استَرخَى صَلاَها. وفرسٌ رِخْو، إذا كانت سهلة مسترسلة، في قول أبي ذؤيب:
  * فهي رِخْوٌ تمزَعُ([6]) *
  ويقال استرخى به الأمرُ واسترخت به حالُه، إذا وقع في حالٍ حسنةٍ غير شديدة. وتراخَى عن الأمر، إذا قعد عنه وأبطأ. ومن الباب الرُّخاء، وهي الريح الليِّنة. قال الله تعالى: ﴿فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ﴾ [ص 36]. والإرخاء مِن رَكْضِ الخيل* ليس بالحُضْر المُلْهَب([7]). يقال فرسٌ مِرْخاءٌ من خَيل مَرَاخٍ، وهو عَدْوٌ فوق التَّقْرِيب([8]). قال أبو عبيدٍ: الإِرخاء أن يخلّى الفرسُ وشَهوتَه في العَدْوِ، غير متعبٍ لـه. وهذه أُرْخِيّة، لِما أرْخَيْتَ مِن شيءٍ.
  (رخد)  الراء والخاء والدال كلمة واحدة ليس لها قياس. ويقال: الرِّخْوَدّ: الليِّن العِظام.
------------------------------------------ـ
([1]) الرخل، بالكسر وككتف.
([2]) كلمة "ذي" ليست في الأصل، وإثباتها من الديوان 58 وفيه: * فتور القيام قطيع الكلام *
([3]) في الحيوان (7: 18، 22) واللسان (حول): "وهي كيسة الحيل". وقد سبقت روايته في (حول) برواية: "بينة الحويل".
([4]) ديوان زهير 180. وهو يعني الحارث بن ورقاء الصيداوي، وكان قد استاق إبل زهير وراعيه يساراً.
([5]) الضبط بضم الراء عن المجمل. على أن الكلمة مثلثة، تقال أيضاً بفتح الراء.
([6]) البيت بتمامه كما في ديوانه 16 والمفضليات (2: 227) واللسان (رخا):
تغدو به خوصاء تقطع جريها *** حلق الرحالة فهي رخو تمزع([7]) في الأصل: "المهلب"، صوابه في المجمل.
([8]) في الأصل: "القريب". والتقريب: ضرب من العدو.
ـ

##### Türkçe

(رâ ve **خ** ve ikisini üçlü yapan şeyler bâbı)
  (**رخص**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve şiddetin zıddına delâlet eden bir asıldır. Bundan: **اللّحْمُ الرَّخْص**; o, yumuşak olandır. Bundan: **الرُّخْص**; pahalılığın zıddıdır. Ve işte **الرُّخْصَة**: sıkılaştırmanın zıddıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah—celâl ve senâsı yüce—azîmetlerinin yerine getirilmesini sevdiği gibi, ruhsatlarıyla amel edilmesini de sever.”
  (**رخف**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الفاء**; gevşekliğe ve yumuşaklığa delâlet eden küçük bir asıldır. Denilir ki: **الرَّخْفَة**: ince tereyağıdır. Ve denilir: **أرْخَفْتُ العَجين**; suyunu çoğalttığın zaman, ta ki gevşeyip yumuşayıncaya kadar. Ve ondan denilir: **رَخَف يَرْخُف**. Ve derler: su **رُخْفةً** oldu; yani ince bir çamur. Ve **الرَّخْفة**: hafif, içi boş taşlardır.
  (**رخل**)  **الراء** ve **الخاء** ve **اللام**; tek bir kelimedir; o da **الرّخل**([1]): koyun yavrularının dişisi; erkeği **حَمَلٌ**dır. Ve **الرخل**’in çoğulu **رخالا** gelir.
  (**رخم**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الميم**; inceliğe ve şefkate delâlet eden bir asıldır. Denilir: falan, falana **رَخْمَتَه**’sini attı; bu, ona şefkat göstermesi ve ona karşı yumuşaklık göstermesi zamanıdır. Bundan: **الكلام الرَّخيم**; o, ince (latif) olandır. İmru’ul-Kays dedi:
رَخِيمُ الكلامِ قَطِيع القِيا *** مِ تفتَرُّ عن ذي غُروبٍ خَصِر([2])
  Ve **الرَّخَمة**: kendisine **الأنوق** denilen kuştur; denilir ki, yumurtasına karşı **رَخْمتِه**’sinden dolayı böyle adlandırılmıştır; denilir ki, ona hiç yumurta görülmemiştir. Ve Kümeyt’in şu sözüyle kastettiği de odur:
وذات اسمَيْنِ والألوانُ شَتَّى *** تُحمَّقُ وهي بَيِّنة الحَويلِ([3])
Ve bu bâbdan, Arap dili ehlinin sözü: “**الترخيم**”; bu, nida’da ismin sonundan bir şey düşürmektir; onların: **يا مالك** (demeleri) ve **يا مالِ**; ve **يا حارث** ve **يا حارِ** demeleri gibi. Sanki isimden o atılınca inceldi. Züheyr dedi:
يا حارِ لا أُرْمَيَنْ منكم بداهيةٍ *** لم يَلْقَهَا سُوقَةٌ قبلي ولا مَلِكُ([4])
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: onların “**شاةٌ رَخْماء**” demeleridir; o, başı beyazlayan (koyun)dur.
  (**رخو**)  **الراء** ve **الخاء** ve illetli harf; yumuşaklığa ve aklın hafifliğine delâlet eden bir asıldır. Bundan: **رِخْوٌ**; **الراء**’ın kesresiyle. Halîl dedi: **رَُخْوٌ** da([5]); iki lehçedir.
  Ondan denilir: **رَخِيَ يَرْخَى** ve **رَخُوَ**; **رَُِخْواً** olduğu zaman. Ve denilir: deve **أرخَتِ**; **صَلاَها**’sı gevşediği zaman. Ve **فرسٌ رِخْو**: kolay, salıverilmiş (serbestçe uzanmış) olduğu zaman; Ebû Züeyb’in sözüne göre:
  * فهي رِخْوٌ تمزَعُ([6]) *
  Ve denilir: iş ona **استرخى** ve hâli ona **استرخت**; şiddetli olmayan iyi bir hâle düştüğü zaman. Ve işten **تراخَى**; ondan geri kaldığı ve ağır davrandığı zaman. Ve bâbdan: **الرُّخاء**; o, yumuşak rüzgârdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ﴾ [ص 36]. Ve atların koşturmasından **الإرخاء**; kızgın süratli koşu değildir([7]). Denilir: **فرسٌ مِرْخاءٌ**; **خَيل مَرَاخٍ**’tan; o, **التَّقْرِيب**’in üstünde bir koşudur([8]). Ebû Ubeyd dedi: **الإِرخاء**; atın, koşuda, ona yormaksızın, kendisi ve koşma iştahı ile salıverilmesidir. Ve bu **أُرْخِيّة**’dir; senin bir şeyden **أرْخَيْتَ**’in için.
  (**رخد**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الدال**; kıyası olmayan tek bir kelimedir. Ve denilir: **الرِّخْوَدّ**: kemikleri yumuşak olan.

------------------------------------------ـ
([1]) **الرخل**; kesre ile ve **كتف** gibi.
([2]) “**ذي**” kelimesi asılda yoktur; onun isbâtı divandan 58’dir; onda: * فتور القيام قطيع الكلام *.
([3]) **الحيوان** (7: 18، 22) ve **اللسان** (**حول**)’da: “وهي كيسة الحيل”. Ve (**حول**)’da rivayeti, “بينة الحويل” rivayetiyle daha önce geçti.
([4]) Züheyr divanı 180. Ve o, Hâris b. Verkâ es-Saydâvî’yi kastediyor; Züheyr’in develerini ve çobanı Yesâr’ı sürüp götürmüştü.
([5]) ضبط, **المجمل**’den **الراء**’ın zammı iledir. Şu da var ki kelime üçlüdür; **الراء**’ın fethasıyla da söylenir.
([6]) Beytin tamamı, divanında 16 ve **المفضليات** (2: 227) ve **اللسان** (**رخا**)’da olduğu üzere:
تغدو به خوصاء تقطع جريها *** حلق الرحالة فهي رخو تمزع([7]) Asılda: “المهلب”; doğrusu **المجمل**’deki gibidir.
([8]) Asılda: “القريب”. Ve **التقريب**: koşunun bir türüdür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر خ ص
لحم رخص وبنان رخص‏:‏ لين ناعم‏.‏
وجارة رخصة‏:‏ بينة الرخاصة‏.‏
وسعر رخيص‏.‏
ولك في هذا رخصة‏.‏
‏"‏ والله يحـب أن يؤخـذ برخصـه كمـا يحـب أن يؤخـذ بعزائمـه ‏"‏‏.‏
وترخـص فـي الأمـر‏:‏ أخذ فيه بالرخصة‏.‏
ورخص له فيه‏.‏
وترخص في حقه‏:‏ أخذ كل ما طف له ولم يستقص‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نزل به الموت الرخيص وهو الوجي الذريع‏.‏
وهذه رخصتي من الماء أي شربي وقلدي‏.‏

##### Türkçe

ر خ ص
**لحم رخص** ve **بنان رخص**: yumuşak, nazik.
Ve **جارة رخصة**: **الرخاصة**’si (yumuşaklığı) açık olan.
Ve **سعر رخيص**.
Ve senin için bunda bir **رخصة** vardır.
"Ve Allah, **رخصه**siyle amel edilmesini, **عزائمه**siyle amel edilmesini sevdiği gibi sever."
Ve **ترخـص فـي الأمـر**: onda **الرخصة** ile aldı.
Ve ona onda **رخص** verdi.
Ve **ترخص في حقه**: ona görünüp beliren her şeyi aldı ve sonuna kadar araştırmadı.
Mecazdan: ona **الموت الرخيص** indi; o, şiddetli, hızlı (ölüm)dür.
Ve bu, sudan benim **رخصتي**mdir; yani içişim ve azığım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرَّخْصُ: الشيء الناعم اللَّيِّنُ، إِن وَصَفْت به المرأَة فرُخْصانُها نَعْمَةُ بَشَرتها ورِقّتُها وكذلك رَخاصةُ أَنامِلها لِينُها، وإِن وَصَفْت به النَّبَات فرَخاصَتُه هَشاشَتُه. ويقال: هو رَخْصُ الجسد بَيِّن الرُّخُوصةِ والرَّخاصةِ؛ عن أَبي عبيد. ابن سيده: رَخُصَ رَخاصةً ورُخوصةً فهو رَخْصٌ ورَخِيصٌ تنَعّم، والأُنثى رَخْصةٌ ورَخِيصةٌ، وثوب رَخْصٌ ورَخِيص: ناعم كذلك. أَبو عمرو: الرَّخِيصُ الثوب الناعم. والرُّخْصُ: ضدّ الغلاءِ، رَخُصَ السِّعْر يَرْخُص رُخْصاً، فهو رَخِيصٌ. وأَرْخَصَه: جعله رَخِيصاً. وارْتَخَصْت الشيء: اشتريته رَخِيصاً، وارْتَخَصَه أَي عَدَّه رَخِيصاً، واسْتَرْخَصَه رآه رَخِيصاً، ويكون أَرْخَصَه وجَدَه رَخِيصاً؛ وقال الشاعر في أَرْخَصْته أَي جعلته رَخِيصاً:نُغالي اللَّحْمَ للأَضْيافِ نِيّاً،
ونُرْخِصُه إِذا نَضِجَ القُدورُ
يقول: نُغْلِيه نِيّاً إِذا اشْتَرَيْناه ونُبِيحُه إِذا طَبَخْناه لأَكله، ونُغالي ونُغْلي واحدٌ. التهذيب: هي الخُرْصة والرُّخْصة وهي الفُرْصة والرُّفْصة بمعنى واحد.
ورَخَّصَ له في الأَمر: أَذِنَ له فيه بعد النهي عنه، والاسم الرُّخْصةُ. والرُّخُصةُ والرُّخْصةُ: تَرْخِيصُ اللّه للعبد في أَشياءَ خَفَّفَها عنه. والرُّخْصةُ في الأَمر: وهو خلاف التشديد، وقد رُخِّصَ له في كذا ترْخِيصاً فترَخَّصَ هو فيه أَي لم يَسْتَقْصِ. وتقول: رَخَّصْت فلاناً في كذا وكذا أَي أَذِنْت له بعد نهيي إِيّاه عنه. ومَوْت رَخِيصٌ: ذَرِيع. ورُخاصُ: اسم امرأَة.

##### Türkçe

**الرَّخْصُ**: yumuşak, esnek olan şey; eğer bununla kadını vasfedersen, onun **رُخْصانُها**’sı derisinin yumuşaklığı ve inceliğidir; yine onun parmak uçlarının **رَخاصةُ أَنامِلها**’sı, onların yumuşaklığıdır. Ve eğer bununla bitkiyi vasfedersen, onun **رَخاصَتُه**’si onun gevrekliğidir. Ve denilir: o, beden bakımından **رَخْصُ الجسد**’dur; **الرُّخُوصةِ** ve **الرَّخاصةِ**’si açık-seçiktir; Ebû Ubeyd’den. İbn Sîdeh: **رَخُصَ** **رَخاصةً** ve **رُخوصةً**; o hâlde o **رَخْصٌ** ve **رَخِيصٌ**’tir; yumuşadı/na‘îm oldu; dişisi **رَخْصةٌ** ve **رَخِيصةٌ**’dir; ve elbise **رَخْصٌ** ve **رَخِيصٌ**: yine yumuşaktır. Ebû Amr: **الرَّخِيصُ** yumuşak elbisedir.

Ve **الرُّخْصُ**: pahalılığın zıddıdır; **رَخُصَ السِّعْر** **يَرْخُص** **رُخْصاً**; o hâlde o **رَخِيصٌ**’tir. Ve **أَرْخَصَه**: onu **رَخِيصاً** kıldı. Ve **ارْتَخَصْت الشيء**: onu ucuz olarak satın aldım; ve **ارْتَخَصَه** yani onu ucuz saydı; ve **اسْتَرْخَصَه** onu ucuz gördü; ve **أَرْخَصَه** olur: onu ucuz buldu; şair **أَرْخَصْته** hakkında, yani onu **رَخِيصاً** kıldım (mânasında) dedi:

نُغالي اللَّحْمَ للأَضْيافِ نِيّاً،
ونُرْخِصُه إِذا نَضِجَ القُدورُ

Der ki: onu çiğ iken satın aldığımızda pahalılaştırırız ve onu pişirdiğimizde, yenmesi için onu mubah kılarız; ve **نُغالي** ile **نُغْلي** birdir. **التهذيب**: o **الخُرْصة** ve **الرُّخْصة**’dır; o **الفُرْصة** ve **الرُّفْصة**’dır; bir mânâdadır.

Ve **رَخَّصَ له في الأَمر**: onda, ondan nehyettikten sonra ona izin verdi; isim **الرُّخْصةُ**’dır. Ve **الرُّخُصةُ** ve **الرُّخْصةُ**: Allah’ın kula, ondan hafiflettiği şeylerdeki **تَرْخِيصُ اللّه**’udur. Ve işte **الرُّخْصةُ في الأَمر**: o, sıkılaştırmanın hilâfıdır; ve ona şunda bunda **رُخِّصَ** **ترْخِيصاً**; böylece o da onda **ترَخَّصَ**; yani istiksâ etmedi (sonuna kadar zorlamadı). Ve dersin: falanı şunda bunda **رَخَّصْت**; yani onu ondan nehyetmemden sonra ona izin verdim. Ve **مَوْت رَخِيصٌ**: hızlı. Ve **رُخاصُ**: bir kadının adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر خ ص * * الرُّخْصُ * ضد الغلاء وقد * رَخُصَ * السعر بالضم * رُخْصاً * و * أرْخَصَهُ * الله فهو * رَخِيصٌ * و * ارْتَخَصَ * الشيء اشتراه رخيصا و * ارْتَخَصَهُ * أيضا عده رخيصا و * الرُّخْصَةُ * في الأمر خلاف التشديد فيه وقد * رُخِّصَ * له في كذا * تَرْخيصا فَتَرَخَّصَ * هو فيه أي لم يستقص و * الرَّخْصُ * الناعم يقال له * رَخْصُ * الجسد بين * الرَّخَاصَةِ * و * الرُّخُوصَةِ

##### Türkçe

* ر خ ص * * **الرُّخْصُ** * pahalılığın zıddıdır; ve fiyat **رَخُصَ** (ötre ile) **رُخْصاً** (olarak) ucuzladı; ve Allah onu **أرْخَصَهُ**; o da **رَخِيصٌ**dur. Ve **ارْتَخَصَ** şeyi: onu ucuz olarak satın aldı; ve **ارْتَخَصَهُ** da: onu ucuz saydı. Ve işte **الرُّخْصَةُ**: onda sıkı tutmanın hilâfıdır; ve ona şunda **رُخِّصَ** (kendisine ruhsat verildi) **تَرْخيصا**; böylece o onda **فَتَرَخَّصَ**; yani (işi) sonuna kadar araştırmadı. Ve **الرَّخْصُ**: yumuşak (olan); ona “bedenin **رَخْصُ**u” denir; **الرَّخَاصَةِ** ile **الرُّخُوصَةِ** arasındadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرخص، بالضم: ضد الغلاء، وقد رخص السعر، ككرم، رخصا: انحط، قال شيخنا: وحكى بعض فيه الفتح، ولم يثبت، ثم قيل: الأولى تنظيره بقرب حتى يدل على الفعل ومصدره الذي هو القرب، كالرخص، بالضم، ورخص. والرخص، بالفتح: الشيء الناعم اللين، وقد رخص، ككرم، رخاصة، ورخوصة، بالضم عن أبي عبيد: نعم ولان. وقال ابن دريد: امرأة رخصة البدن، إذا كانت ناعمة الجسم. وأصابع رخصة: غير كزة، وقال الليث: إن وصفت بها المرأة فرخصانها نعمة بشرتها ورقتها، وكذلك رخاصة أناملها: لينها، وإن وصفت بها النبات فرخاصته: هشاشته. قال ابن دريد: ج رخصة رخائص، في الشعر، وهو شاذ، وفي المحكم: رخص رخاصة ورخوصة فهو رخص ورخيص: نعم والأنثى رخصة ورخيصة. والرخصة، بضمة، واقتصر عليه الجوهري، وبضمتين، لغة في الأولى، نقله الصاغاني ترخيص الله العبد وفي بعض النسخ: للعبد، فيما يخففه عليه، وهو التسهيل، وهو مجاز، ومنه الحديث أن الله تعالى يحب أن تؤتى رخصته، كما يحب أن تترك معصيته. والجمع رخص، قال حميد بن ثور، رضي الله تعالى عنه، يصف أتانا:
  وقد أسرت لقاحا وهي تمنحه                      من الدوابر لا يولينه رخصا ومن المجاز: الرخصة: النوبة في الشرب، وهي الخرصة أيضا، كالرفصة والفرصة، يقال: هذه رخصتي من الماء وخرصتي، وفرصتي، أي نوبتي وشربي.
 وثوب رخص ورخيص: ناعم، وقال أبو عمرو: الرخيص: الناعم من الثياب. وقال الليث: الموت الرخيص: هو الموت الذريع، وهو مجاز. وأرخصه الله، فهو رخيص جعله رخيصا، قال الشاعر:
  نغالي اللحم للأضياف نـيئا                      ونرخصه إذا نضج القدور وأرخص الشيء: وجده رخيصا. وأرخصه: اشتراه كذلك أي رخيصا، كما في العباب. واسترخصه: رآه كذلك، أي رخيصا، عن الليث. وارتخصه: عده كذلك، أي رخيصا، وزاد الزمخشري: واشتراه رخيصا، وعليه اقتصر الجوهري، كما أن على الأولى اقتصر الصاغاني في العباب، وإياه تبع المصنف. ورخص له في كذا ترخيصا فترخص هو فيه، أي أخذ كل ما طف له، ولم يستقص. وتقول: رخصت فلانا في كذا وكذا، أي أذنت له بعد نهيي إياه عنه. ورخاص، بالضم: من أسمائهن، قال ابن دريد: مأخوذ من قولهم: امرأة رخصة البدن، إذا كانت ناعمة الجسم. ومما يستدرك عليه: الرخصان، كعثمان: اللين والنعومة. وترخص في الأمور: أخذ فيها بالرخصة. والرخيص: البليد، وهو مجاز.

##### Türkçe

**الرخص**، ötre ile: pahalılığın zıddı; ve fiyat ucuzladı; **كرم** gibi, **رخصا**: alçaldı. Şeyhimiz dedi ki: Bazısı bunda fetha ile olanı nakletti, fakat sabit olmadı. Sonra denildi: evlâ olan, onu **قرب** ile kıyaslamaktır; ta ki fiile ve onun masdarı olan **القرب**’a delâlet etsin; **الرخص** ötre ile ve **رخص**.

Ve **الرخص** fetha ile: yumuşak, esnek şey; ve **رخص**; **كرم** gibi; **رخاصة** ve **رخوصة**; ötre ile, Ebû Ubeyd’den: yumuşadı ve esnedi. İbn Düreyd dedi ki: **امرأة رخصة البدن**: eğer bedence yumuşak vücutlu ise. Ve **أصابع رخصة**: büzüşük olmayan. Leys dedi ki: Eğer bununla kadın vasfedilirse, onun **رخصانها**’sı: derisinin yumuşaklığı ve inceliğidir; yine **رخاصة أناملها**: onun yumuşaklığıdır. Eğer bununla bitki vasfedilirse, onun **رخاصته**’si: gevrekliğidir. İbn Düreyd dedi ki: **رخصة**’nin cem‘i **رخائص**tir; şiirde; ve o şâzdır. Ve **المحكم**’de: **رخص** **رخاصة** ve **رخوصة**; o hâlde o **رخص** ve **رخيص**tir: yumuşak ve esnek; dişisi **رخصة** ve **رخيصة**.

Ve **الرخصة** bir ötre ile; Cevherî bununla yetindi; ve iki ötre ile: birincide bir lugat; Sâgânî nakletti: Allah’ın kula **ترخيص**i—bazı nüshalarda: **للعبد**—ona hafiflettiği şeyde; ve o, kolaylaştırmadır; ve o mecazdır. Ondan hadis: “Allah Teâlâ, **رخصته**’sinin yerine getirilmesini sever; nasıl ki **معصيته**’nin terk edilmesini sever.” Cem‘i **رخص**tur. Humeyd b. Sevr, Allah Teâlâ ondan razı olsun, bir dişi eşeği vasfederek dedi:
  وقد أسرت لقاحا وهي تمنحه                      من الدوابر لا يولينه رخصا

Ve mecazdan: **الرخصة**: içmede nöbet; o, **الخرصة** da denir; **الرفصة** ve **الفرصة** gibi. Denir ki: “Bu, sudan benim **رخصتي**mdir ve **خرصتي**mdir ve **فرصتي**mdir”; yani nöbetim ve içişimdir.

Ve **ثوب رخص** ve **رخيص**: yumuşak. Ebû Amr dedi ki: **الرخيص**: elbiselerden yumuşak olan. Leys dedi ki: **الموت الرخيص**: hızlı ölüm demektir; ve o mecazdır. Ve Allah onu **أرخصه**; o hâlde o **رخيص**tir: onu ucuz yaptı. Şair dedi ki:
  نغالي اللحم للأضياف نـيئا                      ونرخصه إذا نضج القدور

Ve **أرخص الشيء**: onu ucuz buldu. Ve **أرخصه**: onu öylece satın aldı; yani ucuz olarak; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **استرخصه**: onu öyle gördü; yani ucuz; Leys’ten. Ve **ارتخصه**: onu öyle saydı; yani ucuz; Zemahşerî artırdı: ve onu ucuz satın aldı; Cevherî bununla yetindi; nitekim birincide Sâgânî **العباب**’da yetinmişti; musannif de ona tâbi oldu.

Ve ona şu hususta **رخص** verdi, **ترخيصا**; o da onda **ترخص** etti; yani ona yumuşak gelen her şeyi aldı, ve sonuna kadar araştırmadı. Ve dersin ki: “Ben falanı şu ve şu hususta **رخصت** ettim”; yani onu ondan nehyettikten sonra ona izin verdim.

Ve **رخاص** ötre ile: onların isimlerindendir. İbn Düreyd dedi ki: “**امرأة رخصة البدن**” sözlerinden alınmıştır; eğer vücutça yumuşak bedenli ise.

Ve ona ilâve olarak: **الرخصان**; **عثمان** gibi: yumuşaklık ve esneklik. İşlerde **ترخص** etti: onlarda ruhsatla aldı. Ve **الرخيص**: ahmak; ve o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَخُصَ
1 رَخُصَ ذ , aor. رَخُصَ , inf. n. رُخْصٌ, It (a thing, Msb, or a price, S, A) was, or became, cheap, low-priced, or low. (S, A, Msb, K, TA.) [Accord. to all of these authorities, this seems to be the primary signification: but Et-Tebreezee (Ham p. 47) thinks it to be from رَخْصَةٌ applied to a woman, as meaning “ soft, or tender. ”] Some say رَخَصَ also; but this is not of established authority. (MF.) ― -b2- رَخُصَ, aor. رَخُصَ , (M, A, Msb, K,) inf. n. رَخَاصَةٌ (S, M, A, Msb, K) and رُخُوصَةٌ (S, M, Msb, K) and رُخْصَانُ, (Lth, TA,) It (a thing, K, or the body, S, Msb, or flesh, A) was, or became, soft, or tender; (S, M, A, Msb, K, TA;) and soft to the feel: (Msb:) and in like manner رَخُصَتْ said of a girl: (A:) or, said of a woman, inf. n. رُخْصَانٌ, she was, or became, soft, or tender, and delicate, or thin, in her external skin: and said of a woman's fingers, they were, or became, soft, or tender: but when said of a plant, inf. n. رَخَاصَةٌ, it was, or became, soft, flaccid, or easily or quickly broken: (Lth:) [and said of a twig, or rod, it was, or became, fresh, or succulent, and soft, or tender: see رَخْصٌ.]

رُخِصَ لَهُ فِي كَذَا
2 رُخِصَ لَهُ فِي كَذَا ذ , inf. n. تَرْخِيصٌ, He had indulgence, license, or facilitation, granted, or conceded, to him in, or with respect to, such a thing. (S, A, * K *) You say, رَخَّصَ الشَّرْعُ لَنَا فِي كَذَا, inf. n. as above, The law has been indulgent to us in, or with respect to, such a thing; has facilitated it to us; as also ↓ ارخص, inf. n. اـِرْخَاصٌ. (Msb.) And رَخَّصْتُ فُلَاناً فِي كَذَا وَ كَذَا, [or, more commonly, لِفُلَانٍ,] I gave license, or permission, to such a one to do such and such things after my forbidding him to do them. (TA.)

ارخصهُ
4 ارخصهُ ذ He (God, S, A, Msb, or a man, JK) made it (a thing, Msb, or a price, S, A) cheap, low-priced, or low. (JK, S, A, Msb, K.) رَخَّصَهُ, in this sense, is not known. (Msb.) ― -b2- Also He found it to be cheap, low-priced, or low. (K.) ― -b3- Also, (K,) or ↓ ارتخصهُ, (S, A,) He bought it cheap, or at a low price. (S, A, K.) ― -b4- See also 2.

ترخّص
5 ترخّص ذ He took, or availed himself of, or allowed himself, indulgence, license, or facilitation; (A, TA;) he did not go to the utmost length; (S, Msb, K;) [he relaxed, or remitted;] in (فِي) such a thing; (S;) in affairs; (A;) or in the affair. (Msb.) You say also, ترخّص فِي حَقِهِ He took what was easily attainable, of his right, or due, and did not go to the utmost length. (A.)

ارتخصهُ
8 ارتخصهُ ذ : see 4. ― -b2- Also, (S, Sgh, K,) or ↓ استرخصهُ, (A,) He reckoned it cheap, or lowpriced: (S, A, Sgh, K:) and ↓ the latter, he saw it, or judged it, to be so. (Lth, K.)

استرخصهُ
10 استرخصهُ ذ : see 8, in two places.

رَخْصٌ
رَخْصٌ ذ applied to a thing, (A, K,) or to the body, (S, Msb,) and to flesh, and to a plant, (A,) Soft, or tender; (S, M, A, Msb, K;) and soft to the feel: (Msb:) and ↓ رَخِيصٌ signifies the same, (AA, M, K,) applied to a garment, or piece of cloth, (AA, K,) as also the former: (TA:) fem. of each with ة: (M, TA:) رَخْصةٌ is also applied to a girl, (A,) and to a woman, (K, TA, but omitted in the CK,) and to fingers, signifying not rigid or tough: (K:) or, applied to a woman, it signifies soft, or tender, and delicate, or thin, in her external skin: and applied to a woman's fingers, soft, or tender: but رَخْصٌ applied to a plant, soft, flaccid, or easily or quickly broken: (Lth, TA:) and applied to a twig, or rod, fresh, or succulent, and soft, or tender: (Msb:) the pl. of رَخْصٌ is رِخَاصٌ: (Msb:) and that of رَخْصَةٌ is رَخَائِصُ, which is irreg. [as such, but reg. as pl. of ↓ رَخِيصَةٌ]; (K, TA;) occurring in poetry. (TA.) You say, هُوَ رَخْصُ الجَسَدِ He is soft, or tender, in body. (S.) And اِمْرَأَةٌ رَخْصَةُ البَدَنِ A woman soft, or tender, in body. (IDrd, TA.)

رُخْصٌ
رُخْصٌ ذ [see 1, of which it is the inf. n., in the first of the senses explained above. ― -b2- Also The act of making cheap;] a subst. from أَرْخَصَهُ in the first of the senses here assigned thereto. (Msb.)

رُخْصَةٌ
رُخْصَةٌ ذ (S, A, Msb, K) and رُخُصَةٌ (A, Msb, K) Indulgence, license or facilitation; (S, A, Msb, K;) in an affair: (S, A, Msb:) pl. رُخَصٌ (A, Msb) and رُخْصَاتٌ and رُخَصَاتٌ and رُخُصَاتٌ. (Msb.) You say, لَكَ فِى هٰذَا رُخْصَةٌ [Thou hast, or shalt have, in, or with respect to, this, indulgence, license, or facilitation]. (A.) ― -b2- (tropical:) Indulgence granted, or conceded, by God to his servant, in a matter which He alleviates to him. (A, K.) ― -b3- [(assumed tropical:)  An ordinance of indulgence; such as the shortening of prayer in travelling, and the like: pl. رُخَصٌ, of which we have an ex. in the following trad.:] اَللّٰهُ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ كَمَا يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى عَزَائِمُهُ [(assumed tropical:) God loveth that his ordinances of indulgence be performed, like as He loveth that his obligatory ordinances be performed]. (A.) ― -b4- (tropical:) A portion, or share, of water: (A:) or a time, or turn, in drinking. (K.)

رَخِيصٌ
رَخِيصٌ ذ A cheap, or low-priced, thing; (Msb;) a low price. (S, A.) -A2- (tropical:) A quick death. (Lth, A, K.) -A3- See also رَخْصٌ, in two places. ― -b2- (tropical:) Soft, without strength or sturdiness, and without endurance: or stupid, dull, wanting in intelligence; syn. بَلِيدٌ. (TA.)

##### Türkçe

**رَخُصَ**
1 **رَخُصَ** ذ , muzâri‘ **رَخُصَ** , mastar ismi **رُخْصٌ**, O (bir şey, Msb, yahut bir fiyat, S, A) ucuz idi, yahut ucuz oldu, düşük fiyatlı idi, yahut düşük oldu. (S, A, Msb, K, TA.) [Bu otoritelerin hepsine göre, bu, birincil anlam gibi görünür: fakat Et-Tebreezee (Ham s. 47) bunun, bir kadına uygulanmış **رَخْصَةٌ**’den olduğunu, “yumuşak, yahut nazik” anlamında olduğunu düşünür.] Bazıları **رَخَصَ** da der; fakat bu, yerleşik otoriteden değildir. (MF.) ― -b2- **رَخُصَ**, muzâri‘ **رَخُصَ** , (M, A, Msb, K,) mastar ismi **رَخَاصَةٌ** (S, M, A, Msb, K) ve **رُخُوصَةٌ** (S, M, Msb, K) ve **رُخْصَانُ**, (Lth, TA,) O (bir şey, K, yahut beden, S, Msb, yahut et, A) yumuşak idi, yahut yumuşak oldu; (S, M, A, Msb, K, TA;) ve dokunuşta yumuşak: (Msb:) ve aynı şekilde, bir kız hakkında **رَخُصَتْ** denir: (A:) yahut, bir kadın hakkında denildiğinde, mastar ismi **رُخْصَانٌ**, o, yumuşak idi, yahut yumuşak oldu, ve dış derisinde nazik, yahut ince idi: ve bir kadının parmakları hakkında denildiğinde, onlar yumuşak idi, yahut yumuşak oldu: fakat bir bitki hakkında denildiğinde, mastar ismi **رَخَاصَةٌ**, o, yumuşak idi, gevşek idi, yahut kolayca veya çabucak kırılır idi, yahut öyle oldu: (Lth:) [ve bir dalcık, yahut çubuk hakkında denildiğinde, o, taze idi, yahut sulu idi, ve yumuşak idi, yahut nazik idi, yahut öyle oldu: bk. **رَخْصٌ**.]

**رُخِصَ لَهُ فِي كَذَا**
2 **رُخِصَ لَهُ فِي كَذَا** ذ , mastar ismi **تَرْخِيصٌ**, Ona, böyle bir şeyde, yahut böyle bir şeye dair, müsamaha, ruhsat, yahut kolaylaştırma verildi, yahut ona tanındı. (S, A, * K *) Şöyle dersin: **رَخَّصَ الشَّرْعُ لَنَا فِي كَذَا**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Şeriat bize, böyle bir şeyde, yahut böyle bir şeye dair, müsamahalı oldu; onu bize kolaylaştırdı; bunun gibi ↓ **ارخص**, mastar ismi **اـِرْخَاصٌ**. (Msb.) Ve **رَخَّصْتُ فُلَاناً فِي كَذَا وَ كَذَا**, [yahut, daha yaygın olarak, **لِفُلَانٍ**,] Ben, onu yapmasını yasakladıktan sonra, falana, şöyle şöyle şeyleri yapması için ruhsat, yahut izin verdim. (TA.)

**ارخصهُ**
4 **ارخصهُ** ذ O (Allah, S, A, Msb, yahut bir adam, JK) onu (bir şeyi, Msb, yahut bir fiyatı, S, A) ucuz kıldı, düşük fiyatlı kıldı, yahut düşük kıldı. (JK, S, A, Msb, K.) Bu anlamda **رَخَّصَهُ** bilinmez. (Msb.) ― -b2- Yine, onu ucuz, düşük fiyatlı, yahut düşük buldu. (K.) ― -b3- Yine, (K,) yahut ↓ **ارتخصهُ**, (S, A,) onu ucuza, yahut düşük bir fiyata satın aldı. (S, A, K.) ― -b4- Bk. ayrıca 2.

**ترخّص**
5 **ترخّص** ذ O, müsamaha, ruhsat, yahut kolaylaştırma aldı, yahut ondan yararlandı, yahut kendine onu caiz gördü; (A, TA;) en uç sınıra gitmedi; (S, Msb, K;) (فِي) böyle bir şeyde; (S;) işlerde; (A;) yahut işte. (Msb.) Yine şöyle dersin: **ترخّص فِي حَقِهِ** O, hakkından, yahut alacağından, kolay elde edileni aldı ve en uç sınıra gitmedi. (A.)

**ارتخصهُ**
8 **ارتخصهُ** ذ : bk. 4. ― -b2- Yine, (S, Sgh, K,) yahut ↓ **استرخصهُ**, (A,) onu ucuz, yahut düşük fiyatlı saydı: (S, A, Sgh, K:) ve ↓ ikincisi, onu öyle gördü, yahut öyle hükmetti. (Lth, K.)

**استرخصهُ**
10 **استرخصهُ** ذ : bk. 8, iki yerde.

**رَخْصٌ**
**رَخْصٌ** ذ bir şeye uygulanmış olarak, (A, K,) yahut bedene, (S, Msb,) ve ete, ve bir bitkiye, (A,) Yumuşak, yahut nazik; (S, M, A, Msb, K;) ve dokunuşta yumuşak: (Msb:) ve ↓ **رَخِيصٌ** aynı şeyi ifade eder, (AA, M, K,) bir elbiseye, yahut bir kumaş parçasına uygulanmış olarak, (AA, K,) önceki gibi: (TA:) her birinin müennesi ة ile: (M, TA:) **رَخْصةٌ** ayrıca bir kıza, (A,) ve bir kadına, (K, TA, fakat CK’de düşürülmüştür,) ve parmaklara uygulanır; katı yahut sert olmama anlamında: (K:) yahut, bir kadına uygulanmış olarak, dış derisinde yumuşak, yahut nazik, ve narin, yahut ince anlamına gelir: ve bir kadının parmaklarına uygulanmış olarak, yumuşak, yahut nazik: fakat bir bitkiye uygulanmış **رَخْصٌ**, yumuşak, gevşek, yahut kolayca veya çabucak kırılır: (Lth, TA:) ve bir dalcığa, yahut çubuğa uygulanmış olarak, taze, yahut sulu, ve yumuşak, yahut nazik: (Msb:) **رَخْصٌ**’un çoğulu **رِخَاصٌ**’tır: (Msb:) ve **رَخْصَةٌ**’nin çoğulu **رَخَائِصُ**’tir; bu düzensizdir [bu şekilde, fakat ↓ **رَخِيصَةٌ**’nin çoğulu olarak düzenlidir]; (K, TA;) şiirde vâki olur. (TA.) Şöyle dersin: **هُوَ رَخْصُ الجَسَدِ** O, bedence yumuşaktır, yahut naziktir. (S.) Ve **اِمْرَأَةٌ رَخْصَةُ البَدَنِ** Bedence yumuşak, yahut nazik bir kadın. (IDrd, TA.)

**رُخْصٌ**
**رُخْصٌ** ذ [bk. 1; onun mastar ismidir; yukarıda açıklanan anlamların birincisinde. ― -b2- Yine, ucuz kılma fiili;] burada ona verilmiş anlamların birincisinde **أَرْخَصَهُ**’dan bir isimdir. (Msb.)

**رُخْصَةٌ**
**رُخْصَةٌ** ذ (S, A, Msb, K) ve **رُخُصَةٌ** (A, Msb, K) Müsamaha, ruhsat yahut kolaylaştırma; (S, A, Msb, K;) bir işte: (S, A, Msb:) çoğulu **رُخَصٌ** (A, Msb) ve **رُخْصَاتٌ** ve **رُخَصَاتٌ** ve **رُخُصَاتٌ**. (Msb.) Şöyle dersin: **لَكَ فِى هٰذَا رُخْصَةٌ** [Senin, bunda, yahut buna dair, müsamahan vardır, yahut olacaktır; ruhsatın vardır, yahut olacaktır; yahut kolaylaştırma vardır, yahut olacaktır]. (A.) ― -b2- (mecaz:) Allah’ın, kuluna, kendisine hafiflettiği bir hususta verdiği, yahut tanıdığı müsamaha. (A, K.) ― -b3- [(varsayılan mecaz:) Müsamaha hükmü; yolculukta namazı kısaltmak ve benzeri gibi: çoğulu **رُخَصٌ**; bunun bir örneği aşağıdaki hadiste vardır:] **اَللّٰهُ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ كَمَا يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى عَزَائِمُهُ** [(varsayılan mecaz:) Allah, müsamaha hükümlerinin yerine getirilmesini sever; tıpkı, zorunlu hükümlerinin yerine getirilmesini sevdiği gibi]. (A.) ― -b4- (mecaz:) Suyun bir payı, yahut hissesi: (A:) yahut içmede bir vakit, yahut sıra. (K.)

**رَخِيصٌ**
**رَخِيصٌ** ذ Ucuz, yahut düşük fiyatlı bir şey; (Msb;) düşük bir fiyat. (S, A.) -A2- (mecaz:) Çabuk bir ölüm. (Lth, A, K.) -A3- Bk. ayrıca **رَخْصٌ**, iki yerde. ― -b2- (mecaz:) Güçsüz yahut metanetsiz, ve dayanıklılıksız yumuşak; yahut ahmak, donuk, zekâdan yoksun; eş anlamlısı **بَلِيدٌ**. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَخُصَ
رَخُصَ U ( n. ac. رُخْص 3 ),
a.  Was, became cheap; fell ( price ).

b.  ( n. ac. رَخَاْصَة 22t ,  رُخُوْصَة 27t ), Was soft, tender, yielding, flexible, pliable, supple.

رَخَّصَ
رَخَّصَ II ,
a.  Reduced, brought down the price of, cheapened.

b.  see V .

أَرْخَصَ
أَرْخَصَ IV ,
a.  Made or found cheap, low in price.

b.  Bought cheap.

تَرَخَّصَ
تَرَخَّصَ V
a.  [ La &  Fī ], Granted a concession to, was indulgent to, ..... in, with respect to.

اِرْتَخَصَ
اِرْتَخَصَ VIII ,
a.  Bought cheap; found cheap.

اِسْتَرْخَصَ
اِسْتَرْخَصَ X ,
a.  Considered cheap.

رَخْص
رَخْص 1 , ( pl. رِخَاْص 23 ),
a.  Soft, tender, yielding, flexible, pliable, supple.

رُخْص
رُخْص 3 ,
a.  Fall in prices; cheapness. - رُخْصَة 3t ,  رُخُص 10 , ( pl. رُخَص 9 ), Indulgence, concession.

b.  Kindness, graciousness; affability; blandness.

رَخَاْصَة
رَخَاْصَة 22t ,
a.  Softness, flexibility, suppleness.

رَخِيْص
رَخِيْص 25
a.  Cheap.

b.  Soft, tender, delicate.

c.  Quick, sudden, instantaneous ( death ).

رُخُوْصَة
رُخُوْصَة 27t ,
a.  see 22t .

رِخْل
رِخْل ,  رَخِل ,  رِخْلَة ( pl. أَرْخُص 16 ,  رِخَاْص 23 ,  رُخَاْص 24 ),
a.  Ewe-lamb.

##### Türkçe

رَخُصَ
رَخُصَ U ( n. ac. **رُخْص** 3 ),
a. Ucuz idi, ucuz oldu; düştü (fiyat).

b. ( n. ac. **رَخَاْصَة** 22t , **رُخُوْصَة** 27t ), Yumuşak idi, nazik idi, esnek idi, bükülür idi, eğilip bükülür idi, yumuşak idi.

رَخَّصَ
رَخَّصَ II ,
a. Düşürdü, fiyatını aşağı indirdi, ucuzlattı.

b. V’e bak.

أَرْخَصَ
أَرْخَصَ IV ,
a. Ucuz kıldı veya ucuz buldu, fiyatça düşük.

b. Ucuza satın aldı.

تَرَخَّصَ
تَرَخَّصَ V
a. [ La & Fī ], …’e bir ruhsat verdi, …’e müsamahalı davrandı, … içinde, … bakımından.

اِرْتَخَصَ
اِرْتَخَصَ VIII ,
a. Ucuza satın aldı; ucuz buldu.

اِسْتَرْخَصَ
اِسْتَرْخَصَ X ,
a. Ucuz saydı.

رَخْص
**رَخْص** 1 , ( pl. **رِخَاْص** 23 ),
a. Yumuşak, nazik, esnek, bükülür, eğilip bükülür, yumuşak.

رُخْص
**رُخْص** 3 ,
a. Fiyatlarda düşüş; ucuzluk. - **رُخْصَة** 3t , **رُخُص** 10 , ( pl. **رُخَص** 9 ), Müsamaha, ruhsat.

b. Nezaket, lütufkârlık; cana yakınlık; yumuşaklık.

رَخَاْصَة
**رَخَاْصَة** 22t ,
a. Yumuşaklık, esneklik, yumuşaklık.

رَخِيْص
**رَخِيْص** 25
a. Ucuz.

b. Yumuşak, nazik, ince.

c. Çabuk, ani, bir anda (ölüm).

رُخُوْصَة
**رُخُوْصَة** 27t ,
a. 22t’ye bak.

رِخْل
**رِخْل** , **رَخِل** , **رِخْلَة** ( pl. **أَرْخُص** 16 , **رِخَاْص** 23 , **رُخَاْص** 24 ),
a. Dişi kuzu.
