# رخو (ر-خ-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AE%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Salyangoza benzer iskeletsiz hayvanlar

- Harfler: ر - خ - و
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رُخَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/siga/%D8%B1%D9%8F%D8%AE%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فُعَالًا | Dirençsiz | 1 | 1 | [38:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/ayet/38:36.md) |

## Mücavir kökler — 6 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hayese sürülmüş tarla demektir
2. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sahr kayalık sahadır
3. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
4. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sağanak yağmur demektir
5. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cariye yelkenli sandal demektir
6. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رخو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md), [سهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%84.md), [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertlik, gerginlik ve direncin çözülmesi; gevşek, yumuşak, engelsiz ve akıcı oluş |
| Çekirdek Özet 2 | Şiddet veya sarsıntı üretmeksizin, emre tam uyum içinde engelsizce ve tatlı bir akışla cereyan eden güç (Süleyman aleyhisselamın rüzgârı) |
| Çekirdek Özet 3 | Gerilimi düşürerek direnci ortadan kaldıran, baskı yapmadan kontrol sağlayan esnek sevk ve yönetim prensibi |
| Kritik Hata Riski | Kökün «gevşeklik» anlamını atalet, zayıflık veya yavaşlık zannederek ayetteki rüzgârı durgun veya etkisiz sanmak; dirençsizliğin sağladığı pürüzsüz hız ve sevk gücünü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رخ | İnceltme, yumuşatma, gevşetme ve kıvamı sıvıya/esnekliğe doğru açma; nitekim aynı çekirdeği taşıyan [ريخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%AE.md) kökünde boyun eğme ve kırılma, [ورخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AE.md) kökünde hamurun gevşek ve yumuşak kıvamda olması anlamı mevcuttur | و | İllet harfinin katılımıyla gevşeklik ve esneklik hali dinamik bir akışa, gerginliğin uzatılarak çözülmesine ve sarsıntısız, yumuşak bir sürekliliğe dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; öncülük, yönelme, hareketin başlangıcı | Eylemin veya hareketin belirli bir yöne doğru başlatılması ve sevk edilmesi |
| خ | Çit / elek (duvar imgesinin hırıltılı varyantı; türetme); aralıklardan sızma, sürtünmenin azalması, geçirgenlik | Katı ve kapalı yapının gevşeyerek aralanması, iç direncin kırılarak geçirgenleşmesi |
| و | Çadır kazığı, kanca; bağlama, bitiştirme, uzama ve süreklilik | Gevşeyen hareketin kopmadan, esnek ve akıcı bir bağ halinde süreklilik kazanması |
| رخو | Başlangıç hamlesinin iç direnci aşarak esnek ve kesintisiz bir hatta akması | Bir kuvvetin sert çatışma ve dirençle karşılaşmaksızın, pürüzsüz ve yumuşak bir geçişle yönlendirilip akıtılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, etin veya ipin gerginliğini yitirip yumuşaması, sarkması; devenin doğuma yakın leğen kemiği bağlarının çözülüp gevşemesi (أرخت الناقة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî beytinde süratli fakat biniciyi sarsmayan, adımları rahat ve gevşek atı nitelerken bu kökü kullanmıştır: فهي رِخوٌ تَمزَعُ / Züheyr b. Ebî Sülmâ da esirin bağının gevşetilip çözülmesini şu mısra ile tasvir etmiştir: راخَيْتُ عُقْدَةَ كَبْلِهِ فَانْحَلَّتِ |
| Erken Arapça kullanım | Atın dizginlerini kasmadan, hayvanı yormaksızın kendi arzusuna bırakarak koşturulmasına (الإرخاء), bağın veya ipin gerginliğini azaltmaya (المراخاة) ve refah içindeki geniş hayata (الرخاء) denilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça رخو kökü, Batı Sami dillerinde «yumuşak olmak, gevşemek, zayıflamak, gerilimi düşmek» anlam kümesini karşılayan Proto-Sami *r-k-w / *r-k-k matrisinin bir dalıdır. İbranicede yer alan רָכַךְ (rakhak: yumuşamak, gevşemek, şefkat göstermek) ve Aramice / Süryanicede רְכַךְ / ܪܟܶܟ (rəḵaḵ: yumuşak olmak, gevşek durmak, dinmek) biçimleri aynı fonetik ve anlamsal köke dayanır. Arapçada kökün üçüncü seslisi yarı ünlüye (و) dönüşerek durumun yanı sıra yumuşakça akma, süreklilik arz eden esneklik ve dirençsiz ilerleme anlamlarını da bünyesine katmıştır. Söz konusu semantik gelişme, kökün yalnızca bir «gevşeklik/zafiyet» göstergesi olmaktan çıkıp, gerilimsiz bir akışkanlık ve genişlik (refah, bolluk) tabirine evrilmesini sağlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رخو ve [رخى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%8A.md) varyantları | Sertliğin zıddı olan yumuşaklık (رخاوة), düğümün gevşetilmesi, rüzgârın sarsıntısız esişi (رخاء) ve hayatın darlık sonrasında ferahlaması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice רָכַךְ ve Süryanice ܪܟܶܟ | Katılığın, sertliğin ve gerginliğin çözülmesi; yumuşaklık ve esneklik kazanma | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رخو | Anlamlı | Gevşeklik, yumuşaklık | Gerginliğin çözülmesi, dirençsiz ve sarsıntısız akış | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [روخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AE.md) | Anlamlı | Çözülme, yumuşama | Kemiklerin veya eklemlerin gevşeyip tutmaz hale gelmesi (راخ يريخ) | Kur'an'da geçmez; ortak çekirdek |
| [خرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [خور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D8%B1.md) | Anlamlı | Zayıflamak, gevşemek, böğürmek | Gücün kırılması, direncin düşmesi; sığır sesi | Kur'an'da geçer; zayıflama yönüyle ortak çekirdek |
| [ورخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AE.md) | Anlamlı | Yumuşaklık, tarihleme | Hamurun cıvık ve yumuşak olması; bir vakti kaydetme | Kur'an'da geçmez; yumuşama yönüyle anlam bağı taşır |
| وخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رخو | Merkez | Dirençsizlik ve gevşeklik | Gerginliğin ve sürtünmenin kalkmasıyla ortaya çıkan pürüzsüz, sarsıntısız hareket | Hem yumuşaklık hem de bu yumuşaklıktan doğan engelsiz akış halidir |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Esneklik ve katı olmama | Maddenin veya tutumun kırılmadan bükülebilme vasfı; sertliğin zıddı | رخو gerilimin çözülmesini öne çıkarırken, [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) bükülebilir yapıya odaklanır |
| [سهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%84.md) | Komşu | Düzlük ve kolaylık | Yolda veya işte pürüz, engebe ve meşakkatin bulunmayışı | رخو içsel dokunun gevşekliğini, [سهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%84.md) ise dış ortamın engelsizliğini ifade eder |
| [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) | Komşu | İtaat ve boyun eğme | Zorlama olmaksızın iradeyle uyum sağlama hali | رخو fiziksel direncin yokluğunu, [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) ise iradi teslimiyeti anlatır |
| [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) | Zıt | Gerginlik, katılık, sertlik | Bağların son derece sıkı olması, direncin ve zorluğun zirveye çıkması | رخو halinin tam karşıtı olarak esnemez ve geçit vermez durumu belirtir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رخو | Yumuşak, gevşek, dirençsiz | Katılığı ve gerginliği olmayan, engelsizce akıp giden yapı | Kesin |
| Latince | Laxus, remissus | Gevşemiş, serbest kalmış | Gerginliğin çözülmesini iyi karşılar; ancak ayetteki tatlı sürat boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | Slack, relaxed, gentle-breeze | Gevşek, dirençsiz, tatlı meltem | Mekanik direncin kalkmasını ve esintinin yumuşaklığını verir; kökün türevsel zenginliğini kısmen karşılar | Güçlü |
| Almanca | Schlaff, gelockert, sanft | Gevşek, serbestleşmiş, sarsıntısız | Gerilimsizliği ve sertlikten uzaklığı karşılar; hareket boyutu için ek niteleme gerekir | Güçlü |
| Fransızca | Lâche, détendu | Gevşek, gergin olmayan | Fiziksel gerilimin düşüşünü tam yansıtır; rüzgârın pürüzsüz akışı anlamını tek başına veremez | Güçlü |

Kaynak: Lane's Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُخَاءً | Sarsıntısız, dirençsiz, emre âmâde ve tatlı bir hızla esen rüzgâr | Süleyman aleyhisselama bahşedilen mucizevi sevk gücü ve emrine verilen rüzgârın vasfı (Sâd [38:36](https://lisan.digital/tr/ayet/38:36.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kudret ve mucize bahsi | Süleyman aleyhisselama rüzgârın fırtına (عاصفة) vasfıyla mı yoksa sarsıntısız (رخاء) vasfıyla mı boyun eğdirildiği meselesi | Ayetler arası tenakuzun giderilmesi; rüzgârın hız bakımından fırtına gibi güçlü, biniciyi sarsmama ve emre itaat bakımından dirençsiz ve yumuşak oluşu |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe terimleşmiş müstakil bir hükme esas teşkil etmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Sâd suresi 36. ayet tefsiri | Rüzgârın hem süratli hem de «yumuşak/tatlı» esmesinin keyfiyeti | İbn Abbas ve Taberî çizgisi: Yıkıp savurmayan, girdiği yerde tahribat yapmayan, hedefe pürüzsüzce ulaştıran itaatkâr esinti |
| Hadis | Gelecek tasvirleri ve ahlak | Ahir zamanda müminlerin ruhunu kabzedecek ipek gibi yumuşak rüzgâr rivayetleri | Sertlik ve azap taşımayan, incitmeden iş gören lütufkâr temas |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi kudret ve teslimiyet | Sürtünmesiz teslimiyet | Emre kayıtsız şartsız ve itirazsız uyum | Varlığın ilahi iradeye direnç göstermeksizin, hiçbir sürtünme üretmeden tam bir akışla tabi olması | Güçlü |
| İlmi | Fizik ve aerodinamik | Düşük sürtünme katsayısı ve laminar akış | Enerji kaybı olmaksızın sevk edilme | Akışkanın türbülans üretmeden, engel tanımaksızın pürüzsüz bir hat boyunca ilerlemesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve iktidar modeli | Çatışmasız sevk ve yumuşak güç | Şiddete ve baskıya ihtiyaç duymadan yönlendirme | Hükümranlığın kaba kuvvete ve baskıya değil, tabii ve dirençsiz bir itaate dayandırılması | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve piyasa akışkanlığı | Bolluk, darlıktan çıkış (الرخاء) | Dolaşım engellerinin kalkması | Mal ve hizmetlerin kriz, darlık ve darboğaz olmaksızın serbestçe ve kolaylıkla el değiştirmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz akışkan dinamiği (sıfır viskozite / laminar rejim) | Bir akışkanın iç sürtünme ve yüzey direnci olmaksızın enerjisini koruyarak akması durumu kökün fiziksel dinamiğiyle birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal esneklik ve dirençsiz uzlaşı (transaksiyon maliyetlerinin sıfırlanması) | Toplumsal veya kurumsal mekanizmalarda bürokratik sürtünmenin, direncin ve çatışmanın ortadan kalkarak kararların akıcı biçimde uygulanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca «pısırıklık, gevşeklik, tembellik ve zayıflık» olarak algılamak; kavramın taşıdığı «sürtünmesiz hız ve yüksek kontrol kabiliyeti» boyutunu dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, peygamberi dilediği yere hızla taşıyan ama onu asla sarsmayan, yıkıcı fırtına etkilerini barındırmayan, kontrolü kusursuz ve dirençsiz muazzam bir sevk gücünü temsil eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Süleyman aleyhisselamın emrindeki rüzgârın zayıf, etkisiz ve durağan bir esinti olduğu zannına kapılmak; gücün sadece şiddet ve tahribatla (عاصفة) ölçülebileceğini sanarak yumuşaklığın içindeki mutlak kudreti kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Gücün ve iktidarın zirvesindeyken sergilenen tasarrufun kaba kuvvet ve şiddet üretmeden de azami etkinlik sağlayabileceğini, ilahi teshirin (boyun eğdirmenin) varlıktaki direnci sıfırlayan boyutunu gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında, bilhassa Hz. Süleyman'ın mülkünü, emrine verilen rüzgârı ve teshir ayetlerini (Sâd [38:36](https://lisan.digital/tr/ayet/38:36.md); Enbiyâ [21:81](https://lisan.digital/tr/ayet/21:81.md); Sebe [34:12](https://lisan.digital/tr/ayet/34:12.md)) anlama bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hız ve kudretin mutlaka sarsıntı, gürültü ve tahribatla birlikte var olacağı yönündeki mekanik algıyı düzeltir; sarsıntısızlığın zayıflık değil, en üst düzey sevk ve intizam hali olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir ipin, dokunun veya bağın gerginliğini yitirerek gevşemesi, yumuşaması; nesnenin direnç göstermeyen esnek bir kıvama gelmesi.
- Soyut anlam: Bir iradenin veya kuvvetin, karşısında hiçbir iç veya dış sürtünme bulmaksızın pürüzsüzce, sarsıntısızca ve emre tam uyumla hedefe akması.
- Sistematik karşılık: İktidar ve enerji transferinde mekanik zorlamanın yerini alan pürüzsüz teshir; çatışmasız kontrol ve sürtünmesiz iletim yasası.
- LaTeX modeli: $$F_{\mathrm{eff}} = \lim_{\mu \to 0} \left( \frac{F_0}{1 + \mu} \right) = F_0 \quad \text{ve} \quad \sigma \to 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F_0$ uygulanan sevk iradesini veya başlangıç kuvvetini, $\mu$ ortama veya yapıya ait direnç/sürtünme katsayısını, $F_{\mathrm{eff}}$ ise hedefe ulaşan net sevk gücünü temsil eder. Kökün temsil ettiği رخو durumunda sürtünme ve direnç sıfıra yaklaşır ($\mu \to 0$), böylece kuvvet hiçbir kayba ve karşı dirence uğramadan bütünüyle ($F_0$) neticeye dönüşür; eşzamanlı olarak iç gerilimi ve tahribat yapıcı sarsıntıyı temsil eden stres parametresi ($\sigma$) sıfırlanarak tam bir sarsıntısız akış ($رُخَاءً$) gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AE%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/ayet/38:36.md) — رُخَاءً

فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ

Meal (IK): Bunun üzerine Biz de rüzgarı emrine verdik. Emri ile istediği yere kolayca giderdi.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Salyangoza benzer iskeletsiz hayvanlar.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والراء وو ا ي ء معهما
ر ي خ، و ر خ، ر خ و، أ ر خ، خ ي ر، خ و ر، خ ر أ، أ خ ر مستعملات ريخ: راخَ يَريخ: ذَلَّ وتَكَسَّر.
والتَّرْييخُ: ضعف الشيء ووهنه.
ويسمى العظيم الهشُّ الوَالِجُ في جوفِ القَرْنِ الرِّخْوِ مُرَيِّخَ القَرْنِ . وضربوا فلانا حتى رَيَّخُوْهُ أي: أوهنوه، قال:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ
والمُرَيَّخُ: المرتك.
ورخ: ورخَ العجين وَرْخا أي استَرْخَى، وأورَخْتُه. وهو مثل الرَّخْف أي: الدقيق.
رخو: الرِّخْوُ والرَّخْوُ لغتان، وفيه رَخاوة.
والرَّخاءُ: سعة العيش. يقال: هو في عَيُشٍ رَخيٍّ. وهو رَخيُّ البال أي: في نعمة. واستَرْخَتْ به حاله أي: وقع في حال حسنة بعد الضيق.
وفعله: رَخَا يَرْخُو رَخاءً، وهو رَاخي البال.
وتَراخَى فلان عني أي أبطأ.
والمُراخاةُ: أن تُراخي رباطا أو زِناقاً، وأرْخَيْتَ له الحَبْل.
والإِرخاءُ: عَدْوٌ فوق التقريب. وناقَةٌ مِرْخاءٌ في سيرها.
والرُّخاء من الرياح: اللَّيَّنةُ السريعة التي لا تُزَعْزِعُ.
أرخ: الأُرْخُ والأَرْخِيُّ، لغتان: الفتي من البقر، والأنثى أُرْخِيَّةٌ، والجميع الأرَاخُ والإراخ، لغتان.
وتقول: ألقحت إِرْخُهم.
والأُرْخِيّةُ: ولد الثتيل.
وأَرْخَتِ الناقةُ، وإرخاؤها: غصلاؤها، فإذا تَرَخَّتْ قيل: أصلت، وإصلاؤها إنهاك أصلابها، أي انفراجها لعظم الجنبين، وذلك إذا عظم ولدها في بطنها.
خير: رجل خَيِّرٌ، وامرأة خَيِّرةٌ أي: فاضلة في صلاحها، والجميع خِيارٌ وأخْيار.
وامرأة خَيْرةٌ فِي جمالها وميسمها، قال الله تعالى: "فيهِنَّ خَيراتُ حِسانٌ"، أي: في الجمال والميسم.
وناقة خِيارٌ، وجمل خِيارٌ، والجميع خِيارٌ.
وخايَرْتُ فلانا: فَخَرْتُه. والله يَخيرُ للعبد إذا استَخارَه.
وتقول: هذا وهذه وهؤلاء خِيَرَتي، وهو ما تختاره .
وتقول: أنت بالمُختارِ وبالخِيارِ سواء.
والرجل يُستُخيرِ الضبع واليربوع إذا جعل في موضع النفقاء فخرج من القصعاء، قال:
إذا أمُّ عَمْروٍ باعدَتْ من جِوارنا		تَبَدَّلْت أُخرى خُلَّةً أَستَخيرُهـا
والخِيرَةُ مصدر اسم الاختيار مثل ارتاب ريبة. وكل مصدر إذا كان لأَفْعَلَ ممدودا، فاسم مصدره فَعال مثل أفاق يُفيقُ فَواقا وأصابَ يُصيبُ صَوابا وأجابَ يُجيبُ جَواباً.
والمصادِرُ الإفاقة والإِصابةُ والإجابةُ، وتقول: عَذَّبَ يُعَذِّب عَذاباً وهو اسم المصدرُ، والمصدرُ تَعذيبٌ.
والخِيْرُ: الهبة، قال:
زرت امرَءاً في بيتِهِ حِقْبَةً		له حَـياءٌ ولـه خِــيرُ
يكرَهُ أن يُتْخِمَ أصحـابَـه		إنَّ أذَى التُّخْمَةِ مَحـذُورُ
ويَشْتَهي أن يُؤجَروا عنده		بالصَّوْمِ والصائِمُ مأجُـوِرُ
خور: الخَوْرُ: مصب المياه الجارية في البحر إذا اتسع وعرض.
والخَوَر: رَخاوةٌوضعف في كل شيء، تقول: خارَ يخُورُ خَوَراً ورجلُ خَوَارٌ وخوَّرَ تخويرا. وسهم خَوّارٌوخَؤورٌ والخَوّارُ: عَيْبٌ في كل شيء إلا في هذه الأشياء، ناقة خَوّارةٌ، وشاة خَوَارةُ: كثيرة اللبن، ونخلة خَوّارة أي: صفي كثيرة الحمل، وبعير خَوّارٌ: رقيق حسن، وفرس خَوّار: حسان أي: لين العطف، وجمعه خَوّارٌ، والعدد خَوّارات.
والخّوْرُ: خليج البحر.
والخَوْرانُ: رأس المعى الذي يسمى المبعر يلي الدبر، ويجمع على خَوْراناتِ . وكل اسم كان مذكرا لغير الناس فجمعته إذا حسن على لفظ إناث الجمع، جاز ذلك مثل سرادقات وحمامات وحورانات. ويقال للدبر الخَوْرانُ والخَوّارةُ لضعف فقحتها.
والخُوار: صوت الثور، وما اشتد من صوت البقرة والعجل، تقول: خارَ يَخُورُ خَوْرا وخُواراً.
خرأ: مكان مَخْروءةٌ. وخَرِيءَ يَخْرَأ خَرْءاً، والاسم الخِراءُ وهو الجعس.
أخر: تقول: هذا آخَرُ، وهذه أُخْرَى.
والآخِرُ والآخِرة نقيض المتقدِّم والمتقدمة. ومُقَدِّمُ الشيء ومُؤَخَّرُه.
وآخِرةُ الرجل وقادِمتُه، ومُقدِمُ العَيْنِ ومُؤْخِرُها، في العين خاصَّة، بالتَخفيف، وجاء فلانٌ أَخيرا أي: بأخرة. وبعته الشيء بأخَرَةٍ أي: بتأخير. وفعل الله بالآخِر أي: بالأبعد.
والآخِرُ: الغائب.
والأخِرُ نقيض القدم. تقول: مضى قدما، وتأَخَّرَ أُخُراً.
ولَقِيتُه أُخُرِيّاًأي آخِريّاً ويقال الأخيرُ: الأبعد، وأُخْرَى القوم أُخْرَياتُهم، قال:
أنا الذي ولدتُ في أُخْرَى الإبِل
وأما أُخَرُ فَجَماعة أُخْرَى.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ر ي خ**، ve **ر خ**، **ر خ و**، **أ ر خ**، **خ ي ر**، **خ و ر**، **خ ر أ**، **أ خ ر** kullanılmışlardır. **ريخ**: **راخَ يَريخ**: zelil oldu ve kırılıp parçalandı.

Ve **التَّرْييخُ**: şeyin zayıflığı ve onun gevşetilmesidir.

Ve boynuzun iç boşluğuna giren büyük, gevşek olan **الرِّخْوِ**’ya **مُرَيِّخَ القَرْنِ** denir. Ve falanı dövdüler, ta ki onu **رَيَّخُوْهُ**; yani: onu zayıflattılar, dedi ki:
بوقعها يُرَيَّخُ المُرَيَّخُ

Ve **المُرَيَّخُ**: gevşek (sarkık) olan.

**ورخ**: **ورخَ** hamuru **وَرْخا**; yani gevşedi, ve ben onu **أورَخْتُه**. Ve o, **الرَّخْف** gibidir; yani: ince (yumuşak).

**رخو**: **الرِّخْوُ** ve **الرَّخْوُ** iki lehçedir; ve onda **رَخاوة** vardır.

Ve **الرَّخاءُ**: geçimin genişliğidir. Denir ki: o, **عَيُشٍ رَخيٍّ** içindedir. Ve o, **رَخيُّ البال**’dır; yani: nimette (rahatlıkta). Ve onun hâli ona **استَرْخَتْ**; yani: darlıktan sonra iyi bir hâle düştü.

Ve fiili: **رَخَا يَرْخُو رَخاءً**; ve o, **رَاخي البال**’dır.

Ve falan benden **تَراخَى**; yani ağır davrandı (gecikti).

Ve **المُراخاةُ**: bir bağı veya bir **زِناقاً** gevşetmendir; ve ona ipi **أرْخَيْتَ**.

Ve **الإِرخاءُ**: yaklaştırmanın üstünde bir koşudur. Ve yürüyüşünde **مِرْخاءٌ** bir dişi deve.

Ve rüzgârlardan **الرُّخاء**: sarsmayan yumuşak hızlı olandır.

**أرخ**: **الأُرْخُ** ve **الأَرْخِيُّ** iki lehçedir: sığırdan genç olan; dişisi **أُرْخِيَّةٌ**’dir; hepsi **الأرَاخُ** ve **الإراخ** (iki lehçe).

Ve dersin ki: onların **إِرْخُهم**’ini dölledim.

Ve **الأُرْخِيّةُ**: **الثتيل**’in yavrusu.

Ve dişi deve **أَرْخَتِ**; ve onun **إرخاؤها**’sı: onun **غصلاؤها**’dır; sonra **تَرَخَّتْ** olunca: **أصلت** denir; ve onun **إصلاؤها**’sı: onun bel kemiklerini yormasıdır; yani iki yanın büyüklüğünden dolayı açılmasıdır; bu, karnındaki yavrusu büyüdüğü zaman olur.

**خير**: **خَيِّرٌ** bir erkek ve **خَيِّرةٌ** bir kadın; yani: صلاحında faziletli; hepsi **خِيارٌ** ve **أخْيار**.

Ve güzelliğinde ve nişanında **خَيْرةٌ** bir kadın; Allah تعالى dedi ki: "**خَيراتُ حِسانٌ**"; yani: güzellikte ve nişanda.

Ve **خِيارٌ** bir dişi deve, ve **خِيارٌ** bir erkek deve; hepsi **خِيارٌ**.

Ve falanı **خايَرْتُ**: onunla övündüm. Ve Allah, kul için, O’ndan **استَخارَه** ettiği zaman hayrı seçer.

Ve dersin ki: bu (erkek) ve bu (dişi) ve bunlar benim **خِيَرَتي**’mdir; ve o, senin seçtiğindir.

Ve dersin ki: sen **المُختارِ** ile **الخِيارِ** bakımından eşitsin.

Ve adam, sırtlanı ve jerboayı **يُستُخيرِ** eder; onu **النفقاء** yerine koyduğu zaman, **القصعاء**’dan çıkar, dedi ki:
إذا أمُّ عَمْروٍ باعدَتْ من جِوارنا		تَبَدَّلْت أُخرى خُلَّةً أَستَخيرُهـا

Ve **الخِيرَةُ**: **الاختيار**’ın isim-masdar kaynağıdır; **ارتاب** (şüphe etti) **ريبة** (şüphe) gibi. Ve her masdar, eğer **أَفْعَلَ** için uzatılmış (maddeli) olursa, onun isim-masdarı **فَعال** olur; **أفاق يُفيقُ فَواقا** ve **أصابَ يُصيبُ صَوابا** ve **أجابَ يُجيبُ جَواباً** gibi.

Ve masdarlar: **الإفاقة** ve **الإِصابةُ** ve **الإجابةُ**’dır. Ve dersin ki: **عَذَّبَ يُعَذِّب عَذاباً**; ve o isim-masdardır; masdar ise **تَعذيبٌ**’dir.

Ve **الخِيْرُ**: hibedir, dedi ki:
زرت امرَءاً في بيتِهِ حِقْبَةً		له حَـياءٌ ولـه خِــيرُ
يكرَهُ أن يُتْخِمَ أصحـابَـه		إنَّ أذَى التُّخْمَةِ مَحـذُورُ
ويَشْتَهي أن يُؤجَروا عنده		بالصَّوْمِ والصائِمُ مأجُـوِرُ

**خور**: **الخَوْرُ**: genişleyip enine yayıldığı zaman, akan suların denize döküldüğü yerdir.

Ve **الخَوَر**: her şeyde gevşeklik ve zayıflıktır; dersin ki: **خارَ يخُورُ خَوَراً**; ve **خَوَارٌ** bir adam; ve **خوَّرَ تخويرا**. Ve **خَوّارٌ** ve **خَؤورٌ** bir ok; ve **الخَوّارُ**: bu şeyler dışında her şeyde bir ayıptır: **خَوّارةٌ** bir dişi deve ve **خَوَارةُ** bir koyun: sütü çok; ve **خَوّارة** bir hurma ağacı; yani: safî, yükü çok; ve **خَوّارٌ** bir deve: ince, güzel; ve **خَوّار** bir at: güzel; yani: dönüşü (kıvrımı) yumuşak; çoğulu **خَوّارٌ**; sayı (adet) ise **خَوّارات**.

Ve **الخّوْرُ**: denizin koyu.

Ve **الخَوْرانُ**: **المبعر** denilen bağırsağın başıdır; anüsü takip eder; **خَوْراناتِ** üzerine çoğul yapılır. Ve her isim, insan olmayanlar için müzekker olursa, onu dişi çoğulların lafzı üzere çoğul yapman, güzel olduğu zaman caiz olur; **سرادقات** ve **حمامات** ve **حورانات** gibi. Ve anüse **الخَوْرانُ** denir; ve onun gevşekliğinden dolayı **الخَوّارةُ** (da denir).

Ve **الخُوار**: boğanın sesi; ve ineğin ve buzağının sesinden şiddetli olan; dersin ki: **خارَ يَخُورُ خَوْرا وخُواراً**.

**خرأ**: **مَخْروءةٌ** bir yer. Ve **خَرِيءَ يَخْرَأ خَرْءاً**; isim **الخِراءُ**’dır; ve o **الجعس**’tır.

**أخر**: dersin ki: bu **آخَرُ**’dır, ve bu (dişi) **أُخْرَى**’dır.

Ve **الآخِرُ** ve **الآخِرة**: önde olanın ve önde olanın (dişisinin) zıddıdır. Ve şeyin **مُقَدِّمُ**’i ve onun **مُؤَخَّرُه**’i.

Ve erkeğin **آخِرةُ**’si ve onun **قادِمتُه**’si; ve gözün **مُقدِمُ**’i ve onun **مُؤْخِرُها**’sı; özellikle gözde, hafifletmeyle. Ve falan **أَخيرا** geldi; yani: **بأخرة**. Ve şeyi **بأخَرَةٍ** sattım; yani: geciktirmeyle. Ve Allah **بالآخِر** ile yaptı; yani: en uzak olanla.

Ve **الآخِرُ**: gaip olan.

Ve **الأخِرُ**: **القدم**’in zıddıdır. Dersin ki: **قدما** geçti; ve **أُخُراً** geri kaldı.

Ve onu **أُخُرِيّاً**; yani **آخِريّاً** olarak gördüm. Ve **الأخيرُ** denir: en uzak. Ve kavmin **أُخْرَى**’sı onların **أُخْرَياتُهم**’idir, dedi ki:
أنا الذي ولدتُ في أُخْرَى الإبِل

Ve أما **أُخَرُ** ise: **أُخْرَى** bir topluluktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والراء
خير ، خرأ ، خور ، ريخ ، رخى ، رخو ، ورخ ، أخر ، أرخ : مستعملة .
ريخ : قال الليث : التَّرْيِيخُ : ضَعْفُ الشيء
ووَهْنُه .
قال : ويُسَمَّى العُظَيْمُ الهَشُّ الوَالِجُ في
جَوْف القَرْن _ : ) ( مُرَيَّخَ الْقَرْنِ ) ( .
قال : ويقال : ضَرَبوا فلاناً حتى رَيَّخُوهُ _
أي : أَوْهَنُوهُ . وأنشد :
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
قال : والْمُرَيَّخُ : الْمُرْدَاسَنْجُ .
قلتُ : أما العُظَيْمُ الهَشُّ الْوَالِجُ في جَوْفِ
الْقَرْنِ ، فإِنّ أَبَا خَيْرَةَ قال : هُوَ المَرِيخُ
والمَرِيجُ .
ويجْمَعان : ) ( أَمْرِخَةً ) ( و ) ( أَمْرِجَةً ) ( .
رواه أبو تُرَابٍ لَهُ _ في كتابِ ) ( الأعْتِقَاب ) ( .
قال : وسأَلْتُ عنهما أَبَا سَعيدٍ . . ؟ فلم
يَعْرِفْهما .
قال : وعَرَفَ غيرُه ) ( المَرِيخَ ) ( : الْقَرْنَ
الأبيَضَ . . الذي يكُونُ في جَوْفِ الْقَرْنِ .
قلت : وقد ذكَرَ الليثُ ) ( المَرِيخَ ) ( بهذا
المعنى _ في باب ) ( مَرَخَ ) ( وجَمَعَه :
) ( أَمْرِخَةً ) ( .
وجَعَلَه في هذا الباب مُرَيِّخاً _ بتشديد
الياء _
ولم أَسْمَعْه لغيره .
وأما ) ( التَّرْييخُ ) ( _ بمعنى التَّوْهين والتضعيف _
فهو صحيح .
وقد رَاخَ يَرِيخُ رُيُوخاً _ إذا استَرْخَى
وكذلك : دَاخَ .
ورَوَى ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ : رَاخَ
يَرِيخُ _ إذا تَبَاعَدَ ما بين فَخِذَيه ، وانْفَرَجَ . .
حتى لا يَقْدِرَ عَلَى ضمهما . وأنشد :
أَمْسَى حَبِيبٌ كالْفُرَيخِ رَائِخَا
بَاتَ يُمَاشِي قُلُصاً مَخَائخَا
صَوَادِراً عَنْ شُوكَ أَوْ أُضَايخَا
ورخ : أبو عبيد _ عن أبي زيد _ : أَوْرَخْتُ
العَجِينَ _ إذا أكثرتُ ماءَه حتى يَسْتَرْخِي
وقد وَرِخَ يَوْرَخُ .
واسم ذلك العجين : الْوَرِيخَةُ .
رخو : قال الليث : الرِّخْوُ والرَّخْوُ : لغتان في
الشيء الذي فيه رَخَاوَةٌ .
قلتُ : اللُّغَةُ الجَيِّدَة : الرِّخْوُ _ بكسر
الراء _ .
قاله الفرَّاء والأصمعيُّ .
قالاَ : والرَّخْوُ _ بفتح الراء _ مولَّدٌ ،
والأُنثَى : بالهاء .
وقال الليثُ : الرَّخَاءُ : سَعَة العَيش .
يقال : إنه في عَيْشٍ رَخِيٍّ ، وهو رَخِيُّ
البال _ إذا كان ناعِمَ الحال .
ويقال : إنّ ذلكَ الامرَ لَيَذْهَبُ مِنِّي في بالٍ
رَخِيٍّ _ إذا لم يُهْتَمَّ لهُ .
قال : واسْتَرْخَى به الأمرُ واسترخَتْ بهِ
حَالهُ _ إذا وقع في حَالٍ حَسَنَةٍ بعد ضيقٍ
وشدَّة .
ويقال : رَخِيَ يَرْخَى رَخَاءً فهو رَخِيٌّ _
أي : ناعِمٌ . وهو رَاخِي البال .
وأنشد أبو عبيد قول طُفَيْلٍ الغَنَوِيِّ :
فَأَبَّلَ واسْتَرْخَى بِهِ الْخَطْبُ بَعْدَما
أَسَافَ وَوَلاَ سَعْيُنَا لَم يُؤبِّلِ
) ( استَرْخَى بهِ الخَطْبُ ) ( _ أي : أَرْخَاهُ خَطْبُهُ
ونَعَّمَهُ وجعَله في رَخَاءٍ وَسَعةٍ بعد ذهاب
مَالِه .
وقال الليثُ وغيرُه : الرُّخَاءُ _ من الرِّياح _
اللّيِّنَةُ السِّرِيعةُ التي لا تزَعْزِعُ شَيْئاً .
قال الله جلّ وعزّ : ( تجري بأمره رخاء حيث أصاب ( [ ص : 36 ] يعني الرِّياحَ . . أَنها تَهُبُّ
ليِّنَةً بأمره .
ونَحْوَ ذلك قال أهلُ التفسير .
وقال الليثُ : التّرَاخِي هو التَّقَاعُسُ عن
الشيء .
قال : والمرَاخاةُ : أَنْ تُرَاخِيَ رباطاً أو
رِبَاقاً .
ويقال : رَاخِ له مِن خِنَاقِه _ أيْ : رَفِّهْ عنه .
وأَرْخِ له قَيْدَه _ أي : وَسِّعْهُ ولا تُضَيِّقْه .
ويقال : أَرْخِ له الْحَبْلَ _ أيْ : وسِّعْ عليه
الأمرَ في تصرُّفه _ حتى يَذْهَبَ حيث شاءَ .
أبو عُبيدٍ ، عن أبي عبيدةَ : قال : الإرْخَاءُ :
شِدَّةُ العَدْو . وهي الخَيْلُ المَرَاخِي .
وقال غيرُه : فَرَسٌ مِرْخاءٌ . والإرْخَاءُ
الأعْلَى : أَشَدُّ الْحُضْرِ .
والإرْخَاءُ الأدنى : دون الأَعلى .
وقال امْرُؤُ القَيس :
لَهُ أَيْطَلاَ ظَبْي وَسَاقَا نَعَامَةٍ
وَإرْخَاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلِ
وقال الليثُ : ناقَةٌ مِرْخَاءٌ وفَرَسٌ مِرْخاءٌ في
سَيرِهما .
وأَرْخَيْتُ الفَرسَ : وتَرَاخَى الفرَسُ .
قال : و ) ( الإرخاء ) ( : عَدْوٌ فوق ) ( التَّقْرِيب ) ( .
قلتُ : لا يقال : أَرْخَيْتُ الفَرَسَ . . ولكن
يُقالُ : أَرْخَى الفرسُ في عَدْوِه _ إذا
أَحْضَرَ .
ولا يقال : تَرَاخى الفَرَسُ إلاّ عند فُتُورِه
في حُضْرِه .
والذي حكاه الليثُ : لا أَدْرِي ما هو ؟
قلتُ : وإْخاءُ الفرَس مَأخوذٌ من الرِّيح
) ( الرُّخَاءِ ) ( . . وهي السريعةُ مع لِينٍ .
وجائزٌ أَن يَكون من قولهم : ) ( أَرْخَى به
عنَّا ) ( _ أيْ : أَبْعدَه عنَّا ، و ) ( هو مُتَراخٍ عنّا ) ( _
أيْ : بعيدٌ عنَّا .
وقال الليث : يقال : تَرَاخى عنيِّ فلانٌ _
أيّ : أبطأ عنيِّ .
وغيرُه يقولُ : معناه : بَعُدَ عنِّي .
وقال اللَّيثُ : وأَرْخَتِ الناقةُ إرْخاءً
وإِرْخَاؤُها هو اسْتِرْخاءُ صَلَوَيْهَا فهيَ مُرْخٍ .
ويقال : أَصْلَتْ . . وإصْلاَؤُهَا : انهِكَاكُ
صَلَوَيْها _ وهو انْفِرَاجُهما عند الولادةٍ حين
يقعُ الْوَلَدُ في صَلَوَيْهَا .
أرخ : قال الليثُ : الأُرْخُ والأُرْخِيُّ _ لُغَتان _ :
الفَتِيُّ من البقَر .
قال : والأرْخِيَّةُ : وَلَدُ الثَّيْتَلِ .
ابنُ شُمَيْل : يقال للأنثَى من بَقَرِ الوَحْشِ :
) ( أَرْخٌ ) ( . . وجمعُه : ) ( إِرَاخٌ ) ( .
وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
أَوْ نَعْجَةٍ مِنْ إِرَاخِ الرَّمْلِ أَخْذَلَها
عَنْ إِلْفِهَا واضِحُ الخَدَّيْنِ مَكْحُولُ
وأخبرَني المنذريُّ _ عن الصَّيْدَاوِيِّ _ قال :
الأَرْخُ وَلَدُ البقرة الوَحشيَّة . . إذا كانت
أُنثى . قال : والتَّاريخُ مَأْخُوذٌ منه .
قال : كأنّه شيءٌ حَدَثَ _ كما يَحْدُث
الوَلَدُ .
قال الصَّيْداوِيُّ : وأخبرنا أحمدُ بنُ عليٍّ
الباهِليُّ _ عن مُصْعَبِ بن عبد الله الزُّبَيْرِيِّ _
قال : الأَرْخُ ولَدُ البقرة الصغيرُ .
قال : والتاريخُ مأخوذٌ منه _ أيْ : أَنَّهُ
حَدِيثٌ .
قال : وأَنشَدِني الباهليُّ _ لِرَجلٍ مَدَنِيٍّ كان
بالبَصْرَةِ :
لَيْتَ لِي في الخمِيسِ خَمْسينَ عَيْناً
كلُّها حَوْلَ مَسْجِدِ الأَشْيَاخِ
مَسْجِدٌ لا يَزَالُ يَهْوِي إليْهِ
أُمُّ أَرْخٍ قِنَاعُها مُتَراخِي
وأنشدَنِي أبو محمدٍ الْمُزنِيُّ _ فيما رَوَى
عن أبي خَلِيفَةَ _ أنَّ محمدَ بنَ سَلاَّمِ أنشدَهُ
لأُمَيَّةَ بنِ أبي الصَّلْتِ :
وَمَا يَبْقَى على الحِدْثَانِ غُفْرٌ
بشَاهِقَةٍ لَهُ أُمٌّ رَؤُومُ
تَبِيتُ اللّيْلَ حَانِيَةً عَلَيْهِ
كَمَا يَخْرَمِّسُ الأرْخُ الأَطُومُ
قال : ) ( الْغُفْرُ ) ( : وَلَدُ الْوَعْلِ . و ) ( الأرْخُ ) ( :
وَلَدُ البقرة .
و ) ( يَخرمِّسُ ) ( ، أي : يَصمُتُ ، و ) ( الأطُومُ ) ( :
الضَّمَّامُ بَيْنَ شَفَتَيْهِ .
ورَوَى أَحمَدُ بنُ يحيى _ عن ابن
الأعرابيِّ _ قال :
مِنْ أسماءِ البقرةِ : الْيَفَنَةُ والأرْخُ _ بفتح
الهمزة _ ، والطَّغْيَا واللِّفْتُ .
قال الأزهريُّ : والصحيحُ : الأَرْخُ بفتح
الهمزة .
والذي حكاه الصَّيْدَاوِيُّ _ عن مُصْعَبٍ _ :
فيه نظَرٌ .
وما قاله الليث _ أنّهُ يقالُ له : الأُرْخِيُّ _ :
لا أَعْرِفُهُ .
وقيل : إنَّ ) ( التَّاريخَ ) ( الذي يُؤَرِّخُهُ الناسُ
ليسَ بعربيٍّ مَحْضٍ . . وإنَّ المسلمين
أخذوه عن أهل الكِتاب .
وتاريخُ المسلمين أُرِّخَ من سنَة الهجرة ،
وكُتِبَ في خلافةَ عُمَرَ ، فصار تاريخاً إلى
هذا اليوم .
خور _ خير : قال الله جلّ وعزّ : ( فيهن خيرات حسان ( [ الرَّحمن : 70 ] .
قال أبو إسْحَاق : ) ( خَيْرَاتٌ ) ( . . أصلُهُ في
اللغة : خَيِّرَاتٌ .
والْمَعْنَى : أنهنَّ خَيْرَاتُ الأخلاق ، حِسَانُ
الخِلَقِ .
قال : وقد قُرِىءَ بتشديد الياءِ .
وقال الليثُ : رجُلٌ خَيِّرٌ ، وامرأةٌ خيِّرَةٌ :
فاضِلَةٌ في صلاحها . . وامرأةٌ خَيْرَةٌ في
جَمالها ومِيسَمِهَا .
ففَرَّقَ بَيْنَ ) ( الخَيِّرَةِ ) ( و ) ( الْخَيْرَةِ ) ( واحْتَجَّ
بالآية .
قلتُ : ولا فرقَ بين ) ( الخَيِّرَةِ ) ( و ) ( الْخَيْرَةِ ) (
عند أهل المَعْرِفة باللغة .
وقال أبو زيد : يقال : هي خَيْرَةُ النساء ،
وشَرَّةُ النِّسَاءِ .
وأنشد أبو عُبيدةَ :
رَبَلاَتِ هِنْدٍ خَيْرَةِ المَلِكَاتِ
وقال الليثُ : ناقةٌ خِيارٌ ، وجمَلٌ خِيَارٌ .
قلتُ : وقد جاء في حديث مرفوعٍ :
) ( أَعْطُوهُ جَمَلاً رَبَاعِياً خِياراً ) ( .
وقال الليث : يقال : خَايَرْتُ فلاناً فَخِرْتُهُ
خَيْراً ، والله يَخِيرُ للعبد _ إذا اسْتَخَارَهُ ،
وخَارَ الله لنا ما هو خَيرٌ ، والأَمْرُ : خِرْ .
ويقال : هذا وهذه وهؤلاء : خِيرَتي _ وهو
ما يَخْتَارُهُ .
وتقول : ) ( أَنْتَ بالمُخْتَارِ ) ( ، و ) ( أَنْتَ بالخِيَار ) (
سَوَاءٌ .
وقال الفرَّاءُ _ في قول الله جلّ وعزّ :
) واختار موسى قومه سبعين رجلا ( [ الأعراف :
155 ] .
قال : والتَّفْسِيرُ : أنَّه اخْتَارَ منهم سبعين
رجلاً .
وإنما اسْتُجِيزَ وقوعُ الفِعْل عليهم _ إذا
طُرِحَتْ ) ( مِنْ ) ( لأنه مأخوذٌ من قولك :
هؤلاء خَيْرُ القوم ، وخَيْرٌ مِنَ القَوْمِ .
فلمَّا جازَتِ الإضَافَةُ مَكَانَ ) ( مِنْ ) ( ولم يتغَيَّرِ
المعنَى استجَازُوا أَنْ يقولوا : اخْتَرْتُكُمْ
رَجُلاً ، واخْتَرْتُ منكم رجلاً .
وأنشد :
تَحتَ الَّتي اخْتَارَ لهُ الله الشَّجَرْ
يريد : اخْتَارَ الله له من الشَّجر .
وقال أبو العبَّاس : إنَّما جاز هذا . . لأنَّ
الاخْتِيَارَ يدلُّ على التَّبعيض .
ولذلك حُذِفَتْ ) ( مِنْ ) ( .
وفي حديث آخَرَ : ) ( رَأَيْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ ،
فَلَمْ أَرَ مِثْلَ الْخَيْرِ والشَّرِّ ) ( .
قال شمرٌ : مَعناه _ والله أعلم _ : لم أر
مثلَ الخير والشرِّ لا يُمَيَّز بينهما فَيُبَالَغُ في
طلب الجنَّة والهرَبِ من النار .
وقال أبو زيد : يقال : ) ( إنَّكَ ما وَخَيْراً ) (
أي : إنَّكَ على خَيْرِ .
وقال الليث : الْخِيرَةُ _ خفيفةٌ _ : مَصْدَرُ
) ( اخْتَارَ ) ( خِيرَةً _ مِثْلُ ارْتَابَ رِيبَةً .
قال : وكل مَصْدَرٍ يكون لِ ) ( أَفْعَلَ ) ( ، فاسْمُ
مصدره ) ( فَعَالٌ ) ( ، نحو أَفَاقَ يُفيقُ فَوَاقاً ،
وأصَابَ يُصيبُ صَوَاباً ، وأَجَابَ يُجِيبُ
جَوَاباً .
أقيم الاسمُ مُقَامَ المصدر .
وكذلك عذَّبَ عَذَاباً .
قلتُ : قرأ القُرَّاءُ : ( أن يكون لهم الخيرة (
[ الأحزاب : 36 ] بفتح الياء .
ومثله : سَبْيٌ طِيَبَةٌ _ إذا حَلَّ استِرْقَاقُه .
ورَوَى الحرَّانِيُّ _ عن ابن السكِّيت _ يقال :
مُحَمَّدٌ خِيرَةُ الله مِنْ خَلْقِه .
وتقول : ) ( إيَّاكَ والطِّيَرَةَ ) ( . . وسَبْيٌ طِيَبَةٌ .
وقال الزَّجَّاجُ : الْخِيَرَةُ التَّخْيِيرُ .
وقال الفرَّاءُ _ في قول الله جلّ وعزّ :
) وربك يخلق ما يشاء ويختار ما كان لهم الخيرة ( [ القَصَص : 68 ] أي : ليس لهم
أن يَخْتَارُوا على الله .
قال : ويقال : الخِيْرَةُ والخِيَرَةُ والطِّيْرَةُ
والطِّيَرَةُ .
قال : والعَرَب تقول : أعْطِني الْخَيْرَةَ منهنَّ ،
والْخِيْرَةَ والْخِيَرَةَ .
كل ذلك : لما تَخْتَارُهُ مِنْ رجل أو امرأة
أو بَهيمةٍ _ تصلح إحدى هؤلاء الثلاثة .
أبو عبيدٍ _ عن أبي زيد _ قال : الاسْتِخَارَةُ
أَن تَسْتَعْطِفَ الإنسانَ وتَدْعُوَه إليك .
وأنشد :
لَعَلَّكَ إمَّا أُمُّ عَمْرٍ و تَبَدَّلَتْ
سِواكَ خَلِيلاً شَاتِمِي تَسْتَخِيرُها
ويقال : اسْتَخَرْتُ فلاناً فما خَارَ لي _ أي :
فما عَطَفَ .
والأصلُ في هذا : أنَّ الصَّائِدَ يأتي
المَوْضِعَ الذي يَظُنُّ فيه ولَدَ الظَّبية ، أو
البقرَة الوحِشيَّة ، فَيَخُورُ خُوَارَ الْغَزَال
فتَسْتَمِعُ الأُمُّ ، فإن كان لها ولَدٌ ، ظنَّتْ أنَّ
الصوتَ صوتُ ولَدِها . . فتَتْبَعُ الصوت ،
فيعلَمُ الصائِدُ _ حينئذٍ _ أَنَّ لها ولَداً ،
فيطلبُ موضِعَهُ .
فيقال : استَخَارها أي : خَارَ لِتَخُورَ .
ثم قيل لكلِّ مِن استعطف : قد استَخَار .
قلت : وجَعَلَ الليثُ الاستَخَارَةَ للضَّبُع
والْيَرْبُوعِ ، وهو باطلٌ . إنَّما الاسْتِخَارَةُ
ما فَسَّرْتُه .
وقال الليث : الْخِيرُ : الهِبَةُ .
وقال أبو عبيدٍ : الْخِيرُ : الكَرَمُ . وهو
الصَّوَاب .
وقال الفرَّاء : يقال : لَكَ خُوَارُها _ أي :
خِيَارُها .
وفي بني فلانٍ خُورَى من الإبل _ أي :
كِرَامٌ .
ثعلبٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ : الْخُوَيْرَةُ :
تصغِيرُ الْخُوَرَةِ . . وهي خِيَارُ المال .
وقال اللَّيث : والْخُوارُ : صَوْت الثّوْرِ ،
وما اشتَدَّ من صوت البقَرَة والعِجْل .
تقول : خَارَ يَخورُ خُوَاراً .
قال : والْخَوْرُ : مَصَبُّ المياه الجَارِية في
البحر _ إذا اتّسَع وعَرُضَ .
وقال شمرٌ : الْخَوْرُ : عُنُقٌ من البَحْر يدخُل
في الأرض ، وجَمْعُه خُؤُورٌ .
وقال الْعَجَّاجُ يصف السَّفِينة :
إِذَا انْتَحَى بِجُؤْجُؤٍ مَسْمُورِ
وَتَارَةً يَنْقَضُّ في الخُؤُورِ
تَقَضَّيَ الْبَازِي مِنَ الصُّقُورِ
وقال غيرُه : الْخَوْرُ : الْمُنخَفِضُ من
الأرض _ بين نَشْزيْنِ .
ولذلك قيل للدُّبْر : خَورَانُ . . لأنّه كالهبْطَةِ
بين رَبْوَتَيْن .
ويقال : طَعَن الحمارَ فَخَارَهُ خَوْراً _ إذا
طَعَنَه في خَوْرَانِهِ ، وهو الهواء الذي فيه
الدُّبْرُ _ من الرَّجُل ، والقُبُلُ _ من المرأة .
وأمَّا الأرضُ الْخَوَّارَةُ : فهي اللَّيِّنَةُ السَّهلَة .
ويقال : بَكْرَةٌ خَوَّارَة _ إذا _ كانتْ سهلةَ
مَجْرَى الْمِحْورِ في الْقَعْوِ . وأنشد :
عَلِّقْ عَلَى بَكْرِكَ مَا تُعَلِّقُ
بَكْرُكَ خَوّارٌ وَبَكْرِي أَوْرَقُ
ويقال : فَرَسٌ خَوَّارُ العِنَانِ _ إذا كان ليِّنَ
الْعِطْفِ ، كَثِيرَ الجَرْي ، وخيلٌ خُورٌ .
وقال ابنُ مُقْبِل :
مُلِحٌّ إذَا الْخُورُ اللَّهَامِيمُ هَرْوَلَتْ
تَوَثُّبَ أَوْسَاطِ الخَبَارِ على الْفَتْرِ
وقال الليث : الْخَوّارُ : الضعيف الذي
لا بقاءَ له على الشِّدَّةِ .
ورجلٌ خَوّارٌ ، وسَهْمٌ خَوّارٌ .
قال : والخَوَّارُ _ في كل شيء عيبٌ إلاّ في
هذه الأشياء ، ناقةٌ خَوَّارَةٌ ، وشاةٌ خَوَّارَةٌ _
إذا كانتا غَزِرَتيْن باللبن ، وبعيرٌ خَوّارٌ :
رَقيقٌ حَسَنٌ ، وفرَسٌ خَوّارُ العِنَانِ : لَيِّنُ
العِطْف والجميعُ : خُورٌ _ في جميع ذلك ،
والعدد خَوَّارَاتٌ .
وقال أَبُو الهَيْثَم : رجلٌ خَوَّارٌ ، وقومٌ
خَوَّارُونَ ، ورجلٌ خؤُورٌ ، وقومٌ خُورٌ وناقةٌ
خوَّارَةٌ : رَقِيقَةُ الْجِلْدِ . . غَزِيرَةٌ .
وخارَ الرجلُ _ يَخُورُ ، فهو خَائِرٌ ، وقومٌ
خَارَةٌ ، وقد خَارَ خُؤوراً .
قال : والْخَوْرُ : خَلِيجُ الْبَحْر .
قال : ويقال _ لِلدُّبر _ : الْخَوْرَانُ
وَالخَوَّارَة ، لضعف فَقْحَتِهَا سُمِّيَتْ به .
قال : وَيْجمَعُ ) ( الخَوْرَانُ ) ( . . الدُّبُرُ :
) ( خَوَرَانَاتٍ ) ( .
قال : وكذلك كلُّ اسم كان مذكَّراً _ لغير
الناس . . فَجَمْعُهُ _ على لفظ تَاءَاتِ
الْجَمْعِ _ جَائز .
نحوُ حَمَّامَاتٍ ، وَسُرَادِقَاتٍ وما أَشْبَهَهَا .
وقال غيره : خَارَ الْبَرْدُ يَخُورُ خؤُوراً _ إذا
فَتَر وسكنَ .
سلمة _ عن الفراء _ : خَوِرَ الرجلُ خَوَراً _
إذا ضَعُفَ .
ويقال : إِنَّ في بعيرك هذا لَشَارِبَ خَوَرٍ .
يكون مَدْحاً . . ويكون ذَمّاً .
فالمدْحُ أن يكون صَبُوراً على العطش
والتعب ، والذَّمُّ أن يكون غير صَبُورٍ
عليهما .
قال شمر : قال أعرابيٌّ لِخَلَفٍ الأحمرِ :
ما خَيْرَ اللَّبَنَ للمريض
وذلك بمحضرٍ من أَبي زَيْدٍ .
فقال له خَلَفٌ : ما أحْسَنَها من كلمة . .
لو لم تُدَنِّسْهَا بإسماعها الناس .
قال : وكان خَلَفٌ ضَنِيناً . . فرجع أبو زيد
إلى أصحابه ، فقال لهم : إذا أقبل خلفٌ
فقولوا بأجمعكم : ) ( ما خَيْرَ اللَّبَنَ
للمريض ) ( ، ففعلوا ذلك عند إقْباله :
فَعلِم أنه من فِعل أَبِي زَيْدٍ .
قال شمر : ويقال : ما أَخْيَرَهُ . . وَخَيْرَهُ .
وما أَشرَّه . . وشَرَّهُ ، وهذا خير منه وشرٌّ
منه ، وأَخيرُ منه وَأَشَرُّ منه .
قال : وقوله ) ( ما خَيْرَ اللَّبَنَ لِلْمَرِيضِ ) (
تَعَجُّبٌ .
خرأ : قال الليث : خَرِىء يَخْرَأُ خَرْءاً ،
والاسم : الْخِرَاءُ . . والمكانُ : الْمَخْرُوءةُ .
وقال غيره : يُجْمعُ ) ( الْخِرَاءُ ) ( : ) ( خروءاً
وخُرْآناً ) ( .
وَفي الْحَدِيثِ : ) ( أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا لِسَلْمَانَ :
إِنَّ مُحَمَّداً يُعَلِّمُكُمْ كلَّ شَيْءٍ حَتَّى الْخِرَاءَةَ ؟
فقال : أَجَلْ . . أَمَرَنا ألا نكْتَفي في
الاستنجاءِ بأَقلَّ من ثلاثةِ أحجارٍ ) ( .
شمِر : قال الفراءُ : جَمْعُ ) ( الْخُرْءِ ) ( : خُرُوءٌ _
عَلَى ) ( فُعُولٍ ) ( .
يقال : رَمَوْا بِخُرُوئِهِمْ وَسُلُوحِهِمْ ، ورَمَى
بخُرْآنِهِ وَسُلْحَانِه . وهو جَمْعُ ) ( خَرْءٍ ) ( _
أَيضاً . والْمخْرُوءَة : الْموْضِعُ الَّذي يُتَخَلَّى
فيه .
أخر : قال الليث : يقال : هذا آخَرُ ، وهذه
أُخْرَى . . في التذكير والتأنيث .
قال : وَقَوْلُ الله جلّ وعزّ : ( وأخر ( :
معناه : جماعةٌ أخرى .
وقال الزَّجَّاجُ في قوله تعالى : ( وَءَاخَرُ مِن
شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ ( [ ص : 58 ] : ( آخر (
لا تنصرف ، لأن وُحْدَانَها لا تنصرف وهو
) ( أُخْرَى وَآخَرُ ) ( .
وقال المبرِّد : لأنه مَعْدُولٌ عمَّا كان الأصلُ
عليه .
وذلك أن ) ( الأصغر ) ( و ) ( الأكبر ) ( يدخلهما
الألف واللام . إلا أن تقول : ) ( هو أصغر
من كذا وأكبر من كذا ’ فخرج ’ آخَرُ
وأُخْرَى ) ( من بابه ، وأجيزَ _ بغير أَلف ولامٍ
وبغير الإضافة _ فهو لا يَنْصَرِفُ .
وكذلك كل جمع عَلَى ) ( فُعَلَ ) ( لا ينصرف
إذا كانت وُحْدَانُهُ لا تنصرف مِثْلُ ) ( كُبَرَ
وَصُغَرَ ) ( .
وإن كان ) ( فُعَلُ ) ( جمعاً ل ) ( فُعْلَةٍ ) ( فإنه
ينصرف .
نحوُ ) ( سُتْرَةٍ وسُتَرٍ ) ( ، و ) ( حُفْرَةٍ وَحُفَرٍ ) ( .
وإذا كان ) ( فُعَلُ ) ( اسْماً مصروفاً عن ) ( فاعِلٍ ) (
لم ينصرف في ) ( المعرفة ) ( ، وانصرف في
) ( النَّكِرَةِ ) ( .
وإذا كان اسْماً لطائرٍ أو غيره . . فإنه
ينصرف نحوُ : ) ( سُبَدٍ ومُرَعٍ وجُرَذٍ ) ( ، وما
أَشْبَهَهَا .
وقرىءَ : ( وآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ ) على
الواحد .
وقولُهُ جلّ وعزّ : ( ومَنَوةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى (
[ النّجْم : 20 ] : تأنيثُ الآخَرِ .
ومعنى ) ( آخَرَ ) ( : شيءٌ غيرُ الأَوَّلِ الذي
قَبْلَهُ .
وأمّا ) ( الآخِرُ ) ( _ بكسر الخاء _ فهو الله
جلّ وعزّ ) هو الأول والآخر والظاهر والباطن ( [ الحَديد : 3 ] .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال _ وهو يُمجِّدُ
الله : ) ( أَنْتَ الأَوَّلُ فَلَيْس قَبْلَكَ شَيْءٌ ، وَأَنْتَ
الآخِرُ فَلَيْسَ بَعْدَكَ شَيْءٌ ) ( .
وقال اللّيْثُ : ) ( الآخِرُ والآخِرَةُ ) ( نَقِيضُ
) ( المتقَدِّمِ والمتقدِّمَةِ ) ( .
قال : والمُسْتَأخِرُ : نَقِيضُ المُسْتَقْدِم .
قال : وآخِرَةُ الرَّحْلِ ، وقادِمَتُه ومُؤْخِرُ العَيْن
ومُقْدِمُها .
جاء في العين بالتخفيف خاصَّةً .
ومُؤَخَّرُ الشيء ومُقَدَّمُه .
ويقال : جاء فلان أخِيراً _ أي بأَخَرَةٍ .
وبِعْتُه سِلْعَةً بأَخَرَةٍ _ أي : بِتَأْخِيرٍ .
قال : والأُخُرُ : نقيض الْقُدُمِ ، تقول : مَضَى
قُدُماً ، وتأَخَّرَ أُخُراً .
ويقال : فعل الله بالأَخِرِ . . لا مَرْحَباً
بالأَخِرِ _ مقصورٌ _ أي : بالأَبعَدِ .
وجاء فلانٌ في أُخْرَيَاتِ النَّاس ، وفي
أُخْرَى القوم _ أي : في أَوَاخِرِهمْ .
وأنشد :
أَنَا الّذي وُلِدْتُ في أُخْرَى الإبِلْ
ويقال : لَقِيتُه أُخْرِيّاً _ أي : آخِرِيّاً .
وأخبرني المُنْذِريُّ عن الحرَّانيِّ عن ابن
السكِّيت :
يقال : نظر إليَّ بِمُؤْخِرِ عَيْنِه ، وضرَبَ
مُؤْخَرَ رأسه _ وهي آخِرَةُ الرَّحْل .
ويقال : جاءنا بأخَرَةٍ ، وجاءنا أَخِيراً
وأُخُراً ، وبعتُه بَيْعاً بأَخِرَةٍ وبنَظِرَةٍ .
ويقالُ : شقَّ ثوبَه أُخُراً ، ومن أُخُرٍ .
وقال الفرَّاءُ في قول الله جلّ وعزّ :
) والرسول يدعوكم في أخراكم ( [ آل عِمرَان :
153 ] : من العرب من يقول : في
أخراتكم ، ولا يجوزُ في القِرَاءةِ .
وأنشد :
وَيَتَّقِي السَّيْفَ بِأُخْرَاتِهِ
من دُونِ كَفِّ الْجَارِ وَالْمِعْصَمِ
وقال ابنُ الأعرابيِّ : يقال : أَتَيْتُكَ آخِرَ
مرَّتين ، وآخِرَةَ مرتين . وبِعتُه المَتاعَ بأَخِرَةٍ _
أي : بنَظِرَةٍ .
ويقال : للنّاقَةِ آخِرَانِ وقَادِمانِ .
فَخِلْفِاها المقدَّمَانِ : قَادِمَاها وخِلْفَاهَا
المؤخَّرَان : آخِرَاها .
والعربُ تقول : وَاسِطُ الرَّحْل . . للذي
جعله الليث بجهله قَادِمَةً .
ويقولون : مُؤْخِرَةُ الرَّحْل ، وآخِرَةُ الرَّحْل _
قاله الأصمعي .
وروى أبو عبيد _ عنه _ المِئْخَارُ : النَّخْلة
التي يبقى حَمْلُها إلى آخر الصِّرَام .
وأنشد :
تَرَى الْغَضِيضَ الْمُوقَرَ الْمِئْخَارَ
مِنْ وَقْعِهِ يَنْتَثِرُ انْتِثَاراً
وقال أبو العبَّاس محمد بنُ يَزِيدَ : تقول :
ضرَبْتُ رجلاً آخَرَ _ أي : ليس بالأوَّل .
قال : وأصْلُهُ : ) ( أَفْعَلُ مِنْ كذا ) ( . . فلمَّا
استغنيتَ عن ) ( مِنْ ) ( بمعناه ، وكان مَعْدُولاً
عن الألف واللام ، خارِجاً من بابه _ لأنَّ
بابه ) ( الأَفْعَلُ والفُعْلَى ) ( بالألف واللام _ إذاً
حذَفْتَ ) ( مِنْ ) ( عَنْ ) ( أَفْعَلَ منها ) ( .
قال : ومؤنَّثُ ) ( آخَرَ ) ( : ) ( أُخْرَى ) ( مثلُ
المذكَّرِ .
ولا يجوز : امرأةٌ صُغْرَى ولا كبْرَى _ إِلاَّ
أَنْ تقولُ : ) ( الصُّغْرَى والكُبْرَى ) ( _ أو تقول :
) ( أَصغَرُ من كذا ) ( .
وقال : ) ( أُخَرُ ) ( لا ينصرف في معرفة
ولا نكرة _ لأنها نُعُوتٌ .
وكذلك : ) ( جُمَعُ ، وكُتَعُ ) ( لا تنصرف _ لأنها
نُعُوتٌ .
أبو زيد : جئتُ أُخْرِيّاً ، وبَأَخرَةٍ _ بمعنى
واحد .
قال : ويقال : بعتُه المتَاعَ إخْرِيّاً .

##### Türkçe

باب **الخاء** والراء
**خير** ، **خرأ** ، **خور** ، **ريخ** ، **رخى** ، **رخو** ، **ورخ** ، **أخر** ، **أرخ** : kullanımdadır.

**ريخ** : Leys dedi: **التَّرْيِيخُ**: şeyin zayıflığı ve gevşekliğidir.
Dedi: ve boynuzun iç boşluğuna giren gevşek iri kemik de şöyle adlandırılır: (**مُرَيَّخَ الْقَرْنِ**).
Dedi: ve “Falancayı dövdüler, ta ki onu **رَيَّخُوهُ**” denir; yani: onu gevşettiler (zayıflattılar). Şu beyit okunmuştur:
بِوَقْعِهَا يُرَيَّخُ الْمُرَيَّخُ
وَالْحَسَبُ الأوْفَى وَعِزٌّ جُنْبُخُ
Dedi: **الْمُرَيَّخُ**: **الْمُرْدَاسَنْجُ**’dur.
Dedim: Boynuzun iç boşluğuna giren gevşek iri kemik ise, Ebû Hayra dedi ki: o, **المَرِيخُ** ve **المَرِيجُ**’dir.
İkisi çoğul yapılır: (**أَمْرِخَةً**) ve (**أَمْرِجَةً**).
Bunu Ebû Turâb, kendisine ait (**الأعْتِقَاب**) kitabında rivayet etti.
Dedi: ve onları Ebû Saîd’e sordum…? fakat onları tanımadı.
Dedi: başkası **المَرِيخَ**’i tanıdı: boynuzun iç boşluğunda bulunan beyaz boynuz(umsu şey)i.
Dedim: Leys, **المَرِيخَ**’i bu anlamla **مَرَخَ** babında zikretti ve onu (**أَمْرِخَةً**) diye çoğul yaptı.
Ve onu bu babda, **الياء**’yı şeddeli kılarak **مُرَيِّخاً** yaptı;
ve onu ondan başkasından işitmedim.
Ama **التَّرْييخُ** — gevşetme ve zayıflatma anlamında — doğrudur.
Ve **رَاخَ يَرِيخُ رُيُوخاً** olur; yani gevşedi;
aynı şekilde: **دَاخَ**.
Ve Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **رَاخَ يَرِيخُ**; yani iki uyluğu arasındaki mesafe uzaklaştı ve açıldı… ta ki ikisini birleştirmeye güç yetiremesin. Şu beyit okunmuştur:
أَمْسَى حَبِيبٌ كالْفُرَيخِ رَائِخَا
بَاتَ يُمَاشِي قُلُصاً مَخَائخَا
صَوَادِراً عَنْ شُوكَ أَوْ أُضَايخَا

**ورخ** : Ebû Ubeyd — Ebû Zeyd’den —: Hamuru **أَوْرَخْتُ**; yani suyunu çoğalttım, ta ki gevşesin.
Ve **وَرِخَ يَوْرَخُ** olmuştur.
O hamurun adı: **الْوَرِيخَةُ**.

**رخو** : Leys dedi: **الرِّخْوُ** ve **الرَّخْوُ**: içinde gevşeklik bulunan şeyde iki lehçedir.
Dedim: iyi lehçe: **الرِّخْوُ** — **الراء**’ın kesresiyle —.
Bunu Ferrâ ve Asmaî söyledi.
İkisi dedi: **الرَّخْوُ** — **الراء**’ın fethasıyla — sonradan türetilmiştir;
dişili: **الهاء** ile.
Leys dedi: **الرَّخَاءُ**: geçimin genişliğidir.
“Şüphesiz o, **عَيْشٍ رَخِيٍّ** içindedir” denir; ve o, hâli yumuşak olduğunda **رَخِيُّ البال**’dır.
Ve “Şüphesiz o iş, benden **بالٍ رَخِيٍّ** içinde gider” denir; yani ona önem verilmediğinde.
Dedi: İş, onunla **اسْتَرْخَى** oldu ve hâli onunla **استرخَتْ** oldu; yani darlık ve şiddetten sonra iyi bir hâle düştüğünde.
Ve “**رَخِيَ يَرْخَى رَخَاءً**; o hâlde o **رَخِيٌّ**’dir” denir; yani: yumuşaktır. Ve o, **رَاخِي البال**’dır.
Ebû Ubeyd, Tufeyl el-Ganevî’nin sözünü okudu:
فَأَبَّلَ واسْتَرْخَى بِهِ الْخَطْبُ بَعْدَما
أَسَافَ وَوَلاَ سَعْيُنَا لَم يُؤبِّلِ
(**استَرْخَى بهِ الخَطْبُ**) — yani: musibeti onu gevşetti, onu yumuşattı ve malının gitmesinden sonra onu **رَخَاءٍ** ve genişlik içinde kıldı.
Leys ve başkası dedi: **الرُّخَاءُ** — rüzgârlardan — hiçbir şeyi sarsmayan yumuşak hızlı (rüzgâr)dır.
Allah, aziz ve celîl, dedi: ( تجري بأمره رخاء حيث أصاب ( [ ص : 36 ] yani rüzgârlar… onun emriyle yumuşak eser.
Buna benzerini tefsir ehli söyledi.
Leys dedi: **التّرَاخِي**: şeyden geri durmadır (üşenmedir).
Dedi: **المرَاخاةُ**: bir bağ(ı) veya bir bağ ipini gevşetmendir.
Ve “Onun boğazlığından ona **رَاخِ**” denir; yani: ondan hafiflet.
Ve “Onun bağını ona **أَرْخِ**” denir; yani: genişlet ve daraltma.
Ve “Ona ipi **أَرْخِ**” denir; yani: tasarrufunda işi ona genişlet; ta ki dilediği yere gitsin.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: dedi ki: **الإرْخَاءُ**: koşunun şiddetidir. Ve o, **الخَيْلُ المَرَاخِي**’dir.
Başkası dedi: **فَرَسٌ مِرْخاءٌ**. Ve **الإرْخَاءُ الأعْلَى**: en şiddetli hızlı koşudur.
Ve **الإرْخَاءُ الأدنى**: en üsttekinden aşağıdır.
İmruü’l-Kays dedi:
لَهُ أَيْطَلاَ ظَبْي وَسَاقَا نَعَامَةٍ
وَإرْخَاءُ سِرْحَانٍ وَتَقْرِيبُ تُفَّلِ
Leys dedi: yürüyüşlerinde **ناقَةٌ مِرْخَاءٌ** ve **فَرَسٌ مِرْخاءٌ**.
Ve “Atı **أَرْخَيْتُ**” ve “At **تَرَاخَى**” (denir).
Dedi: ve (**الإرخاء**): (**التَّقْرِيب**)’in üstünde bir koşudur.
Dedim: “Atı **أَرْخَيْتُ**” denmez… fakat “At, koşusunda **أَرْخَى**” denir; yani hızlı koştu.
Ve “At **تَرَاخى**” denmez; ancak hızlı koşusunda gevşediği (futûr) zaman.
Leys’in naklettiği şey: onun ne olduğunu bilmiyorum?
Dedim: Atın **إْخاءُ**’u, rüzgâr olan (**الرُّخَاءِ**)’dan alınmıştır… o, yumuşaklıkla beraber hızlı olandır.
Ve “**أَرْخَى به عنَّا**” sözünden olması caizdir; yani onu bizden uzaklaştırdı; ve “**هو مُتَراخٍ عنّا**”; yani bizden uzaktır.
Leys dedi: “Falanca benden **تَرَاخى** etti” denir; yani benden yavaş kaldı.
Başkası der ki: anlamı: benden uzaklaştı.
Leys dedi: ve deve **أَرْخَتِ** **إرْخاءً**; ve onun **إِرْخَاؤُها**’sı, iki sağrısının gevşemesidir; o hâlde o **مُرْخٍ**’dir.
Ve “**أَصْلَتْ**” denir… ve onun **إصْلاَؤُهَا**’sı: iki sağrısının yıpranmasıdır; bu da doğumda, yavru iki sağrısına düştüğü vakit ikisinin açılmasıdır.

**أرخ** : Leys dedi: **الأُرْخُ** ve **الأُرْخِيُّ** — iki lehçe —: sığırın genci.
Dedi: **الأرْخِيَّةُ**: **الثَّيْتَلِ**’in yavrusu.
İbn Şümeyl: yaban sığırının dişisine (**أَرْخٌ**) denir… çoğulu: (**إِرَاخٌ**).
İbn Mukbil dedi:
أَوْ نَعْجَةٍ مِنْ إِرَاخِ الرَّمْلِ أَخْذَلَها
عَنْ إِلْفِهَا واضِحُ الخَدَّيْنِ مَكْحُولُ
Bana Münzirî — Saydâvî’den — haber verdi; dedi ki: **الأَرْخُ** yaban ineğinin yavrusudur… dişi olduğunda. Dedi: **التَّاريخُ** ondan alınmıştır.
Dedi: sanki o, bir şeyin meydana gelmesi gibidir; tıpkı yavrunun meydana gelmesi gibi.
Saydâvî dedi: ve bize Ahmed b. Ali el-Bâhilî — Mus‘ab b. Abdullah ez-Zübeyrî’den — haber verdi; dedi ki: **الأَرْخُ** küçük sığır yavrusudur.
Dedi: ve **التاريخُ** ondan alınmıştır; yani: onun **حَدِيثٌ** olmasıdır.
Dedi: ve Bâhilî bana okuttu; Basra’da bulunan Medineli bir adam için:
لَيْتَ لِي في الخمِيسِ خَمْسينَ عَيْناً
كلُّها حَوْلَ مَسْجِدِ الأَشْيَاخِ
مَسْجِدٌ لا يَزَالُ يَهْوِي إليْهِ
أُمُّ أَرْخٍ قِنَاعُها مُتَراخِي
Ve Ebû Muhammed el-Müznî bana okuttu — Ebû Halîfe’den rivayet ettiği üzere —: Muhammed b. Sellâm’ın ona, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için okuttuğunu:
وَمَا يَبْقَى على الحِدْثَانِ غُفْرٌ
بشَاهِقَةٍ لَهُ أُمٌّ رَؤُومُ
تَبِيتُ اللّيْلَ حَانِيَةً عَلَيْهِ
كَمَا يَخْرَمِّسُ الأرْخُ الأَطُومُ
Dedi: (**الْغُفْرُ**): dağ keçisinin yavrusu. Ve (**الأرْخُ**): sığırın yavrusu.
Ve (**يَخرمِّسُ**), yani: susar; ve (**الأطُومُ**): iki dudağı arasında sıkıca kapatan.
Ve Ahmed b. Yahyâ — İbnü’l-A‘râbî’den — rivayet etti; dedi ki:
Sığırın adlarından: **الْيَفَنَةُ** ve **الأرْخُ** — فتح ile—

**الهمزة** _, ve **الطَّغْيَا** ve **اللِّفْتُ**.

Ezherî dedi: Doğrusu: **الأَرْخُ**; **الهمزة**’nin fethasıyladır.

Saydâvî’nin _ Mus‘ab’dan _ naklettiği şey: onda nazar vardır.

Leys’in söylediği: ona **الأُرْخِيُّ** denilir: ben onu bilmem.

Ve denildi ki: **التَّاريخَ** ki insanlar onu **يُؤَرِّخُهُ**; sırf Arapça değildir... Müslümanlar onu Ehl-i Kitap’tan aldılar.

Müslümanların tarihi hicret senesinden tarihlendi ve Ömer’in hilafetinde yazıldı; böylece bu güne kadar bir tarih oldu.

خور _ خير: Allah جلّ وعزّ dedi: ( فيهن خيرات حسان ( [ الرَّحمن : 70 ].

Ebû İshâk dedi: **خَيْرَاتٌ**... onun aslı dilde: **خَيِّرَاتٌ**.

Mânâ: onların ahlâkça **خَيْرَاتُ** olmaları, yaratılışça **حِسَانُ** olmalarıdır.

Dedi: ve **الياءِ**’nin şeddelenmesiyle okunmuştur.

Leys dedi: **رجُلٌ خَيِّرٌ** ve **امرأةٌ خيِّرَةٌ**: صلاحında faziletli... ve **امرأةٌ خَيْرَةٌ** جمالında ve onun **مِيسَمِهَا**’sında.

Böylece **الخَيِّرَةِ** ile **الْخَيْرَةِ** arasında ayırdı ve ayetle delil getirdi.

Ben dedim: dilde mârifet ehli yanında **الخَيِّرَةِ** ile **الْخَيْرَةِ** arasında fark yoktur.

Ebû Zeyd dedi: denilir: o, kadınların **خَيْرَةُ**’sidir ve kadınların **شَرَّةُ**’sidir.

Ebû Ubeyde inşâd etti:
رَبَلاَتِ هِنْدٍ خَيْرَةِ المَلِكَاتِ

Leys dedi: **ناقةٌ خِيارٌ** ve **جمَلٌ خِيَارٌ**.

Ben dedim: merfû bir hadiste gelmiştir:
**أَعْطُوهُ جَمَلاً رَبَاعِياً خِياراً**.

Leys dedi: denilir: **خَايَرْتُ** falancayı, sonra onu **فَخِرْتُهُ خَيْراً**; ve Allah kula **يَخِيرُ** _ onu **اسْتَخَارَهُ** ettiği zaman; ve Allah bize, o **خَيرٌ** olanı **خَارَ**; ve iş: **خِرْ**.

Ve denilir: bu, bu (dişil) ve bunlar: benim **خِيرَتي**’mdir; o, onun **يَخْتَارُهُ** olduğu şeydir.

Ve dersin: **أَنْتَ بالمُخْتَارِ** ve **أَنْتَ بالخِيَار** eşittir.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında:
) واختار موسى قومه سبعين رجلا ( [ الأعراف : 155 ].

Dedi: tefsir: onlardan yetmiş erkeği seçtiğidir.

Fiilin onların üzerine vuku bulması ancak **مِنْ** atıldığı zaman câiz görüldü; çünkü o, senin sözünden alınmıştır: bunlar kavmin **خَيْرُ**’udur ve kavimden **خَيْرٌ**’dur.

**مِنْ**’in yerine izâfe câiz olunca ve mânâ değişmeyince, câiz gördüler ki desinler: sizi bir adam **اخْتَرْتُكُمْ**; ve sizden bir adam **اخْتَرْتُ**.

Ve inşâd etti:
تَحتَ الَّتي اخْتَارَ لهُ الله الشَّجَرْ

İster: Allah onun için ağaçtan seçti.

Ebû’l-Abbâs dedi: bu ancak câiz oldu... çünkü **الاخْتِيَارَ** teb‘îze delâlet eder.

Bunun için **مِنْ** hazfedildi.

Başka bir hadiste: **رَأَيْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ ، فَلَمْ أَرَ مِثْلَ الْخَيْرِ والشَّرِّ**.

Şemr dedi: mânâsı _ Allah daha iyi bilir _: hayır ve şer gibi bir şey görmedim ki ikisi arasında temyiz edilmesin de cenneti istemede ve ateşten kaçmada mübalağa edilsin.

Ebû Zeyd dedi: denilir: **إنَّكَ ما وَخَيْراً**; yani: sen bir **خَيْرِ** üzeresin.

Leys dedi: **الْخِيرَةُ** _ hafif _ : **اخْتَارَ**’ın masdarıdır; **خِيرَةً**; **ارْتَابَ رِيبَةً** gibidir.

Dedi: ve her masdar ki **أَفْعَلَ** için olur; onun isim-masdarı **فَعَالٌ**’dır; örnek: **أَفَاقَ** **يُفيقُ** **فَوَاقاً**, ve **أصَابَ** **يُصيبُ** **صَوَاباً**, ve **أَجَابَ** **يُجِيبُ** **جَوَاباً**.

İsim, masdarın yerine ikame edildi.

Ve كذلك **عذَّبَ** **عَذَاباً**.

Ben dedim: kurrâ okudu: ( أن يكون لهم الخيرة ( [ الأحزاب : 36 ] **الياء**’nin fethasıyla.

Ve benzeri: **سَبْيٌ طِيَبَةٌ** _ onun köleleştirilmesi helâl olduğu zaman.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti: denilir: **مُحَمَّدٌ خِيرَةُ الله مِنْ خَلْقِه**.

Ve dersin: **إيَّاكَ والطِّيَرَةَ**... ve **سَبْيٌ طِيَبَةٌ**.

Zeccâc dedi: **الْخِيَرَةُ** **التَّخْيِيرُ**’dür.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında:
) وربك يخلق ما يشاء ويختار ما كان لهم الخيرة ( [ القَصَص : 68 ] yani: Allah’a karşı seçmeleri yoktur.

Dedi: ve denilir: **الخِيْرَةُ** ve **الخِيَرَةُ** ve **الطِّيْرَةُ** ve **الطِّيَرَةُ**.

Dedi: Araplar der: onlardan bana **الْخَيْرَةَ** ver; ve **الْخِيْرَةَ** ve **الْخِيَرَةَ**.

Bütün bunlar: bir erkekten veya bir kadından veya bir hayvandan seçtiğin şey içindir; bu üçünden biri elverişli olur.

Ebû Ubeyd _ Ebû Zeyd’den _ dedi: **الاسْتِخَارَةُ**: insanı kendine meylettirmen ve onu kendine çağırmandır.

Ve inşâd etti:
لَعَلَّكَ إمَّا أُمُّ عَمْرٍ و تَبَدَّلَتْ
سِواكَ خَلِيلاً شَاتِمِي تَسْتَخِيرُها

Ve denilir: falancayı **اسْتَخَرْتُ** da bana **خَارَ** etmedi; yani: meyletmedi.

Bunun aslı: avcı, ceylanın yavrusunun yahut yaban ineğinin bulunduğunu zannettiği yere gelir; sonra ceylanın böğürmesi gibi **خُوَارَ** ile **يَخُورُ**; anne dinler; eğer onun yavrusu varsa, sesin yavrusunun sesi olduğunu zanneder... sonra sesi takip eder; avcı _ o vakit _ onun yavrusu olduğunu bilir; sonra onun yerini arar.

Böylece denilir: onu **استَخَارها**; yani: onun böğürmesi için **خَارَ**.

Sonra her meylettiren için denildi: **قد استَخَار**.

Ben dedim: Leys, **الاستَخَارَةَ**’yı sırtlan ve **الْيَرْبُوعِ** için kıldı; o bâtıldır. **الاسْتِخَارَةُ** ancak benim onu tefsir ettiğimdir.

Leys dedi: **الْخِيرُ**: hibedir.

Ebû Ubeyd dedi: **الْخِيرُ**: keremdir. Ve o, **الصَّوَاب**’dır.

Ferrâ dedi: denilir: onun **خُوَارُها**’sı senindir; yani: onun **خِيَارُها**’sı.

Ve falan oğullarında develerden **خُورَى** vardır; yani: kerîmler.

Sa‘leb _ İbnü’l-A‘râbî’den _: **الْخُوَيْرَةُ**: **الْخُوَرَةِ**’nin tasğîridir... ve o, malın **خِيَارُ**’ıdır.

Leys dedi: ve **الْخُوارُ**: öküzün sesi ve ineğin ve buzağının sesinden şiddetli olanıdır.

Dersin: **خَارَ** **يَخورُ** **خُوَاراً**.

Dedi: ve **الْخَوْرُ**: denizde _ genişleyip enine yayıldığı zaman _ akan suların döküldüğü yerdir.

Şemr dedi: **الْخَوْرُ**: denizden bir boyundur ki karaya girer; onun çoğulu **خُؤُورٌ**’dur.

A‘câc gemiyi vasfederek dedi:
إِذَا انْتَحَى بِجُؤْجُؤٍ مَسْمُورِ
وَتَارَةً يَنْقَضُّ في الخُؤُورِ
تَقَضَّيَ الْبَازِي مِنَ الصُّقُورِ

Başkası dedi: **الْخَوْرُ**: yerin alçak olanıdır; iki yükselti arasında.

Bunun için dübür’e **خَورَانُ** denildi... çünkü iki tepe arasında bir çöküntü gibidir.

Ve denilir: eşeği mızrakladı da onu **فَخَارَهُ خَوْراً**; yani onu onun **خَوْرَانِهِ**’ında mızrakladı; o, erkekte dübürün bulunduğu boşluk, kadında ise **القُبُلُ**’dür.

Ama **الأرضُ الْخَوَّارَةُ**: yumuşak, kolay olandır.

Ve denilir: **بَكْرَةٌ خَوَّارَة** _ eğer _ **الْمِحْورِ**’un **الْقَعْوِ**’da akışı kolay ise. Ve inşâd etti:
عَلِّقْ عَلَى بَكْرِكَ مَا تُعَلِّقُ
بَكْرُكَ خَوّارٌ وَبَكْرِي أَوْرَقُ

Ve denilir: **فَرَسٌ خَوَّارُ العِنَانِ**; eğer yumuşak yanlı, çok koşan ise; ve atlar: **خُورٌ**.

İbn Mukbil dedi:
مُلِحٌّ إذَا الْخُورُ اللَّهَامِيمُ هَرْوَلَتْ

**تَوَثُّبَ أَوْسَاطِ الخَبَارِ على الْفَتْرِ**
Ve’l-Leys dedi: **الْخَوّارُ**: şiddet üzerinde kendisine kalıcılık olmayan zayıf kimse.

Ve (bir) adam **خَوّارٌ**dur; ve (bir) ok **خَوّارٌ**dur.

Dedi: ve **الخَوَّارُ** —her şeyde— bir ayıptır; ancak şu şeylerde (öyle) değildir: **ناقةٌ خَوَّارَةٌ** ve **شاةٌ خَوَّارَةٌ** —eğer ikisi sütçe bol iseler—; ve **بعيرٌ خَوّارٌ**: ince (yapılı), güzel; ve **فرَسٌ خَوّارُ العِنَانِ**: yumuşak eğilimli; ve hepsi: **خُورٌ** —bütün bunlarda—; ve sayı (çoğul): **خَوَّارَاتٌ**.

Ebû’l-Heysem dedi: (bir) adam **خَوَّارٌ**, ve (bir) kavim **خَوَّارُونَ**; ve (bir) adam **خؤُورٌ**, ve (bir) kavim **خُورٌ**; ve (bir) dişi deve **خوَّارَةٌ**: derisi ince… sütçe bol.

Ve **خارَ الرجلُ** —**يَخُورُ**—; o hâlde o **خَائِرٌ**dir; ve (bir) kavim **خَارَةٌ**; ve gerçekten **خَارَ** (oldu) **خُؤوراً**.

Dedi: ve **الْخَوْرُ**: denizin koyu.

Dedi: ve denilir —**لِلدُّبر** için—: **الْخَوْرَانُ** ve **وَالخَوَّارَة**; onun açıklığının zayıflığı sebebiyle bununla adlandırıldı.

Dedi: ve çoğul yapılır: **الخَوْرَانُ** … **الدُّبُرُ**: **خَوَرَانَاتٍ**.

Dedi: ve yine, her isim ki müzekker olur —insanlar dışında—, onun çoğulu —çoğul **تَاءَاتِ الْجَمْعِ** lafzı üzere— câizdir.

**حَمَّامَاتٍ** ve **وَسُرَادِقَاتٍ** ve benzerleri gibi.

Başkası dedi: **خَارَ الْبَرْدُ يَخُورُ خؤُوراً** —gevşeyip sakinleştiği zaman.

Seleme —el-Ferrâ’dan—: **خَوِرَ الرجلُ خَوَراً** —zayıfladığı zaman.

Ve denilir: “Şüphesiz senin şu devenin içinde elbette **شَارِبَ خَوَرٍ** vardır.”

Övgü olur… ve yergi olur.

Övgü: susuzluğa ve yorgunluğa sabırlı olmasıdır; yergi ise: ikisine sabırlı olmamasıdır.

Şemmer dedi: bir bedevî, Halef el-Ahmer’e dedi: “**ما خَيْرَ اللَّبَنَ للمريض**”; ve bu, Ebû Zeyd’in huzurunda idi.

Halef ona dedi: “Ne güzel bir kelime… keşke onu insanlara işittirmekle kirletmeseydin.”

Dedi: ve Halef cimri idi… Ebû Zeyd arkadaşlarına döndü, onlara dedi: Halef gelince hepiniz birden söyleyin: “**ما خَيْرَ اللَّبَنَ للمريض**”; onun gelişinde bunu yaptılar: bunun Ebû Zeyd’in işi olduğunu bildi.

Şemmer dedi: ve denilir: **ما أَخْيَرَهُ**… ve **خَيْرَهُ**. Ve **ما أَشرَّه**… ve **شَرَّهُ**; ve “bu ondan daha hayırlıdır ve ondan daha şerlidir”; ve “ondan daha **أَخيرُ** ve ondan daha **أَشَرُّ**”.

Dedi: ve onun sözü “**ما خَيْرَ اللَّبَنَ لِلْمَرِيضِ**” bir taaccüptür.

**خرأ**: el-Leys dedi: **خَرِىء** **يَخْرَأُ** **خَرْءاً**; isim: **الْخِرَاءُ**… ve mekân: **الْمَخْرُوءةُ**.

Başkası dedi: çoğul yapılır: **الْخِرَاءُ**: **خروءاً** ve **خُرْآناً**.

Ve hadiste: “Kâfirler Selmân’a dediler: ‘Şüphesiz Muhammed size her şeyi, hatta **الْخِرَاءَةَ**yi bile öğretiyor mu?’ O dedi: ‘Evet… bize, istincâda üç taştan daha azıyla yetinmememizi emretti.’”

Şemmer: el-Ferrâ dedi: **الْخُرْءِ**nin çoğulu: **خُرُوءٌ** —**فُعُولٍ** üzere.

Denilir: “**رَمَوْا بِخُرُوئِهِمْ وَسُلُوحِهِمْ**”; ve “**رَمَى بخُرْآنِهِ وَسُلْحَانِه**”. Ve o, **خَرْءٍ**in çoğuludur, ayrıca. Ve **الْمخْرُوءَة**: içinde helâya gidilen yerdir.

**أخر**: el-Leys dedi: denilir: “bu **آخَرُ**dur, ve bu **أُخْرَى**dır”… müzekkerlik ve müenneslikte.

Dedi: ve Allah’ın —aziz ve celîl— sözü: “**وأخر**”: manası: başka bir topluluk.

Ve ez-Zeccâc, Yüce’nin sözü hakkında: “**وَءَاخَرُ مِن شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ**” [ص: 58]: **آخر** munsarif olmaz; çünkü onun tekili munsarif olmaz; o da **أُخْرَى وَآخَرُ**dır.

El-Müberred dedi: çünkü o, aslın üzerinde bulunduğu şeyden çevrilmiştir.

Şu sebeple ki **الأصغر** ve **الأكبر**e elif-lâm girer. Ancak şöyle demen müstesna: “o şundan daha **أصغر** ve şundan daha **أكبر**”; (işte) **آخَرُ** ve **أُخْرَى** onun babından çıktı; ve —elif-lâmsız ve izâfetsiz— câiz kılındı; bu yüzden munsarif olmaz.

Ve yine, **فُعَلَ** üzere olan her cem‘ munsarif olmaz; tekilleri munsarif değilse; **كُبَرَ وَصُغَرَ** gibi.

Eğer **فُعَلُ**, **فُعْلَةٍ**in cem‘i ise, o zaman munsarif olur.

**سُتْرَةٍ وسُتَرٍ** ve **حُفْرَةٍ وَحُفَرٍ** gibi.

Ve eğer **فُعَلُ**, **فاعِلٍ**den çevrilmiş munsarif bir isim ise, **المعرفة**de munsarif olmaz; **النَّكِرَةِ**de munsarif olur.

Ve eğer bir kuşun veya başkasının adı ise… o zaman munsarif olur; şu gibi: **سُبَدٍ ومُرَعٍ وجُرَذٍ** ve benzerleri.

Ve şöyle okunmuştur: “**وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ**” tekil üzere.

Ve O’nun —aziz ve celîl— sözü: “**ومَنَوةَ الثَّالِثَةَ الأُخْرَى**” [النّجْم: 20]: **الآخَرِ**in müennesidir.

Ve **آخَرَ**ın manası: kendisinden önce olan birinciden başka bir şey.

أما **الآخِرُ** —hâ’nın kesresiyle— o, Allah’tır —aziz ve celîl—: “**هو الأول والآخر والظاهر والباطن**” [الحَديد: 3].

Ve Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet edildi: Allah’ı yüceltirken dedi ki: “**أَنْتَ الأَوَّلُ فَلَيْس قَبْلَكَ شَيْءٌ ، وَأَنْتَ الآخِرُ فَلَيْسَ بَعْدَكَ شَيْءٌ**”.

El-Leys dedi: **الآخِرُ والآخِرَةُ**, **المتقَدِّمِ والمتقدِّمَةِ**nin zıddıdır.

Dedi: ve **المُسْتَأخِرُ**: **المُسْتَقْدِم**in zıddıdır.

Dedi: ve **آخِرَةُ الرَّحْلِ**, ve onun **قادِمَتُه**; ve gözün **مُؤْخِرُ**ü ve onun **مُقْدِمُ**ü.

Göz hakkında özellikle tahfîf ile geldi.

Ve şeyin **مُؤَخَّرُ**ü ve onun **مُقَدَّمُ**ü.

Ve denilir: falan **أخِيراً** geldi —yani **بأَخَرَةٍ**.

Ve onu bir malı **بأَخَرَةٍ** ile sattım —yani: **بِتَأْخِيرٍ** ile.

Dedi: ve **الأُخُرُ**: **الْقُدُمِ**ün zıddıdır; dersin: **مَضَى قُدُماً**, ve **تأَخَّرَ أُخُراً**.

Ve denilir: “Allah **بالأَخِرِ** ile yapsın… **لا مَرْحَباً بالأَخِرِ**” —maksûr— yani: en uzak ile.

Ve falan, insanların **أُخْرَيَاتِ**inde geldi; ve kavmin **أُخْرَى**sında —yani: onların sonlarında.

Ve inşâd etti:
أَنَا الّذي وُلِدْتُ في أُخْرَى الإبِلْ

Ve denilir: onu **أُخْرِيّاً** gördüm —yani: **آخِرِيّاً**.

El-Münzirî bana haber verdi; el-Harrânî’den; İbn es-Sikkît’ten:

Denilir: bana gözünün **بِمُؤْخِرِ عَيْنِه** ile baktı; ve başının **مُؤْخَرَ**ini vurdu —ve o, **آخِرَةُ الرَّحْل**dir.

Ve denilir: bize **بأخَرَةٍ** geldi; ve bize **أَخِيراً** ve **أُخُراً** geldi; ve ona bir satışı **بأَخِرَةٍ** ve **وبنَظِرَةٍ** ile sattım.

Ve denilir: elbisesini **أُخُراً** yardı; ve **من أُخُرٍ**.

El-Ferrâ, Allah’ın —aziz ve celîl— sözü hakkında dedi: “**والرسول يدعوكم في أخراكم**” [آل عِمرَان: 153]: Araplardan kimi der: **في أخراتكم**; kıraatte câiz olmaz.

Ve inşâd etti:
وَيَتَّقِي السَّيْفَ بِأُخْرَاتِهِ
من دُونِ كَفِّ الْجَارِ وَالْمِعْصَمِ

İbnü’l-A‘râbî dedi: denilir: sana **آخِرَ مرَّتين** ve **آخِرَةَ مرتين** geldim. Ve ona metayı **بأَخِرَةٍ** ile sattım —yani: **بنَظِرَةٍ** ile.

Ve denilir: dişi deve için: **آخِرَانِ** ve **قَادِمانِ** vardır.

Onun iki ön uyluğu: iki **قَادِم**idir; ve onun iki arka uyluğu: iki **آخِر**idir.

Ve Araplar, **وَاسِطُ الرَّحْل** derler… Leys’in cehaletiyle **قَادِمَةً** kıldığı şeye.

Ve derler: **مُؤْخِرَةُ الرَّحْل**, ve **آخِرَةُ الرَّحْل** —bunu el-Asma‘î söyledi.

Ebû Ubeyd ondan rivayet etti: **المِئْخَارُ**: yükü (meyvesi) son **الصِّرَام**’a kadar kalan hurma ağacı.

Ve inşad etti:
تَرَى الْغَضِيضَ الْمُوقَرَ الْمِئْخَارَ
مِنْ وَقْعِهِ يَنْتَثِرُ انْتِثَاراً

Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd dedi: şöyle dersin:
“Bir adamı **آخَرَ** dövdüm”; yani: birincisiyle değil.
Dedi: bunun aslı: “(**أَفْعَلُ** şundan (**مِنْ**) daha …)”dır. … Sonra sen **مِنْ**’den, onun manasıyla müstağni olunca ve (bu) elif ve lâm’dan çevrilmiş, babasından çıkmış olunca — çünkü onun babası, elif ve lâm ile “**الأَفْعَلُ** ve **الفُعْلَى**”dır — o hâlde “**مِنْ**”i “(**أَفْعَلَ**’dan) (**عَنْ**)”dan hazf ettin.
Dedi: **آخَرَ**’ın müennesi: **أُخْرَى**’dır; müzekker gibi.

“Bir kadın **صُغْرَى**” ve “**كبْرَى**” câiz değildir; ancak “**الصُّغْرَى والكُبْرَى**” dersen — yahut “(**أَصغَرُ** şundan (**مِنْ**) daha …)” dersen.

Dedi: **أُخَرُ** marifede de nekrede de munsarif olmaz; çünkü onlar sıfatlardır.
Aynı şekilde: **جُمَعُ ، وكُتَعُ** munsarif olmaz; çünkü onlar sıfatlardır.

Ebû Zeyd: “**أُخْرِيّاً** olarak geldim” ve “**بَأَخرَةٍ** ile”; tek bir mana ile.
Dedi: “Ona metayı **إخْرِيّاً** sattım” denir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والخاء وما يثلثهما)
  (رخص)  الراء والخاء والصاد أصلٌ يدلُّ على لِينٍ وخلافِ شِدّة. من ذلك اللّحْمُ الرَّخْص، هو الناعم. ومن ذلك الرُّخْص: خِلاف الغَلاء. والرُّخْصَة في الأمر: خَلاف التَّشْديد. وفي الحديث: "إنَّ الله جلّ ثناؤه يحبُّ أن يؤخذ برُخَصِهِ كما يحبُّ أن تُؤتَى عزائِمهُ".
  (رخف)  الراء والخاء والفاء أُصَيلٌ يدلُّ على رَخاوةٍ ولِين. فيقال: إن الرَّخْفَة: الزُّبدة الرَّقيقة. ويقال أرْخَفْتُ العَجين، إذا كثَّرْتَ ماءَه حتَّى يَستَرخِيَ. ويقال منه رَخَف يَرْخُف. ويقولون صار الماءُ رُخْفةً، أي طينا رقيقاً. والرَّخْفة: حجارةٌ خِفافٌ جُوفٌ.
  (رخل)  الراء والخاء واللام كلمةٌ واحدة، وهي الرّخل([1]): الأنثى من أولاد الضَّأنِ، والذّكرُ حَمَلٌ، ويجمع الرخل رخالا.
  (رخم)  الراء والخاء والميم أصلٌ يدلُّ على رقّةٍ وإشْفاق. يقال ألقى فلانٌ على فلانٍ رَخْمَتَه، وذلك إذا أظهَرَ إِشفاقاً عليه ورقَّة له. ومن ذلك الكلام الرَّخيم، هو الرقيق. قال امرؤ القيس:
رَخِيمُ الكلامِ قَطِيع القِيا *** مِ تفتَرُّ عن ذي غُروبٍ خَصِر([2])  والرَّخَمة: الطائر الذي يقال لـه الأنوق، يقال سمِّي بذلك لرَخْمتِه على بَيضَتِه، يقال إنّه لم يُرَ له بيضٌ قطّ. وهو الذي أراده الكميت بقوله:
وذات اسمَيْنِ والألوانُ شَتَّى *** تُحمَّقُ وهي بَيِّنة الحَويلِ([3])ومن هذا الباب قول أهل العربية: "الترخيم"، وذلك إسقاط شيءٍ من آخر الاسم في النِّداء، كقولهم: يا مالك، يا مالِ؛ ويا حارث، ويا حارِ. كأنّ الاسمَ لما ألقي منه ذلك رَقّ. قال زُهير:
يا حارِ لا أُرْمَيَنْ منكم بداهيةٍ *** لم يَلْقَهَا سُوقَةٌ قبلي ولا مَلِكُ([4])ومما شذّ عن هذا الأصل قولُهم: شاةٌ رَخْماء، وهي التي ابيضَّ رأسها.
  (رخو)  الراء والخاء والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على لِينٍ وسخافةِ عقل. من ذلك شيءٌ رِخْوٌ بكسر الراء. قال الخليل: رَُخْوٌ أيضاً([5])، لغتانِ.
  يقال منه رَخِيَ يَرْخَى، ورَخُوَ، إذا صار رَُِخْواً. ويقال: أرخَتِ الناقة، إذا استَرخَى صَلاَها. وفرسٌ رِخْو، إذا كانت سهلة مسترسلة، في قول أبي ذؤيب:
  * فهي رِخْوٌ تمزَعُ([6]) *
  ويقال استرخى به الأمرُ واسترخت به حالُه، إذا وقع في حالٍ حسنةٍ غير شديدة. وتراخَى عن الأمر، إذا قعد عنه وأبطأ. ومن الباب الرُّخاء، وهي الريح الليِّنة. قال الله تعالى: ﴿فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ﴾ [ص 36]. والإرخاء مِن رَكْضِ الخيل* ليس بالحُضْر المُلْهَب([7]). يقال فرسٌ مِرْخاءٌ من خَيل مَرَاخٍ، وهو عَدْوٌ فوق التَّقْرِيب([8]). قال أبو عبيدٍ: الإِرخاء أن يخلّى الفرسُ وشَهوتَه في العَدْوِ، غير متعبٍ لـه. وهذه أُرْخِيّة، لِما أرْخَيْتَ مِن شيءٍ.
  (رخد)  الراء والخاء والدال كلمة واحدة ليس لها قياس. ويقال: الرِّخْوَدّ: الليِّن العِظام.
------------------------------------------ـ
([1]) الرخل، بالكسر وككتف.
([2]) كلمة "ذي" ليست في الأصل، وإثباتها من الديوان 58 وفيه: * فتور القيام قطيع الكلام *
([3]) في الحيوان (7: 18، 22) واللسان (حول): "وهي كيسة الحيل". وقد سبقت روايته في (حول) برواية: "بينة الحويل".
([4]) ديوان زهير 180. وهو يعني الحارث بن ورقاء الصيداوي، وكان قد استاق إبل زهير وراعيه يساراً.
([5]) الضبط بضم الراء عن المجمل. على أن الكلمة مثلثة، تقال أيضاً بفتح الراء.
([6]) البيت بتمامه كما في ديوانه 16 والمفضليات (2: 227) واللسان (رخا):
تغدو به خوصاء تقطع جريها *** حلق الرحالة فهي رخو تمزع([7]) في الأصل: "المهلب"، صوابه في المجمل.
([8]) في الأصل: "القريب". والتقريب: ضرب من العدو.
ـ

##### Türkçe

(رâ ve **خ** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
  (**رخص**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الصاد**; yumuşaklığa ve şiddetin zıddına delâlet eden bir asıldır. Bundan: **اللّحْمُ الرَّخْص**; o, yumuşaktır. Bundan: **الرُّخْص**; pahalılığın zıddıdır. Ve işte **الرُّخْصَة**: sıkılaştırmanın zıddıdır. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah—celâlinin senâsı—azîmetlerinin yerine getirilmesini sevdiği gibi, ruhsatlarıyla alınmasını da sever.”
  (**رخف**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الفاء**; gevşekliğe ve yumuşaklığa delâlet eden bir asılcıktır. Denilir ki: **الرَّخْفَة**: ince tereyağıdır. Ve denilir: **أرْخَفْتُ العَجين**; suyunu çoğalttığın vakit, ta ki gevşeyinceye kadar. Ve ondan denilir: **رَخَف يَرْخُف**. Ve derler: su **رُخْفةً** oldu; yani ince çamur. Ve **الرَّخْفة**: hafif, içi boş taşlardır.
  (**رخل**)  **الراء** ve **الخاء** ve **اللام**; tek bir kelimedir; o da **الرّخل**([1]): koyun yavrularının dişisi; erkeği **حَمَلٌ**’dır. Ve **الرخل**’in çoğulu **رخالا**’dır.
  (**رخم**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الميم**; inceliğe ve acımaya delâlet eden bir asıldır. Denilir: falan, falana **رَخْمَتَه**’ni attı; bu, ona acıma ve ona karşı incelik izhar ettiği vakittir. Ve bundan: **الكلام الرَّخيم**; o, incedir. İmru’ul-Kays dedi:
رَخِيمُ الكلامِ قَطِيع القِيا *** مِ تفتَرُّ عن ذي غُروبٍ خَصِر([2])  Ve **الرَّخَمة**: kendisine **الأنوق** denilen kuştur; denilir: yumurtasına karşı **رَخْمتِه** sebebiyle bununla adlandırıldı; denilir ki: ona hiç yumurta görülmemiştir. Ve o, Kümeyt’in şu sözüyle kastettiği şeydir:
وذات اسمَيْنِ والألوانُ شَتَّى *** تُحمَّقُ وهي بَيِّنة الحَويلِ([3])Ve bu bâbdan, Arap dili ehlinin sözü: “**الترخيم**”; bu, nidâda ismin sonundan bir şey düşürmektir; onların “ya Mâlik, ya Mâl; ve ya Hâris, ya Hâr” demeleri gibi. Sanki isimden o atılınca inceldi. Züheyr dedi:
يا حارِ لا أُرْمَيَنْ منكم بداهيةٍ *** لم يَلْقَهَا سُوقَةٌ قبلي ولا مَلِكُ([4])Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: onların “**شاةٌ رَخْماء**” demeleri; o, başı beyazlayan koyundur.
  (**رخو**)  **الراء** ve **الخاء** ve illetli harf; yumuşaklığa ve aklın hafifliğine delâlet eden bir asıldır. Bundan: **رِخْوٌ** (râ’nın kesriyle) olan bir şey. Halîl dedi: **رَُخْوٌ** da([5]); iki lugattır.
  Ondan denilir: **رَخِيَ يَرْخَى** ve **رَخُوَ**; **رَُِخْواً** olduğu vakit. Ve denilir: deve **أرخَتِ**; **صَلاَها** gevşediği vakit. Ve **فرسٌ رِخْو**; kolay, salıverilmiş olduğu vakit; Ebû Züeyb’in sözüne göre:
  * فهي رِخْوٌ تمزَعُ([6]) *
  Ve denilir: iş ona göre **استرخى** ve hâli ona göre **استرخت**; şiddetli olmayan iyi bir hâle düştüğü vakit. Ve işten **تراخَى**; ondan geri oturduğu ve ağır davrandığı vakit. Ve bâbdan: **الرُّخاء**; o, yumuşak rüzgârdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ﴾ [ص 36]. Ve atların koşturmasından **الإرخاء**; kızgın süratli koşu (**الحُضْر المُلْهَب**) değildir([7]). Denilir: **فرسٌ مِرْخاءٌ**; **خَيل مَرَاخٍ**’tan; o, **التَّقْرِيب**’in üstünde bir koşudur([8]). Ebû Ubeyd dedi: **الإِرخاء**; atın ve koşudaki şehvetinin salıverilmesidir; ona yormaksızın. Ve bu bir **أُرْخِيّة**’dir; salıverdiğin şeyden dolayı.
  (**رخد**)  **الراء** ve **الخاء** ve **الدال**; kıyası olmayan tek bir kelimedir. Ve denilir: **الرِّخْوَدّ**: kemikleri yumuşak olan.

------------------------------------------ـ
([1]) **الرخل**; kesr ile ve “**كتف**” gibi.
([2]) “**ذي**” kelimesi asılda yoktur; onun isbâtı dîvândan 58’dir; onda: * فتور القيام قطيع الكلام *
([3]) **الحيوان**’da (7: 18، 22) ve **اللسان**’da (**حول**): “وهي كيسة الحيل”. Ve onun rivayeti (**حول**)’da şu rivayetle daha önce geçti: “بينة الحويل”.
([4]) Züheyr dîvânı 180. Ve o, Hâris b. Verkâ’ es-Saydâvî’yi kastediyor; Züheyr’in develerini ve çobanı Yesâr’ı sürüp götürmüştü.
([5]) ضبط, **المجمل**’den râ’nın zammı iledir. Şu var ki kelime üçlüdür; râ’nın fethiyle de söylenir.
([6]) Beyit, dîvânında 16 ve **المفضليات** (2: 227) ve **اللسان** (**رخا**)’da olduğu üzere tamamıyla:
تغدو به خوصاء تقطع جريها *** حلق الرحالة فهي رخو تمزع([7]) Asılda: “**المهلب**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([8]) Asılda: “**القريب**”. Ve **التقريب**: koşunun bir türüdür.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر خ و
شـيء رخو وقد رخو رحاوة واسترخى‏.‏
وريح رخاء‏:‏ لينة الهبوب‏.‏
وفرس مرخاء من خيل مراخ من الإرخاء وهو الحضر الذي ليس بالملهب‏.‏
وتراخى عن الأمر‏:‏ تقاعس عنه‏.‏
وتراخى ما بينهما‏:‏ تباعد وراخيته عنّي‏:‏ باعدته‏.‏
وراخى العقدة‏:‏ أرخاها‏.‏
قال زهير‏:‏ وملعـن ذاق الهوان مدفع راخيـت عقـدة كبلـه فانحلت وإنه لقي عيش رخيّ وفي رخاء من العيش‏.‏
وهو رخيّ البال‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فرس رخو ورخو العنان إذا كان سلس القياد‏.‏
واسترخى به الأمر واسترخت به حاله‏:‏ سهلت وحسنت بعد الضيق والشدة‏.‏
وأرخى له الطول‏.‏
خلاه وشأنه‏.‏
وراخى خناقه ورباقه بمعنى أرخاه إذا نفس عنه‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ راخى مزارك عنهم أن تلم بهم معج القلاص بفتيان وأكوار وأرخى الستر على معايبه وتقول‏:‏ ليس بأخي المؤمن من لا يرخي الستر على معايبه ولا يرمي عنه بالحصى في مغايبه‏.‏

##### Türkçe

ر خ و
**شـيء رخو**: yumuşak bir şey; ve **رخو** (oldu), **رحاوة** olarak yumuşadı ve **استرخى**: gevşedi.‏
**وريح رخاء**: esişi yumuşak (olan rüzgâr)‏.‏
**وفرس مرخاء**: **مراخ** atlardan (olan) bir at; **الإرخاء**’dandır; o, **الملهب** olmayan **الحضر**’dır.‏
**وتراخى عن الأمر**: ondan geri kaldı (ağır davrandı)‏.‏
**وتراخى ما بينهما**: uzaklaştı; ve **راخيته عنّي**: onu benden uzaklaştırdım.‏
**وراخى العقدة**: onu gevşetti (salıverdi)‏.‏
Züheyr dedi ki:
Ve lânetli (bir kimse), zilleti tatmış, itilen; onun prangasının düğümünü gevşettim de çözüldü; ve o, **عيش رخيّ** (yumuşak bir yaşayış) ile karşılaştı ve yaşayıştan bir **رخاء** içinde.‏
Ve o, **رخيّ البال**’dır.‏
Mecazdan: **فرس رخو** ve **رخو العنان**; eğer dizgini yumuşak (kolay) idare edilir ise.‏
Ve **استرخى به الأمر** ve **استرخت به حاله**: darlıktan ve şiddetten sonra kolaylaştı ve güzelleşti.‏
Ve ona **الطول**’u salıverdi.‏
Onu, kendi hâline ve işine bıraktı.‏
Ve **راخى خناقه ورباقه**; **أرخاه** mânâsında, eğer ondan nefes darlığını giderdi ise.‏
İbn Mukbil dedi ki:
**راخى مزارك عنهم أن تلم بهم معج القلاص بفتيان وأكوار**
Ve perdeyi, ayıpları üzerine salıverdi; ve dersin ki: Müminin kardeşi değildir; ayıpları üzerine perdeyi salıvermeyen ve gıyabında ondan çakıl taşını atmayan.‏

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر خ و * شيء * َرِخْوٌ * بكسر الراء وفتحها أي هش و * أرْخَى * الستر وغيره أرسله و * اسْتَرْخَى * الشيء و * تَرَاخَى * السماء أبطأ المطر ورجل * رَخِيٌ * البال أي واسع الحال بين * الرَّخَاءِ * بالمد و * رُخَاءٌ * بضم الراء الريح اللينة

##### Türkçe

* ر خ و * شيء: **رِخْوٌ**; **الراء**’ın kesriyle ve fethasıyla; yani gevşek. Ve **أرْخَى**: perdeyi ve başkasını salıverdi. Ve **اسْتَرْخَى**: şey. Ve **تَرَاخَى**: gökyüzü; yağmur gecikti. Ve adam: **رَخِيٌ** **البال**; yani hâli geniş. **الرَّخَاءِ** (med ile) ile **رُخَاءٌ** (**الراء**’ın zammıyla) arasında: yumuşak rüzgâr.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!الرَّخْوُ ، مُثَلَّثَةً : الهَشُّ من كُلِّ شيءٍ ، وهي بهاءٍ ) .
( التَّثْلِيث ذَكَرَه ابنُ سِيدَه .
واقْتَصَر الجوهريُّ على الكَسْر والفَتْح .
وفي التَّهذيبِ : قَالَ الليْثُ : *!الرَّخْوُ *!والرُّخْوُ لُغَتانِ في الشيءِ الذي فيه رَخاوَةٌ .
قُلْتُ : كَلامُهم الجَيِّد بالكَسْر ، قالَهُ الأصْمعيُّ والفرَّاء ، قالا : والفتْحُ مُوَلّد ، انتهى .
وفي المِصْباحِ : الضمُّ لُغَةُ الكِلابيِّين .
( *!رَخُوَ ) الشَّيءُ ، ( ككَرُمَ ورَضِيَ *!رَخا ) ، بالقَصْرِ ، وفي المُحْكَم بالمدِّ ، ( *!ورَخاوَةً *!ورِخْوَةً ) ، هذه ( بالكَسْرِ ) .
قالَ ابنُ سِيدَه نَادِرَةٌ .
قالَ شيْخُنا : وحَكَى بعضٌ التَّثْلِيثَ في الرّخْوة أَيْضاً .
( صارَ *!رِخْواً ) ، أَي هَشّاً ، ( كاسْتَرْخَى ) ؛ ومنه قَوْلُ طُفَيْل الغَنَويّ :
فأَبَّلَ *!واسْتَرْخَى به الخَطْبُ بَعْدَما
أَسافَ ولولا سَعْيُنا لم يُؤَبِّليريدُ به حَسُنَتْ حالُهُ ، كذا في الصِّحاحِ .

وفي التَّهذيبِ : *!اسْتَرْخَى به الأَمْرُ *!واسْتَرْخَتْ به حالَهُ : إذا وَقَعَ في حالٍ حَسَنةٍ بَعْد ضِيقٍ وشِدَّةٍ ؛ وأَنْشَدَ قَوْل طُفَيْل .
وقالَ : اسْتَرْخَى به الخَطْبُ أي *!أَرْخَاهُ خَطْبُه ونَعَّمه وجَعَلَه في رَخاءٍ وسَعَةٍ ، وهو مَجازٌ .
( *!وأَرْخاهُ ) ، أَي الرّباط كما في المُحْكَم ، ( *!ورَاخاهُ : جَعَلَهُ *!رِخْواً .
( وفيه *!رُخْوَةٌ ، بالكسْرِ والضمِّ ) : أَي ( *!اسْتِرْخاءٌ .
( و ) قَوْلُهم في الآمِنِ المُطْمَئن : ( *!أَرْخَى عِمامَتَهُ ) ، أَي ( أَمِنَ واطْمَأَنَّ ) ، لأنَّه لا *!تُرْخَى العَمائِمُ في الشِّدَّةِ .
( و ) *!أَرْخَى ( الفَرَسَ ، و ) أَرْخَى ( له : طَوَّلَ له من حَبْلِهِ ) .
وفي الأساسِ : أَرْخَى له الطّوَلَ : خَلاَّهُ وشَأْنَه ، وهو مَجازٌ .
( و ) أَرْخَى ( السِّتْرَ : أَسْدَلَهُ .
( والحُروفُ *!الرِّخْوَةُ سِوَى ) قَوْلك ( لم يَرْعَوْنَا ) ، أَو لم يروعنا .
وفي المُحْكَم : هي ثلاثَةُ عَشَر التاءُ والحاءُ والخاءُ والدالُ والزاي والطاءُ والصَّادُ والضادُ والعينُ والفاءُ والسِّين والشِّين والهاءُ ؛ والحَرْفُ *!الرّخْوُ هو الذي يَجْرِي فيه الصَّوْتُ ، أَلا تَرى أَنَّك تقولَ المَسُّ والرَّشُّ والسَّحُّ ونَحْو ذلكَ فتَجِد الصَّوْت جارِياً مع السِّين والشِّين والحاء ؟
. وفي شَرْح شيْخنا هذا سَبْق قَلَم مِن المصنِّفِ فإنَّ الحُروفَ منها شَدِيدَة *!ورِخْوَة ، وما بينَ *!الرِّخْوَة والشَّدِيدَة فما ذَكَرَه هي اللَّيِّنَة وما سِوَاها شامِلٌ للشَّديدَة كما لا يَخْفى على مَنْ له نَظَرٌ سَديدٌ . ولقد رأَيْتُ للمصنِّفِ ، رحِمَه الله تعالى ، مَواضِعَ مِثْل هذا تدلُّ على أَنَّه بَرِيءٌ مِن عِلْم القِرَاآت ، قالَهُ

المقدسيُّ ، وهو كَلامٌ ظاهِرٌ ، والمصنِّفُ قلَّد الصَّاغاني في سِياقِه إلاَّ أَنَّه خالَفَهُ فأَوْقَعَ نَفْسَه في الوَرْطةِ ، فسياقُ الصَّاغاني : والحُروفُ *!الرِّخْوَةُ ما عدا الشَّدِيدَة وعدا ما في قَوْلك لم يَرْعَوْنا ، فتأَمَّل .
( *!والرُّخاءُ ، بالضَّمِّ : الرِّيحُ اللَّيِّنَةُ ) .
وفي الأساسِ : طَيِّبَةُ الهُبوبِ .
قالَ الأخْفَش في قوْلِه تعالى : ﴿تَجْرِي بأَمْرِه *!رُخاءً﴾ : أَي جَعَلْناها رُخاءً .
( و ) *!الرَّخاءُ ، ( بالفتْحِ : سَعَةُ العَيْشِ ) ؛ وقد ( *!رَخُوَ ، ككَرُمَ ودَعا ورَعا ورَضِيَ ) ، *!يَرْخُو *!ويَرْخَى ، ( فهو *!رَاخٍ *!ورَخِيٌّ ) . يقالُ : إنَّه لفي عَيْشٍ *!رَخِيَ .
وهو رَخِيُّ البالِ : إذا كانَ ناعِمَ الحالِ .
( *!وراخَتِ ) المرْأَةُ : ( حانَ وِلادُها .
( *!وَتَراخَى ) عنِّي : ( تَقاعَسَ ) وتَباطَأَ ، وعن حاجَتِه فَتَرَ .
( *!ورَاخاهُ ) *!مُراخاةً : ( باعَدَهُ .
( *!والإِرْخاءُ : شِدَّةُ العَدْوِ ، أو ) هو ( فَوْقَ التَّقْريبِ ) .
وقال الأزْهريُّ : *!الإِرْخاءُ الأعْلَى أَشَدُّ الحُضْر ، والإِرْخاءُ الأَدْنَى دُونَ الأَعْلى .
وفي الصِّحاحِ : قالَ أَبو عبيدٍ : الإِرْخاءُ أَن تُخَلِّيَ الفَرَس وشهْوَتَه في العَدْوِ غَيْرَ مُتْعِبٍ له .
( *!وأَرْخَى دَابَّتَهُ : سارَ بها كَذلكَ ) ، قالَهُ الليْثُ .
وقالَ الأَزهرِيُّ : *!أَرْخَى الفَرَسُ في عَدْوِه إذا أَحْضَرَ ، وهو مَأْخُوذٌ من الرِّيحِ *!الرُّخاءِ ؛ ( فهي *!مِرْخاءٌ ، بالكسْرِ ) .
يقالُ فَرَسٌ مِرْخاءٌ وناقَةٌ مِرْخاةٌ مِن خَيْلٍ *!مَراخٍ مِن الإِرْخاءِ وهو الحُضْر الذي ليسَ بالمُلْهَب ، كما في الأساسِ .
وفي الصِّحاح : وأتانٌ مِرخَاءٌ : كثيرَةُ العَدْوِ .
( و ) *!أَرْخَتِ ( النَّاقَةُ : *!اسْتَرْخَى

صلاها ) ، وأَصْلَتْ انهكَ صَلاها ، وهو انْفِراجُ الصّلَوَيْن عنْدَ الوِلاَدَةِ ، كما في التّهذِيبِ .
( *!وتَراخَى السَّماءُ : أَبْطَأَ المَطَرُ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهريُّ .
( *!ومُرْخيَةٌ ، كمُحْسنَةٍ : لَقَبُ جامِعِ بنِ مالِكِ بنِ شَدَّادٍ ) ، كذا في النُّسخِ .
وفي التكمِلَةِ : لَقَبُ جامِعِ بنِ شَدَّادِ بنِ ربيعَةَ بنِ عبدِ اللَّهِ بن أَبي بكْرِ بنِ قلاب ، وإنَّما لُقِّبَ به لقوْلِه :
ومَدّوا بالرَّوايا مِن لُحَيظٍ
فرَخُّوا المحضَ بالماءِ العذابقالَهُ ابنُ الكَلْبي في كتابِ أَلْقاب الشُّعَراء .
( *!والأُرْخِيَّةُ ، كأُثْفِيَّةٍ : ما *!أُرْخِيَ من شيءٍ ) ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!اسْتَرْخَى به الأَمْرُ : وَقَعَ في *!رَخاءٍ بعْدَ شِدَّةٍ .
وإنَّ ذلكَ الأَمْرَ ليَذْهَبُ منِّي في بالٍ *!رَخِيَ إذا لم تهْتَمَّ به .
*!والمُراخَاةُ : أَنْ *!تُراخِي رَباطاً أَو رِباقاً .
يقالُ : *!راخِ له من خِناقِهِ ، أَي رَفِّهْ عنه .
*!وأَرْخِ له قَيْده : أَي وسِّعْه ولا تضَيِّقْه .
*!وأَرْخِ له الحَبْلَ : أَي وسِّعْ عليه في تَصَرُّفه حتى يذْهبَ حيثُ شاءَ ، وهو مَجازٌ .
*!وتَرْخِيَة الشَّيءِ بالشَّيءِ : خَلْطَه .
*!وتَراخَى الفَرَسُ : إذا فَتَرَ في عَدْوِه ؛ نقلَهُ الأَزهريُّ .
وفَرَسٌ *!رِخْوَةٌ : سَهْلَةٌ مُسْتَرْسِلَةٌ ؛ نقلَهُ الجوهريُّ .
وفي الأَساس : فَرَسٌ *!رِخْوُ العِنانِ : سَلِسُ القيادِ .
قال الجَوهريُّ : وأَمَّا قَوْل أَبي ذُؤيبْ :
تَعْدُو بهِ خَوْصاءُ يفْصمُ جَرْيَها
حَلَقَ الرِّحالَةِ فَهْيَ رِخْوٌ تَمْزَعُ

أَرادَ : فهي شيءٌ رُخْوٌ ، فلهذا لم يَقُل *!رِخْوَة .
وقالَ الَّراغبُ : فهي رِخْوٌ تَمْزَعُ أي رِخْو السَّيْر كرِيحِ *!الرّخاءِ .
وفي الأمْرِ *!تراخٍ : أَي فُسْحةٌ وامْتِدادٌ .
*!والرَّخَّاءُ ، كشَدَّادٍ : مَوْضِعٌ بينَ أُضاخ والزين تسوخُ فيه أيدِي البَهائِم ، وهُما *!رَخَّاوَانِ .
وأَبو *!مَرْخِيَة ، كمَرْمِيَة : مِن كُنَاهم .
*!ومنْيَة الرَّخا ، أَو أَبو الرَّخا : قَرْيةٌ بمِصْرَ .
وأَبو جَعْفرٍ أَحمدُ بنُ عبْدِ العَزيزِ الإِشْبيليُّ يُعْرَفُ بابنِ *!المُرْخِي أَخَذَ النَّحْو عن أَبي مَرْوان بنِ سراح ، مات سَنَة 533 ؛ وابنُ عَمِّه الوَزيرُ أَبو بكْرِ بنُ *!المُرْخي أَخَذَ عن أَبي عليَ الجبائيّ ذَكَرَه ابنُ الدبَّاغ .
*!ورُخَيَّات ، مُصَغَّراً : مَوْضِعٌ .

##### Türkçe

: ( ve ( **الرَّخْوُ** , üçlü hareke ile: her şeyden gevşek/kolay dağılan olan; ve o, **هاء** iledir ) .
( üçleme’yi İbn Sîde zikretmiştir .
Cevherî ise kesre ve fetha ile yetinmiştir .
Tehzîb’de: Leys dedi ki: **الرَّخْوُ** ve **الرُّخْوُ** , içinde gevşeklik bulunan şeyde iki lugattır .
Dedim ki: onların iyi sözü kesre iledir; onu Asma‘î ve Ferrâ söyledi; ikisi dedi: fetha ise müvelleddir, bitti .
Misbâh’ta: damme, Kilâbîlerin lugatıdır .
( **رَخُوَ** ) şey, ( kerume ve radiye gibi; **رَخا** ) , kısaltma ile; Muhkem’de ise uzatma ile, ( **رَخاوَةً** **ورِخْوَةً** ) , bu ( kesre ile )dir .
İbn Sîde dedi: nadirdir .
Şeyhimiz dedi: ve bazıları **الرّخْوة**’de de üçlemeyi nakletti .
( **رِخْواً** oldu ) , yani gevşek/kolay dağılan, ( **كاسْتَرْخَى** ) gibi; bundan da Tufeyl el-Ganevî’nin sözü:

فأَبَّلَ **واسْتَرْخَى** به الخَطْبُ بَعْدَما
أَسافَ ولولا سَعْيُنا لم يُؤَبِّل

Bununla muradı: hâli güzelleşti; Sıhâh’ta böyle(ce)dir .

Tehzîb’de: **اسْتَرْخَى به الأَمْرُ** ve **اسْتَرْخَتْ به حالَهُ**: darlık ve şiddetten sonra iyi bir hâle düştüğü zaman; ve Tufeyl’in sözünü inşâd etti .
Ve dedi: **اسْتَرْخَى به الخَطْبُ** yani **أَرْخَاهُ** onun işi ve onu nimetlendirdi ve onu ferahlık ve genişlik içinde kıldı; bu mecazdır .
( **وأَرْخاهُ** ) , yani bağ(ı) — Muhkem’de olduğu gibi —, ( **ورَاخاهُ**: onu **رِخْواً** kıldı .
( onda **رُخْوَةٌ** vardır, kesre ve damme ile ) : yani ( **اسْتِرْخاءٌ** .
( ve ) emniyette, mutmain olana dair onların sözü: ( **أَرْخَى عِمامَتَهُ** ) , yani ( emniyete erdi ve itminan buldu ) , çünkü şiddette sarıklar **تُرْخَى** edilmez .
( ve ) **أَرْخَى** ( atı, ve ) **أَرْخَى** ( ona: onun ipinden ona uzattı ) .
Esâs’ta: **أَرْخَى** ona gevşekliği/uzunluğu: onu kendi hâline bıraktı; bu mecazdır .
( ve ) **أَرْخَى** ( perdeyi: onu saldı/aşağı bıraktı .
( **الرِّخْوَةُ** harfler, şu sözündeki hariç ) “لم يَرْعَوْنَا”, yahut “لم يروعنا”.
Muhkem’de: onlar on üçtür: **التاء** ve **الحاء** ve **الخاء** ve **الدال** ve **الزاي** ve **الطاء** ve **الصَّاد** ve **الضاد** ve **العين** ve **الفاء** ve **السِّين** ve **الشِّين** ve **الهاء**; ve **الرّخْوُ** harf, içinde sesin aktığıdır; görmez misin ki sen “المَسُّ” ve “الرَّشُّ” ve “السَّحُّ” ve bunun benzerini söylersin de sesin **السِّين** ve **الشِّين** ve **الحاء** ile birlikte akmakta olduğunu bulursun?
. Şeyhimizin şerhinde: bu, musanniften bir kalem sürçmesidir; çünkü harfler içinde şedîde ve **رِخْوَة** vardır; **الرِّخْوَة** ile şedîde arasındakine gelince, onun zikrettiği “leyyine”dir; onun dışındakiler ise şedîdeyi de kapsayıcıdır; sağlam bir nazarı olan kimseye gizli olmadığı gibi. Ben musannifin — Allah Teâlâ ona rahmet etsin — bunun gibi yerler gördüm; onun kıraat ilmine beri olduğunu gösterir; onu

Makdisî söyledi; bu, açık bir sözdür; musannif, siyakında Sâğânî’yi taklit etti; ancak ona muhalefet etti de kendisini çıkmaza düşürdü. Sâğânî’nin siyakı: **الرِّخْوَةُ** harfler, şedîde hariç ve “لم يَرْعَوْنا” sözündekiler hariçtir; öyleyse düşün.
( **الرُّخاءُ** , damme ile: yumuşak rüzgâr ) .
Esâs’ta: esişi hoş olan.
Ahfeş, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ﴿تَجْرِي بأَمْرِه **رُخاءً**﴾ : yani onu **رُخاءً** kıldık.
( ve ) **الرَّخاءُ** , ( fetha ile: geçimin genişliği ) ; ve ( **رَخُوَ** oldu, kerume ve da‘â ve ra‘â ve radiye gibi ) , **يَرْخُو** ve **يَرْخَى**; ( o hâlde o **رَاخٍ** ve **رَخِيٌّ**’dir ) . Denir ki: o, **رَخِيَ** bir yaşayış içindedir.
Ve o, **رَخِيُّ البالِ**’dir: hâli yumuşak/rahat olduğu zaman.
( **وراخَتِ** ) kadın: ( doğumu yaklaştı .
( **وَتَراخَى** ) benden: ( gevşedi/geri kaldı ) ve ağır davrandı; ve ihtiyacından geri kaldı da gevşedi.
( **ورَاخاهُ** ) **مُراخاةً**: ( onu uzaklaştırdı .
( **والإِرْخاءُ**: koşunun şiddeti, yahut ) o ( **فَوْقَ التَّقْريبِ** )dir .
Ezherî dedi: **الإِرْخاءُ** en üst, en şiddetli hızlı gidiştir; **الإِرْخاءُ** en alt ise en üstten aşağıdır .
Sıhâh’ta: Ebû Ubeyd dedi: **الإِرْخاءُ** , atı ve koşmadaki iştahını, ona yormaksızın serbest bırakmandır .
( **وأَرْخَى دَابَّتَهُ**: onunla böyle yürüdü ) , Leys söyledi .
Ezherî dedi: **أَرْخَى** at, koşusunda, hızlı gittiği zaman; o, **الرُّخاءِ** rüzgârından alınmıştır; ( o hâlde o **مِرْخاءٌ**’dır, kesre ile ) .
Denir: **مِرْخاءٌ** bir at ve **مِرْخاةٌ** bir dişi deve; **مَراخٍ** atlardan; **الإِرْخاءِ**’dandır; o, yakıcı olmayan hızlı gidiştir; Esâs’ta olduğu gibi .
Sıhâh’ta: ve **مِرخَاءٌ** bir dişi eşek: koşusu çok olan.
( ve ) **أَرْخَتِ** ( dişi deve: **اسْتَرْخَى**

sırtının üst kısmı ) , ve “أَصْلَتْ” (yani) sırtının üst kısmı zayıfladı; o, doğum sırasında iki kalçanın ayrılmasıdır; Tehzîb’de olduğu gibi .
( **وتَراخَى السَّماءُ**: yağmur gecikti ) ; onu Cevherî nakletti .
( **ومُرْخيَةٌ** , muhsine gibi: Câmi‘ b. Mâlik b. Şeddâd’ın lakabı ) , nüshalarda böyle(ce)dir .
Tekmile’de: Câmi‘ b. Şeddâd b. Rabî‘a b. Abdillâh b. Ebî Bekr b. Kilâb’ın lakabı; ancak şu sözü sebebiyle onunla lakaplandı:

ومَدّوا بالرَّوايا مِن لُحَيظٍ
فرَخُّوا المحضَ بالماءِ العذاب

Bunu, İbnü’l-Kelbî “Şairlerin Lakapları” kitabında söyledi .
( **والأُرْخِيَّةُ** , üsfiye gibi: bir şeyden **أُرْخِيَ** edilen şey ) ; onu Cevherî nakletti .
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**اسْتَرْخَى به الأَمْرُ**: şiddetten sonra **رَخاءٍ**a düştü .
Ve o iş, onunla ilgilenmediğin zaman, benden **رَخِيَ** bir zihin içinde gider.
**والمُراخَاةُ**: bir bağ yahut bir halka(bağ)ı **تُراخِي** etmendir .
Denir: **راخِ** ona boğazlığından; yani onu rahatlat.
**وأَرْخِ** ona kaydını: yani onu genişlet ve daraltma.
**وأَرْخِ** ona ipi: yani tasarrufunda ona genişlik ver ki dilediği yere gitsin; bu mecazdır .
**وتَرْخِيَة** bir şeyi bir şeyle: onu karıştırmaktır .
**وتَراخَى** at: koşusunda gevşediği zaman; onu Ezherî nakletti .
**رِخْوَةٌ** bir at: kolay, salıverilmiş; onu Cevherî nakletti .
Esâs’ta: **رِخْوُ العِنانِ** bir at: dizgini yumuşak, sevki kolay.
Cevherî dedi: Ebû Züeyb’in sözüne gelince:

تَعْدُو بهِ خَوْصاءُ يفْصمُ جَرْيَها
حَلَقَ الرِّحالَةِ فَهْيَ رِخْوٌ تَمْزَعُ

**أَرادَ**: o, **رُخْوٌ** olan bir şeydir; bu yüzden **رِخْوَة** demedi.

**الَّراغبُ** dedi ki: o, **رِخْوٌ تَمْزَعُ**’dır; yani yürüyüşü gevşek olan, **الرّخاءِ** rüzgârı gibi.

İşte **تراخٍ**: yani bir genişlik ve uzama.

**والرَّخَّاءُ** ( **شَدَّادٍ** gibi): **أُضاخ** ile **الزين** arasında bir yerdir; orada binek hayvanlarının elleri (ayakları) batar; ikisi de **رَخَّاوَانِ**’dır.

**مَرْخِيَة**’nin babası, **مَرْمِيَة** gibi: künyelerindendir.

**ومنْيَة الرَّخا** yahut **أَبو الرَّخا**: Mısır’da bir köydür.

Ebû Ca‘fer Ahmed b. Abdülazîz el-İşbîlî, **المُرْخِي**’nin oğlu diye bilinir; nahvi Ebû Mervân b. Serâh’tan aldı; 533 yılında öldü; amcaoğlu vezir Ebû Bekr b. **المُرْخي**, Ebû Ali el-Cübbâî’den aldı; onu İbnü’d-Debbâğ zikretti.

**ورُخَيَّات** (küçültme olarak): bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَخُوَ
1 رَخُوَ ذ , aor. يَرْخُو; and رَخِىَ, aor. يَرْخَى; (S, M, Msb, K;) inf. n. رَخَاوَةٌ (M, Msb, K) and رَخَآءٌ, (M, K, but in several copies of the latter رَخًا,) or this is a simple subst., (Msb,) and رِخْوَةٌ, with kesr, (M, K,) which is extr., (M,) and some add رُخْوَةٌ, and رَخْوَةٌ; (MF, TA;) It (a thing, S) was, or became, soft, yielding, flaccid, flabby, lax, slack, uncompact, crummy, fragile, frangible, brittle, friable, easily or quickly broken; i. q. صَارَ رِخْوًا, (S, K, TA,) i. e. هَشَّا; (TA;) or لَانَ; (Msb;) and ↓ استرخى signifies the same. (S,* K.) ― -b2- And رَخُوَ, and رَخِىَ, (Msb, K,) and [رَخَا] like دَعَا [of which the aor. is يَدْعُو], and [رَخَا] like رَعَى [of which the aor. is يَرْعَى; in the CK, erroneously, like رُعِىَ]; (K, TA;) the aor. [or the first and third] being يَرْخُو and [that of the second and fourth being] يَرْخَى; (TA;) said of life (عَيْش), (assumed tropical:) It was, or became, ample, unstraitened, or plentiful, in its means, or circumstances: (Msb, K: *) or said of a man, inf. n. رَخَآءٌ, (assumed tropical:) he was, or became, in an ample, an unstraitened, or a plentiful, state of life. (TK.)

تَرْخِيَةُ الشَّىْءِ بِالشَّىْءِ
2 تَرْخِيَةُ الشَّىْءِ بِالشَّىْءِ ذ The mixing of the thing with the thing. (TA.) [The verb is رَخَّى, He mixed; like رَخَّ, which is mentioned in this sense in the present art. in the JK, app. for رَخَّى.]

راخاهُ
3 راخاهُ ذ : see 4, in three places. ― -b2- Also, inf. n. مُرَاخَاةٌ, i. q. بَاعَدَهُ [He was, or became, distant, remote, &c., from him: or he made, or caused, him, or it, to be, or become, distant, remote, &c.]. (K.) -A2- And راخت She (a woman, TA) was, or became, near to bringing forth. (K, TA.)

ارخاهُ
4 ارخاهُ ذ He made it, or rendered it, soft, yielding, flaccid, flabby, lax, slack, uncompact, crummy, fragile, frangible, brittle, friable, easily or quickly broken; i. q. جَعَلَهُ رِخْوًا; as also ↓راخاهُ. (K.) You say, ارخى الرِّبَاطَ [He relaxed, or slackened, the tie, or bond]; (M, TA;) and ↓راخاهُ, inf. n. مُرَاخَاةٌ. (JK, TA.) And لَهُ مِنْ خِنَاقِهِ ↓ رَاخِ [lit, Relax thou, or slacken thou, his cord with which he is being strangled]; meaning (assumed tropical:) make thou his circumstances ample and easy to him; ease him; relieve him; or grant him a delay. (TA. [See a similar phrase in art. ربو, conj. 2.]) And أَرْخِ لَهُ قَيْدَهُ Make thou his shackle, or shackles, wide, or ample, not strait, to him. (TA.) And أَرْخِ لَهُ الحَبْلَ [lit. Relax thou, or slacken thou, to him the rope]; meaning (tropical:) give thou to him ample scope for using his own judgment, or discretion, in the disposal, or management, of his affairs, so that he may go whither he pleases. (TA.) And ارخى الفَرَسَ and لِلْفَرَسِ He lengthened the horse's rope. (K.) And ارخى لَهُ الطِّوَلَ [lit. He relaxed, or slackened, his tether]; meaning (tropical:) he left him to his own affair. (A, TA.) And ارخى عِمَامَتَهُ [lit. He slackened, or loosened, his turban]; meaning (assumed tropical:) he became, or felt, in a state of security or safety, tranquil, or at ease; (K, TA;) because the turbans are not slackened, or loosened, (لَا تُرْخَى,) in difficulty, or hardship. (TA.) And ارخى السِّتْرِ (S, Msb, K) وَغَيْرَهُ (S) He let loose, let down, or lowered, the veil, or curtain, &c. (S, K.) And ارخى ثِيَابَهُ عَلَى رِجْلَيْهِ [He let, or made, his clothes hang down loosely upon his legs] in riding and in sitting [&c.]. (TA in art. رسل.) [And ارخى دُمُوعًا (assumed tropical:) He shed tears.] And ارخاهُ خَطْبُهُ (tropical:) His state, or condition, made him to enjoy an easy, ample, or unstraitened, life, or a life of ease and plenty. (T, TA.) ― -b2- ارخت, said of a she-camel, [app. for ارخت صَلَاهَا, i. e. She relaxed the part on either side of her tail, virtually] means صَلَاهَا ↓اِسْتَرْخَى, (S, K, TA,) i. e. [the part on either side of her tail became relaxed; or] her صَلَوَانِ [or parts on the right and left of her tail] gaped, [or receded from each other,] on the occasion of bringing forth. (T, TA.) ― -b3- اـِرْخَآءٌ also signifies A sort of running: (S:) or vehement running: (K:) or running exceeding what is termed تَقْرِيبٌ: (JK, K: [see 2 in art. قرب:]) or running (حُضْرٌ) that is not ardent, or not impetuous: (A, TA:) or gentleness in running: (Ham p. 158:) accord. to Az, الاـِرْخَآءُ الأَعْلَى means The most vehement [running termed] حُصْر; and الاـِرْخَآءُ الأَدْنَى is less than that: and ارخى فِى عَدْوِهِ, said of a horse, signifies أَحْضَرَ [app. as meaning He rose in his running]; and is from رُخَآءٌ as an epithet applied to wind. (TA.) ― -b4- You say also, ارخى دَابَّتَهُ, meaning He made his beast to go the pace, or in the manner, termed اـِرْخَآء, explained above: (Lth, K:) [or,] accord. to A 'Obeyd, الاـِرْخَآءُ signifies the leaving a horse to follow his own eager desire in running, without fatiguing him. (S.)

تراخى
6 تراخى ذ He (a horse) remitted, or flagged, in his running; or was, or became, remiss, or languid, therein. (Az, TA.) And [in like manner] فِى الأَمْرِ ↓ استرخى [He remitted, or flagged, in the affair; or was, or became, remiss, or languid, therein]. (K in arts. بنش and فنش, &c.) And تراخى عَنْ حَاجَتِهِ He remitted, or flagged, in the accomplishment of his want; or he was, or became, remiss, or languid, therein. (TA.) ― -b2- He drew back, held back, or hung back, (JK, K, TA,) عَنِّى from me, (TA,) or عَنِ الشَّىْءَ from the thing. (JK.) ― -b3- He was, or became, slow, sluggish, tardy, dilatory, late, or backward. (JK, TA.) You say also, تراخى السَّمَآءُ The rain delayed; or was tardy, late, or backward. (S, K.) [And تراخى الوَقْتُ The time was, or became, late: and it became protracted. And تراخى عَنْهُ It was, or became, after, or later than, it: see مُتَرَاخٍ, below.] And تراخى الأَمْرُ The affair, or case, was, or became, protracted; the time thereof became extended. (Msb.) And فِى الأَمْرِ تَرَاخٍ In the affair, or case, is ample time or scope [for action &c.]; syn. فُسْحَةٌ; (Msb, TA;) and extension, or protractedness: (TA:) or remoteness; referring to the case of the resurrection, i. e. the time thereof. (Mgh in art. نتج.)

استرخى
10 استرخى ذ : see 1, first sentence. استرخى صَلَاهَا, said of a she-camel: see 4, in the latter half of the paragraph. استرخى السِّتْرُ [The veil, or curtain, hung down; hung down loosely; was pendent, or pendulous: and in like manner the verb is said of a garment, or a portion thereof, and of hair, or a lock of hair, &c.]. (Msb.) ― -b2- استرخى فِى الأَمْرِ: see 6. استرخى فِى رَأْيِهِ بَعْدَ قُوَّةٍ (assumed tropical:) [He was, or became, weak in his opinion after being strong]. (IAar, TA in art. خرع.) ― -b3- استرخى بِهِ الأَمْرُ, (JK, T, TA,) and استرخت حَالُهُ, (JK,) or استرخت بِهِ حَالُهُ, (T, TA,) (assumed tropical:) The affair, or case, and his state, or condition, became good with him after straitness; (JK;) or (tropical:) he became in a good state, or condition, (T, TA,) in ample, unstraitened, or plentiful, circumstances, (TA in explanation of the first of these phrases,) after straitness. (T, TA.) A poet says, (S,) namely, Tufeyl El-Ghanawee, (TA,)
فَأَبَّلَ وَاسْتَرْخَى بِهِ الخَطْبُ بَعْدَمَا
أَسَافَ وَلَوْلَا سَعْيُنَا لَمْ يُؤَبِّلِ
meaning (tropical:) [And he acquired camels, or numerous camels, and] his state, or condition, became good [after his cattle had perished; and had it not been for our labour, or exertion, he would not have acquired camels, or numerous camels]: (S, TA:) or the phrase استرخى به الخطب means أَرْخَاهُ خَطْبُهُ [explained above: see 4]. (T, TA.)

رِخْوٌ
رِخْوٌ ذ and رَخْوٌ (Lth, S, M, Msb, K) and رُخْوٌ; (M, Msb, K;) but accord. to As and Fr, the first is that which is approved, (TA,) or, accord. to Az, it is that used by the Arabs; (Msb;) the second, accord. to As and Fr (TA) and Az, (Msb,) being post-classical; (Msb, TA;) and the third is of the dial. of the Kilلbees; (Msb;) applied to a thing (S, K) of any kind, (K,) Soft, yielding, flaccid, flabby, lax, slack, uncompact, crummy, fragile, frangible, brittle, friable, easily or quickly broken; syn. هَشُّ; (S, K;) or لَيَّنٌ سَهْلٌ; (Msb;) [and ↓ مُسْتَرْخٍ signifies the same, as is shown by the explanation of its verb in the first sentence of this art.:] the fem. is with ة, i. e. رِخْوَةٌ and رَخْوَةٌ and رُخْوَةٌ (K) [and مُسْتَرْخِيَةٌ]. You say حَجَرٌ رِخْوٌ or رَخْوٌ or رُخْوٌ A stone that is soft, yielding, &c. (Msb.) ― -b2- And فَرَسٌ رِخْوَةٌ A mare that is easy, and gentle, moderate, deliberate, or leisurely, in pace. (S.) And فَرَسٌ رِخْوُ العِنَانِ A horse that is easy to be led, or tractable. (A, TA.) The phrase فَهِىَ رِخْوٌ is used in a verse of Aboo-Dhu-eyb instead of فهى رِخْوَةٌ because meaning فَهِىَ شَىْءٌ رِخْوٌ. (S.) ― -b3- الحُرُوفُ الرِّخْوَةُ [which may be rendered The lax letters] is said in the K, by an anticipation of the pen, to be applied to the letters exclusive of those comprised in the phrase لَمْ يُرْعُونَا [for which some say لَمْ يَرْوِ عَنَّا]: Sgh says [correctly] that they are the letters exclusive of those termed الشَّدِيدَةُ and of those in the phrase لم يرعونا: as is said in the M, they are thirteen; namely, ث,ح,خ,ذ,ز,س,ش,ص,ض,ظ,غ,ف, and ه; [to which De Sacy adds, in his Grammar, (2nd ed. i. 29,) ا without ء, and و and ى, which are generally included in an intermediate class between the شديدة and the رخوة, namely, in the class consisting of the letters in the phrase لم يرعونا or لم يرو عنّا:] the letter termed رِخْوٌ is that in which the sound runs on, as it does, for instance, in the س and ش when you say المَسّ and الرَّشّ. (TA.)

رُخْوَةٌ
رُخْوَةٌ ذ : see what next follows.

رِخْوَةٌ
رِخْوَةٌ ذ an inf. n. of 1: (M, K:) i. q. اِسْتِرْخَآءٌ [i. e. Softness, yieldingness, flaccidity, &c.: see 1, first sentence]; as also ↓ رُخْوَةٌ: you say, فِيهِ رِخْوَةٌ and رُخْوَةٌ [In him, or it, is softness, &c.]. (K.) ― -b2- See also what next follows.

رَخَآءٌ
رَخَآءٌ ذ [said by some to be an inf. n. of 1] Ampleness, or freedom from straitness, of the means, or circumstances, of life; (JK, S, Msb, K;) [and so رَخَآءُ البَالِ;] as also ↓ رِخْوَةٌ. (JK.) رَخَآءُ النَّفْسِ (assumed tropical:) [An easy, or unstraitened, state of mind]. (S in art. بول.)

رُخَآءٌ
رُخَآءٌ ذ A soft, or gentle, wind: (S, K:) or a soft, or gentle, and quick, wind: (JK:) or a soft, or gentle, wind, that does not move anything. (Har p. 38.) It has the first of these meanings in the Kur xxxviii. 35: (Bd, Jel:) or it there means A wind that does not oppose, or contravene, the will of God. (Bd.)

رَخِىٌّ
رَخِىٌّ ذ (Msb, K) and ↓ رَاخٍ, (K,) applied to life (عَيْش, Msb, K), (assumed tropical:) Ample, unstraitened, or plentiful, in its means, or circumstances: (Msb, K:) or both applied to a man, (assumed tropical:) in an ample, an unstraitened, or a plentiful, state of life. (TK.) You say, اـِنَّهُ لَفِى عَيْشٍ رَخِىٍّ (assumed tropical:) [Verily he is in an ample, an unstraitened, or a plentiful, state of life]. (TA.) And هُوَ رَخِىُّ البَالِ (JK, S, Msb, TA) and البَالِ ↓ رَاخِى (JK) (assumed tropical:) He is in an ample, or unstraitened, (S,) or an easy, or a pleasant, and a plentiful, state, or condition. (JK, S, * Msb, TA. * [See also other explanations in art. بول.]) And اـِنَّ ذٰلِكَ الأَمْرُ لَيَذْهَبُ مِنِّى فِى بَالٍ رَخِىٍ [Verily that affair passes away from me, I being in an easy state of mind,] is said when you are not disquieted, rendered anxious, or grieved, by the affair. (TA.)

رَاخٍ
رَاخٍ ذ , and رَاخِى: see the next preceding paragraph.

أَرْخَى
أَرْخَى ذ [as meaning More relaxing or slackening or loosening] is used in a verse of Hassلn Ibn-Thلbit for the regular expression أَشَدُّ اـِرْخَآءً: it is like مَا أَحْوَجَهُ meaning مَا أَشَدَّ حَاجَتَهُ. (El- Hareeree's “ Durrat el-Ghowwلs, ” in De Sacy's “ Anthol. Gramm. Ar, ” p. 52 of the Ar. text.)

أُرْخِيَّةٌ
أُرْخِيَّةٌ ذ A thing, or part of a thing, (as, for instance, a veil, or curtain, TK,) that one has let loose, let down, or lowered. (S, K.)

مِرْخَآءٌ
مِرْخَآءٌ ذ , applied to a beast, (دَابَّة, K,) or a horse or mare, (فَرَس, S,) and a she-camel, (TA,) and a she-ass, (S,) That runs in the manner termed اـِرْخَآء: (K: [see 4, in the latter part of the paragraph:]) or that runs much in that manner: (S:) pl. مَرَاخِىُّ. (S, TA.)

مُتَرَاخٍ
مُتَرَاخٍ ذ [part. n. of 6, q. v.]. ― -b2- You say جَآءَ زَيْدٌ مُتَرَاخِيًا زَمَانُهُ عَنْ زَمَانِ مَجِىْءِ عَمْرٍو [Zeyd came, his time of coming being after, or later than, the time of the coming of 'Amr]; i. e. جَآءَ بَعْدَ عَمْرٍو. (Msb in art. بعد.)

مُسْتَرْخٍ
مُسْتَرْخٍ ذ ; fem. مُسْتَرْخَيَةٌ: see رِخْوٌ, first sentence.

##### Türkçe

**رَخُوَ**
1 **رَخُوَ** **ذ** , muzârîsi **يَرْخُو**; ve **رَخِىَ**, muzârîsi **يَرْخَى**; (S, M, Msb, K;) mastarı **رَخَاوَةٌ** (M, Msb, K) ve **رَخَآءٌ**, (M, K, fakat ikincisinin birkaç nüshasında **رَخًا**, ) yahut bu, basit bir isimdir, (Msb,) ve kesre ile **رِخْوَةٌ**, (M, K,) ki bu şâzdır, (M,) ve bazıları **رُخْوَةٌ** ve **رَخْوَةٌ** da ekler; (MF, TA;) O (bir şey, S) yumuşak, gevşek, sarkık, pörsümüş, lâçka, salık, sıkı olmayan, ufalanır, kırılgan, parçalanır, gevrek, un ufak olur, kolay yahut çabuk kırılır oldu yahut hâline geldi; **صَارَ رِخْوًا** ile aynı (S, K, TA), yani **هَشَّا**; (TA;) yahut **لَانَ**; (Msb;) ve ↓ **استرخى** de aynı mânaya gelir. (S,* K.) ― -b2- Ve **رَخُوَ**, ve **رَخِىَ**, (Msb, K,) ve **رَخَا** **دَعَا** gibi [muzârîsi **يَدْعُو** olan], ve **رَخَا** **رَعَى** gibi [muzârîsi **يَرْعَى** olan; CK’de hatalı olarak **رُعِىَ** gibi]; (K, TA;) muzârî [yahut birinci ve üçüncünün] **يَرْخُو** ve [ikincinin ve dördüncünün muzârîsi] **يَرْخَى** olmak üzere; (TA;) hayat ( **عَيْش** ) hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) O, imkânları yahut hâlleri bakımından geniş, darlık olmayan, yahut bol oldu yahut hâline geldi: (Msb, K: *) yahut bir adam hakkında, mastarı **رَخَآءٌ**, (mecaz kabul edilerek:) o, hayatça geniş, darlık olmayan, yahut bol bir hâlde oldu yahut hâline geldi. (TK.)

**تَرْخِيَةُ الشَّىْءِ بِالشَّىْءِ**
2 **تَرْخِيَةُ الشَّىْءِ بِالشَّىْءِ** **ذ** Şeyin şey ile karıştırılması. (TA.) [Fiil **رَخَّى**’dır: “karıştırdı”; **رَخَّ** gibi; ki bu mânada, JK’de, mevcut maddede zikredilmiştir; görünüşe göre **رَخَّى** yerine.]

**راخاهُ**
3 **راخاهُ** **ذ** : 4’e bak, üç yerde. ― -b2- Ayrıca, mastarı **مُرَاخَاةٌ**, **بَاعَدَهُ** ile aynı mânadadır [ondan uzak oldu yahut uzaklaştı, vb.; yahut onu yahut onu (şeyi) uzak kıldı yahut uzak hâle getirdi, vb.]. (K.) -A2- Ve **راخت** O (bir kadın, TA) doğurmaya yakın oldu yahut hâline geldi. (K, TA.)

**ارخاهُ**
4 **ارخاهُ** **ذ** Onu yumuşak, gevşek, sarkık, pörsümüş, lâçka, salık, sıkı olmayan, ufalanır, kırılgan, parçalanır, gevrek, un ufak olur, kolay yahut çabuk kırılır kıldı yahut öyle hâle getirdi; **جَعَلَهُ رِخْوًا** ile aynı; bunun gibi ↓**راخاهُ** da. (K.) Dersin ki, **ارخى الرِّبَاطَ** [bağı gevşetti yahut saldı]; (M, TA;) ve ↓**راخاهُ**, mastarı **مُرَاخَاةٌ**. (JK, TA.) Ve **رَاخِ** ↓ **لَهُ مِنْ خِنَاقِهِ** [lafzen: “Onun boğulmakta olduğu ipini gevşet yahut sal”]; mânası (mecaz kabul edilerek:) onun hâllerini ona geniş ve kolay kıl; ona kolaylık göster; onu ferahlat; yahut ona mühlet ver. (TA. [Benzeri bir ibare için bk. ربو maddesi, 2. bâb.]) Ve **أَرْخِ لَهُ قَيْدَهُ** Ona prangasını yahut prangalarını, ona dar değil, geniş yahut bol kıl. (TA.) Ve **أَرْخِ لَهُ الحَبْلَ** [lafzen: “Ona ipi gevşet yahut sal”]; mânası (mecaz:) işlerinin tasarrufu yahut idaresinde kendi görüşünü yahut takdirini kullanması için ona geniş bir alan ver; böylece dilediği yere gitsin. (TA.) Ve **ارخى الفَرَسَ** ve **لِلْفَرَسِ** Atın ipini uzattı. (K.) Ve **ارخى لَهُ الطِّوَلَ** [lafzen: “Onun bağını gevşetti yahut saldı”]; mânası (mecaz:) onu kendi işine bıraktı. (A, TA.) Ve **ارخى عِمَامَتَهُ** [lafzen: “Sarığını gevşetti yahut saldı”]; mânası (mecaz kabul edilerek:) emniyet yahut güvenlik hâlinde oldu yahut hissetti; sakinleşti yahut rahat etti; (K, TA;) çünkü sarıklar zorluk yahut sıkıntı hâlinde gevşetilmez yahut salınmaz ( **لَا تُرْخَى** ). (TA.) Ve **ارخى السِّتْرِ** (S, Msb, K) **وَغَيْرَهُ** (S) Örtüyü yahut perdeyi vb. salıverdi, aşağı indirdi yahut sarkıttı. (S, K.) Ve **ارخى ثِيَابَهُ عَلَى رِجْلَيْهِ** [elbisesini bacaklarının üzerine gevşekçe sarkıttı] binmede ve oturmada [&c.]. (TA, رسل maddesinde.) [Ve **ارخى دُمُوعًا** (mecaz kabul edilerek:) gözyaşı döktü.] Ve **ارخاهُ خَطْبُهُ** (mecaz:) Onun hâli yahut durumu, ona kolay, geniş, darlık olmayan bir hayatı, yahut rahat ve bolluk hayatını tattırdı. (T, TA.) ― -b2- **ارخت**, bir dişi deve hakkında söylenir, [görünüşe göre **ارخت صَلَاهَا** yerine; yani kuyruğunun iki yanındaki kısmı gevşetti, fiilen] **اِسْتَرْخَى** ↓ **صَلَاهَا** demektir, (S, K, TA,) yani [kuyruğunun iki yanındaki kısım gevşedi; yahut] doğurma sırasında onun **صَلَوَانِ**’ı [yahut kuyruğunun sağ ve solundaki iki kısmı] açıldı, [yahut birbirinden uzaklaştı]. (T, TA.) ― -b3- **اـِرْخَآءٌ** ayrıca bir çeşit koşma demektir: (S:) yahut şiddetli koşma: (K:) yahut **تَقْرِيبٌ** denileni aşan koşma: (JK, K: [bk. قرب maddesinde 2:]) yahut ateşli olmayan yahut atılgan olmayan koşma ( **حُضْرٌ** ): (A, TA:) yahut koşmada yumuşaklık: (Ham s. 158:) Ez’e göre, **الاـِرْخَآءُ الأَعْلَى** “**حُصْر**” diye adlandırılan en şiddetli [koşma] demektir; **الاـِرْخَآءُ الأَدْنَى** ise ondan daha azdır: ve **ارخى فِى عَدْوِهِ**, bir at hakkında söylenir, **أَحْضَرَ** demektir [görünüşe göre “koşusunda yükseldi” mânasında]; ve bu, rüzgâra sıfat olarak kullanılan **رُخَآءٌ**’dan gelir. (TA.) ― -b4- Yine dersin ki, **ارخى دَابَّتَهُ**, mânası: hayvanını, yukarıda açıklanan **اـِرْخَآء** denilen süratte yahut tarzda yürüttü: (Lth, K:) [yahut,] A ‘Obeyd’e göre, **الاـِرْخَآءُ** bir atı, onu yormaksızın, koşmada kendi şiddetli arzusunu izlemesine bırakmaktır. (S.)

**تراخى**
6 **تراخى** **ذ** O (bir at) koşusunda gevşedi yahut yavaşladı; yahut onda gevşek yahut bitkin oldu yahut hâline geldi. (Az, TA.) Ve [aynı şekilde] **استرخى** ↓ **فِى الأَمْرِ** [işte gevşedi yahut yavaşladı; yahut onda gevşek yahut bitkin oldu yahut hâline geldi]. (K, بنش ve فنش vb. maddelerinde.) Ve **تراخى عَنْ حَاجَتِهِ** İhtiyacını gidermede gevşedi yahut yavaşladı; yahut onda gevşek yahut bitkin oldu yahut hâline geldi. (TA.) ― -b2- Geri çekildi, geri durdu, geride kaldı, (JK, K, TA,) **عَنِّى** benden, (TA,) yahut **عَنِ الشَّىْءَ** şeyden. (JK.) ― -b3- Yavaş, ağır, gecikici, erteleyici, geç, yahut geri kaldı yahut hâline geldi. (JK, TA.) Yine dersin ki, **تراخى السَّمَآءُ** Yağmur gecikti; yahut geç kaldı, geri kaldı. (S, K.) [Ve **تراخى الوَقْتُ** Vakit geç oldu yahut hâline geldi: ve uzadı. Ve **تراخى عَنْهُ** Ondan sonra oldu yahut hâline geldi, yahut ondan daha geç oldu: aşağıda **مُتَرَاخٍ**’ye bak.] Ve **تراخى الأَمْرُ** İş yahut durum uzadı yahut hâline geldi; onun vakti uzadı. (Msb.) Ve **فِى الأَمْرِ تَرَاخٍ** İşte yahut durumda geniş vakit yahut alan vardır [fiil vb. için]; eş anlamlısı **فُسْحَةٌ**; (Msb, TA;) ve uzama yahut uzatılmışlık: (TA:) yahut uzaklık; diriliş hâline, yani onun vaktine nispetle. (Mgh, نتج maddesinde.)

**استرخى**
10 **استرخى** **ذ** : 1’in ilk cümlesine bak. **استرخى صَلَاهَا**, bir dişi deve hakkında: 4’e bak, paragrafın ikinci yarısında. **استرخى السِّتْرُ** [örtü yahut perde aşağı sarktı; gevşekçe sarktı; asılı yahut sarkık oldu: ve aynı şekilde fiil, bir elbise yahut onun bir parçası, ve saç yahut bir tutam saç vb. hakkında da söylenir]. (Msb.) ― -b2- **استرخى فِى الأَمْرِ**: 6’ya bak. **استرخى فِى رَأْيِهِ بَعْدَ قُوَّةٍ** (mecaz kabul edilerek:) [güçlü olduktan sonra görüşünde zayıf oldu yahut hâline geldi]. (IAar, TA, خرع maddesinde.) ― -b3- **استرخى بِهِ الأَمْرُ**, (JK, T, TA,) ve **استرخت حَالُهُ**, (JK,) yahut **استرخت بِهِ حَالُهُ**, (T, TA,) (mecaz kabul edilerek:) iş yahut durum, ve onun hâli yahut durumu, darlıktan sonra onun yanında iyi oldu; (JK;) yahut (mecaz:) o, iyi bir hâl yahut durumda oldu, (T, TA,) geniş, darlık olmayan, yahut bol hâllerde, (TA, bu ibarelerin birincisinin açıklamasında,) darlıktan sonra. (T, TA.) Bir şair der ki, (S,) yani Tufeyl El-Ghanawee, (TA,)
فَأَبَّلَ وَاسْتَرْخَى بِهِ الخَطْبُ بَعْدَمَا
أَسَافَ وَلَوْلَا سَعْيُنَا لَمْ يُؤَبِّلِ
mânası (mecaz:) [ve develer, yahut çok develer edindi, ve] onun hâli yahut durumu iyi oldu [sürüsü telef olduktan sonra; ve bizim emeğimiz yahut gayretimiz olmasaydı, develer yahut çok develer edinmezdi]: (S, TA:) yahut **استرخى به الخطب** ibaresi **أَرْخَاهُ خَطْبُهُ** demektir [yukarıda açıklandı: 4’e bak]. (T, TA.)

**رِخْوٌ**
**رِخْوٌ** **ذ** ve **رَخْوٌ** (Lth, S, M, Msb, K) ve **رُخْوٌ**; (M, Msb, K;) fakat As ve Fr’ye göre birincisi makbul olandır, (TA,) yahut Ez’e göre Arapların kullandığı odur; (Msb;) ikincisi, As ve Fr’ye göre (TA) ve Ez’e göre, (Msb,) müteahhir (post-klasik)tir; (Msb, TA;) üçüncüsü ise Kilâbîlerin lehçesindendir; (Msb;) herhangi bir türden (K,) bir şeye (S, K) sıfat olarak: yumuşak, gevşek, sarkık, pörsümüş, lâçka, salık, sıkı olmayan, ufalanır, kırılgan, parçalanır, gevrek, un ufak olur, kolay yahut çabuk kırılır; eş anlamlısı **هَشُّ**; (S, K;) yahut **لَيَّنٌ سَهْلٌ**; (Msb;) [ve ↓ **مُسْتَرْخٍ** de aynı mânaya gelir; bunun delili, bu maddenin ilk cümlesinde fiilinin açıklamasıdır:] müennesi ة iledir; yani **رِخْوَةٌ** ve **رَخْوَةٌ** ve **رُخْوَةٌ** (K) [ve **مُسْتَرْخِيَةٌ**]. Dersin ki **حَجَرٌ رِخْوٌ** yahut **رَخْوٌ** yahut **رُخْوٌ**: yumuşak, gevşek, vb. bir taş. (Msb.) ― -b2- Ve **فَرَسٌ رِخْوَةٌ**: yürüyüşünde kolay ve yumuşak, mutedil, ağırbaşlı, yahut ağır ağır olan bir kısrak. (S.) Ve **فَرَسٌ رِخْوُ العِنَانِ**: yedekte kolay götürülen, yahut uysal bir at. (A, TA.) **فَهِىَ رِخْوٌ** ibaresi, Ebû-Dhu-eyb’in bir beytinde **فَهِىَ رِخْوَةٌ** yerine kullanılmıştır; çünkü mânası **فَهِىَ شَىْءٌ رِخْوٌ**’dur. (S.) ― -b3- **الحُرُوفُ الرِّخْوَةُ** [“gevşek harfler” diye tercüme edilebilir] K’de, kalemin önden gitmesiyle, **لَمْ يُرْعُونَا** ibaresinde toplananlar dışındaki harflere uygulanır diye söylenmiştir [bazıları bunun yerine **لَمْ يَرْوِ عَنَّا** der]: Sgh der ki [doğru olarak] bunlar, **الشَّدِيدَةُ** denilenler dışındaki ve **لم يرعونا** ibaresindekiler dışındaki harflerdir: M’de söylendiği üzere, onlar on üçtür; yani **ث**, **ح**, **خ**, **ذ**, **ز**, **س**, **ش**, **ص**, **ض**, **ظ**, **غ**, **ف**, ve **ه**; [bunlara De Sacy, Gramer’inde (2. baskı i. 29), **ا** ( **ء** olmaksızın), ve **و** ve **ى**’yı ekler; ki bunlar genellikle **شديدة** ile **رخوة** arasında orta bir sınıfa, yani **لم يرعونا** yahut **لم يرو عنّا** ibaresindeki harflerden oluşan sınıfa dâhil edilir:] **رِخْوٌ** diye adlandırılan harf, seste akışın sürdüğü harftir; meselâ **س** ve **ش**’de, **المَسّ** ve **الرَّشّ** dediğinde olduğu gibi. (TA.)

**رُخْوَةٌ**
**رُخْوَةٌ** **ذ** : hemen ardından gelene bak.

**رِخْوَةٌ**
**رِخْوَةٌ** **ذ** 1’in mastarıdır: (M, K:) **اِسْتِرْخَآءٌ** ile aynı mânadadır [yani yumuşaklık, gevşeklik, sarkıklık, vb.: 1’in ilk cümlesine bak]; bunun gibi ↓ **رُخْوَةٌ** da: dersin ki, **فِيهِ رِخْوَةٌ** ve **رُخْوَةٌ** [onda yumuşaklık, vb. vardır]. (K.) ― -b2- Yine hemen ardından gelene bak.

**رَخَآءٌ**
**رَخَآءٌ** **ذ** [bazılarına göre 1’in mastarıdır] hayatın imkânları yahut hâlleri bakımından genişlik, darlıktan uzaklık; (JK, S, Msb, K;) [ve aynı şekilde **رَخَآءُ البَالِ**;] bunun gibi ↓ **رِخْوَةٌ** da. (JK.) **رَخَآءُ النَّفْسِ** (mecaz kabul edilerek:) [nefsin kolay yahut darlık olmayan hâli]. (S, بول maddesinde.)

**رُخَآءٌ**
**رُخَآءٌ** **ذ** Yumuşak yahut hafif bir rüzgâr: (S, K:) yahut yumuşak yahut hafif ve hızlı bir rüzgâr: (JK:) yahut hiçbir şeyi oynatmayan yumuşak yahut hafif bir rüzgâr. (Har s. 38.) Kur’ân xxxviii. 35’te birinci mânadadır: (Bd, Jel:) yahut orada, Allah’ın iradesine karşı gelmeyen yahut muhalefet etmeyen bir rüzgâr demektir. (Bd.)

**رَخِىٌّ**
**رَخِىٌّ** **ذ** (Msb, K) ve ↓ **رَاخٍ**, (K,) hayat ( **عَيْش**, Msb, K) hakkında, (mecaz kabul edilerek:) imkânları yahut hâlleri bakımından geniş, darlık olmayan, yahut bol: (Msb, K:) yahut ikisi de bir adam hakkında, (mecaz kabul edilerek:) hayatça geniş, darlık olmayan, yahut bol bir hâlde. (TK.) Dersin ki, **اـِنَّهُ لَفِى عَيْشٍ رَخِىٍّ** (mecaz kabul edilerek:) [şüphesiz o, geniş, darlık olmayan, yahut bol bir hayat hâlindedir]. (TA.) Ve **هُوَ رَخِىُّ البَالِ** (JK, S, Msb, TA) ve **رَاخِى** ↓ **البَالِ** (JK) (mecaz kabul edilerek:) o, geniş yahut darlık olmayan, (S,) yahut kolay, yahut hoş ve bol bir hâl yahut durum içindedir. (JK, S, * Msb, TA. * [بول maddesinde başka açıklamalara da bak.]) Ve **اـِنَّ ذٰلِكَ الأَمْرُ لَيَذْهَبُ مِنِّى فِى بَالٍ رَخِىٍ** [şüphesiz o iş, benden, ben kolay bir zihin hâlindeyken, geçip gider] denir; iş sebebiyle huzursuz edilmediğinde, kaygılandırılmadığında, yahut kederlendirilmediğinde. (TA.)

**رَاخٍ**
**رَاخٍ** **ذ** , ve **رَاخِى**: bir önceki paragrafa bak.

**أَرْخَى**
**أَرْخَى** **ذ** [“daha çok gevşeten yahut salan” mânasında] Hassân İbn-Thâbit’in bir beytinde, düzenli ifade olan **أَشَدُّ اـِرْخَآءً** yerine kullanılmıştır: **مَا أَحْوَجَهُ**’nin, **مَا أَشَدَّ حَاجَتَهُ** mânasında olması gibidir. (El-Hareeree’nin “Durrat el-Ghowwâs”ı, De Sacy’nin “Anthol. Gramm. Ar”ında, Arapça metnin s. 52’si.)

**أُرْخِيَّةٌ**
**أُرْخِيَّةٌ** **ذ** Salıverdiğin, aşağı indirdiğin, yahut sarkıttığın bir şey, yahut bir şeyin bir parçası (meselâ bir örtü yahut perde, TK). (S, K.)

**مِرْخَآءٌ**
**مِرْخَآءٌ** **ذ** , bir binek hayvana ( **دَابَّة**, K,) yahut bir ata yahut kısrağa ( **فَرَس**, S,) ve bir dişi deveye, (TA,) ve bir dişi eşeğe, (S,) sıfat olarak: **اـِرْخَآء** denilen tarzda koşan: (K: [4’ün paragrafın son kısmına bak:]) yahut o tarzda çok koşan: (S:) çoğulu **مَرَاخِىُّ**. (S, TA.)

**مُتَرَاخٍ**
**مُتَرَاخٍ** **ذ** [6’nın ism-i fâili, ona bak]. ― -b2- Dersin ki **جَآءَ زَيْدٌ مُتَرَاخِيًا زَمَانُهُ عَنْ زَمَانِ مَجِىْءِ عَمْرٍو** [Zeyd geldi; onun geliş zamanı, Amr’ın geliş zamanından sonra yahut daha geç idi]; yani **جَآءَ بَعْدَ عَمْرٍو**. (Msb, بعد maddesinde.)

**مُسْتَرْخٍ**
**مُسْتَرْخٍ** **ذ** ; müennesi **مُسْتَرْخَيَةٌ**: **رِخْوٌ**’ün ilk cümlesine bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AE%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَخَا
رَخَا U رَخَى A ( n. ac. رَخَآء [ 22A ] ),
a.  Lived in ease, affluence.

##### Türkçe

رَخَا
**رَخَا** U **رَخَى** A (isim-aksiyon: **رَخَآء** [22A]),
a. Bolluk içinde, refah içinde yaşadı.
