# ردأ (ر-د-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AF%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Redu dayama, destek demektir

- Harfler: ر - د - أ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ردء

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [رِدْءًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/siga/%D8%B1%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%A1%D9%8B%D8%A7.md) | فِعْلًا | Destek | 1 | 1 | [28:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/ayet/28:34.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Daha düzgün
2. [هارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Harun
3. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dil demektir
4. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
5. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
6. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
7. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beraber
8. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
9. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ردأ |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Hemzeli (Lâmü'l-fiili hemze) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md), [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md), [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md), [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yıkılmaya veya eğilmeye yüz tutmuş bir yapıyı arkasından veya yanından payanda ile destekleyip ayakta tutmak. |
| Çekirdek Özet 2 | Risalet ve tebliğ görevinde muhataba karşı zaafı ve yetersizliği gideren, hakikati ikrar ve teyit eden aktif yardımcı. |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin çökmesini veya sarsılmasını önleyen, asıl unsura kuvvet ve meşruiyet katan yapısal tahkimat mekanizması. |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca pasif bir yoldaşlık veya refakat gibi anlaşılıp, çökmeyi önleyen zorunlu tahkimat ve tasdik edici fonksiyonunun göz ardı edilmesi. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رد | Bir hareketi, nesneyi veya tesiri geldiği yere geri çevirme, durdurma, arkadan karşılama ve savuşturma. Bu ortak çekirdek [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) kökünde bizzat geri çevirme ve tekrarlama, [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) kökünde arkadan gelip peşine takılma ve destekleme, [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) kökünde sed çekerek engeli kapatıp durdurma, [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) kökünde ise düşüşü engelleyemeyip helake yuvarlanma anlamlarında belirginleşir. | أ | Çekirdeğin taşıdığı arkadan karşılama ve engelleme hareketine hemzenin getirdiği ani çıkış, odaklanmış güç ve doğrudan tahkim etme kuvveti eklenmiş; böylece anlam arkadan veya yandan doğrudan payanda koyarak çöküşü durduran bir destek ve koruyucu unsura (ردأ) dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin yöneldiği ana yapıyı, yapının tepe ve üst yükünü, korunması ve gözetilmesi gereken merkezi unsuru temsil eder. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Dışarıdan içeriye doğru gerçekleşen geçişi, bir yapının yana veya dışa doğru eğilip açılma tehlikesini ve hareket aralığını simgeler. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Yapının açılmasını ve çökmesini engelleyen asıl kuvveti, önleyici yüklenmeyi ve doğrudan uygulanan taşıyıcı gücü temsil eder. |
| ردأ | Yükün altında sarsılan ana unsuru kapı gibi açılmaktan koruyan doğrudan kuvvet desteği | Eğilmekte olan bir yapının yanına veya arkasına yerleştirilen taşıyıcı gücün, o yapıyı yıkılmaktan ve boşalmaktan koruyarak sabit tutması hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Meyleden veya yıkılmak üzere olan bir duvarın altına ya da yanına düşmesini engellemek için ağaç kütüğü veya taş örgüyle payanda yapmak (رَدَأْتُ الحائطَ بِبِناءٍ / دَعَمْتَه بخَشَبٍ يَدْفَعُه أَنْ يَسْقُطَ); devenin iki tarafındaki yük dengesini sağlayan denklerden her biri (عدّلوا الردأين). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in vefatı sırasındaki vasiyetinde İslam toplumunun omurgasını ve sınır boylarını koruyan ordugah şehirleri ahalisi için kullandığı şu ifade: وَأُوصِيهِ بِأَهْلِ الأَمْصَارِ خَيْرًا، فَإِنَّهُمْ رِدْءُ الإِسْلاَمِ وَجُبَاةُ المَالِ. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ردأ kökü, fiziksel olarak bir nesneye arka çıkma, ağırlığı karşılama ve destekleme fonksiyonu ile semantik olarak buna komşu olan sertleşme, bozulma veya düşme eksenleriyle temas halindedir. Batı Sami ve Güney Sami sahasında kökün türevleri temel olarak dayanma, payanda ve yardımcı olma kavramını muhafaza etmiştir. İbranicede benzer fonetik yapıdaki köklerde baskılama ve boyun eğdirerek tutma çağrışımları görülürken, klasik Arapçada kök iki belirgin veçheye ayrılmıştır: İlki duvara dayanak olmak ve insana arka çıkmak anlamındaki ردأ, ikincisi ise zamanla bozulup işe yaramaz hale gelmek anlamındaki ردؤ köküdür. Çekirdek anlam olan yükü karşılama ve destek olma vasfı Arapçada hemzenin korunmasıyla çok somut ve mekanik bir mimari tasvir olarak kalmış, oradan da insan ilişkilerinde sırt veren, kuvvetlendiren ve tasdik eden yardımcı kavramına sıçramıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Duvarı ağaç veya taşla desteklemek (رَدْء) ve yükü dengelemek (الرِّدْآنِ). | Fiziksel mekanikteki dayanak ve payanda kavramı, doğrudan toplumsal ve lisanî yardımlaşma alanına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerindeki destekleme, arkasında durma ve taşıma anlam alanları. | Arapça kök, mekanik mimari işlevi semantik merkezinde en saf haliyle muhafaza eden zengin bir kullanım sunar. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanında arkadan tutma ve destek olma matrisleri. | Geniş aile düzeyinde doğrudan fonetik eşleşmeler sınırlı olup iç Sami gelişim baskındır. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ردأ | Anlamlı | Desteklemek, payanda olmak, kuvvet vermek | Yıkılmaya yüz tutan duvarı veya zayıf düşen kimseyi arkadan desteklemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [رأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%AF.md) | Anlamlı | Taze ve yumuşak olmak, salınmak | Gençlik tazeliği, körpe dal ve salınan yürüyüş anlamında kullanılır. | Kur'an'da geçmez; yumuşaklık ve tazelik yönünü içerir. |
| [درأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%A3.md) | Anlamlı | Defetmek, savuşturmak, ansızın çıkmak | Bir kötülüğü veya hücumu kuvvetle geri itip bertaraf etmek. | Kur'an'da geçer; zıt yönde güç uygulama ve defetme bağı vardır. |
| دأر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir. |
| [أرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | İnat etmek, boyun eğmemek, yeryüzü | Kararlılık, sertlik ve yere basma vasıflarını bildirir. | Kur'an'da geçmez. |
| [أدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Şişmek, fıtık olmak, dolmak | Beden azasında şişlik ve doluluk oluşması durumunu anlatır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ردأ | Merkez | Taşıyıcı destek ve payanda olmak | Zayıflayan tarafın çökmesini engellemek üzere doğrudan arkasında veya yanında durup yükü kaldıran destek. | Kur'an'da tebliğde eksikliği tamamlayan ve tasdik eden yardımcı için kullanılır. |
| [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md) | Komşu | Pazu olmak, güç ve kuvvet vermek | Gücü doğrudan organik bir uzuv gibi takviye etmeyi ifade eder; fiziki ve manevi pazuyu kuvvetlendirme nüansı taşır. | ردأ yıkılmayı önleyen payandayı, [عضد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%AF.md) ise uzva katılan iç kuvveti öne çıkarır. |
| [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Arka çıkmak, sırt vermek | Birinin arkasında durarak ona görünür veya manevi bir kalkan oluşturma anlamı baskındır. | ردأ doğrudan taşıyıcı ve dengeleyici bir dayanak vazifesi görür. |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Yardım etmek, zafere ulaştırmak | Düşmana veya baskıya karşı galip gelmeyi sağlayan genel yardım eylemidir. | ردأ harici bir düşmandan ziyade bünyedeki yetersizliği ve sarsıntıyı gidermeye odaklanır. |
| [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Yük taşımak, vezirlik yapmak | Ağır bir mesuliyeti birlikte sırtlanıp idari veya fiili yükü paylaşma nüansıdır. | ردأ yük paylaşımından önce çöküşü önleyen yapısal dayanaklığı hedefler. |
| [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) | Zıt | Yüzüstü bırakmak, yardımsız terk etmek | Yardıma en çok ihtiyaç duyulan anda desteği çekip muhatabı çöküşe ve yenilgiye terk etmek. | ردأ kökünün sağladığı ayakta tutucu payanda işlevinin tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ردأ | Destek olmak, payanda olmak | Yıkılmayı önleyen dayanak, güçlendirici yardımcı. | Kesin |
| Latince | Fulcrum, Adiutor | Dayanak noktası, yardımcı | Fulcrum mimari ve mekanik dayanağı karşılarken, adiutor şahsi yardımı karşılar; Arapçadaki her iki yönü birleştiren yapıyı kısmen verir. | Güçlü |
| İngilizce | Buttress, Prop, Reinforcement | Payanda, destek, takviye | Buttress mimari payandayı ve argümanı güçlendirmeyi çok iyi karşılar; kişileştirilmiş yardımcı anlamını ancak mecazen taşır. | Güçlü |
| Almanca | Stütze, Beistand | Dayanak, payanda, arka çıkma | Stütze hem mimari direk ve payandayı hem de manevi dayanağı kuşatır; kökün fiziki ve semantik hareketine oldukça yakındır. | Güçlü |
| Fransızca | Contrefort, Étai, Soutien | Payanda, dayanak, destek | Contrefort ve étai duvarı çöküşten koruyan teknik desteği verirken soutien genel arka çıkmayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رِدْءًا (İsim / Hal olarak) | Çöküşü, zaafı ve tekzip edilmeyi önleyen tasdik edici yardımcı ve kuvvet | Hz. Musa'nın dilindeki tutukluk ve kavminin kendisini yalanlama endişesine karşı kardeşi Hz. Harun'u tebliğ yükünü sırtlayacak ve hakikati tescil edecek bir payanda olarak istemesi bağlamı (Kasas [28:34](https://lisan.digital/tr/ayet/28:34.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve tebliğ teorisi | Peygamberlerin beşeri sınırları, tebliğde yardımcıya duyulan ihtiyaç ve mucizenin yanı sıra lisanî tasdikin peygamberliği tahkim etmedeki rolü. | İkrar ve teyit ile risaleti güçlendiren destekçi anlamında yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Siyer ve kamu hukuku (Cihad ve ganimet taksimi) | Savaşa fiilen katılmayıp ordunun arkasında duran, orduya istihkâm, moral ve lojistik payanda sağlayan birliklerin (rid' birlikleri) ganimete hak kazanıp kazanamayacağı tartışması. | Cephe gerisinde çöküşü önleyen kurumsal ve lojistik dayanak. |
| Tefsir | Kasas Suresi tefsiri | Hz. Harun'un Hz. Musa'ya nispetle konumu; Musa'nın tebliğindeki eksikliği tamamlayan, firavun meclisinde sözü güçlendiren bir lisan dayanağı oluşu. | Yalanlamayı kırıp hakikati ayakta tutan doğrulayıcı payanda. |
| Hadis | Sahabe ve hilafet idaresi rivayetleri | Hz. Ömer'in vefat vasiyetinde sınır şehirleri halkını "İslam'ın payandası" (rida'u'l-İslam) olarak nitelemesi bağlamındaki idari ve askeri koruma vazifesi. | Ümmetin sınırlarını çöküşten koruyan stratejik kalkan ve destek. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tebliğ ve hakikatin ikrarı | Teyit edici tanıklık ve lisan desteği | Hakikati tekzip edilmekten koruma | Dini davayı taşıyan ferdin üzerindeki aşırı yükü ve lisanî zaafı hafifleterek davanın çökmesini engeller. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve ispat teorisi | Destekleyici hüccet ve ikinci delil | Ana tezin çürümesini ve düşmesini önleme | Birincil iddiayı arkadan tahkim eden şahitler, karineler ve payanda deliller dizgesi oluşturur. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yönetimi ve teşkilatlanma | Sadık müttefik, kurumsal vezaret ve arka cephe | İktidarın meşruiyet ve uygulama zeminini ayakta tutma | Liderin zafiyet gösterdiği alanları kapatarak yönetimin kriz anlarında sarsılıp devrilmesini önler. | Güçlü |
| İktisadi | Finansal yapı ve üretim dengesi | Kefalet, rezerv fonu ve payanda sermaye | İflas ve tasfiye riskini bertaraf etme | Sarsıntıya uğrayan işletme veya iktisadi aktörün çöküşünü durduran dengeleyici yedek kaynak. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanikte payanda (buttress / strut) ve moment dengeleme desteği | Düşey veya yanal yük altında eğilme momenti oluşan bir taşıyıcı duvara dışarıdan uygulanan ve bileşke kuvveti sıfırlayarak yapıyı dengede tutan vektörel karşı kuvvet. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide sosyal destek ağı ve ikincil meşruiyet kurumu | Toplumsal bir kriz veya dışlanma tehdidiyle karşılaşan birey ya da grubun çöküşünü engelleyen, sisteme entegrasyonunu doğrulama ve teyit yoluyla sağlayan kurumsal arka çıkış mekanizması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin sadece "arkadaş, yoldaş, refakatçi" gibi genel ve edilgen bir anlama indirgenerek tercüme edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ردأ kavramı, muhatabın zaafını telafi eden, yıkılma ve yalanlanma tehlikesine karşı bir duvar payandası gibi gövdesini ve sözünü ortaya koyarak asıl unsuru ayakta tutan aktif ve zorunlu tahkimat unsurudur. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Musa'nın Hz. Harun'u talep etmesindeki kurumsal ve fonksiyonel lüzum gözden kaçar; talep sıradan bir kardeş refakati gibi algılanarak peygamberliğin lisanî, tasdiki ve toplumsal destek ihtiyacındaki yapısal derinlik ıskalanır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Hakikati tebliğ eden en kararlı peygamberlerin dahi insani kapasitelerinin sınırlarını, bu sınırların getirdiği endişeyi ve bu endişeyi bertaraf edecek kurumsal ve insani payandaların meşruiyetini tek bir mimari metafor üzerinden mükemmel şekilde izah ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin risalet görevini üstleniş süreçlerini, yetki devrini, kardeşlik ve vezaret taleplerini konu edinen kıssa ayetlerinde (özellikle Kasas Suresi 34. ayette) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak davaların yalnızca tek bir ferdin mucizevi kabiliyetiyle yürüyebileceği yönündeki bireyci yanılgıyı düzeltir; tebliğde dilin tesiri, muhatabın iknası ve davanın arkasında duracak tasdik edici bir payandanın zorunluluğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Eğilmekte olan bir duvara yıkılmaması için dışarıdan dayanan ağaç payanda veya taş istinat desteği; yük denkliğini sağlayan karşı ağırlık.
- Soyut anlam: Bir davanın, sözün veya konumun zafiyet anında sarsılmasını önleyen, onu teyit, ikrar ve güç birliğiyle ayakta tutan aktif dayanak.
- Sistematik karşılık: Sistemin kritik eşikte devrilmesini engelleyen, ana unsurun taşıma kapasitesini artıran ve işlevini tamamlayan tahkimat ve tasdik mekanizması.
- LaTeX modeli: $$F_y \le C_0 + R \implies \Delta S \ge 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F_y$ sisteme etki eden dış yıkıcı kuvveti ve yalanlama baskısını, $C_0$ ana unsurun mevcut tekil taşıma kapasitesini, $R$ sisteme eklenen payandayı (ردأ), $\Delta S$ ise yapının kararlılık ve ayakta kalma değişimini sembolize eder. Ana kapasitenin tek başına yetersiz kaldığı durumda eklenen $R$ desteği toplam taşıma eşiğini dış kuvvetin üzerine çıkararak yapının çöküşünü engeller ve kararlılığı korur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/ayet/28:34.md) — رِدْءًا

وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَانًا فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءًا يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ

Meal (IK): Kardeşim Harun’un dili benimkinden daha düzgündür. Onu benimle beraber yardımcı olarak gönder ki beni tasdik etsin. Çünkü ben, tekzib etmelerinden endişe duyuyorum.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Redu dayama, destek demektir.
Payanda, dayamadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ الإنسان في رأسِه كهيئة الدَّوَران، تقول: دِيرَ به أي غُشِيَ عليه.
والدَّوار: صَنَم كانت العرب تَنصِبُه، يجعلون موضِعاً حوله يدورون فيه، واسم ذلك الصَّنَم والموضِع الدَّوار، قال:
كما دارَ النِّساءُ على الدَّوار

ومنه قول امرئ القيس:
عَذارَى دَوارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ
ويُثَقَّل في لغة فيقال دَوّار ويقال دُوار.
والمَدار: موضع للشيءِ الذي تُدير به كالحَبْل تُديره على شيء، وموضعه من ذلك الشيء مَدارٌ.
والمَدارُ يكون كالدَوَرانِ فيُجْعَلُ اسْماً نحوُ مَدِار الفَلَكِ.
والدائرةُ: الحَلْقةُ، والشيءُ المستديرُ.
والدّارةُ: دارَة القَمَر. وكلَّ موضع يُدارُ به شيءٌ يحجُزه فاسْمُه دارةٌ، نحو الدارات التي تُتَّخذ في المَباطح ونحوها يجعَلُون فيها الحُمُرَ ونحوها وأنشد:
تَرى الإِوَزين في أكناف دارتها		فَوْضَىَ وبين يَدَيها التِّبْنُ منثورُ
ومعنى البيت أنَّه رأى حَصّاداً أَلْقَى سُنبَلَة بين يَدَي تلك الإِوَزِّ فقَلَعَت حَبّاً من سَنابِلِهِ فأكَلَتِ الحَبَّ وافتَحَصَتِ التِّبنَ.
والدائرةُ: الدَّولة، يقال: الدَّوائِرُ تدور، والدَّوائلُ تدول.
والدّارُ: كلُّ موضعٍ حَلَّ به قومٌ فهو دارُهم، وأما الدّارُ فاسمٌ جامعٌ للعَرْصةِ والبِناء المَحَلّة، وثلاثُ أدؤرٌ، وجاءت الهمزة لأنَّ الألف التي كانت في الدار صارت في أفعُل في موضع تَحرُّك فَأُلِقيَ عليها الصَّرْف بعَيْنها ولم تُرَدَّ إلى أصلها فانهَمَزَتْ.
ومُداوَرة الشُّؤون: مُعالَجتُها.
والدَّوّارةُ: من أدَواتِ النّقّاش والنجّار، لها شُعبَتانِ تَنْضمّانِ وتَنْفَرِجانِ لتقدير الدارات.
دير:
الدَيْرُ: البِيعةُ، وساكنُه وعامِلُه دَيرانيٌّ ودَيّارٌ.
والدَّيُّور: الواحدُ، الفرْد من الناس، يقال: ليس بها دَيّارٌ ولا دَيُّورٌ.
والدَيّار فيعال من دارَ يَدورُ.
دري:
دَرَى يَدْري دِرْيةً ودَرْياً ودِرْياناً ودِراية، ويقال: أتَى فلانٌ الأمرَ من غير دِرْيةٍ أي من غير عِلمٍ، والعَرَب ربَّما حَذَفوا الياء من قولِهم: لا أَدْرِ في موضع لا أدري، يكتفون بالكسرة فيها كقوله الله- جلّ وعزّ: "والليل إذا يَسْرِ"، والأصل يَسري.
درء:
والدَّريئة من أَدَمٍ وغيره يُتَعَلَّم عليها الطِّعانُ، قال:
ظَلِلْتُ كأنيّ للرِّماحِ دَريئةً
وأَدْرَأْتُ دَريئةً أي اتّخَذْتُها.
والدَّريئة: ما تَتَسَتَّرُ به فترمي الصَّيْدَ، وتقول منه: دَرَيتُ الصيد أدري دَرياً، قال:
فإن كنتُ لا أدري الظِّباء فإننـي		أدُشُّ لها، تحت الترابِ، الدَّواهِيا
والدَّريئةُ، بالهمز،: الحَلْقة.
وتقول: حَيُّ بني فلانٍ ادَّرَأُوا فُلاناً كأنَّهم اعتَمَدوه بالغارة والغَزو، قال:
أَتَتْنا عامِرٌ من أرض حَزْمٍ		مُعَلِّقةَ الكَنائِنِ تَـدَّرينـا
والدَّرْءُ: العِوَجُ في العَصَا والقَناةِ وكلِّ شيءٍ تَصعُب إِقامتُه قال:
إنّ قناتي من صَليبات القَنَا		على العُداةِ أن يُقيموا دَرْأَنا
وطريقٌ ذو دُرُوء ممدود، أي ذو كُسُورٍ ونحو ذلك من الأَخاقيق وإنه لذو تُدْرَأ في الحرب أي ذو مَنْعةٍ وقوّةٍ على أعدائه، قال:
لقد كنت في الحَربِ ذا تُدْرَأ
والتَّدارُؤُ: التَّدافُع.
ودَرأ فلانٌ علينا ودَرِئَ مثله دُروءاً إذا خَرَجَ مُفاجأة.
ودَرَأتُه عنّي، أي دَفَعتُه.
وتُدْرَأُ: اسمٌ وُضِعَ للدَّرْءِ كما يُسَمَّى تَتْفُل وتُرْتُب، تريدُ به جاءَ الناسُ تُرْتُباً أي طُرّاً.
وتقول: اللّهُمَ إِنّي أدرأبك في نَحْر فلانٍ لتَكفيَني شَرَّه.
ودَرَأتُ عنه الحَدَّ أي اسْقَطتُه من وجهٍ عَدْلٍ، قال الله -عزَّ وجلّ-: "ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ".
والتَّعطيلُ: أن تُترَكَ إِقامة الحد، ويقال في هذا المعنى بعينه: دَرَأْتُ عنه الحَدَّ دَرْءاً، ومن هذا الكلام اشتُقَّت المُدارَأة بين الناس، وفي معنى آخر كان بينهم دَرْو أي تَدارُؤ في أمر فيه اختلافٌ واعوِجاج ومُنازعةٌ، قال الله عزَّ وجلَّ: "فادّارأتُم فيها" أي تَدارأتُم.
ودَرَأَ فلانٌ علينا دُرُوءاً: خَرَجَ علينا مُفاجأةَ.
والتّدارُؤُ: التدافُع.
وتقول هُذَيل: ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ أي ختَلتُه.
وادّرَأتِ الناقة بضَرْعِها فهي مُدرِئٌ إذا أرْخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
وكوكب دِرِّيُّ على فِعّيل: من تَوَقُّده كأنّه يدرأ دُرُوءاً، كأنّه يُخرجُ نفسَه من السَّماء.
والمِدْرَى: سَرخاره: أعجميّة، وشُبِّه بها قَرْنُ الثَّور، فمن أَنَّثه قال: مِدْراة على تَوَهُّم الصغيرة من المَدارَى، وهي حديدة يُحَكُّ بها الرأسُ.
ومنه قول النابغة:
شَكَّ الفَريصة َبالمِدْرَى فأنفَذَهـا		شَكَّ المُبَيْطِرِ إذْ يشفي من العَضَد
والداريّ: الملاّح الذي يلي الشِّراع أو منسُوبٌ إلى موضعٍ يقال له دارين.
والمَدْرِية: المِدْارة نفسُها في لغة، وهي التي حُدِّدَت حتى صارت مِدْارة.
راد:
ورَأدُ الضُّحَى: ارتفاعُها، ويقال: ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى وتَرأَّدَ. وتَرَأدَّتِ الحيَّةُ أي اهتَزَّتْ في انسيابها، قال الشاعر:
كأنَّ زمامَها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّدَ في غصونٍ مُعْضَئِلَّه
أي ملتَفّةٌ، قال: إنما هي مُعْضَئِلَّة قد اعضَأَلَّ بعضها إلى بعض. ومثله:
حَدائقُ رَوضٍ مُزْهَئِرٌّ عَميمُها
إنما هو على قياس أزهَاَرَّ، واعضَأَلَّ النَّبْتُ.
والجارية الممشوقة تَرَأَّدُ في مِشْيتها.
ويقال للغصن الذي نَبَتَ من سَنَته أرطَبَ ما يكون وأرخصَه: رُؤدٌ والواحدة بالهاء.
والجاريةُ الشّابَّةُ رُؤدٌ، ورَؤُدَ شَبابُها.
والرَّأْد: أصُول مَنبِتِ الأسنان في اللَّحْيَيْنِ، وجمعُه آراد.
ورادَت المرأةُ تَرودُ رَوَداناً فهي رادةٌ، غير مهموز، إذا كانت طَوّافةً في بُيوت جاراتها لا تثبُتُ في بيتها.
ريد:
الرَّيدُ: الحَيْدُ من حُيُود الجَبَل، وجَبَل ذو حُيُود، وذو رُيُود، إذا كانت له حُرُوفٌ ناتئةٌ من الصَّخْر في أعراضه لا في أعاليه.
والريَّدُ: الأمرُ الذي تريده وتُزاوِلُه.
والرِّئدُ، بالهمز: التِّرْبُ، وهذا رِئْدُكَ أي تِرْبُكَ.
وقيل: الرِّئدُ اسم من أراد.
ورُوَيد تصغير الرَّوْد من غير أن يستعمل الرَّوْد فيه، فإذا أردت برُوَيْد الوَعيد نَصَبْتَها بلا تنوينٍ وجازَيت بها، قال:
رُوَيْدَ تصاهَلْ بالعراق جِيادَنا		كأنَّكَ بالضحّاكِ قد قامَ نادِبُهْ
وإذا أرَدْتَ برُوَيْد المُهْلةَ والإِروادَ في الشيء فانصِبْ ونَوِّنْ، تقول: امشِ رُوَيداً يا فتى، وإذا عَمِلَ عَمَلاً، قُلتَ: رُوَيْداً رُوَيداً، أي أَرُودُ أَرُودُ في معنى رُوَيْداً المنصوبة.
رود:
الرَّوْد: مصدر فعل الرائد، يقال: بَعَثْنا رائداً يرود لنا الكَلأَ والمنزِلَ، ويَرتادُه بمعنى واحد أي يطلبُ وينظر فيختار أفضَله، وجاء في الشعر: بَعَثوا رادَهم أي رائدَهم.
ومن أمثالهم: الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه، يُضرَبُ مثلاً للّذي لا يكذب إذا حَدَّثَ.
ويقال: رادَ أهلَه يَرودَهم مَرْعىً أو مَنزِلاً رياداً، وارتادَ لهم ارتياداً.
وفي الحديث: "إذا أراد أحدُكم أن يبُولَ فليَرْتَدْ لبَولِه" أي يرتاد مكاناً دَمِثاً ليِّناً مُنحَدِر لئلاّ يرتَدَّ عليه بَولُه.
والرائد: الذي لا منزلَ له.
والإِرادة أصلها الواو، ألا ترى إنك تقول: راوَدْتُه أي أردْتُه على أن يفعَلَ كذا، وتقول: راوَدَ فلانٌ جاريتَه عن نفسها، وراوَدَته هي عن نفسه إذا حاوَل كلٌّ منهما من صاحبه الوَطْءَ والجماعَ، ومنه قول الله -جلَّ وعزَّ-: "تُراوِدُ فَتاها عن نفسه"، فجَعَل الفعل لها.
والرّوائد من الدَّوابِّ: التي ترتَع ومنه قول الشاعر:
كأنَّ رَوائد المُهْرات منها
ويقال: رادَ يَرودُ إذا جاء وذَهَبَ، ولم يَطْمَئِنَّ، ورجل رائدُ الوِساد إذا لم يَطمِئنَّ عليه، لِهَمٍّ أَقلَقَه، باتَ رائدَ الوِسادِ، وأنشد:
تقولُ له لما رأتْ جمع رَحْلِهِ		أهذا رئيسُ القومِ. رادَ وِسادَها
دَعَا عليها بألاّ تنام فيطمَئِنَّ وسادُها.
وفي الحديث: "الحُمَّى رائد الموتِ" أي رسولُ الموت كالرائدِ الذي يُبعَث ليرتادَ منزِلاً.
والرِّيدةُ اسمٌ يوضَعُ موضعَ الارتياد والإِرادة.
والرِّيدة: ريحٌ رَيْدةٌ ليِّنةُ الهبوب، وأنشَدَ:
إذا رِيدةٌ من حيث ما نَفَحَت له		أتاه برَيّاها خليل يُواصـلُـهْ
ويقال: ريح رُودٌ أيضاً.
أرد:
الأَدَرَةُ والأَدَر مصدرانِ، ورجل آدَرُ وامرأة عَفْلاء، لا يُشتَقُّ لها فِعلٌ من هذا لأنَّ هذا نَفْخةٌ في الصَّفَن، والأُدْرةُ اسمُ تلكَ النَّفخةِ، والآدَرُ ونَعْتٌ، والفعل أدِرَ يأْدَرُ.
ورد:

الوَرْدُ اسْمُ نَوْرٍ، ويقال: ورَّدَتِ الشَّجَرة أي خَرَجَ نَورُها، وفَغَمَ نَورْها أي خَرَجَ كلُّه.
والوَرْدُ لونٌ يضربُ إلى صُفرةٍ حَسَنةِ من ألوان الدَّوابِّ وكلِّ شيءٍ، والأُنثَى وردةٌ وقد وَرُدَ وُرْدةً، وقيلَ: إيرادّ يَوْرادُّ في لغة، على قياس ادهامَّ.
ويَصيرُ لونُ السماء يومَ القيامةِ وَرْدَةً كالدّهان.
والوَرْدُ من أسماء الحُمَّى، وقد وَرَدَ الرجلُ فهو مَورُودٌ أي مَحْمُوم، قال الشاعر:
إذا ذَكَرَتْك النفسُ ظَلَّت كأنَّهـا		عليها من الوِرْدِ التهامِيِّ أَفْكَلُ
والوِرْدُ: وقتُ يَوْمِ الوِرْدِ بينَ الظِّمْئَينِ، وهو وَقْتانِ، ووَرَدَ الوارِدُ يَرِدُ وُرُوداً.
والوِرْدُ أيضاً اسْمٌ من وَرَدَ يَرِدُ يومَ الوِرْدِ.
ووَرَدَتِ الطيرُ الماءَ ووَرَدَتْهَ أَوراداً، وقال:
كأَورادِ القَطَا سَمَلَ النِّطافِ
والوِرْدُ: النصيبُ من قِراءة القرآن لأنّه يُجَزِّئُهُ على نفسه أجزاء: فيقرؤه وِرْداً وِرْداً.
وقوله تعالى: "ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً"،يُفسَّر عَطاشَى، معناه: كما تُساق الإِبِل يومَ وقتها وِرْداً وِرْداً.
والوَريدُ: عِرْقٌ، وهما وَريدانِ مُلْتَقَى صَفقَتَي العنق، ويجمع أَورِدة، الوُرُدُ أيضاً جمعُه.
وأرنَبَةٌ واردةٌ إذا كانت مُقبلةً على السَّبَلة.
وقوله تعالى: "فأرسَلُوا وارِدَهم" أي ساقيهم.
ردء:
الرِّدْءُ مهموز، وتقول: رَدَأْتُ فلاناً بكذا أو كذا أي جعَلْتُه قوَّةَ له وعماداً كالحائِط تَرْدَؤُه برِدْءٍ من بناء تُلِزَقُه به، وأرْدَأْتُه أي أَعَنْتُه وصِرْتُ له رِدْءاً أي مُعنياً.
والرُّدُوءُ: الأَعوانُ، وتَرادَأوا أي تَعاوَنُوا.
وقد أردَوَأ هذا الأمرُ على غيره أي زادَ، يُهمَزُ ويُلَيَّنُ، وأربَأ وأَرْمَأَ مِثلُه، قال:
وأسـمَـرَ خَـطِّـياً كـأنَّ كُـعُـوبَـه		نَوَى القَسْبِ قد أرْدَى ذِراعاً على العَشْرِ
والرَّداءَة مصدر الشيء الرَّديِء، وقد رَدُؤَ الشيءُ يردُؤُ رَداءةً.
وإذا أَصَبْتَ شيئاً أو فِعلته فعلاً رديئاً فأنتَ مُرْدِئٌ.
ردي:
رَدِيَ يَرْدَى رَدىً فهو رَدٍ أي هالِكٌ، وأرداهُ اللهُ، قال:
تَنادَوا فقالوا: أرْدَتِ الخَيْلُ فارساً		فقُلت: أعبدُ اللهِ ذلكُـم الـرَّدِي
والتَرَدِّي: التَّهَوُّرُ في مَهْواةٍ، والمُتَرَدِّية التي تَردَّتْ في بئرٍ أو هُوَّةٍ فهَلَكَتْ، وتأنيثه على معنى الشاة.
والأردية جمع الرِّداءِ، ومنه التَرَدّي والارتِدِاءُ.
والرَّدْيُ والرَّدَيانُ في الِإقبال والإِدبار، ورأيت الخَيْلَ تَردي رَدَياناً ورَدْياً.
والرَّدَيانُ: مَشيُ الحِمارِ من آريِّهِ إلى مُتَمَعَّكِهِ، قال ذو الرُمّة:
بها السُّحمُ تَردِي والحَمامُ المُوَشَّحُ
والرَّدْيُ إنْ تأخُذَ صَخرةً أو شيئاً صُلباً تَرْدي به حائطاً أو شيئاً صُلْباً فتكسِرَه.
والمِرْداةُ: صخرةٌ يُردَى بها الشيءُ ليُكسَرَ.
وفلانٌ مِرْدَى حَرْبٍ أي يَصْدمُ الحرْبَ.
والمُرادي: الذي يُراردي حائظاً بمِرْداته ليَهُدَّه.
وقوائمُ الإِبِل مَرادٍ لِثقَلها وشدَّةِ وَطْئِها نَعتٌ لها خاصّة، وكذلك مَرادي الفِيل.

##### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ile birlikte

**د و ر**، **د ي ر**، **د ر ي**، **د ر أ**، **ر أ د**، **ر ي د**، **أ ر د**، **ر و د**، **و ر د**، **ر د أ**، **ر د ي** kullanımdadırlar.

**دور**:
**الدَوّاريُّ**: insanlarla (insanlar üzerinde) dönen devir, zaman; **العجاج** dedi ki:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
Ve denir: bir tek dönüş döndü; o, onun döndüğü tek seferdir.
Ve **الدَّور** şiirde mastar olabilir; ve sarığın dolanmasından bir tek dolama olabilir; ve ipin bir şeyle dolanması; ve bir tek dolama olabilir. Ve **الدُوارُ**: insanın başında dönme gibi bir hâl almasıdır; dersin ki: onunla döndürüldü, yani üzerine baygınlık geldi.
Ve **الدَّوار**: Arapların diktiği bir put idi; onun etrafında döndükleri bir yer yaparlardı; o putun ve yerin adı **الدَّوار** idi; dedi ki:
كما دارَ النِّساءُ على الدَّوار
Ve ondan, **امرئ القيس**’in sözü:
عَذارَى دَوارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ
Ve bir lehçede ağırlaştırılır da **دَوّار** denir; ve **دُوار** denir.
Ve **المَدار**: kendisiyle döndürdüğün şey için bir yerdir; ip gibi, onu bir şeyin üzerinde döndürürsün; ve o şeyden onun yeri **مَدار**dır.
Ve **المَدارُ** dönme gibi olur da isim yapılır; **مَدِار الفَلَكِ** gibi.
Ve **الدائرةُ**: halka; ve yuvarlak şey.
Ve **الدّارةُ**: ayın hâlesi. Ve her yer ki onunla bir şey döndürülür, onu engeller; onun adı **دارةٌ**dır; düzlüklerde ve benzerlerinde yapılan **الدارات** gibi; onların içine eşekleri ve benzerlerini koyarlar. Ve şu şiir okunmuştur:
تَرى الإِوَزين في أكناف دارتها		فَوْضَىَ وبين يَدَيها التِّبْنُ منثورُ
Beytin manası: o, bir biçici gördü; o **الإِوَزِّ**lerin önüne bir başak attı; o da onun başaklarından tane kopardı; taneyi yedi ve samanı eşeledi.
Ve **الدائرةُ**: devlet; denir: **الدَّوائِرُ** döner, ve **الدَّوائلُ** dolaşır.
Ve **الدّارُ**: bir kavmin konakladığı her yer, onların **دار**ıdır. Ama **الدّارُ**, avluya, binaya, mahalleye toplayıcı bir isimdir. Ve “üç”ü: **أدؤرٌ**. Hemze geldi; çünkü **الدار**’daki elif, **أفعُل** vezninde hareket yeri olan bir konuma geçti; böylece sarf (i‘rab/çekim) aynen onun üzerine atıldı ve aslına döndürülmedi; böylece hemzelendi.
Ve **مُداوَرة الشُّؤون**: onları ele alıp yürütmek (muamele etmek).
Ve **الدَّوّارةُ**: nakkâşın ve marangozun aletlerindendir; iki çatalı vardır; daireleri ölçmek için birleşir ve ayrılırlar.

**دير**:
**الدَيْرُ**: kilise; onun sakini ve işleyeni **دَيرانيٌّ** ve **دَيّارٌ**dır.
Ve **الدَّيُّور**: tek olan, insanlardan ferd; denir: onda ne **دَيّارٌ** vardır ne **دَيُّورٌ**.
Ve **الدَيّار** “فيعال” veznindedir; **دارَ يَدورُ**’dan.

**دري**:
**دَرَى** bilir; **يَدْري**; **دِرْيةً** ve **دَرْياً** ve **دِرْياناً** ve **دِراية** (şekillerinde). Ve denir: falan kimse işi **دِرْيةٍ** olmaksızın yaptı; yani ilim olmaksızın. Ve Araplar bazen “**لا أَدْرِ**” sözlerinden **الياء**’yı, “**لا أدري**” yerinde hazf ederler; ondaki kesre ile yetinirler; Allah’ın (celîl ve azîz) sözü gibi: “والليل إذا يَسْرِ”; aslı **يَسري**’dir.

**درء**:
Ve **الدَّريئة** deriden ve başkasından olur; onun üzerinde mızrak saplama öğretilir; dedi ki:
ظَلِلْتُ كأنيّ للرِّماحِ دَريئةً
Ve **أَدْرَأْتُ دَريئةً**: yani onu edindim.
Ve **الدَّريئة**: onunla örtünürsün de avı atarsın. Ve ondan dersin: **دَرَيتُ الصيد**; **أدري دَرياً**; dedi ki:
فإن كنتُ لا أدري الظِّباء فإننـي		أدُشُّ لها، تحت الترابِ، الدَّواهِيا
Ve **الدَّريئةُ** hemze ile: halka.
Ve dersin: falan oğullarının kabilesi falanı **ادَّرَأُوا**; sanki onu baskın ve gazve ile dayanak edindiler; dedi ki:
أَتَتْنا عامِرٌ من أرض حَزْمٍ		مُعَلِّقةَ الكَنائِنِ تَـدَّرينـا
Ve **الدَّرْءُ**: değnekte ve mızrakta ve doğrultulması zor olan her şeyde eğrilik; dedi ki:
إنّ قناتي من صَليبات القَنَا		على العُداةِ أن يُقيموا دَرْأَنا
Ve **طريقٌ ذو دُرُوء** uzatılmıştır; yani kırıkları ve benzeri yarıntıları olan. Ve o, savaşta **ذو تُدْرَأ**dır; yani düşmanlarına karşı korunak ve kuvvet sahibidir; dedi ki:
لقد كنت في الحَربِ ذا تُدْرَأ
Ve **التَّدارُؤُ**: itişip kakışma.
Ve falan bize **دَرأ** etti; ve onun benzeri **دَرِئَ**; **دُروءاً**: ansızın çıktıysa.
Ve **دَرَأتُه عنّي**: yani onu benden defettim.
Ve **تُدْرَأُ**: **الدَّرْءِ** için konulmuş bir isimdir; **تَتْفُل** ve **تُرْتُب** diye adlandırıldığı gibi; bununla “insanlar **تُرْتُباً** geldi”yi kastedersin; yani hep birlikte.
Ve dersin: Allah’ım, ben falanın boğazına karşı seni **أدرأبك** (siper ederim) ki onun şerrini benden gideresin.
Ve **دَرَأتُ عنه الحَدَّ**: yani adil bir yönden onu düşürdüm. Allah (azîz ve celîl) dedi: “ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ”.
Ve **التَّعطيلُ**: had cezasının ikamesinin terk edilmesidir. Ve bu mananın aynısında denir: **دَرَأْتُ عنه الحَدَّ دَرْءاً**. Ve bu sözden, insanlar arasında **المُدارَأة** türetildi. Ve başka bir manada: aralarında **دَرْو** vardı; yani ihtilaf, eğrilik ve çekişme bulunan bir işte **تَدارُؤ**. Allah (azîz ve celîl) dedi: “فادّارأتُم فيها” yani **تَدارأتُم**.
Ve falan bize **دَرَأَ** etti; **دُرُوءاً**: bize ansızın çıktı.
Ve **التّدارُؤُ**: itişip kakışma.
Ve **هُذَيل** (lehçesinde) dersin: **ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ**; yani onu hileyle avladım.
Ve deve **ادّرَأتِ** memesini; o, doğum sırasında memesini salıverirse **مُدرِئٌ**dür.
Ve **كوكب دِرِّيُّ** “فِعّيل” vezninde: parlayıp tutuşmasından; sanki **يدرأ دُرُوءاً**; sanki kendisini gökten çıkarır.
Ve **المِدْرَى**: **سَرخاره**; Acemcedir. Ve onunla boğanın boynuzu benzetildi. Kim onu müennes yaparsa, **مِدْراة** der; **المَدارَى**’nın küçüğü vehmi üzere. O, başın kaşındığı bir demirdir.
Ve ondan **النابغة**’nin sözü:
شَكَّ الفَريصة َبالمِدْرَى فأنفَذَهـا		شَكَّ المُبَيْطِرِ إذْ يشفي من العَضَد
Ve **الداريّ**: yelkenle ilgilenen denizci; yahut **دارين** denilen bir yere nisbetlidir.
Ve **المَدْرِية**: bir dilde **المِدْارة**’nın kendisidir; o, sivriltilip de **مِدْارة** hâline getirilen şeydir.

**راد**:
Ve **رَأدُ الضُّحَى**: onun yükselmesi. Ve denir: kuşluk vaktinin **رَأْدَ**’ında yaya indi; ve **تَرأَّدَ**. Ve yılan **تَرَأدَّتِ**: yani akışında sallandı; şair dedi ki:
كأنَّ زمامَها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّدَ في غصونٍ مُعْضَئِلَّه
Yani dolanmış. Dedi ki: o ancak **مُعْضَئِلَّة**’dir; bir kısmı bir kısmına **اعضَأَلَّ** olmuştur. Ve bunun benzeri:
حَدائقُ رَوضٍ مُزْهَئِرٌّ عَميمُها
O ancak **أزهَاَرَّ** kıyasına göredir; ve bitki **اعضَأَلَّ** olur.
Ve endamlı cariye yürüyüşünde **تَرَأَّدُ** eder.
Ve bir senesinde biten daldan, en taze ve en ucuz olduğu hâlde olana **رُؤدٌ** denir; tekili **الهاء** iledir.
Ve genç cariye **رُؤدٌ**dür; ve onun gençliği **رَؤُدَ** oldu.
Ve **الرَّأْد**: iki çenede dişlerin bittiği köklerdir; çoğulu **آراد**.
Ve kadın **رادَت**; **تَرودُ رَوَداناً**; o **رادةٌ**dır; hemzesiz: komşularının evlerinde dolaşan, evinde durmayan ise.

**ريد**:
**الرَّيدُ**: dağın çıkıntılarından bir çıkıntı; ve çıkıntıları olan dağ; ve **ذو رُيُود**: eğer onun yanlarında, tepelerinde değil, kayadan dışarı taşan sivri uçlar varsa.
Ve **الريَّدُ**: istediğin ve uğraştığın iş.
Ve **الرِّئدُ** hemze ile: akran; ve bu senin **رِئْدُكَ**dır; yani senin akranındır.
Ve denildi: **الرِّئدُ** “**أراد**”dan bir isimdir.
Ve **رُوَيد**: **الرَّوْد**’un küçültmesidir; onda **الرَّوْد** kullanılmaksızın. Eğer **رُوَيْد** ile tehdidi kastedersen, onu tenvinsiz nasb edersin ve onunla cezalandırırsın; dedi ki:
رُوَيْدَ تصاهَلْ بالعراق جِيادَنا		كأنَّكَ بالضحّاكِ قد قامَ نادِبُهْ
Ve eğer **رُوَيْد** ile mühlet ve işte ağır ağır gitmeyi kastedersen, nasb et ve tenvinle; dersin: yürü **رُوَيداً** ey delikanlı. Ve bir iş yaptığında dersin: **رُوَيْداً رُوَيداً**; yani **أَرُودُ أَرُودُ**; nasb edilmiş **رُوَيْداً** manasında.

**رود**:
**الرَّوْد**: **الرائد** fiilinin mastarıdır. Denir: bize otlağı ve konak yerini arayıp bulsun diye bir **رائداً** gönderdik; ve onu **يَرتادُه**; manası birdir: yani arar, bakar, sonra en iyisini seçer. Ve şiirde geldi: **بَعَثوا رادَهم**; yani **رائدَهم**.
Ve atasözlerindendir: **الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه**; haber verdiğinde yalan söylemeyen için mesel olarak söylenir.
Ve denir: ailesine otlak yahut konak yeri aradı; **يَرودَهم**; **رياداً**; ve onlar için **ارتادَ** etti; **ارتياداً**.
Ve hadiste: “إذا أراد أحدُكم أن يبُولَ فليَرْتَدْ لبَولِه” yani idrarı kendisine sıçramasın diye yumuşak, gevşek, eğimli bir yer arasın.
Ve **الرائد**: evi olmayan kimsedir.
Ve **الإِرادة**’nın aslı **الواو**dur; görmüyor musun, sen “**راوَدْتُه**” dersin; yani onu, şöyle yapması için istedim. Ve dersin: falan, cariyesini kendisi hakkında **راوَدَ** etti; ve o da onu kendisi hakkında **راوَدَتْه**; her biri diğerinden cima ve birleşmeyi denediğinde. Ve ondan Allah’ın (celîl ve azîz) sözü: “تُراوِدُ فَتاها عن نفسه”; böylece fiili ona (kadına) yaptı.
Ve **الرّوائد** hayvanlardan: otlayanlar; şairin sözü ondan:
كأنَّ رَوائد المُهْرات منها
Ve denir: **رادَ يَرودُ**; eğer gelip giderse ve yerleşip sakinleşmezse. Ve yastığın **رائدُ**u olan adam: eğer bir dert onu rahatsız ettiğinden dolayı onun üzerinde sakinleşmezse; yastığın **رائدَ**ı olarak geceledi. Ve şu şiir okunmuştur:
تقولُ له لما رأتْ جمع رَحْلِهِ		أهذا رئيسُ القومِ. رادَ وِسادَها
O, ona, yastığı sakinleşsin diye uyumamasını beddua etti.
Ve hadiste: “الحُمَّى رائد الموتِ” yani ölümün elçisi; konak yeri aramak için gönderilen **الرائد** gibi.
Ve **الرِّيدةُ**: **الارتياد** ve **الإِرادة** yerine konulan bir isimdir.
Ve **الرِّيدة**: esişi yumuşak bir rüzgâr; ve şu şiir okundu:
إذا رِيدةٌ من حيث ما نَفَحَت له		أتاه برَيّاها خليل يُواصـلُـهْ
Ve denir: **ريح رُودٌ** da.

**أرد**:
**الأَدَرَةُ** ve **الأَدَر** iki mastardır. Ve adam **آدَرُ**, kadın **عَفْلاء**dır. Bundan bir fiil türetilmez; çünkü bu, torbada bir şişkinliktir. Ve **الأُدْرةُ** o şişkinliğin adıdır. Ve **الآدَرُ** bir sıfattır. Ve fiil: **أدِرَ يأْدَرُ**.

**ورد**:

**الوَرْدُ**: çiçeğin adıdır. Ve denir: ağaç **ورَّدَت**; yani çiçeği çıktı. Ve onun çiçeği **فَغَمَ** etti; yani hepsi çıktı.
Ve **الوَرْدُ**: hayvanların renklerinden ve her şeyden, güzel bir sarılığa çalan bir renktir. Dişisi **وردةٌ**dur. Ve **وَرُدَ وُرْدةً** oldu. Ve denildi: bir dilde **إيرادّ يَوْرادُّ**; **ادهامَّ** kıyasına göre.
Ve kıyamet günü göğün rengi, yağ gibi **وَرْدَةً** olur.
Ve **الوَرْدُ**: hummanın adlarındandır. Ve adam **وَرَدَ** oldu; o **مَورُودٌ**dur; yani hummalı. Şair dedi ki:
إذا ذَكَرَتْك النفسُ ظَلَّت كأنَّهـا		عليها من الوِرْدِ التهامِيِّ أَفْكَلُ
Ve **الوِرْدُ**: iki susuzluk arasındaki **يَوْمِ الوِرْدِ** vaktidir; o iki vakittir. Ve gelen kimse **وَرَدَ** eder; **يَرِدُ وُرُوداً**.
Ve **الوِرْدُ** ayrıca, **يومَ الوِرْدِ** günü **وَرَدَ يَرِدُ**’den bir isimdir.
Ve kuşlar suya **وَرَدَت**; ve onu **أَوراداً** **وَرَدَتْهَ**. Ve dedi ki:
كأَورادِ القَطَا سَمَلَ النِّطافِ
Ve **الوِرْدُ**: Kur’an okumanın payıdır; çünkü onu kendi üzerine parçalara böler; onu **وِرْداً وِرْداً** okur.
Ve Yüce’nin sözü: “ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً”; susuzlar diye tefsir edilir. Manası: develerin vakitlerinde sürülmesi gibi, **وِرْداً وِرْداً** sürülürler.
Ve **الوَريدُ**: bir damardır; ikisi, boynun iki yanının birleşme yerinde iki **وَريدانِ**dır. **أَورِدة** diye çoğul yapılır; **الوُرُدُ** da onun çoğuludur.
Ve bir tavşanın burnu **واردةٌ**dır; eğer bıyıkların üzerine doğru yönelmişse.
Ve Yüce’nin sözü: “فأرسَلُوا وارِدَهم”; yani sucularını.

**ردء**:
**الرِّدْءُ** hemzelidir. Ve dersin: falanı şu veya şu ile **رَدَأْتُ**; yani onu, ona bir kuvvet ve dayanak yaptım; duvarı, ona bitiştirdiğin bir yapıdan bir **رِدْءٍ** ile **تَرْدَؤُه** gibi. Ve **أرْدَأْتُه**: yani ona yardım ettim ve ona **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı.
Ve **الرُّدُوءُ**: yardımcılar. Ve **تَرادَأوا**: yani yardımlaştılar.
Ve bu iş başkasının üzerine **أردَوَأ** etti; yani arttı; hemzelenir de yumuşatılır da. Ve **أربَأ** ve **أَرْمَأَ** da onun gibidir. Dedi ki:
وأسـمَـرَ خَـطِّـياً كـأنَّ كُـعُـوبَـه		نَوَى القَسْبِ قد أرْدَى ذِراعاً على العَشْرِ
Ve **الرَّداءَة**: kötü olan şeyin mastarıdır. Ve şey **رَدُؤَ** olur; **يَردُؤُ رَداءةً**.
Ve bir şeye isabet eder yahut onu kötü bir fiil olarak yaparsan, sen **مُرْدِئٌ**sün.

**ردي**:
**رَدِيَ** helâk oldu; **يَرْدَى رَدىً**; o **رَدٍ**dir; yani helâk olmuş. Ve Allah onu **أرداهُ** etti. Dedi ki:
تَنادَوا فقالوا: أرْدَتِ الخَيْلُ فارساً		فقُلت: أعبدُ اللهِ ذلكُـم الـرَّدِي
Ve **التَرَدِّي**: bir uçuruma atılma (tehlikeye dalma). Ve **المُتَرَدِّية**: kuyuya yahut çukura düşüp de helâk olan (hayvan); onun müennesi, koyun manasına göredir.
Ve **الأردية**: **الرِّداءِ**’nın çoğuludur; ve ondan **التَرَدّي** ve **الارتِدِاءُ**.
Ve **الرَّدْيُ** ve **الرَّدَيانُ**: geliş ve gidişte. Ve atları **تَردي رَدَياناً** ve **رَدْياً** gördüm.
Ve **الرَّدَيانُ**: eşeğin, ahırındaki yerinden yuvarlandığı yerine yürüyüşüdür. **ذو الرُمّة** dedi ki:
بها السُّحمُ تَردِي والحَمامُ المُوَشَّحُ
Ve **الرَّدْيُ**: bir kaya yahut sert bir şey alman; onunla bir duvarı yahut sert bir şeyi **تَرْدي** etmen; sonra onu kırman.
Ve **المِرْداةُ**: onunla şeyin kırılması için **يُردَى** edilen bir kayadır.
Ve falan, savaşın **مِرْدَى**sıdır; yani savaşa çarpar.
Ve **المُرادي**: **مِرْداته** ile bir duvara vura vura onu yıkandır.
Ve develerin ayakları, ağırlıkları ve basışlarının şiddeti sebebiyle **مَرادٍ**dir; onlara mahsus bir sıfattır. Ve filin **مَرادي**si de böyledir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

رَدُؤَ الشيءُ، يَرْدُؤ رداءةً، فهو رديءٌ، أي: فاسدٌ. وأردَأْتُهُ: أفسدته. وأردأته أيضاً بمعنى: أَعَنْتُه. تقول: أردأته بنفسي، إذا كنت له رِدْءًا، وهو العون. قال الله تبارك وتعالى: "فأَرْسِلْهُ معي ردْءًا يُصَدِّقُني".

##### Türkçe

**رَدُؤَ** şey, **يَرْدُؤ** **رداءةً** (olarak) (kötü oldu); o hâlde o **رديءٌ**dur; yani: bozuk/çürük. Ve **أردَأْتُهُ**: onu bozdum/çürüttüm. Ve onu **أردأته** ayrıca şu mânâda: ona yardım ettim. Dersin ki: **أردأته بنفسي**; ona **رِدْءًا** olduğum zaman; ve o, yardımdır. Allah Tebâreke ve Teâlâ dedi ki: "Öyleyse onu benimle birlikte, bana doğrulayan bir **ردْءًا** olarak gönder."

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء كلها ، والدُّوَارُ أن يأخذ الإنسانَ في رأسه كهيئة الدَّوَران ، تقول : دِيرَ به ، والدَّوَار صَنَم كانت العرب تنْصِبُه ، يَجعلون موضعاً حوله يَدورون به ، واسم ذلك الصنم والموضع الدَّوَار ، ومنه قول امرؤ القيس :
عَذَارَى دوَارٍ في مُلاء مُذَيَّلِ
ويقال : دُوَارٌ ، وقد يثقّل فيقال : دُوَّار .
وقال أبو عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( نَخْشَى أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌ ) ( المائدة : 52 ) أي دَوْلَة ، والدَّوائِرُ تدور والدوائلُ تدول .
سلمة عن الفراء يقال : دَارٌ ، وَدِيَارٌ ، ودُورٌ . وفي الجمع القليل أَدْوُر وأدْؤُر ودِيرانٌ . ويقال : آدرُ على القلب . ويقال : دَيَرٌ ودِيَرةٌ ، وأَدْيارٌ ، ودِيْرانٌ ، وَدَارَاتٌ وَدِيرَةٌ ، ودورٌ ، ودُورانٌ ، وأَدْوَارٌ ، وَدِوَارٌ ، وأَدْوِرَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّيْر الدارات في الرمل .
وقال الليث : المدار مَفْعَلٌ يكون موضعاً ، ويكون مَصدراً كالدَّوَران ، ويجعل اسماً نحو مَدارِ الفَلك في مَداره . قال : والدائرة كالحلْقة أو الشيء المستدير ، والدَّارةُ دارةُ القمر ، وكلُّ موضعُ يدارُ به شيءٌ يَحْجُرُه فاسمه دَارةٌ ، نحو الدارات التي تُتَّخَذ في
المباطح وَنحوها يجعل فيها الخْمرُ وأنشد :
تَرى الإوَزِّينَ في أَكْنافِ دَارَتِها
فَوْضَى وبَيْنَ يَدَيْها التِّبْنُ مَنْثُورُ
وقال : ومَعنى البيت أنه رأى حَصَّاداً أَلْقَى سُنْبُلَهُ بين يدي تلك الإِوَزّ فَقَلَعت حَبّاً من سنابله فأكلتْ الحَبَّ وافْتَحَصَتْ التِّبنَ .
قال : وَأَمَّا الدار فاسم جامعٌ للعَرْصَة وَالبِناء والمَحلَّة ، وكلُّ موضع حَلَّ به قوم فهو دارهم . والدنيا دارُ الفناءِ والآخرةُ دارُ القَرارِ ، ودار السلام الجنة ، وقلنا : ثلاث أَدْؤُرٍ همزت لأن الألف التي كانت في الدار صارت في أفْعُل في موضع تحرُّك قال : فأُلقِيَ عليها الصَّرف ، ولم تُردَّ إلى أَصلها ، والدَّيْر دَيْرُ النصارى ، وصاحبه الذي يَسْكُنه ويعمره دَيْرَانِيٌّ وَدَيَّار ، ويقال : ما بالدار دَيَّارٌ ، أي ما بها أحدٌ وهو فَيْعَال من دَارَ يَدُور ، وَمُدَاوَرَة الشؤون مُعالجتها ، وَالدَّوَّارةُ مِن أدَوات النّقاش والنَّجار لها شُعْبتانِ فَتَنْضَمَّان وتَنْفَرِجَان لتقدير الدَّارات .
الأصمعي : الدَّارَةُ رملٌ مُسْتَدِير وسطها فَجْوةٌ وهي الدُّورَةُ .
وقال غيره : هي الدُّورَةَ والدَّوارَةُ والدَّيِّرةُ وربما قَعَدوا فيها وشربوا .
وقال ابن مقبل :
بِتْنَا بدَيِّرة يَضيءُ وُجُوهَنا
دَسَمُ السَّلِيطِ على فتيل ذبال
ويقال للدّارِ : دَارةٌ .
وقال ابن الزِّبَعْرَى :
وآخرُ فوقَ دارتِه يُنادي
والمُدَاراتُ أُزُرٌ فيها دَاراتُ وَشْيٍ .
وقال الراجز :
وذُو مُداراتٍ على خُصْرِ
والدَّارِيُّ العَطَّار . يقال : إنه نُسب إلى دارِينَ . وقال الجعديّ :
أُلْقِيَ فيها فِلْجَانِ مِن مِسْكِ دا
رين وفِلْجٌ مِن فُلْفُلٍ ضَرِمِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الدَّارِيُّ الذي لا يَبْرح ولا يطلب معاشاً . وأنشد :
لَيِّثْ قليلاً يُدْرك الدَّارِيُّون
ذَووُ الجِبَابِ البُدَّنُ المكْفِيُّون
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : دَوَّارةٌ وقَوَّارةٌ لكل ما لم يتحرك ولم يَدُرْ ، فإذا تحرك ودَارَ ، فهو دُوَّارةٌ ونُوارة ، والدائِرةُ التي تحت الأنف يقال لها دَوَّاةٌ ودَائرةٌ ودِيَّرةٌ .
أبو عبيد عن الكسائي : دِيرَ بالرجل وأُدير به .
من دُوار الرأس ، وقال أبو عبيدة : دوائر الخيل ثماني عشرة دائرة .
يُكْرَهُ منها الهقعَةُ وهي التي تكون في
عُرْض زَوْرِه ، ودائرة القالِعِ هي التي تكون تحت اللِّبْدِ ، ودائرة النَّاخِس هي التي تكون تحت الجاعِرتيْن إلى الفَائلَتَيْن ، ودائرة اللَّطاةِ في وسط الجبهة ، وليست تُكْرَه إذا كانت واحدةً ، فإن كان هناك دائرتان ، قالوا : فرس نطيحٌ وهي مكروهة ، وما سوى هذه الدوائر غير مكروهة ، ودائرة رأس الإنسان ، الشعر الذي يستدير على القرْن .
يقال : اقشعرَّت دائِرتُه ، ودائرة الحافر ما أحاط به من الثُّنَن .
ويقال : أدرتُ فلاناً على الأمر ، وألْصَتُه عليه إذا حاولَتَ إلزامهُ إياه ، وأَدَرْتُه عن الأمر ، إذا طلبتَ منه تَرْكَه ، ومنه قوله :
يُديرُونني عن سالمٍ وأُديرهم
وجِلْدَةُ بَين العَيْن والأنْفِ سالمُ
وفي الحديث : ( ألا أُنبئكم بخير دورِ الأنصار : دُورِ بني النجار ، ثم دورِ بني عبد الأشهل ، وفي كل دور الأنصار خَيْرٌ ) ، والدُّور ههنا قبائل اجتمعت كلُّ قبيلةٍ في محلّةٍ ، فسميت المحلَّة داراً . وفي حديث آخر : ( ما بقيت دارٌ إلا بُنِيَ فيها مسجِد ) أي ما بقيت قبيلة .
أدر : قال الليث : الأدَرَةُ والأَدَرُ مصدران ، والأُدْرةُ اسم تلك المُنْتقخَة والآدَرُ نَعْتٌ ، وقد أَدِرَ يأْدَرُ فهو آدَرُ .
دري : قال الليث : يقال : دَرَى يَدْرِي دَرْياً ودِرَايَةً ودِرْياً .
ويقال : أَتى فلانٌ الأمْرَ من غير دِرْيَةٍ ، أي من غير عِلم ، والعرب ربما حذفوا الياءَ من قولهم : لا أَدْرِ في موضع لا أَدْرِي ، يكتفون بالكسرة فيها كقول الله جلّ وعزّ : ( ) وَالْوَتْرِ وَالَّيْلِ إِذَا ) ( الفجر : 4 ) والأصل يَسْرِي .
ابن السكيت : دَرَيْتُ فُلاناً أَدْريه دَرْياً إذا خَتَلْتَه وأنشد :
فإن كنتِ قَدْ أَقْصَدْتني إذْ رَمَيْتِنِي
بسهمك فالرامي يصيدُ ولا يَدْرِي
أي لا يَخْتِلُ وقد دَارَيتُه إذا خَاتَلْتَه .
وقال الشاعر :
فإنْ كنتُ لا أَدْرِي الظِّبَاء فإنني
أَدُسُّ لها تحت التُّراب الدَّواهيا
وقال الراجز :
وَكَيْفَ تراني أَذَّرِي أو أَدَّرِي
غِرَّاتِ جُمْلٍ وتَدَّرَى غِرَري
اذَّرَى افْتَعَل من ذَرْيتُ ، وكأَنَّهُ بُذرِّي ترابَ المعدِن ، ويختل هذه المرأة بالنظر إليها إذا اغْتَرَّتْ أي غَفَلتْ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الدَّرِيَّةُ ، غير مهموز دابة يَسْتَتِرُ بها الذي يَرْمي الصيد ليصيدَه .
يقال : من الدَّرِيَّة أدَّرَيْتُ ودرَيْتُ .
قال وقال الأصمعي : الدّرِيئَةُ مهموزة
الحلقة التي يَتَعلم الرامي عليها .
وقال ابن السكيت : الدَرِيَّة البعيرُ يَسْتَتِرُ به من الوحش ، يُختل حتى إذا أمكن رَمْيُه رَمَى .
قال : وقال أبو زيد : هي مهموزة لأنها تُدْرَأُ نحو الصيد ، وأنشد قول عمرو :
ظَلِلْتُ كأَني للرِّمَاحِ دَرِيئَةٌ
أُقاتِل عن أَبناء جَرْم وفَرَّتِ
وأَنشد غيره في همزه :
إذا ادَّرَأُوا منهم بِقرْدٍ رَمَيْتُهُ
بِمُوهِيَةٍ تُوهِي عَظامَ الحوَاجِبِ
وقال أَبو زيد في كتاب الهمز : دارَأْتُ الرجلَ مُدارَأَة إذا اتَّقَيْتَه .
وفي حديث قيس بن السائب قال : كان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) شريكي فكان خير شريك ، لا يُدَارِىءُ ولا يُماري .
قال أَبو عبيد : المدارأَةُ : ههنا مهموزة من دَارأْتُ ، وهي المشاغبةُ والمخالفةُ على صاحبك ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( فَادَارَأْتُمْ فِيهَا ( يعني اختلافهم في القتيل ، ومن ذلك حديث الشَّعبي في المختَلعة إذا كان الدَّرْءُ من قبلها فلا بأس أن يأخذ منها يعني بالدَّرْءِ النشوزَ والاعوجاج والاختلاف ، وكل من دفعته عنك فقد درأته .
وقال أبو زيد : كان عَنِّي يَرُد درْؤُك بعد الله شَغْبَ المسْتَصْعِبِ المِرِّيدِ ، يَعْني كان دَفْعُكَ .
قال أبو عبيد : وأما المداراة في حُسن الخُلق والمعاشرة مع الناس فليس من هذا غير مهموز وذاك مهموز .
وقال أبو عبيد : قال الأحمر : المداراةُ من حُسن الخلق مهموزاً وغير مهموز ، قلت : مَن هَمَزه فمعناه الاتّقاء لِشرِّه كما قال أبو زيد : دارأت الرجل إذا اتَّقَيْتَهُ ، ومن لم يهمزه جَعَله من دَرَيْتُ بمعنى خَتَلْتُ .
( درأ ) : وقال أبو زيد : درأْتُ عنه الحدَّ وغيره أَدرؤه درْأ إذا أخّرْتَه عنه . قلت : وأَدرأتِ الناقةُ بِضَرْعها إذا أَنزلتْ اللبنَ فهي مُدْرِىءٌ إدراء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدَّارِىءُ العدُوُّ المبادِىء والدَّارِيُّ القَريبُ .
يقال : نحن فُقَراء دُرآءُ .
وقال ابن السكيت : دَرَأْتُه عنّي أَدْرَؤه دَرْأً إذا دَفَعْتَه ومنه قوله : ( إدْرَأوا الحدود بالشبهات ) .
وقال الزجاج في قوله : ( وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَارَأْتُمْ فِيهَا ) ( البقرة : 72 ) .
معنى فادَّارَأْتم فتدارأْتم أي تَدافعتم أي أَلقَى بعضُكم على بعض .
يقال : دَرَأْتُ فلاناً ، أي دافعتُه ، ودَارَيْتُه أي لايَنْتُه .
وقال ابن السكيت يقال : اندرأَت عليه
اندراء ، والعامة تقول : اندريت .
وقال الليث : الدَّرْءُ بالفتح : العَوَج في العَصا والقَناةِ وفي كل شيء يَصْعُبُ إقامته وأَنشد :
إنَّ قناتي مِن صَلِيبَاتِ القَنَا
على العُدَاةِ أن يُقيموا دَرْأَنَا
وطريق ذو دُرُوءٍ ، إذا كان فيه كُسورٌ وحَدَب ونحو ذلك .
ويقال : إن فلاناً لذو تُدْرَاءٍ في الحرب ، أي ذو سَعَة وقوة على أَعدائه ، وهذا اسمٌ وُضِع للدَّفع ، ويقال : دَرَأَ علينا فلان دُرُوءاً إذا خرج مُفاجأة .
وقال الله جلّ وعزّ : ( كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّىٌّ ) ( النور : 35 ) عن عاصم أنه قرأها ( دُرِّيءٌ ) بضم الدال والهمزة ، وأنكره النحويون أجمعون ، وقالوا : دِرِّيءٌ بالكسرة والهمز جَيِّد على بناء فِعِّيلٍ ، يكون من الدَّرارِيء ، التي تَدْرَأُ أي تَنْحَطُّ وَتسيرُ .
وقال الفراء : الدِّرِّيء من الكواكب النَّاصِعةُ من قولك : دَرَأَ الكوكبُ كأنه رُجِمَ من الشيطان فَدَفَعه .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : دَرَأَ فلان أي هَجَم ، قال : والدِّرِّيءُ الكوكبُ المنْقضُّ يُدْرَأُ على الشيطان ، وأنشد لأَوْسِ بن حُجْر يصف ثوراً وَحْشيّاً :
فانْقَضَّ كالدِّرِّيءِ يَتْبَعُهُ
نَقع يَثوبُ تَخَالَهُ طُنُباً
قال وقوله : تخاله طُنُباً : يريد تخالُه فُسطاطاً مضروباً . يقال : دَرَأتِ النارُ إذا أضاءتْ .
وأخبرني المنذريّ عن خالد بن يزيد : قال : ويقال : دَرَأَ علينا فلان وَطَرَأَ إذا طلعَ فَجْأَةً ودَرَأَ الكوكبُ دُرؤاً ، من ذلك ، قال وقال نُصَيْرُ الرازي : دُرُء الكوكبِ طُلُوعُه ، يقال : دَرَأَ علينا .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : جاءنا السيلُ دَرْءاً وهو الذي يدرأ عليك من مكان لا يُعْلَم به .
وأخبرني المنذريّ ، عن أبي العباس : جاء السيل دَرْءاً وظَهْراً ، ودَرَأَ فلانٌ علينا ، وطَرَأَ : إذا طلع من حيث لا تَدْرِي .
أبو عبيد عن الأصمعي ، قال : إذا كان مع الغُدَّةِ وهي طاعون الإبل وَرَمٌ في ضَرْعها فهو دَارِىءٌ وقد دَرَأَ البعيرُ يَدْرَأُ دروءاً .
وقال أبو عمرو والكسائي في الدَّارِىء مثله ، شمر عن ابن الأعرابيّ : إذا درأ البعير من غُدَّتِه رَجَوْا أن يَسْلَم ، قال : ودَرَأَ إذا وَرِمَ نَحْرُه .
وقال غيره : بعيرٌ دارىء وناقة دَارِىء مثله .
وقال ابن السكّيت : ناقةٌ دارِىءٌ إذا أخذتْها الغُدَّةُ في مَراقها واستبان حَجْمُها ويسمى الحَجْمُ دَرْءاً وحجمها نُتوؤها ، والمَرَاقُ بتخفيف القاف مَجْرَى الماءِ من حَلْقها ،
وأنشد غيره :
يا أيها الدَّارِىءُ كالمنْكُوفِ
والمتشكِّي مَغْلَةَ المجحوفِ
والمنْكوف الذي يَشْتكي نَكفَتَه ، وهي أصلُ اللِّهْزِمَةِ ويقال : دَرَأْت له وَسَادَةً إذا بَسَطْتَها له ، ودرأتُ وَضِينَ البعير إذا بسطته على الأرض ثم تركته عليه لتشده به وقد دَرَأت فلاناً الوضين على البعير وداريته ، ومنه قول المثَقَّب العَبدِي :
تَقولُ إذا دَرَأتُ لها وَضِيني
أهذا دِينُه أبداً ودِيني
ويقال : اللّهُم إني أدْرَأُ بك في نَحْر عَدُوِّي لِتَكْفِيَني شرَّه ، وقال الليث : المِدْرَاةُ حَدِيدة يُحَكُّ بها الرأسُ ، يقال لها : سَرخَارَه .
ويقال : مِدْرًى بغير هاءٍ ويُشَبَّه به قَرْنُ الثور ومنه قول النابغة :
شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأَنْفَذَها
طَعْنَ المُبَيْطِرِ إذْ يَشْفي من العَضَدِ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كان في يده مِدْرًى يَحُك به رأْسَه فَنظرَ إليه رجلٌ من شَقِّ بابِه فقال له : لو علمتُ أنك تنظرُ لَطَعَنْتُ في عَيْنك ) ، وجمع المِدْرَى مَدَارَى ، وربما قالوا لِلْمِدْراة مَدْريةٌ وهي التي حُدِّدتْ حتى صارت مِدْرَاةً .
وأخبرني المنذريّ عن الحَرَّانيَّ أنه أنشده :
ولا صُوَار مُدَرَّاة مناسِجُها
مِثْلُ الفريدِ الذي يَجْري من النَّظْم
قال : وقوله : مُدرَّاةٌ كأنها هُيِّئَتْ المِدرَى من طُول شَعرها قال : والفَريدُ جمع الفريدة ، وهي شَذْرة مِن فِضة كاللؤلؤ ، شَبَّه بياضَ أجسادِها بها كأنها الفضة .
سلمة عن الفراء قال : الدَّارىءُ العَدوُ المُبادِي القريب ونحن فقراء دُرآءُ .
( رود ريد رأد ) : قال الليث : الرَّوْد مصدرُ فِعل الرائِد ، يقال : بَعَثْنا رائداً يَرُود لنا الكلأ والمنزلَ ويرتاده ، والمعنى واحد ، أي ينْظُرُ ويَطْلُبُ ويختار أفضلَه .
قال : وجاء في الشعر : بعثوا رادَهم أي رائدهم ، ومن أَمثالهم : الرائدُ لا يَكْذِبُ أهلَه ، يُضربُ مَثَلاً لِلَّذي لا يَكْذِب إذا حَدَّث .
ويقال : رَادَ أهله يَرُودهم مَرْعًى أو منزلاً رِياداً ، وارْتادَ لَهُمْ ارْتياداً .
وفي الحديث : ( إذا أراد أحدكم أن يَبُولَ فَلْيَرتَدْ لبوله ) أي يرتاد مكاناً دَمِثاً لَيِّناً مُنحَدِراً لِئلا يَرْتَدَّ عليه بوله .
أبو عبيد عن أبي زيد : الرَّائد العُود الذي يَقْبِض عليه الطَّاحِن .
قال الليث : والرائد الذي لا منزل له ، والرِّيدةُ اسم يُوضَعُ مَوضع الارْتِياد والإرادة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الرَّيدَانةُ : الريحُ
الطَّيِّبَةُ .
وقال غيره : ريح رَيْدةٌ لَيِّنة الهبوب وأنشد :
جَرَتْ عليها كُلُّ ريح رَيْدَةٍ
وأنشد الليث :
إذا رِيدَةٌ مِن حيثُ ما نَفَحَتْ له
أتاهُ بِريَّاها خَلِيلٌ يُوَاصِلُه
قال ويقال : ريح رُود أَيْضاً .
وقال الأصمعي : الرَّادَةُ من النساء غير مهموز التي ترود وتَطُوف ، وقد رَادت ترود رَوَدَاناً ، قال : والرَّأدة بالهمزة والرُّؤُودَةُ على وزن فُعُولة كل هذا السرِيعةُ الشباب في حسن غِذَاء ، وقال غيره : تَرأَدَتِ الجاريةُ تَرَؤداً وهو تَثَنِّيها من النَّعْمة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَّأْدُ : رَأْدُ اللَّحْيِ وهو أصله النَّاتِىءُ تحت الأذن والجمع أرْآد ، والمرأة الرُّؤْدُ وهي الشابة الحسنة الشباب ، وتُجمع أرآدٌ أيضاً ، وامرأة رَادَةٌ في معنى رُؤْدٌ ، وقد تَرَأَّدَ إذا تَفَيَّأ وتثنَّى ، قال : وَرَادَتْ الريحُ تَرودُ رَوَداناً إذا تحركتْ وجالتْ وَنَسَمتْ تَنْسِمُ نَسَماناً إذا تحركتْ تحرُّكاً خفيفاً .
الحراني عن ابن السكيت قال : الرَّيْدُ حَرْفٌ من حروف الجَبَل وجمعه رُيُود .
قال : والرِّئْدُ التِّرب يقال : هو رِئْدها أي تِرْبها والجميع أرْآدٌ .
وقال كثير فلم يُهْمِزْ :
وقد درَّعوها وهي ذاتُ مُؤَصَّدٍ
مَجُوبٍ لَمَّا يَلْبَسِ الدِّرعُ رِيدُها
وقال أبو زيد : تَرَأَّدْتُ في قيامي تَرَؤُّداً ، وذلك إذا قُمتَ فأخذتك رِعْدةٌ فِي قيامك حتى تَقومَ .
وقال الليث : الرَّأْدُ : رَأْدُ الضُّحى وهو ارتفاعها .
يقال : ترحَّلَ رأْدَ الضحى وَتَرَأَّد كذلك ، وتَرَأَّدَتِ الحَيَّةُ إذا اهْتَزَّتْ في انْسيابها وأنشد :
كأَن زِمَامها أَيِمٌ شُجاع
تَرَأَّدَ في غُصونٍ مُغْطئلَّه
قال : والجارية الممشوقة تَرَأَّدُ في مِشْيَتِها ، ويقال للغُصن الذي نَبَتَ من سَنَته أَرْطَب ما يكون وأَرْخصه : رُؤْدٌ ، والواحدة رُؤْدَةٌ ، وسمِّيت الجاريةُ الشابةُ تشبيهاً به ، قال : والرِّيد بلا همزة الأمر الذي تريده وتزاولُه ، والرّئْدُ التِّرب مهموز .
أبو عبيد عن أصحابه : تكبيرُ رُوَيْدُ : رَوْدٌ وأنشد :
يَمْشِي ولا تَكْلِمُ البَطْحَاءَ مِشيتُه
كأَنه فاتر يَمْشِي عَلَى رُودِ
وأفادني المنذري لسيبويه من كتابه في تفسير قولهم : رُوَيْدَ الشعر يَغِبُّ قال : سمعنا من يقول : والله لو أردتَ الدراهم لأعطيتك رُوَيْد ما الشعر ، يريد أرْوِد
الشعر ، كقول القائل : لو أَرَدْت الدراهم لأعطيتك فَدعْ الشعرَ ، فقد تبين أن رُوَيْدَ في موضع الفعل ومُتَصَرّفةٌ تقول : رُوَيْدَ زَيْداً كأنما تقول : أَرْوِدْ زيداً وأنشد :
رُوَيْدَ عَلِيّاً جُدَّ ما ثَدْيُ أُمَّهم
إلينا ولكنْ وُدُّهُم متمَايِنُ
وتكون رُوَيداً أيضاً صفة لقولك ساروا سيراً رويداً ، ويقولون أيضاً : ساروا رُويداً فتحذف السير وتجعله حالاً به ، وصف كلامه واجتزأ بما في صدر حديثه من قولك : سار عن ذكر السِّير ، ومن ذلك قول العرب : ضَعه رويداً أي وَضْعاً رويداً .
قال : وتكون رُوَيداً للرجل يُعالج الشيءَ رُوَيداً إنما يريد أن تَقول عِلاجاً رويداً فهذا على وجه الحال إلا أَنْ يَظْهَر الموصوفُ به فيكون على الحال وعلى غير الحال .
قال : واعلم أن روَيداً يَلْحَقها الكافُ وهي في موضع افْعَلْ وذلك قولك : رُوَيدك زيداً ، ورُويدكم زيداً ، فهذه الكاف التي أُلْحِقت لِيَتَبَيَّنَ المخاطَبُ في رُوَيداً ؛ إنما أُلحقت المخصوصَ لأن رويداً قد يقع للواحد والجميع والمذكر والأنثى ؛ فإنما أدخل الكاف حيث خِيفَ التباسُ مَن يُعْنَى ممن لا يُعْنَى ؛ وإنما حُذِفتْ من الأول استغناء بعلم المخاطب ، أنهُ لا يَعْني غيره ؛ وقد يقال : رُوَيدك لمن لا يخاف أن يلتبس بمن سواه توكيداً ، وهذا كقولك : النَّجاءَك والوَحَاكَ ، تكون هذه الكاف عَلَماً لِلمأمورين والمنهيِّين .
وقال الليث : إذا أردت برويداً الوعيد نصبتها بلا تنوين وأنشد :
رُوَيْدَ تُصاهِلْ بالعراق جِيادنا
كَأَنَّكَ بالضَّحاكِ قد قام نادِبُه
وإذا أَردتَ برويدَ المُهلة والإروادَ في المَشْي فانصبْ ونَوِّنْ تقول : امشِ رُوَيداً . قال : وتقول العرب : أرْوِدْ في معنى رويداً المنصوبة قال : والإرادةُ أصلُها الواو ، ألا ترى أنك تقول : رَاوَدْتُه أي أَردتُه على أن يفعل كذا ؛ وتقول : رَاوَدَ فلانٌ جاريتَه عن نفسها وراودَتْه هي عن نفسِه إذا حاول كل واحد منهما من صاحبه الوطء والجماع ؛ ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَن نَّفْسِهِ ) ( يوسف : 30 ) فجعل الفِعل لها ، والرَّوائدُ من الدَّواب التي ترتع ومنه قول الشاعر :
كَأَنَّ رَوَائدَ المُهْراتِ مِنْها
ويقال : رَادَ يَرود إذا جاءَ وذَهب ، ولم يَطمئن ، ورجلٌ رائد الوِساد إذا لم يَطْمَئن عليه ، لِهَمَ أَقْلَقَه ، وبات رائدَ الوساد وأنشد :
تَقُولُ له لما رَأَتْ جَمْعَ رَحْلِه
أَهذا رئيسُ القوم رَادَ وِسَادُها
دعا عليها بألاَّ تَنام فَيَطْمئن وِسادُها .
وفي الحديث : ( الحمَّى رَائِدُ الموت ) أي رَسولُ الموت كالرَّائِدِ الذي يُبْعث لِيرْتادَ مَنزِلاً .
ورد : قال الليث : الوَرْدُ اسم نَوْر .
يقال له : وَرَّدَت الشجرَةُ إذا خَرجَ نَوْرُها .
قال : والوَرْدُ من أَلْوان الدَّواب ، لَونٌ يَضْرِبُ إلى الصُّفرة الحَسَنة ، والأنثى وَرْدَة وقد وَرُد ورْدة ، وقيل أيضاً : ايرَادَّ يَوْرَادُّ على قياس ادْهَامَّ ، وقال الزجاج في قوله : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرحمن : 37 ) أي صارتْ كلون الوَرْد ؛ وقيل : فكانت وَرْدة كلون فَرَسٍ وَرْدةٍ ، وَالكُميت : الوَرد يَتَلون في الشتاء فيكون في الشتاء لَوْنُه خِلافَ لونِه في الصيف ، وأراد أَنها تتلون من الفَزَع الأكبر ، كما تَتَلَوَّنُ الدِّهانُ المختلفةُ .
وقال الفراء في قوله : ( وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْداً ) ( مريم : 86 ) يعني مُشاةً عِطاشاً .
وأخبرني المنذريّ عن الحراني عن ابن السكيت قال : الوِرْدُ وِرْدُ القومِ الماءَ والوِردُ : الماءُ الذي يُورَد ، والوِرد : الإبلُ الواردةُ قال رؤبة :
لَوْ دَقَّ وِرْدِي حوضَهُ لم يَنْدَهِ
وقال الآخر :
يا عَمْرُو عَمْرَ الماءِ وِرْدٌ يَدْهَمُه
وأنشد قول جرير :
لا وِرْدَ للقوم إن لم يَعْرفوا بَرَدَى
إذا تَكَشَّفَ عن أعناقِها السَّدَفُ
بَردَى نهرُ دِمَشق .
أبو عبيد عن الأصمعي : الوِردُ يومُ الحمَّى وقد وردتْهُ الحمّى ، فهو مَورودٌ ، وقول الله جلّ وعزّ : ( وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ) ( مريم : 71 ) الآية .
قال الزجاج : هذه آيةٌ كَثُر اختلاف المفسرين فيها ؛ فقال جماعة : إن الخلق جميعاً يَرِدون النارَ فينجو المتّقِي ، ويُتْرَكُ الظالم ، وكلهم يدخلُها ، وقال بعضهم : قد عَلِمنا الوُرُودَ ولم نعلم الصُّدُورَ ، ودليل من قال هذا قوله : ( ثُمَّ نُنَجِّى الَّذِينَ اتَّقَواْ وَّنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيّاً ) ( مريم : 72 ) ، وقال قوم : إن الخلق يَرِدونها فتكون على المؤمن بَرْداً وسلاماً .
وقال ابن مسعود والحسن وقتادَةُ : إنّ ورُودَها ليس دخولها وحُجَّتهُم في ذلك قويَّة جداً لأن العرب تقول : وَرَدْنا ماءَ كذا ولم يدخلوه ، قال الله تعالى : ( سَوَآءَ السَّبِيلِ وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ) ( القصص : 23 ) ، ويقال إذا بلغتَ إلى البلد ولم تدخله : قد وردتَ بَلَدَ كذا وكذا ، قال أبو إسحاق : والحجةُ عندي في هذا ما قال الله جلّ وعزّ : ( للهإِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِّنَّا الْحُسْنَى أُوْلَائِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ ( ) لاَ يَسْمَعُونَ حَسِيَسَهَا (
 ( الأنبياء : 101 ، 102 ) فهذا والله أعلم دليل على أن أهل الحسنى لا يدخلون النار ، وفي اللغة : وَرَدْتُ بَلَدَ كذا وماءَ كذا إذا أشرفَ عليه دخله ، أو لم يدخله قال زهير :
فلمَّا وَرَدْن الماء زُرْقاً جِمامُهُ
وَضَعْنَ عِصِيَّ الحاضِر المُتَخَيِّم
المعنى لما بلغن الماء أَقَمْنَ عليه ، فالوُرودُ بإجماع ليس بدخولٍ ، فهذه الروايات في هذه الآية والله أعلم ، وقوله جلّ وعزّ : ( نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ ) ( ق : 16 ) عِرْقٌ تحت اللسان ، وهو في الَعضُد فَلِيقٌ ، وفي الذراع ، الأكْحَلُ ، وهما فِيما تَفَرَّق من ظَهْر الكَفِّ الأَشَاجِعُ ، وفي بطن الذراع الرَّواهِشُ ، ويقال : إنها أربعةُ عُروق في الرأس ، فمنها اثنان يَنْحَدِران قُدام الأُذنين ، ومنها الوريدان في العُنق ، قال أبو الهيثم : الوَرِيدانِ بِجَنْبِ الوَدَجَيْن ، والوَدَجَانِ عِرْقان غَلِيظان عن يمينِ ثُغْرَةِ النَّحر ويَسارِها ، قال : والوريدان يَنْبِضَان أبداً من الإنسان ، وكل عِرْق يَنْبِض فهو من الأوْرِدة التي فيها مَجْرى الحياةِ ، والوَرِيدُ من العروق ما جرى فيه النَّفَس ولم يَجرِ فيه الدم ، والجداول التي فيها الدماء كالأكحل والأبْجل والصَّافِن ، وهي العروق التي تُفْصَدُ ، وقال الليث : الوِرْدُ من أسماء الحُمَّى والوِرْد وَقْتُ يومِ الوِرْدِ بَيْنَ الظِّمْأَيْنِ ، والمصدرُ الورود ، والوِرْد اسمٌ مِنْ وَرْدَ يَوْمِ الوِرد ، وما وَرَدَ من جماعة الطير والإبل ، وما كان فهو وِرْدٌ ، تقول : وَرَدَتْ الإبلُ والطير هذا الماء وِرْداً وَوَرَدَتْه أَوْرَاداً وأنشد :
كَأَوْرَادِ القطا سَهْلَ البِطاحِ
وإنما سُمِّيَ النصيب من قراءة القرآن وِرْداً من هذا ، ويقال : أَرْنَبَةٌ وَاردةٌ إذا كانت مُقْبِلةً على السَّبَلَة ، وقال غيره : فلان وارِدُ الأَرْنَبَةِ إذا كان طويلَ الأنْفِ ، وكلُّ طويلٍ وَارِدٌ ، وشَعَرٌ وارِدٌ ، وطَويل والأصل في ذلك : أنّ الأنفَ إذا طال يصل إلى الماء إذا شَرِب بفيهِ لِطوله ، والشَّعَرُ من المرأة يَرِدُ كَفَلها ، وشجرة واردةُ الأغصان إذا تَدَلَّتْ أَغْصانُها ، وقال الراعي يصف نخلاً أو كَرْماً فقال :
تُلْفَي نَواطِيرَهُ في كلِّ مَرْقَبَةٍ
يَرْمُون عن واردِ الأفنان مُنْهَصِر
أي يرمون الطيرَ عنه ، ويقال : ورّدت المرأةُ خَدَّها إذا عالجتْه بِصِبْغ القطْنَةِ المصبُوغَةِ ، وقال أبو سعيد يقال : ما لك تَوَرَّدَنِي أي تَقَدَّمُ عليّ ، وفي قول طرفة :
كَسِيدِ الغَضَى نَبَّهْتَهُ المُتَوَرِّدِ
هو المُتَقَدِّم على قِرْنه الذي لا يَدْفَعه شيء .
وعَشِيَّة وَرَدةٌ ، إذا احمر أُفُقُها عِند غروب الشمس ، وكذلك عند طلوع الشمس ،
وذلك علامة الجدْب .
أبو زيد : في العُنق الوريدان وهما عرقان بين الأوداج وبين اللَّبَّتَيْن ، وهما من البعير الوَدَجَان ؛ وفيه الأَوْدَاجُ وهو ما أحاط بالحُلْقُوم من العُروق .
قلت : والقول في الوريدين ما قال الهيثم ، والموارد المناهل ، واحدهما مَوْرِدٌ ، والموْرد الطريقُ إلى الماء .
وَالورد مصدر وردْتُ مَوْرداً وَوَرْداً .
ودر : ابن شميل تقول : ورَّدتُ رسولي قِبَلَ بَلْخٍ إذا بَعَثْتَه ؛ وسمعتُ غير واحد من العرب ، يقول للرجل إذا تجهَّم له ورَده رَداً قبيحاً : وَدِّرْ وجْهَك عني أي نَحِّه وبَعِّدْه .
وقال شمر : قال ابن الأعرابي : يقال : تَهَوَّل في الأمر وتَوَرَّط وتَوَدَّرَ بمعنى مال .
وقال أبو زيد : وَدَّرْتُ فلاناً تَوْديراً إذا أَغْوَيتَه حتى يَتَكَلَّف ما يقع منه في هَلَكَةٍ ، وقد يكون التودُّر في الصدق والكذب ، وقيل : إنما هو إيرادك صاحبَك الهَلَكَةُ .
ردأ : ابن شميل : رَدَأْتُ الحائط أَرْدَؤُه إذا دَعَمْتَه بخشَبٍ أو كَبْسٍ يَدْفَعُه أن يَسْقَط .
وقال يونس : أردَأْتُ الحائط بهذا المعنى .
قال : والأَرْداءُ الأعدالُ الثَّقيلةُ كل عِدْل منها رِدْءٌ وقد اعْتَكَمْنَا أرداء لنا ثقالاً أي أَعْدالاً .
وفلان رِدْءٌ لِفلان أي يَنْصُرُه ويشدُّ ظَهْرَه .
وقال الليث : تقول : رَدَأْتُ فلاناً بكذا أو كذا أي جعلته قوةً له وعِماداً كالحائطِ تَرْدَؤُه بِرِدْءٍ من بِناءٍ تُلْزِقه به .
وتقول : أَرْدَأْتُ فلاناً أي رَدأْتَهُ ، وصرت له ردءًا أي مُعيناً ، الرَّدء المُعينُ وتَرَادأُوا أي تَعاوَنوا .
وقال ابن السكيت : أردأت الرجلَ إذا أعنتَه قال الله جلّ وعزّ : ( مِنِّى لِسَاناً فَأَرْسِلْهِ ) ( القصص : 34 ) وقد أرديته أي أهلكته ، قال : وهذا شيء رديء بَيِّن الرَّداءة ، ولا تقلْ الرَّداوَةِ والرِّدءُ المعين .
أبو عبيد عن الكسائي : أَرْديتُ على الخمسين أي زِدْتُ عليها ، وقال أوْس بن حجر :
وأَسْمَرَ خَطِّياً كان كُعُوبَهُ
نَوَى القَسْبِ قَد أَرْدَى ذِرَاعاً على العَشْرِ
وقال الليث : لغة للعرب : أَرْدَأَ على الخمسين إذا زاد ، قلتُ : لم أسمع الهمز في أرْدى لغير الليث ، وهو غلط منه .
قال الليث : رَدُأَ الشَّيءُ يَرْدُؤ رَداءَةً وإذا أصاب الإنسانُ شيئاً رَديئاً فهو مُرْدِىءٌ وكذلك إذا فعل شيئاً رَديئاً .
وقال الزجاج في قول الله جلّ وعزّ : ( قَالَ تَاللَّهِ إِن ) ( الصافات : 56 ) معنا ، لتُهْلِكُنِي وقوله : ( لِلْعُسْرَى وَمَا يُغْنِى (
 ( الليل : 11 ) قيل : إذا ماتَ ، وقيل : إذا تَرَدَّى في النار من قوله جلّ وعزّ : ( وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ ) ( المائدة : 3 ) وهي التي تَقَع مِن جبل أو تَطَيحُ في بئر أو تسقط من موضع مُشْرِفٍ فتموت .
( ردي ) : وقال الليث : التَّرَدِّي هو التَّهَوُّرُ في مَهْواةٍ .
وقال أبو زيد : رَدِيَ في القلِيب يَرْدَى وتَرَدَّى من الجبل تَرَدِّياً .
وقال غيره : رَديْتُ فلاناً بحجر أَرْديتُه رَدياً إذا رَمَيْتَه به .
وقال ابن حِلِّزَة :
وكأن المَنُونَ تَرْدى بِنَا أَعْ
صَمَ يَنْجاب عنه العَماءُ
والمِرْداةُ الحَجَر الذي يُرْمَى به ، وجمعها المرادِي ومنه قولهم : عِنْد جُحْر كل ضبٍ مِرْداتُه .
يضْرَبُ مَثَلاً للشيء العَتِيد ليس دونَه شيءٌ وذلك أنَّ الضبَّ ليسَ يَنْدَلُّ على جُحْرِهِ إذا خرج منه فعاد إليه إلا بحَجر يَجْعَلُه علامة لجُحْرِهِ .
وقال الفراء : الصَّخْرَةُ يقال لها رَداةٌ وجمعها رَدَيَاتٌ وقال ابن مقبل :
وقَافِيةٍ مِثلِ حدِّ الرِّداةِ
لم تترك لمُجيبٍ مَقَالاَ
وقال طُفَيل :
رَداةٌ تَدَلَّتْ مِنْ صُخُور يَلمْلم
ويَلملمُ جَبَلٌ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا عَدَا الفرس فَرَجَمَ الأرض رَجْماً قيل : رَدِي يَرْدِي رَدْياً ورَدْياناً .
وقال أبو زيد : هو التَّقْريب . قال : والجَوارِي يَرْدين إذا رَفعْت إحداهن رجْلَها ومشتْ على رِجْلٍ تَلْعبُ ، والغرابُ يَرْدِي إذا حَجَلَ .
وقال المنْتَجِع بن نَبْهان : الرديانُ عَدْوُ الفرس بين آرِيِّه ومُتَنمَّعكِهِ .
وقال الليث : تسمى قوائم الإبل مَرادِيَ لِثَقلِهِا وشدةِ وَطْأَتها ، نَعْتٌ لها خاصة وكذلك مَرادي الفيل .
أبو عبيد عن أبي عمرو : راديت الرجل وداجَيتُه ودَاليْتُه وفَانيتُه بمعنى واحد .
قال أبو عبيد . ويقال : رَاودْتُه على الأمر وَرادَيْتُه .
وقال طفيل ينعت فرسه :
يُرادَى على فَأْسِ اللِّجامِ كأَنَّما
يُرادَى بِهِ مِرْقاةُ جِذْعٍ مُشَذَّبِ
يعني يُرَاوَدُ ، ابن السكيت : فلان غَمْرُ الرِّداءِ إذا كان كثير المعروف واسِعَهُ وإنْ كان رِداؤه صغيراً ، وقال كثير :
غَمْرُ الرِّداءِ إذا تَبَسَّمَ ضَاحكاً
غَلِقَتْ لِضحْكَتِه رِقابُ المال
وروي عن علي أنه قال : من أراد البَقَاء ولا بقاءَ فلْيُباكِرْ الغَداءَ وليخفِّف الرِّداء .
قالوا له : وما تخفيف الرِّداء في البقَاءِ ؟
فقال : قِلةُ الدّيْن .
قلت : ويُسَمَّى الدَّيْن رِداءً لأن الرِّداء يَقَعُ على المَنكِبَيْن ومُجْتمع العُنُق والدَّيْن أَمانَةٌ ، والعرب تقول في ضمَان الدَّيْن : هذا لك في عُنقِي ولازمُ رَقَبَتِي ، فقيلَ للدَّين : رِداءً لأنه لَزِم عُنُق الذي هو عليه ، كالرِّداء الذي يَلْزَمُ المَنكِبَيْن إذا تُرُدِّيَ به ، ومنه قيل للسيف : رِدَاءٌ لأنَّ مُتَقَلِّدَهُ بحمائِله مُتَردَ به .
وقالتْ خنساء ترثي أخاها :
ودَاهِيةٍ جَرَّها جَارمٌ
جَعَلْتَ رِدَاءك فيها خِمَاراً
أي عَلَوْتَ بِسيْفِك فيها رقابَ أعدائك كالخمار الذي يَتَجَلَّلُ الرأْسَ .
ويقال للوِشاحِ : رِدَاء ، وقد تَرَدَّتِ الجارية إذا تَوَشَّحَتْ .
وقال الأعشى :
وتَبْرُدُ بَرْدَ رِدَاء العرُو
سِ بالصَّيْفِ رَقْرَقَت فيه العَبِيرَا
يَعْني به وِشَاحها المُخَلَّق بالخَلُوقِ ، وامرأة هَيْفَاء المُرَدَّى أي ضَامِرة موضِعِ الوِشاحِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : أبوك رِداؤك ودَارُك رِدَاؤك ، وكلُّ ما زَيَّنَكَ فهو رِدَاؤك وأنشد :
رَفَعْتُ رِدَاء الجهلِ عَنِّي ولم يكن
يُقَصِّرُ عَنِّي قَبْلَ ذاك رِدَاءُ
ورِدَاءُ الشَّباب حُسْنُهُ وغَضَارتُه ونَعْمَتُه وقال رؤبة :
حتى إذا الدَّهرُ استَجَدَّ سِيما
مِن البِلى يَسْتَوْهِبُ الوَسِيما
رِداءَه والبِشْرَ والنعيما
يستوهبُ الدهرُ الوسيمَ أي الوجْهَ الوَسيمَ رِدَاءَه ، وهو نَعْمَتُه ، واستَجَدَّه سِيما أي أَثراً من البِلى وكذلك قول طرفة :
وَوَجْهٍ كأَنَّ الشمسَ حَلَّتْ رداءها
عَلَيْه . . . . . . . . . . . .
أي أَلْقَتْ حُسْنَها ونُورها على هذا الوجه ، من التّحلِيَةِ فصار نورها زينةً له كالحَلْيِ ؛ والرَّدَى الزيادة .
يقال : ما بلغتْ رَدَى عَطائِك أي زيادتُك في العَطِيّة ، ويُعجِبُني رَدَى قولِك ، أي زيادةُ قولك ، قال كُثير في بيت له :
لهُ عَهْدُ وُدٍ لم يُكَدَّر يَزِينُه
رَدَى قولِ مَعْروفٍ حديثٍ ومُزْمِنِ
أي يَزِينُ عهدَ وُدِّه زيادةُ قولِ معروفٍ منه ؛ وقال آخر :
تَضَمَّنَها بَنَاتُ الفَحْلِ عَنهم
فَأَعْطَوْها وقَد بَلَغوا رَدَاها
ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَّدَى الهلاك
والرَّدَى المنكر المكروه .
ابن شميل : المِرْدَاةُ الحجر الذي لا يكادُ الرجل الضَّابِط يَرْفَعُه بيديه ؛ يُرْدَى بِهِ الحَجرُ ، والمكانُ الغليظُ يَحْفِرونَ فَيَضْرِبُونه بِه فَيُلَيِّنُونَهُ ويُرْدَى به جُحْر الضَّب إذا كان في قَلْعَةٍ فَيُليِّنُ القَلْعَة ويُهَدِّئها ، والرَّدْيُ إنما هو رَفْعٌ بها ورَمْيٌ بِها .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الردء: الذي يتبع غيره معينا له. قال تعالى: ﴿فأرسله معي ردءا يصدقني﴾ [القصص/34]، وقد أردأه، والرديء في الأصل مثله، لكن تعورف في المتأخر المذموم. يقال: ردأ (انظر: الأفعال 3/49؛ والبصائر 3/65) الشيء رداءة، فهو رديء، والردى: الهلاك، والتردي: التعرض للهلاك، قال تعالى: ﴿وما يغني عنه ماله إذا تردى﴾ [الليل/11]، وقال: ﴿واتبع هواه فتردى﴾ [طه/16]، وقال: ﴿تالله إن كدت لتردين﴾ [الصافات/56]، والمرداة: حجر تكسر بها الحجارة فترديها.

##### Türkçe

- **الردء**: başkasını izleyen, ona yardımcı olan. Yüce Allah dedi ki: ﴿فأرسله معي **ردءا** يصدقني﴾ [القصص/34]; ve onu **أردأه**. **الرديء** aslında onun benzeri(=misli)dir; fakat sonrakilerde yerilmiş olan (mânâsında) örfleşmiştir. Denir ki: **ردأ** (bak: الأفعال 3/49؛ والبصائر 3/65) şey’i **رداءة** (ile), o hâlde o **رديء**’dir. Ve **الردى**: helâk. Ve **التردي**: helâke maruz kalma. Yüce Allah dedi ki: ﴿وما يغني عنه ماله إذا **تردى**﴾ [الليل/11]; ve dedi ki: ﴿واتبع هواه **فتردى**﴾ [طه/16]; ve dedi ki: ﴿تالله إن كدت لتردين﴾ [الصافات/56]. Ve **المرداة**: taşların onunla kırıldığı taş; böylece onları **ترديها** (helâk eder/düşürür).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر د أ
مـا كـان رديئـاً ولقد ردؤ رداءة وأردأه غيره‏.‏
وهو ردء له‏:‏ ينصره ويشد عضده وردأته ومن المجاز‏:‏ الراعي يردأ الإبـل إذا أحسـن رعيتهـا فأقـام حالهـا مـن ردأت الحائـط وأردأتـه إذا دعمتـه‏.‏
وعدّلـوا الردأين أي العدلين لأن كل واحد منهما يردأ الآخر وعن بعض العرب‏:‏ اعتكمنا أرداءً لنا ثقالا‏.‏

##### Türkçe

ر د أ
Kötü olan şey; ve gerçekten **ردؤ** (kötü oldu) **رداءة** (kötülük olarak) ve onu başkası **أردأه** (kötüleştirdi).
Ve o, onun için bir **ردء**’dür: ona yardım eder ve pazusunu güçlendirir; ve **ردأته** (ona yardım ettim). Mecazdan: çoban, develeri iyi güttüğünde, onların durumunu doğrultup yerli yerine koyduğunda develeri **يردأ** eder; bu, **ردأت الحائط** (duvarı destekledim) ve **أردأته** (onu destekledim) dediğin zamandandır.
Ve **الردأين**’i, yani iki adli, denkleştirdiler; çünkü onların her biri ötekini **يردأ** eder. Bazı Araplardan: “Biz, bize ağır olan bir **أرداءً** olarak birbirimize sarıldık.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رَدأَ الشيءَ بالشيءِ: جعَله له رِدْءاً.
وأَرْدَأَهُ: أَعانَه.
وتَرادأَ القومُ: تعاونوا.
وأَرْدَأْتُه بنفسي إِذا كنت له رِدْءاً، وهو العَوْنُ. قال اللّه تعالى: فأَرْسِلْه مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُني. وفلان رِدْءٌ لفلان أَي يَنْصُرُه ويَشُدُّ ظهره. وقال الليث: تقول رَدَأْتُ فلاناً بكذا وكذا أَي جعلْته قُوَّةً له وعِماداً كالحائط تَرْدَؤُه من بناءٍ تُلزِقُه به. وتقول: أَرْدَأْت فلاناً أَي رَدَأْتُه وصِرْتُ له رِدْءاً أَي مُعِيناً. وترادَؤُوا أَي تعاوَنُوا.
والرِّدْءُ: الـمُعِينُ.
وفي وصية عُمر رضي اللّه عنه عند مَوتِه: وأُوصِيه بأَهل الأَمصار خيراً، فإِنهم رِدْءُ الإِسلامِ وجُباةُ المالِ. الرِّدْءُ: العَوْنُ والناصِرُ.
وَرَدَأَ الحائطَ بِبِناءٍ: أَلزَقَه به. ورَدَأَه بحَجر: رَماه كَرَداه. والمِرْدَاةُ: الحَجر الذي لا يكاد الرجل الضابِطُ يَرْفَعُه بيديه؛ تذكر في موضعها.
ابن شميل: رَدَأْتُ الحائطَ أَرْدَؤُه إِذا دَعَمْتَه بخَشَب أَو كَبْش يَدْفَعُه أَنْ يَسْقُطَ. وقال ابن يونس: أَرْدَأْتُ الحائطَ بهذا المعنى. وهذا شيءٌ رَدِيءٌ بيِّنُ الرَّداءة، ولا تقل رَداوةً.
والرَّدِيءُ: الـمُنْكَرُ الـمَكْروُه.
وَرَدُؤَ الشيءُ يَرْدُؤُ رَداءة فهو رَدِيءٌ: فَسَدَ، فهو فاسدٌ. ورجلٌ رَدِيءٌ: كذلك، من قومٍ أَرْدِئاءَ، بهمزتين. عن اللحياني وحده. وأَرْدَأْته: أَفْسَدْته. وأَرْدَأَ الرجلُ: فَعَل شيئاً رَديئاً أَو أَصابَه. وأَرْدَأْتُ الشيءَ: جعلته رَدِيئاً. ورَدَأْتُه أَي أَعَنْتُه. وإِذا أَصاب الإِنسانُ شيئاً رَدِيئاً فهو مُرْدِئٌ. وكذلك إِذا فعل شيئاً رَدِيئاً.
وأَرْدَأَ هذا الأَمرُ على غيره: أَرْبَى، يهمز ولا يهمز. وأَرْدَأَ على السِّتِّين: زاد عليها، فهو مهموز، عن ابن الأَعرابي، والذي حكاه أَبو عبيد: أَرْدَى. وقوله:
في هَجْمةٍ يُرْدِئها وتُلْهِيهْ
يجوز أَن يكون أَراد يُعِينُها وأَن يكون أَراد يَزِيدُ فيها، فحذف الحَرْفَ وأَوصَلَ الفِعْلَ. وقال الليث: لغة العرب: أَردأَ على الخمسين إِذا زادَ. قال الأَزهريّ: لم أَسمع الهمز في أَرْدَى لغير الليث وهو غَلَطٌ. والأَرْداءُ: الأَعْدالُ الثَّقيلةُ، كلُّ عِدْلٍ منها رِدْءٌ. وقد اعْتَكَمْنا أَرْداءً لَنا ثِقالاً أَي أَعدالاً.

##### Türkçe

**رَدأَ** şeyi şey ile: onu onun için **رِدْءاً** kıldı.

Ve **أَرْدَأَهُ**: ona yardım etti.

Ve **تَرادأَ** kavim: yardımlaştılar.

Ve **أَرْدَأْتُه** nefsimle, ona **رِدْءاً** olduğum zaman; ve o, yardımdır. Yüce Allah dedi ki:
“Onu benimle **رِدْءاً** olarak gönder, beni tasdik etsin.” Ve falan, falan için **رِدْءٌ**dür; yani ona yardım eder ve onun sırtını sağlamlaştırır.

Leys dedi: **رَدَأْتُ** falanı şu ve şu ile dersin; yani onu onun için bir kuvvet ve bir dayanak kıldım; duvar gibi, onu bir bina ile **تَرْدَؤُه**: onu ondan (düşmekten) alıkoyarsın; onu ona yapıştırırsın. Ve dersin: **أَرْدَأْت** falanı; yani **رَدَأْتُه** ve onun için **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı.

Ve **وترادَؤُوا**: yani yardımlaştılar.

Ve **الرِّدْءُ**: yardımcı.

Ve Ömer’in (Allah ondan razı olsun) ölümü esnasındaki vasiyetinde: “Ve ona şehirler halkı hakkında hayrı vasiyet ederim; çünkü onlar İslâm’ın **رِدْءُ**’üdür ve malın toplayıcılarıdır.”

**الرِّدْءُ**: yardım ve destekçi.

Ve **رَدَأَ** duvarı bir bina ile: onu ona yapıştırdı. Ve **رَدَأَه** bir taş ile: onu, **رَداه** gibi attı.

Ve **المِرْدَاةُ**: taş; sağlam (kuvvetli) adamın bile onu iki eliyle kaldırmaya neredeyse güç yetiremediği (taş);
kendi yerinde zikredilir.

İbn Şümeyl: “**رَدَأْتُ** duvarı, **أَرْدَؤُه**: onu bir ağaçla yahut bir koçla desteklediğim zaman; onu düşmekten iter (engeller).” İbn Yûnus dedi: “Bu mânâ ile **أَرْدَأْتُ** duvarı.”

Ve bu, açık bir **رَدِيءٌ** şeydir; **الرَّداءة**’si apaçıktır; **رَداوةً** deme.

Ve **الرَّدِيءُ**: inkâr edilen, hoş görülmeyen.

Ve **رَدُؤَ** şey, **يَرْدُؤُ** **رَداءة** olarak; o hâlde o **رَدِيءٌ**dür: bozuldu; o hâlde o bozuk olandır.

Ve bir adam **رَدِيءٌ**: böyledir; iki hemze ile, **أَرْدِئاءَ** kavminden. Lihyânî’den yalnızca.

Ve **أَرْدَأْته**: onu bozdum. Ve **أَرْدَأَ** adam: kötü bir şey yaptı yahut ona isabet etti. Ve **أَرْدَأْتُ** şeyi: onu **رَدِيئاً** kıldım. Ve **رَدَأْتُه**: yani ona yardım ettim.

Ve insan kötü bir şeye isabet ederse o **مُرْدِئٌ**dür. Keza kötü bir şey yaptığı zaman da.

Ve **أَرْدَأَ** bu iş, başkasının üzerine: arttı; hemzeli de olur hemzesiz de.

Ve **أَرْدَأَ** altmışın üzerine: onun üzerine arttı; o hemzelidir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Ubeyd’in naklettiği ise: **أَرْدَى**. Ve onun sözü:
“Bir **هَجْمةٍ** içinde, onu **يُرْدِئها** ve onu oyalıyor”
caizdir ki “ona yardım ediyor”u kastetmiş olsun ve caizdir ki “onda artırıyor”u kastetmiş olsun; böylece harfi hazfetti ve fiili (mef‘ûle) ulaştırdı. Leys dedi: Arapların dili: ellinin üzerine **أَردأَ**; artırdığı zaman. Ezherî dedi: Leys’ten başkası için **أَرْدَى**’da hemzeyi işitmedim; ve o bir hatadır.

Ve **الأَرْداءُ**: ağır yüklerdir; onların her bir yükü **رِدْءٌ**dür. Ve “Bize ağır **أَرْداءً** edindik” yani yükler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر د أ * * الرَّدِيءُ * بالمد الفاسد وبابه ظرف و * أرْدَاهُ * أفسده وأرداه أيضا أعانه و * الرِّدْء * العون

##### Türkçe

* ر د أ * * **الرَّدِيءُ** * med ile: bozuk; babı zarf. Ve * **أرْدَاهُ** *: onu bozdu; ve **أرداه** ayrıca: ona yardım etti. Ve * **الرِّدْء** *: yardım.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الردء، بالكسر في وصية عمر رضي الله عنه عند موته: وأوصيه بأهل الأمصار خيرا، فإنهم ردء الإسلام وجباة المال: العون والناصر، قال الله تعالى  فأرسله معي ردءا يصدقني  وفلان ردء لفلان، أي ينصره ويشد ظهره، والردء: المادة والعدل الثقيل واحد الأرداء، وعدلوا الردأين: العدلين، لأن كلا منهما يردأ الآخر، وهو مجاز. وتقول: قد اعتكمنا أرداء لنا ثقالا، أي أعدالا، كل عدل منها ردء. وردأه أي الشيء به أي الشيء كمنعه: جعله له ردءا وقوة وعمادا. قال الليث: تقول ردأت فلانا بكذا وكذا، أي جعلته قوة وعمادا وردأ الحائط إذا دعمه قال ابن شميل: ردأت الحائط أردأه، إذا دعمته بخشب أو كبش يدفعه أن يسقط كأردأه في الكل، وأردأته بنفسي إذا كنت له ردءا، وأردأت فلانا: ردأته وصرت له ردءا أي معينا. وتردأ القوم وترادءوا: تعاونوا، قاله الليث، وقال يونس: وأردأت الحائط بهذا المعنى، أي بمعنى ردأت. وردأه بحجر: رماه به كدرأه، والمردأة: الحجر الذي لا يكاد الرجل الضابط يرفعه بيديه، يأتي في المعتل. وردأ الإبل: أحسن القيام عليها بالخدمة، والراعي يردأ الإبل: يحسن رعيها فيقيم حالها، وهذا من المجاز لأنه من ردأت الحائط وأردأته: دعمته كذا في أحكام الأساس. وأردأه: أعانه بنفسه كردأته وأردأ هذا الأمر على غيره: أربى، يهمز ولا يهمز، وأردأ على مائة: زاد عليها، مهموزا عن ابن الأعرابي، والذي حكاه أبو عبيد: أردى. وقوله:
  في هجمة يردئها ويلهيه يجوز أن يكون أراد يعينها، وأن يكون أراد يزيد فيها، فحذف الحرف وأوصل الفعل، ويقولون: أردأ على الستين، وقال الليث: لغة العرب أردأ على الخمسين، إذا زاد. قال الأزهري: لم أسمع الهمز في أردى لغير الليث، وهو غلط، فمن هنا تعرف أن الذي ذكره المؤلف هو قول الليث فقط، مخالفا للجمهور، ولم يشر إلى ذلك. وأردأ الستر: أرخاه وأردأه سكنه، وأفسده، يقال: أردأته أفسدته وأردأه: أقره على ما كان عليه. وأردأ: فعل فعلا رديئا، أردأ الرجل فعل شيئا رديئا، وأردأت الشيء: جعلته رديئا أو أصابه يقال إذا أصاب الإنسان شيئا رديئا فهو مردئ، وكذا إذا فعل شيئا رديئا. وردؤ ككرم اقتصر عليه الجوهري وابن القوطية وابن القطاع وابن سيده وابن فارس، وحكى ثعلب فيه التثليث وهو غريب، وأغرب منه ما حكاه الفيومي في المصباح: وردا يردو كعلا يعلو لغة، فهو ردي بالتثقيل، وزعم ابن درستويه في شرح الفصيح أنه أخطأ، وأنها لغة العامة، وقد أغفلها المصنف في المعتل، كما أغفل لغتين هنا، قاله شيخنا، يردؤ رداءة ككرامة: فسد، وقال شراح الفصيح: ضعف وعجز فاحتاج فهو رديء فاسد، وهذا شيء رديء بين الرداءة، ولا تقل الرداوة، أي لأنها خطأ، كما تقدم، والرديء: المنكر المكروه. ورجل رديء كذلك من قوم أردئاء، بهمزتين فهو جمع رديء عن اللحياني وحده، وإذا تأملت ما ذكرناه آنفا ظهر لك أن لا إجحاف في عبارة المؤلف ولا تقصير، كما زعمه شيخنا.

##### Türkçe

**الردء**; kesre ile, Ömer’in (Allah ondan razı olsun) ölümündeki vasiyetinde: “Ve ona şehirler halkı hakkında hayrı vasiyet ederim; çünkü onlar İslâm’ın **ردء**’üdür ve malın toplayıcılarıdır”: yardımcı ve nasırdır. Yüce Allah’ın sözü: “Onu benimle birlikte **ردءا** olarak gönder; beni doğrulasın.” Ve “falanca, falancanın **ردء**’üdür”, yani ona yardım eder ve sırtını sağlamlaştırır. Ve **الردء**: destek ve ağır yük; bunun bir teki **الأرداء**’dır. Ve “iki **الردأين**’i eşitlediler”: iki yükü; çünkü her birisi ötekini **يردأ** eder; bu mecazdır. Ve dersin: “Bize ağır **أرداء**’lar yüklendik”, yani yükler; her yükün her biri bir **ردء**’dür. Ve “**ردأه**”, yani şeyi onunla; yani şeyi, “men‘ etti” gibi: onu kendisi için bir **ردء** ve kuvvet ve dayanak yaptı. Leys dedi: “Falancayı şu ve şu ile **ردأت** dersin”, yani onu kuvvet ve dayanak yaptın. Ve “duvarı **ردأ** etti” — onu desteklediği zaman. İbn Şümeyl dedi: “Duvarı **ردأت** — onu **أردأه** ederim — onu tahta ile yahut düşmesini itip engelleyen bir koç ile desteklediğin zaman; bütünde ‘onu **أردأه** etti’ gibi.” Ve “kendi nefsimle onu **أردأت** ettim”, onun için bir **ردء** olduğum zaman. Ve “falancayı **أردأت** ettim”: onu **ردأته** ettim ve onun için bir **ردء** oldum; yani yardımcı. Ve “kavmi **تردأ** ettiler” ve “**ترادءوا**”: yardımlaştılar; Leys bunu söyledi. Yûnus dedi: “Ve bu mânâ ile duvarı **أردأت** ettim”, yani **ردأت** mânâsıyla. Ve “onu taş ile **ردأه** etti”: onu onunla attı; **درأه** gibi. Ve **المردأة**: sağlam adamın iki eliyle neredeyse kaldıramadığı taş; illetli (bab) içinde gelir. Ve “develeri **ردأ** etti”: hizmetle onların üzerinde iyi kıyam etti. Ve çoban “develeri **يردأ** eder”: onları iyi güder; hâllerini doğrultur. Bu mecazdandır; çünkü “duvarı **ردأت** ettim” ve “onu **أردأته** ettim”: onu destekledim; tıpkı temelin sağlamlaştırılmasındaki hükümler gibi. Ve “onu **أردأه** etti”: kendi nefsiyle ona yardım etti; “onu **ردأته** etti” gibi. Ve “bu işi başkasının üzerine **أردأ** etti”: artırdı; hem hemzeli hem hemzesiz olur. Ve “yüzün üzerine **أردأ** etti”: onun üzerine artırdı; İbnü’l-A‘râbî’den hemzeli olarak. Ebû Ubeyd’in naklettiği ise: **أردى**. Ve onun sözü:
  “Bir baskında, onu **يردئها** eder ve onu oyalandırır”
onu “ona yardım eder”i kastetmiş olması caizdir; ve “onda artırır”ı kastetmiş olması da caizdir; böylece harfi hazfetti ve fiili ulaştırdı. Ve derler: “altmışın üzerine **أردأ** etti.” Leys dedi: Arapların dili: “ellinin üzerine **أردأ** etti”, artırdığı zaman. Ezherî dedi: Leys’ten başkası için **أردى**’de hemzeyi işitmedim; o yanlıştır. Buradan bilirsin ki müellifin zikrettiği, yalnız Leys’in sözüdür; cumhura muhalif olarak; buna işaret etmedi. Ve “örtüyü **أردأ** etti”: onu saldı. Ve “onu **أردأه** etti”: onu sakinleştirdi ve onu bozdu. Denir: “onu **أردأته** ettim”: onu bozdum. Ve “onu **أردأه** etti”: onu olduğu hâl üzere bıraktı. Ve **أردأ**: kötü bir fiil işledi. “Adam **أردأ** etti”: kötü bir şey yaptı. Ve “şeyi **أردأت** ettim”: onu kötü yaptın; yahut ona isabet etti. Denir: insan kötü bir şeye isabet ederse o **مردئ**’dir; aynı şekilde kötü bir şey yaptığı zaman. Ve **ردؤ** “kerum” gibi; Cevherî ve İbnü’l-Kûtıyye ve İbnü’l-Kattâ‘ ve İbn Sîde ve İbn Fâris bununla yetindi. Sa‘leb onda teslîsi nakletti; o gariptir. Ondan daha garibi, Feyyûmî’nin “el-Misbâh”ta naklettiğidir: “**وردا يردو** ‘alâ ya‘lû’ gibi bir lugattır”; böylece o, teşdîd ile **ردي**’dir. İbn Düresteveyh “Şerhu’l-Fasîh”te onun hata ettiğini ve bunun avamın lugatı olduğunu iddia etti. Musannif onu illetli (bab) içinde ihmal etti; tıpkı burada iki lugatı ihmal ettiği gibi; bunu şeyhimiz söyledi. “**يردؤ** **رداءة** ‘kerâme’ gibi”: bozuldu. “el-Fasîh” şârihleri dedi: zayıfladı ve âciz kaldı; muhtaç oldu; böylece o **رديء** bozuk olur. Ve bu, **الرداءة**’si apaçık olan kötü bir şeydir. Ve **الرداوة** deme; yani çünkü o hatadır; daha önce geçtiği gibi. Ve **الرديء**: inkâr edilen, kerih olan. Ve “kötü adam” da böyledir; iki hemze ile **أردئاء** kavminden; bu, yalnız Lihyânî’ye göre **رديء**’ün cem‘idir. Ve az önce zikrettiklerimizi düşündüğün zaman, müellifin ibaresinde ne bir haksızlık ne de bir eksiklik olmadığı sana açık olur; şeyhimizin iddia ettiği gibi değil.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَدَأَ الحَائِطَ
1 رَدَأَ الحَائِطَ ذ , [aor. رَدَاَ , inf. n. رَدْءٌ,] He supported, propped, or stayed, the wall, (ISh, T, K,) by means of a piece of timber or wood, or a buttress or the like, to prevent its falling; (ISh, T;) as also ↓ ارادأهُ: (Yoo, T, K:) or رَدَأَ الحَائِطَ بِبِنَآءٍ [he supported the wall by a structure;] he attached a structure to the wall. (M.) ― -b2- Hence, (T,) رَدَأَهُ بِهِ He strengthened and supported him, or it, by means of it, (Lth, T, M, * K,) namely, a person by a thing, (Lth, T,) or a thing by a thing, (M,) like as one strengthens and supports a wall by means of a structure which he attaches thereto; (T;) as also ↓ ارادأهُ. (T, * K.) And رَدَأَهُ, (Mgh, TA,) inf. n. رَدْءٌ, (Mgh,) He helped, aided, or assisted, him; (Mgh, TA;) as also ↓ اردأهُ: (T, S, M, Msb, K:) and رَدَأْتُهُ and ↓ أَرْدَأْتُهُ, (T,) or بِنَفْسِى ↓ أَرْدَأْتُهُ, (S,) I was, or became, a helper, an aider, or an assistant, to him. (T, S.) ― -b3- Hence also, (i. e., from ردأ الحَائط,) رَدَأَ الاـِبِلَ (tropical:) He took good care of the camels, (A, K, TA,) in tending and pasturing them. (A, TA.) ― -b4- And رَدَأَهُ بِحَجَرٍ He cast a stone at him; (M, K;) like [رَدَاهُ, mentioned in art. ردى, and] دَرَأَهُ. (M.) -A2- رَدُؤَ, aor. رَدُاَ , inf. n. رَدَآءَةٌ, (T, S, M, K, &c.,) for which one should not say رَدَاوَةٌ; (T;) and Th mentions also رَدَأَ and رَدِىءَ as syn. with رَدُؤَ, but these are strange; and more strange is what is said in the Msb, namely, رَدَا aor. يَرْدُو, part. n. رَدِىٌّ, [as a dial. var.,] asserted by IDrst, in the Expos. of the Fs, to be erroneous, and peculiar to the vulgar; (MF, TA;) It (a thing, T, S, M, Msb,) [and he, see رَدِىْءٌ, its part. n.,] was, or became, bad, corrupt, vitious, depraved, or the like; (S, M, Msb, * K;) or of no rank, or estimation; low, ignoble, vile, or mean; (Msb;) [disapproved, disliked, hated, or abominable: (see رَدِىْءٌ:)] and he was, or became, weak, and impotent, so as to be in want or need. (TA from the Expositions of the Fs.)

2 رَدَّاَ see the next paragraph.

اردأهُ
4 اردأهُ ذ : see 1, in five places. ― -b2- Also He settled, established, or confirmed, him, or it, (K, TA,) in his, or its, state. (TA.) ― -b3- He stilled, or quieted, him, or it. (K.) ― -b4- And He let it down; namely, a veil, or curtain. (K.) -A2- Also He rendered it bad, corrupt, vitious, depraved, or the like; (S, K;) namely, a thing; said of a man; (S;) [and ↓ ردّآهُ is used in the same sense: (see 1 in art. جشب:)] he made, or asserted, or held, it (a thing) to be رَدِىء [or bad, &c.]. (TA.) ― -b2- And اردأ signifies He did a thing, or a deed, that was رَدِىْء [or bad, &c.]: or he met with, or experienced, (أَصَابَ,) a thing that was رَدِىْء. (M, K.) -A3- اردأ عَلَى غَيْرِهِ It exceeded another thing; as also أَرْدَى: (M:) [or the latter only:] accord. to IAar, one says اردأ عَلَى السِّتِّينَ, with ء, (M,) and, accord. to Lth, على الخَمْسِينَ, (TA,) and, [accord. to F,] على مِائَةٍ, (K,) meaning He exceeded [the age of sixty, and fifty, and a hundred]: (M, K, TA:) but Az says that اردأ, with ء, [in these phrases,] though authorized by Lth, is wrong; (TA;) and accord. to A' Obeyed, one says أَرْدَيْتُ. (M. [It is added, however, in the M, that اردأ may perhaps be also used in poetry in the same sense without the prep. على.])

تَرَدَّؤُوا
5 تَرَدَّؤُوا ذ They helped, aided, or assisted, one another. (Lth, M, TA.)

رِدْءٌ
رِدْءٌ ذ A buttress, or the like, by means of which a wall is strengthened and supported. (T.) [This is the primary signification. See also رِدٌّ, in art. رد.] ― -b2- [Or] the primary meaning is A thing by means of which one is helped, aided, or assisted; such as the دِفْء [or thing by which one is rendered warm, or protected from the cold wind]. (Bd in xxviii. 34; where it has the meaning next following, as is said in the T and S.) ― -b3- A helper, an aider, or an assistant. (T, S, M, Mgh, Msb, K.) You say, فُلَانٌ رِدْءٌ لِفُلَانٍ Such a one is an aider and a strengthener to such a one. (T.) ― -b4- And i. q. مَادَّةٌ [app. as meaning An accession; or a thing that is added, whatever it be, to another thing]. (M, K.) ― -b5- And (tropical:) i. q. عِدْلٌ [i. e. A burden that balances another burden on the other side of a beast]; (T, TA;) so called because one such ردء supports another: (TA:) and a heavy عِدْل: (T, K, TA:) pl. أَرْدَآءٌ. (T, TA.)

رِدَآءٌ
رِدَآءٌ ذ : see art. ردى.

رَدِىْءٌ
رَدِىْءٌ ذ , applied to a thing, (T, S, M, Msb,) and to a man, (M, TA,) Bad, corrupt, vitious, depraved, or the like; (S, M, Msb, * K;) of no rank, or estimation; low, ignoble, vile, or mean; (Msb;) disapproved, disliked, hated, or abominable: and weak, and impotent, so as to be in want or need: and accord to the Msb, one says also رَدِىٌّ; [there said to be a dial. var.;] but this is asserted by IDrst, in the Expos. of the Fs, to be erroneous, and peculiar to the vulgar: (TA:) pl. أَرْدِئَآءُ, with two hemzehs, (M, K,) applied to a people, or company of men. (M.)

أَرْدَأُ
[ أَرْدَأُ ذ Worse, and worst; more, and most, corrupt &c.]

مِرْدَأَةٌ
مِرْدَأَةٌ ذ A stone which a strong man can hardly lift with both his hands; (TA;) as also مِرْدَاةٌ. (ISh, TA in art. ردى.)

##### Türkçe

رَدَأَ **الحَائِطَ**
1 **رَدَأَ الحَائِطَ** ذ , [muzâri: **رَدَاَ** , mastar ismi **رَدْءٌ**,] Duvarı, düşmesini önlemek için, bir parça kereste veya odun yahut bir payanda ve benzeri bir şey vasıtasıyla destekledi, dayadı veya sağlamlaştırdı; (ISh, T;) bunun gibi ↓ **ارادأهُ**: (Yoo, T, K:) yahut **رَدَأَ الحَائِطَ بِبِنَآءٍ** [duvarı bir yapı ile destekledi;] duvara bir yapı bitiştirdi. (M.) ― -b2- Bundan dolayı, (T,) **رَدَأَهُ بِهِ** Onu, yahut onu, onun vasıtasıyla güçlendirdi ve destekledi, (Lth, T, M, * K,) yani bir kişiyi bir şey ile, (Lth, T,) yahut bir şeyi bir şey ile, (M,) tıpkı bir kimsenin, ona bitiştirdiği bir yapı vasıtasıyla bir duvarı güçlendirip desteklemesi gibi; (T;) bunun gibi ↓ **ارادأهُ**. (T, * K.) Ve **رَدَأَهُ**, (Mgh, TA,) mastar ismi **رَدْءٌ**, (Mgh,) Ona yardım etti, destek oldu veya muavenet etti; (Mgh, TA;) bunun gibi ↓ **اردأهُ**: (T, S, M, Msb, K:) ve **رَدَأْتُهُ** ve ↓ **أَرْدَأْتُهُ**, (T,) yahut **بِنَفْسِى** ↓ **أَرْدَأْتُهُ**, (S,) Ben ona yardımcı, destekçi veya muavin oldum yahut oldum. (T, S.) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, (yani **ردأ الحَائط**’tan,) **رَدَأَ الاـِبِلَ** (mecaz:) Develere, onları gütmede ve otlatmada iyi baktı. (A, K, TA.) ― -b4- Ve **رَدَأَهُ بِحَجَرٍ** Ona bir taş attı; (M, K;) [madde **ردى**’de zikredilen **رَدَاهُ** gibi ve] **دَرَأَهُ** gibi. (M.) -A2- **رَدُؤَ**, muzâri **رَدُاَ** , mastar ismi **رَدَآءَةٌ**, (T, S, M, K, vb.,) bunun için **رَدَاوَةٌ** denmemelidir; (T;) ve Th ayrıca **رَدَأَ** ve **رَدِىءَ**’yi **رَدُؤَ** ile eşanlamlı olarak da zikreder, fakat bunlar gariptir; ve daha garip olan, Msb’de söylenen şeydir; yani **رَدَا** muzâri **يَرْدُو**, ism-i fâil **رَدِىٌّ**, [lehçe varyantı olarak,] IDrst tarafından Fs’nin şerhlerinde hatalı olduğu ve avama mahsus olduğu ileri sürülmüştür; (MF, TA;) O (bir şey, T, S, M, Msb,) [ve o, bk. onun ism-i fâili **رَدِىْءٌ**,] kötü, bozuk, fâsit, ahlâksız/rezil, sapkın veya benzeri oldu yahut oldu; (S, M, Msb, * K;) yahut mertebesiz veya itibarsız; alçak, soysuz, zelil veya bayağı; (Msb;) [kınanmış, sevilmeyen, nefret edilen veya iğrenç: (bk. **رَدِىْءٌ**:)] ve zayıf ve âciz oldu; öyle ki muhtaç ve ihtiyaç içinde olur. (TA, Fs’nin şerhlerinden.)

2 **رَدَّاَ**: bir sonraki paragrafa bak.

**اردأهُ**
4 **اردأهُ** ذ : 1’e, beş yerde, bak. ― -b2- Ayrıca onu, yahut onu, kendi hâlinde yerleştirdi, tesis etti veya pekiştirdi. (K, TA.) ― -b3- Onu, yahut onu, sakinleştirdi veya susturdu. (K.) ― -b4- Ve onu indirdi; yani bir örtüyü yahut perdeyi. (K.) -A2- Ayrıca onu kötü, bozuk, fâsit, ahlâksız/rezil, sapkın veya benzeri kıldı; (S, K;) yani bir şeyi; bir adam hakkında söylenir; (S;) [ve ↓ **ردّآهُ** aynı mânada kullanılır: (bk. madde **جشب**’te 1:)] onu (bir şeyi) **رَدِىء** [yahut kötü, vb.] yaptı, yahut öyle saydı, yahut öyle kabul etti. (TA.) ― -b2- Ve **اردأ** şu mânaya gelir: **رَدِىْء** [yahut kötü, vb.] olan bir iş veya fiil yaptı: yahut **رَدِىْء** olan bir şeye rastladı yahut onu tecrübe etti (**أَصَابَ**). (M, K.) -A3- **اردأ عَلَى غَيْرِهِ** Başka bir şeyi aştı; bunun gibi **أَرْدَى**: (M:) [yahut yalnız ikincisi:] IAar’a göre, **اردأ عَلَى السِّتِّينَ**, hemze ile, denir; (M,) ve Lth’ye göre, **على الخَمْسِينَ**, (TA,) ve [F’ye göre] **على مِائَةٍ**, (K,) mânası: [altmış, elli ve yüz yaşını] aştı: (M, K, TA:) fakat Az der ki **اردأ**, hemze ile, [bu ibarelerde,] Lth tarafından cevaz verilmiş olsa da yanlıştır; (TA;) ve A' Obeyed’e göre, **أَرْدَيْتُ** denir. (M. [Bununla beraber M’de eklenmiştir ki **اردأ** belki şiirde aynı mânada **على** edatı olmaksızın da kullanılabilir.])

**تَرَدَّؤُوا**
5 **تَرَدَّؤُوا** ذ Birbirlerine yardım ettiler, destek oldular veya muavenet ettiler. (Lth, M, TA.)

**رِدْءٌ**
**رِدْءٌ** ذ Bir duvarın güçlendirilip desteklenmesiyle (sağlanan) bir payanda veya benzeri şey. (T.) [Bu, aslî mânadır. Madde **رد**’de **رِدٌّ**’e de bak.] ― -b2- [Yahut] aslî mânası: kendisiyle yardım olunan, destek olunan veya muavenet edilen bir şeydir; meselâ **دِفْء** [yani kendisiyle ısınılan yahut soğuk rüzgârdan korunulan şey]. (Bd, xxviii. 34’te; orada bir sonraki mânadadır; T ve S’de söylendiği üzere.) ― -b3- Bir yardımcı, destekçi veya muavin. (T, S, M, Mgh, Msb, K.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ رِدْءٌ لِفُلَانٍ** Falan kimse falan kimse için bir destekçi ve güçlendiricidir. (T.) ― -b4- Ve **مَادَّةٌ** ile aynı mânadadır [görünüşe göre “bir ziyade; yahut her ne olursa olsun başka bir şeye eklenen şey” mânasında]. (M, K.) ― -b5- Ve (mecaz:) **عِدْلٌ** ile aynı mânadadır [yani bir hayvanın öbür tarafındaki yükü dengeleyen yük]; (T, TA;) böyle adlandırılmıştır; çünkü böyle bir **ردء** diğerini destekler: (TA:) ve ağır bir **عِدْل**: (T, K, TA:) çoğulu **أَرْدَآءٌ**. (T, TA.)

**رِدَآءٌ**
**رِدَآءٌ** ذ : madde **ردى**’ye bak.

**رَدِىْءٌ**
**رَدِىْءٌ** ذ , bir şeye nispetle, (T, S, M, Msb,) ve bir adama nispetle, (M, TA,) Kötü, bozuk, fâsit, ahlâksız/rezil, sapkın veya benzeri; (S, M, Msb, * K;) mertebesiz veya itibarsız; alçak, soysuz, zelil veya bayağı; (Msb;) kınanmış, sevilmeyen, nefret edilen veya iğrenç: ve zayıf ve âciz; öyle ki muhtaç ve ihtiyaç içinde: ve Msb’ye göre, **رَدِىٌّ** de denir; [orada lehçe varyantı olduğu söylenmiştir;] fakat bu, IDrst tarafından Fs’nin şerhlerinde hatalı ve avama mahsus olduğu ileri sürülmüştür: (TA:) çoğulu **أَرْدِئَآءُ**, iki hemze ile, (M, K,) bir kavme yahut erkeklerden bir topluluğa nispetle. (M.)

**أَرْدَأُ**
[ **أَرْدَأُ** ذ Daha kötü ve en kötü; daha bozuk vb. ve en bozuk vb.]

**مِرْدَأَةٌ**
**مِرْدَأَةٌ** ذ Güçlü bir adamın iki eliyle zor kaldırabildiği bir taş; (TA;) bunun gibi **مِرْدَاةٌ**. (ISh, TA, madde **ردى**’de.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ردء

رَدَأَ
رَدَأَ A ( n. ac. رَدْء [ 1 ] ),
a.  Propped, stayed up; supported; aided, assisted, helped.

رَدُؤَ
رَدُؤَ U ( n. ac. رَدَاءَة [ 22t ] ),
a.  Was bad, worthless, corrupt, depraved.

أَرْدَأَ
أَرْدَأَ IV ,
a.  Spoilt, ruined; corrupted, demoralized.

b.  Acted badly, wickedly.

c.  Met with misfortune.

d.  Supported; aided, assisted, helped.

رِدْء
رِدْء [ 2 ] , ( pl. أَرْدَاْء 38 ),
a.  Support, stay; help, assistance; helper, supporter.

b.  Burden, load.

أَرْدَأ
أَرْدَأ [ 14 ],
a.  Worse; more detestable.

رَدَآءَة
رَدَآءَة ,  رَدَاوَة [ 22t ] ,
a.  Wickedness, depravity; maliciousness.

رَدِيْء
رَدِيْء [ 25 ] , ( pl. أَرْدِئَآء ,  أَرْدِيَآء [ 68 ] ),
a.  Bad; wicked, depraved, corrupt, demoralized; detestable.

##### Türkçe

**رَدَأَ**
**رَدَأَ** A ( n. ac. **رَدْء** [ 1 ] ),
a. Dayadı, ayakta tuttu; destekledi; yardım etti, destek oldu, yardımda bulundu.

**رَدُؤَ**
**رَدُؤَ** U ( n. ac. **رَدَاءَة** [ 22t ] ),
a. Kötü oldu, değersiz oldu, bozuk oldu, yoz oldu.

**أَرْدَأَ**
**أَرْدَأَ** IV ,
a. Bozdu, mahvetti; ifsat etti, ahlâken bozdu.

b. Kötü davrandı, kötülük etti.

c. Musibete uğradı.

d. Destekledi; yardım etti, destek oldu, yardımda bulundu.

**رِدْء**
**رِدْء** [ 2 ] , ( pl. **أَرْدَاْء** 38 ),
a. Destek, dayanak; yardım, yardım etme; yardımcı, destekçi.

b. Yük, yük.

**أَرْدَأ**
**أَرْدَأ** [ 14 ],
a. Daha kötü; daha iğrenç.

**رَدَآءَة**
**رَدَآءَة** , **رَدَاوَة** [ 22t ] ,
a. Kötülük, yozluk; kötücüllük.

**رَدِيْء**
**رَدِيْء** [ 25 ] , ( pl. **أَرْدِئَآء** , **أَرْدِيَآء** [ 68 ] ),
a. Kötü; kötü, yoz, bozuk, ahlâken bozulmuş; iğrenç.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: ردء

ردء
رَدَأَ - يَرْدَأُ - رِدْء - رِدْءاً
رَدَأَ - يَرْْدَأُ + كائن أو شيء + كائناًً: يدعمه ويسنده: يقوي ويعين وينصر ويشد من أزر آخر
رِدْء: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل من " رَدَأ َ - يَرْْدَأ ": عملية الدعم والإسناد: وهو كذلك ما يكون بفعل " رَدَأ َ - يَرْْدَأ ": الدعم المادي والمعنوي: الأشياء والأفراد والأمور التي تقوي وتعين وتنصر وتشد من أزر آخر
رِدْءاً: حال من " رِدْء ": بشكل يكون فيه عامل دعم وإسناد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " دعم ونصرة ومساندة آخر"، وهي:
نَصَرَ - يَنْصُرُ، رَدَأ َ - يَرْدَأُ، عَضَدَ - يَعْضُدُ، سَنَدَ - يَسْنُدُ، مَلأَ - يَمْلِئُ (مَلأَ - يَمْلَأُ)، وَكَلَ - يَكِلُ
يفرق لفظاً:
دَرَى - يَدْرِيْ + كائن + أمراً: عَلِمَ وعرف بعد جهل
دَرَأَ - يَدْرَأُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يشكل له درعاً واقياً من أذى وشيك
رَدَأَ - يَرْْدَأُ + كائن أو شيء + كائناًً: يدعمه ويسنده: يقوي ويعين وينصر ويشد من أزر آخر
رَدِيَ - يَرْدَى + الكائن + من مكان + إلى مكان أو في مكان: يسقط ويهوي من مكان عال فيتحطم أو يموت
ردء
 	﴿وأخي هارون هو أفصح مني لسانا فأرسله معي ردءا يصدقني إني أخاف أن يكذبوني(34)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [ردأ] ر د أ: الرَّدِيءُ بالمد الفاسد وبابه ظرف و أرْدَاهُ أفسده وأرداه أيضا أعانه و الرِّدْء العون
معجم الفرائد القرآنية:
ر د أ
"رِدْءاً" في قوله تعالى :" وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ" (34) القصص .
الرَّدْءُ : التابع لغيره المعين له .
الراغب
ردأ
- الردء: الذي يتبع غيره معينا له. قال تعالى: }فأرسله معي ردءا يصدقني﴿[القصص/34]، وقد أردأه، والرديء في الأصل مثله، لكن تعورف في المتأخر المذموم. يقال: ردأ (انظر: الأفعال 3/49؛ والبصائر 3/65) الشيء رداءة، فهو رديء، والردى: الهلاك، والتردي: التعرض للهلاك، قال تعالى:﴾وما يغني عنه ماله إذا تردى﴿[الليل/11]، وقال:﴾واتبع هواه فتردى﴿[طه/16]، وقال:﴾تالله إن كدت لتردين{ [الصافات/56]، والمرداة: حجر تكسر بها الحجارة فترديها.
ملخص اللسان
1.     رَدأَ الشيءَ بالشيءِ: جعَله له رِدْءاً.  وأَرْدَأَهُ: أَعانَه.  وتَرادأَ القومُ: تعاونوا.وأَرْدَأْتُه بنفسي إِذا كنت له رِدْءاً، وهو العَوْنُ. قال اللّه تعالى:  فأَرْسِلْه مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُني.
2. وفلان رِدْءٌ لفلان أَي يَنْصُرُه ويَشُدُّ ظهره.
3.     رَدَأْتُ فلاناً بكذا وكذا أَي جعلْته قُوَّةً له وعِماداً كالحائط تَرْدَؤُه من بناءٍ تُلزِقُه به.
4. رَدَأْتُ الحائطَ أَرْدَؤُه إِذا دَعَمْتَه بخَشَب أَو كَبْش  يَدْفَعُه أَنْ يَسْقُطَ.
5.     وهذا شيءٌ رَدِيءٌ بيِّنُ الرَّداءة، ولا تقل رَداوةً.  والرَّدِيءُ: الـمُنْكَرُ الـمَكْروُه.
6.     وَرَدُؤَ الشيءُ يَرْدُؤُ رَداءة فهو رَدِيءٌ: فَسَدَ، فهو فاسدٌ.  ورجلٌ رَدِيءٌ: كذلك، من قومٍ أَرْدِئاءَ، بهمزتين.
7.     وأَرْدَأْته: أَفْسَدْته. وأَرْدَأَ الرجلُ: فَعَل شيئاً رَديئاً أَو أَصابَه.
8. وأَرْدَأْتُ الشيءَ: جعلته رَدِيئاً
لسان العرب
● - ردأ: رَدأَ الشيءَ بالشيءِ: جعَله له رِدْءاً.  وأَرْدَأَهُ: أَعانَه.  وتَرادأَ القومُ: تعاونوا.  وأَرْدَأْتُه بنفسي إِذا كنت له رِدْءاً، وهو العَوْنُ. قال اللّه تعالى:  فأَرْسِلْه مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُني. وفلان رِدْءٌ لفلان أَي يَنْصُرُه ويَشُدُّ ظهره.  وقال الليث: تقول رَدَأْتُ فلاناً بكذا وكذا أَي جعلْته قُوَّةً له وعِماداً كالحائط تَرْدَؤُه من بناءٍ تُلزِقُه به. وتقول: أَرْدَأْت فلاناً أَي رَدَأْتُه وصِرْتُ له رِدْءاً أَي مُعِيناً.  وترادَؤُوا أَي تعاوَنُوا.  \<ص:85>  والرِّدْءُ: الـمُعِينُ.  وفي وصية عُمر رضي اللّه عنه عند مَوتِه: وأُوصِيه بأَهل الأَمصار خيراً، فإِنهم رِدْءُ الإِسلامِ وجُباةُ المالِ.  الرِّدْءُ: العَوْنُ والناصِرُ.  وَرَدَأَ الحائطَ بِبِناءٍ: أَلزَقَه به. ورَدَأَه بحَجر: رَماه كَرَداه.  والمِرْدَاةُ: الحَجر الذي لا يكاد الرجل الضابِطُ يَرْفَعُه بيديه؛  تذكر في موضعها.  ابن شميل: رَدَأْتُ الحائطَ أَرْدَؤُه إِذا دَعَمْتَه بخَشَب أَو كَبْش  يَدْفَعُه أَنْ يَسْقُطَ. وقال ابن يونس: أَرْدَأْتُ الحائطَ بهذا المعنى.  وهذا شيءٌ رَدِيءٌ بيِّنُ الرَّداءة، ولا تقل رَداوةً.  والرَّدِيءُ: الـمُنْكَرُ الـمَكْروُه.  وَرَدُؤَ الشيءُ يَرْدُؤُ رَداءة فهو رَدِيءٌ: فَسَدَ، فهو فاسدٌ.  ورجلٌ رَدِيءٌ: كذلك، من قومٍ أَرْدِئاءَ، بهمزتين. عن اللحياني وحده.  وأَرْدَأْته: أَفْسَدْته. وأَرْدَأَ الرجلُ: فَعَل شيئاً رَديئاً أَو أَصابَه. وأَرْدَأْتُ الشيءَ: جعلته رَدِيئاً. ورَدَأْتُه أَي أَعَنْتُه.  وإِذا أَصاب الإِنسانُ شيئاً رَدِيئاً فهو مُرْدِئٌ. وكذلك إِذا فعل شيئاً  رَدِيئاً.  وأَرْدَأَ هذا الأَمرُ على غيره: أَرْبَى، يهمز ولا يهمز.  وأَرْدَأَ على السِّتِّين: زاد عليها، فهو مهموز، عن ابن الأَعرابي،  والذي حكاه أَبو عبيد: أَرْدَى. وقوله:  في هَجْمةٍ يُرْدِئها وتُلْهِيهْ  يجوز أَن يكون أَراد يُعِينُها وأَن يكون أَراد يَزِيدُ فيها، فحذف  الحَرْفَ وأَوصَلَ الفِعْلَ. وقال الليث: لغة العرب: أَردأَ على الخمسين إِذا زادَ. قال الأَزهريّ: لم أَسمع الهمز في أَرْدَى لغير الليث وهو غَلَطٌ.  والأَرْداءُ: الأَعْدالُ الثَّقيلةُ، كلُّ عِدْلٍ منها رِدْءٌ. وقد اعْتَكَمْنا أَرْداءً لَنا ثِقالاً أَي أَعدالاً.
مقاييس اللغة:
(ردي)  الراء والدال والياء([14]) أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَمْيٍ أو تَرَامٍ وما أشبه ذلك. يقال ردَيْتُه بالحجارة أَردِيه: رميتُه. والحجر مِرْداةٌ. والرَّدْي ثلاثة مواضع ترجع إلى قياس [ما] قد ذكرناه. فالأول رَدَى الحجرَ. والثاني رَدَى الفرسُ: أسرع. وَرَدَتِ الجارية، إذا رفعَتْ إحدى رجلَيها وقفزت بواحدة، وهو الثالث. وكلُّ ذلك يرجِع إلى الترامِي. والرَّدَيَان: عدْوُ الحمار بين آرِيِّه ومُتمعَّكِه. ومن الباب الرَّدَى، وهو الهَلاك؛ يقال رَدِيَ يَرْدَى، إذا هلَك. وأرْدَاه الله: أهلَكَه. والتَّردِّي: التَّهَوُّر في المَهْوَى. يقال رَدِيَ في البئر كما يقال تَرَدَّى. قالها أبو زيد. ويقال: ما أدري أين رَدَى، أي أين ذَهَب. وهو من الباب، معناه ما أدرِي أين رَمَى بنفسِه. ومن الباب الرَّدَاةُ: الصخرة، وجمعها الرَّدَى. قال:
* فَحْل مَخَاضٍ كالرِّدَى المنقَضِّ([15]) *
وإذا قالوا للناقة مِرْداةٌ، فإنما شبّهوها بالصَّخرة. ويقال رادَيتُ عن القوم، إذا رَامَيْتَ عنهم. فأما قول طُفَيل:
يُرَادَى على فَأْسِ اللِّجام كأنما *** يُرادَى على مِرْقَاةِ جِذْعٍ مشذَّبِ([16])
فليس هذا من الباب؛ لأنَّ هذا مقلوبٌ. ومعناه يُراوَد. وقد ذكر في موضعه. ومما شذّ عن الباب الرِّداء الذي يُلبَس، ما أدري مِمّ اشتقاقُه، وفي أيِّ شيءٍ قياسُه. يقال فلانٌ حسَنُ الرِّدْية، من لُبْس الرداء. ومما شذّ أيضاً قولُهم: أردَى على الخمسين، إذا زاد عليها.
فأما المهموز فكلمتانِ متباينتان جِدّاً. يقال أَردأْتُ: أَفسدْتُ. ورَدُؤَ الشيءُ فهو ردِيءٌ. والكلمة الأخرى أردأت، إذا أَعَنْتَ. وفلان رِدْءُ فلانٍ، أي مُعِينه. قال الله جلّ جلالُه* في قصة موسى: ﴿فَأَرْسِلْهُ معِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُني﴾ [القصص 34].
القاموس المحيط:
الرِّدْءُ، بالكسر العَوْنُ، والمادَّةُ، والعِدْلُ الثَّقِيلُ. ورَدَأَه به، كَمَنَعَهُ جَعَلَهُ له رِدْءاً وقُوَّةً وعِماداً، والحائِطَ دَعَمَهُ، كَأَرْدَأَهُ، وبِحَجَرٍ رَماهُ به، والإِبِلَ أحْسَنَ القِيامَ عليها. وأرْدَأَهُ أعانَهُ، وعلى مِئَةٍ زادَ، والسَّتْرَ أرْخَاهُ، وسَكَّنَهُ، وأفْسَدَهُ، وأقَرَّهُ، وفَعَلَ رَدِيئاً، أو أصابَهُ. ورَدُؤَ، كَكَرُمَ، رَداءَةً فَسَدَ، فهو رَدِيءٌ من أرْدِئَاءَ، بهَمْزَتَيْنِ.
تاج العروس:
ر د أ
الرِّدْءُ بالكسر في وصيَّة عمر رضي الله عنه عند موته : وأُوصيه بأَهلِ الأَمصارِ خيراً فإنَّهم رِدْءُ الإسلام وجُباةُ المال : العَوْنُ والناصر قال الله تعالى " فأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُني " وفلانٌ رِدْءٌ لفلانٍ أَي ينصره ويَشُدُّ ظَهْره والرِّدْءُ : المادَّةُ والعِدْلُ الثَّقيلُ واحدُ الأَرداءِ وعَدَّلوا الرِّدْأَيْنِ : العِدْلَيْنِ لأنَّ كلاًّ منهما يَرْدَأُ الآخر وهو مجازٌ . وتقول : قد اعْتَكَمْنا أَرْداءً لنا ثِقالاً أَي أَعْدالاً كلُّ عِدْلٍ منها رِدْءٌ . ورَدَأَهُ أَي الشيءَ به أَي الشيءِ كمَنَعَه : جَعَلَه له رِدْءاً وقُوَّةً وعِماداً . قال الليث : تقول رَدَأْتُ فلاناً بكذا وكذا أَي جعلته قُوَّةً وعِماداً ورَدَأَ الحائطَ إِذا دَعَمَهُ قال ابن شُمَيْلٍ : رَدَأْتُ الحائطَ أَرْدَأُهُ إِذا دعمته بخَشَبٍ أَو كَبْشٍ يدفَعُه أَن يَسْقُطَ كأَرْدَأَهُ في الكُلِّ وأَرْدَأْتُهُ بنفسي إِذا كنتُ له رِدْءاً وأَردَأْتُ فلاناً : رَدَأْتُهُ وصرت له رِدْءاً أَي مُعيناً . وتَرَدَّأَ القومُ وتَرَادَءُوا : تعاوَنوا قاله الليث وقال يونس : وأَرْدَأْتُ الحائطَ بهذا المعنى أَي بمعنى رَدَأْت . ورَدَأَه بحَجَرٍ : رماه به كَدَرَأَه والمِرْدَأَةُ : الحَجَرُ الذي لا يكاد الرجُلُ الضابِط يرفعه بيدَيْه يأْتي في المعتلّ . ورَدَأَ الإبلَ : أَحسنَ القيامَ عليها بالخدمة والرَّاعي يردَأُ الإبلَ : يُحسنُ رَعْيَها فيُقيمُ حالَها وهذا من المجاز لأنَّه من رَدَأْتُ الحائطَ وأَرْدَأْتُهُ : دَعَمْته كذا في أَحكام الأَساس . وأَرْدَأَهُ : أَعانه بنفسه كَرَدَأْتُهُ وأَرْدَأَ هذا الأَمرُ على غيرِه : أَرْبى يُهمز ولا يُهمز وأَرْدَأَ على مائةٍ : زادَ عليها مهموزاً عن ابن الأَعْرابِيّ والذي حكاه أَبو عُبَيد : أَرْدَى . وقوله :
" في هَجْمَةٍ يُرْدِئُها ويُلْهِيهْ يجوز أَن يكون أَراد يُعينها وأَن يكون أَرادَ يَزيد فيها فحذفَ الحرفَ وأَوصَلَ الفِعْلَ ويقولون : أَرْدَأَ على السِّتِّين وقال الليثُ : لغة العرب أَرْدَأَ على الخمسين إِذا زاد . قال الأَزهريُّ : لم أَسمع الهمزَ في أَرْدَى لغير الليثِ وهو غَلَطٌ فمن هنا تعرف أَنَّ الذي ذكره المؤلف هو قولُ الليث فقط مخالفاً للجُمهور ولم يُشِر إلى ذلك . وأَرْدَأَ السِّتْرَ : أَرْخاهُ وأَرْدَأَه سكَّنَهُ وأَفْسَدَه يقال : أَرْدَأْتُه أَفسدتُه وأَرْدَأَه : أَقرَّهُ على ما كانَ عليه . وأَرْدَأَ : فعلَ فِعلاً رَديئاً أَرْدَأَ الرجلُ فعل شيئاً رديئاً وأَرْدَأْتُ الشيءَ : جعلته رديئاً أَو أَصابَهُ يقال إِذا أَصابَ الإنسانُ شيئاً رديئاً فهو مُرْدِئٌ وكذا إِذا فعل شيئاً رديئاً . وردُؤَ ككَرُمَ اقتصر عليه الجوهريّ وابن القوطيَّة وابنُ القطَّاع وابنُ سيده وابن فارس وحكى ثعلب فيه التثليث وهو غريبٌ وأَغرب منه ما حكاه الفَيُّوميُّ في المصباح : وَرَدا يَرْدو كعَلا يَعْلو لغةٌ فهو رَدِيٌّ بالتثقيل وزعم ابنُ دُرُستَويه في شرح الفصيح أَنَّه أَخطأَ وأَنَّها لغةُ العامَّة وقد أَغفلها المصنِّف في المعتلّ كما أَغفل لغتين هنا قاله شيخنا يَرْدُؤُ رَداءةً ككرامَةٍ : فَسَدَ وقال شُرَّاح الفصيح : ضَعُفَ وعَجَزَ فاحتاجَ فهو رَدِيءٌ فاسدٌ وهذا شيءٌ رَدِيءٌ بيِّنُ الرَّداءةِ ولا تقل الرَّداوَةِ أَي لأنَّها خطأٌ كما تقدَّم والرَّديءُ : المُنْكَر المكروه . ورجلٌ رُديءٌ كذلك من قومٍ أَرْدِئَاءَ بهمزتين فهو جمعُ رَدِيءٍ عن اللحيانيّ وحده وإذا تأَمَّلتَ ما ذكرناه آنفاً ظهر لك أَن لا إجحافَ في عبارة المؤلف ولا تقصير كما زعمه شيخنا

##### Türkçe

**ردء**
**رَدَأَ - يَرْدَأُ - رِدْء - رِدْءاً**
**رَدَأَ - يَرْْدَأُ** + varlık veya şey + varlığı: onu destekler ve dayandırır: güçlendirir, yardım eder, destekler ve bir başkasının belini sağlamlaştırır
**رِدْء**: “فـِعـْل” vezninde, **رَدَأ َ - يَرْْدَأ**’dan fiil ismi: destekleme ve dayandırma işlemi: yine **رَدَأ َ - يَرْْدَأ** fiiliyle olan şey: maddî ve manevî destek: bir başkasını güçlendiren, yardım eden, destekleyen ve belini sağlamlaştıran şeyler, kişiler ve işler
**رِدْءاً**: **رِدْء**’den hâl: destek ve dayandırma etkeninin bulunduğu bir biçimde

Ve lafız, “başkasını destekleme ve yardım etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَصَرَ - يَنْصُرُ**، **رَدَأ َ - يَرْدَأُ**، **عَضَدَ - يَعْضُدُ**، **سَنَدَ - يَسْنُدُ**، **مَلأَ - يَمْلِئُ** (**مَلأَ - يَمْلَأُ**)، **وَكَلَ - يَكِلُ**

Lafız bakımından ayırt edilir:
**دَرَى - يَدْرِيْ** + varlık + bir şeyi: cehaletten sonra bildi ve tanıdı
**دَرَأَ - يَدْرَأُ** + varlık + bir varlıktan + bir şeyi: yakın bir zarardan koruyucu bir kalkan oluşturur
**رَدَأَ - يَرْْدَأُ** + varlık veya şey + varlığı: onu destekler ve dayandırır: güçlendirir, yardım eder, destekler ve bir başkasının belini sağlamlaştırır
**رَدِيَ - يَرْدَى** + varlık + bir yerden + bir yere veya bir yerde: düşer ve yüksek bir yerden yuvarlanır; böylece parçalanır veya ölür

**ردء**
 	﴿Ve kardeşim Harun, dil bakımından benden daha fasîhtir; onu benimle birlikte **رِدْءاً** olarak gönder; beni doğrulasın. Şüphesiz ben, beni yalanlamalarından korkuyorum (34)﴾ **القصص**

Muhtâr es-Sıhâh
● [**ردأ**] ر د أ: **الرَّدِيءُ** med ile: bozuk; babı **ظرف**; ve **أرْدَاهُ**: onu bozdu; ve **أرداه** ayrıca: ona yardım etti; ve **الرِّدْء**: yardımcı

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ر د أ
“**رِدْءاً**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “ وَأَخِي هَارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِسَاناً فَأَرْسِلْهُ مَعِيَ **رِدْءاً** يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخَافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ” (34) **القصص**.
**الرَّدْءُ**: başkasına tâbi olan, ona yardım eden.

Râgıb
**ردأ**
- **الردء**: başkasına tâbi olup ona yardım eden. Yüce Allah dedi ki: }فأرسله معي **ردءا** يصدقني﴿[**القصص**/34]، ve onu **أردأه**; ve **الرديء** aslında onun gibidir; fakat sonrakilerde yerleşik olarak yerilen (anlamında) olmuştur. Denir: **ردأ** (bkz.: **الأفعال** 3/49; ve **البصائر** 3/65) şey **رداءة** (kötülük/bozukluk) (ile), o hâlde o **رديء**’dir; ve **الردى**: helâk; ve **التردي**: helâke maruz kalma. Yüce Allah dedi ki:﴾وما يغني عنه ماله إذا تردى﴿[**الليل**/11]، ve dedi ki:﴾واتبع هواه فتردى﴿[**طه**/16]، ve dedi ki:﴾تالله إن كدت لتردين{ [**الصافات**/56]، ve **المرداة**: taşları kırmak için kendisiyle taş kırılan taş; böylece onları helâk eder.

Lisân özeti
1. **رَدأَ** şeyi şey ile: onu ona **رِدْءاً** yaptı. Ve **أَرْدَأَهُ**: ona yardım etti. Ve **تَرادأَ** kavim: yardımlaştılar. Ve **أَرْدَأْتُه** kendimle: ona **رِدْءاً** olduğumda; ve o, yardımdır. Yüce Allah dedi ki:  **فأَرْسِلْه مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُني**.
2. Ve falan, falan için **رِدْءٌ**’dür; yani ona yardım eder ve sırtını sağlamlaştırır.
3. **رَدَأْتُ** falanı şu ve şu ile: yani onu ona güç ve dayanak yaptım; duvar gibi, onu bir yapıdan **تَرْدَؤُه**; onu ona yapıştırırsın.
4. **رَدَأْتُ** duvarı, **أَرْدَؤُه**: onu, düşmesini engelleyen bir ağaç veya koç ile desteklediğimde.
5. Ve bu, apaçık **الرَّداءة** sahibi **رَدِيءٌ** bir şeydir; **رَداوةً** deme. Ve **الرَّدِيءُ**: inkâr edilen, hoş görülmeyen.
6. Ve **رَدُؤَ** şey, **يَرْدُؤُ** **رَداءة** (ile), o hâlde o **رَدِيءٌ**’dür: bozuldu; o hâlde o bozuk olandır. Ve **رَدِيءٌ** bir adam: yine böyledir; iki hemze ile **أَرْدِئاءَ** kavminden.
7. Ve **أَرْدَأْته**: onu bozdum. Ve **أَرْدَأَ** adam: kötü bir şey yaptı veya ona isabet etti.
8. Ve **أَرْدَأْتُ** şeyi: onu **رَدِيئاً** yaptım

Lisânü’l-‘Arab
● - **ردأ**: **رَدأَ** şeyi şey ile: onu ona **رِدْءاً** yaptı. Ve **أَرْدَأَهُ**: ona yardım etti. Ve **تَرادأَ** kavim: yardımlaştılar. Ve **أَرْدَأْتُه** kendimle: ona **رِدْءاً** olduğumda; ve o, yardımdır. Yüce Allah dedi ki:  **فأَرْسِلْه مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُني**. Ve falan, falan için **رِدْءٌ**’dür; yani ona yardım eder ve sırtını sağlamlaştırır. Ve Leys dedi ki: dersin: **رَدَأْتُ** falanı şu ve şu ile; yani onu ona güç ve dayanak yaptım; duvar gibi, onu bir yapıdan **تَرْدَؤُه**; onu ona yapıştırırsın. Ve dersin: **أَرْدَأْت** falanı; yani **رَدَأْتُه** ve ona **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı. Ve **ترادَؤُوا**: yani yardımlaştılar.  \<s:85>  Ve **الرِّدْءُ**: yardımcı. Ve Ömer’in (Allah ondan razı olsun) ölümündeki vasiyetinde: “Ve ona şehirler halkını hayırla tavsiye ederim; çünkü onlar İslâm’ın **رِدْءُ**’üdür ve malın toplayıcılarıdır.” **الرِّدْءُ**: yardım ve destekçi. Ve **رَدَأَ** duvarı bir yapı ile: onu ona yapıştırdı. Ve onu bir taş ile **رَدَأَه**: onu onunla attı, **رَداه** gibi. Ve **المِرْدَاةُ**: taş; ki sağlam adam onu elleriyle neredeyse kaldıramaz; yerinde zikredilecektir. İbn Şümeyl: **رَدَأْتُ** duvarı, **أَرْدَؤُه**: onu, düşmesini engelleyen bir ağaç veya koç ile desteklediğimde. İbn Yûnus dedi ki: **أَرْدَأْتُ** duvarı bu anlamda. Ve bu, apaçık **الرَّداءة** sahibi **رَدِيءٌ** bir şeydir; **رَداوةً** deme. Ve **الرَّدِيءُ**: inkâr edilen, hoş görülmeyen. Ve **رَدُؤَ** şey, **يَرْدُؤُ** **رَداءة** (ile), o hâlde o **رَدِيءٌ**’dür: bozuldu; o hâlde o bozuk olandır. Ve **رَدِيءٌ** bir adam: yine böyledir; iki hemze ile **أَرْدِئاءَ** kavminden; Lihyânî’den tek başına. Ve **أَرْدَأْته**: onu bozdum. Ve **أَرْدَأَ** adam: kötü bir şey yaptı veya ona isabet etti. Ve **أَرْدَأْتُ** şeyi: onu **رَدِيئاً** yaptım. Ve **رَدَأْتُه**: yani ona yardım ettim. Ve insan kötü bir şeye isabet ederse o **مُرْدِئٌ**’dür. Yine, kötü bir şey yaparsa da böyledir. Ve bu iş başkasına **أَرْدَأَ**: arttı; hemzeli de olur hemzesiz de. Ve altmışın üzerine **أَرْدَأَ**: onun üzerine arttı; hemzelidir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği ise: **أَرْدَى**. Ve şu sözü:
“ في هَجْمةٍ يُرْدِئها وتُلْهِيهْ ”
şöyle caizdir: ona yardım etmeyi kastetmiş olması da, onda artırmayı kastetmiş olması da; harfi hazfetti ve fiili ulaştırdı. Ve Leys dedi ki: Arap dili: ellinin üzerine **أَردأَ**: eğer onun üzerine arttıysa. Ezherî dedi ki: Leys’ten başkası için **أَرْدَى**’da hemzeyi işitmedim; o bir hatadır. Ve **الأَرْداءُ**: ağır yükler; her bir yükün her biri **رِدْءٌ**’dür. Ve “Bize ağır **أَرْداءً** yüklenmişiz” yani yükler.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ردي**) **الراء** ve **الدال** ve **الياء**([14]) tek bir asıldır; atma veya karşılıklı atış ve benzeri şeye delâlet eder. Denir: **ردَيْتُه** taşlarla, **أَردِيه**: onu attım. Ve taş **مِرْداةٌ**’dır. Ve **الرَّدْي** üç yerdir; zikrettiğimiz kıyasa döner. Birincisi: **رَدَى** taşı. İkincisi: **رَدَى** at: hızlandı. Ve cariye **وَرَدَتِ**: eğer iki ayağından birini kaldırıp biriyle sıçrarsa; bu üçüncüdür. Bütün bunlar karşılıklı atışa döner. Ve **الرَّدَيَان**: eşeğin, yemliği ile yuvarlandığı yer arasında koşmasıdır. Babdan olan **الرَّدَى** da vardır; o helâktir; denir: **رَدِيَ يَرْدَى**: eğer helâk olduysa. Ve Allah onu **أرْدَاه**: onu helâk etti. Ve **التَّردِّي**: düşüş yerine atılganlık. Denir: **رَدِيَ** kuyuya; denildiği gibi: **تَرَدَّى**. Bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve denir: “Nerede **رَدَى** bilmiyorum”; yani nereye gitti. Bu da babdandır; manası: kendini nereye attığını bilmiyorum. Babdan **الرَّدَاةُ**: kaya; çoğulu **الرَّدَى**. Dedi ki:
* فَحْل مَخَاضٍ كالرِّدَى المنقَضِّ([15]) *
Ve deveye **مِرْداةٌ** dediklerinde, onu ancak kayaya benzetmişlerdir. Ve denir: **رادَيتُ** kavimden (yana): eğer onlar adına karşılıklı atış yaptıysan. أما Tufeyl’in sözü:
يُرَادَى على فَأْسِ اللِّجام كأنما *** يُرادَى على مِرْقَاةِ جِذْعٍ مشذَّبِ([16])
bu babdan değildir; çünkü bu ters çevrilmiştir. Manası: **يُراوَد**. Yerinde zikredilmiştir. Babdan şâz olanlardan: giyilen **الرِّداء**; onun hangi iştikaktan olduğu ve hangi şeyde kıyası olduğu bilinmez. Denir: falan **حسَنُ الرِّدْية**’dir; ridâ giymekten. Şâz olanlardan bir diğeri de onların şu sözüdür: ellinin üzerine **أردَى**: eğer onun üzerine arttıysa.
Hemzeli olana gelince, iki kelimedir; pek farklıdır. Denir: **أَردأْتُ**: bozdum. Ve **رَدُؤَ** şey; o hâlde o **ردِيءٌ**’dür. Diğer kelime: **أردأت**: eğer yardım ettiysen. Ve falan, falanın **رِدْءُ**’üdür; yani onun yardımcısı. Yüce Allah, Musa kıssasında dedi ki: ﴿فَأَرْسِلْهُ معِيَ **رِدْءاً** يُصَدِّقُني﴾ [**القصص** 34].

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الرِّدْءُ** (kesre ile): yardım; ve madde; ve ağır yük. Ve onu onunla **رَدَأَه**: **مَنَعَهُ** gibi; onu ona **رِدْءاً** ve güç ve dayanak yaptı; ve duvarı: onu destekledi; **كَأَرْدَأَهُ** gibi; ve bir taş ile: onu onunla attı; ve develer: onların üzerinde durmayı güzel yaptı. Ve onu **أرْدَأَهُ**: ona yardım etti; ve yüzün üzerine: arttı; ve örtüyü: saldı; ve onu: sakinleştirdi; ve onu: bozdu; ve onu: olduğu hâl üzere bıraktı; ve kötü bir şey yaptı; veya ona isabet etti. Ve **رَدُؤَ**: **كَرُمَ** gibi; **رَداءَةً** (ile) bozuldu; o hâlde o **رَدِيءٌ**’dür; iki hemze ile **أرْدِئَاءَ**’dan.

Tâcü’l-‘Arûs:
ر د أ
**الرِّدْءُ** (kesre ile), Ömer’in (Allah ondan razı olsun) ölümündeki vasiyetinde: “Ve ona şehirler halkını hayırla tavsiye ederim; çünkü onlar İslâm’ın **رِدْءُ**’üdür ve malın toplayıcılarıdır”: yardım ve destekçi. Yüce Allah dedi ki: “ **فأَرْسِلْهُ مَعِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُني** ” ve falan, falan için **رِدْءٌ**’dür; yani ona yardım eder ve sırtını sağlamlaştırır. Ve **الرِّدْءُ**: madde ve ağır yük; **الأَرداءِ**’nin tekilidir. Ve iki yükü **عَدَّلوا الرِّدْأَيْنِ**: iki yükü; çünkü her biri diğerini **يَرْدَأُ**; bu mecazdır. Ve dersin: “Bize ağır **أَرْداءً** yüklenmişiz”; yani yükler; her bir yükün her biri **رِدْءٌ**’dür. Ve onu, yani şeyi, onunla, yani şey ile, **مَنَعَه** gibi: onu ona **رِدْءاً** ve güç ve dayanak yaptı. Leys dedi ki: dersin: **رَدَأْتُ** falanı şu ve şu ile; yani onu güç ve dayanak yaptım. Ve **رَدَأَ** duvarı: eğer onu desteklediyse. İbn Şümeyl dedi ki: **رَدَأْتُ** duvarı, **أَرْدَأُهُ**: onu, düşmesini engelleyen bir ağaç veya koç ile desteklediğimde; hepsinde **كأَرْدَأَهُ** gibidir. Ve **أَرْدَأْتُهُ** kendimle: eğer ona **رِدْءاً** olduysam. Ve **أَردَأْتُ** falanı: **رَدَأْتُهُ** ve ona **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı. Ve kavim **تَرَدَّأَ** ve **تَرَادَءُوا**: yardımlaştılar; bunu Leys söyledi. Yûnus dedi ki: ve **أَرْدَأْتُ** duvarı bu anlamda; yani **رَدَأْت** anlamında. Ve onu bir taş ile **رَدَأَه**: onu onunla attı; **كَدَرَأَه** gibi. Ve **المِرْدَأَةُ**: taş; sağlam adam onu elleriyle neredeyse kaldıramaz; illetli (bab)da gelecektir. Ve **رَدَأَ** develeri: hizmetle onların üzerinde durmayı güzel yaptı; ve çoban develeri **يَردَأُ**: onların otlatmasını güzel yapar; böylece hâllerini düzeltir; bu mecazdandır; çünkü bu, “**رَدَأْتُ** duvarı ve **أَرْدَأْتُهُ**: onu destekledim”dendir; **أَحكام الأَساس**’ta böyledir. Ve onu **أَرْدَأَهُ**: kendisiyle ona yardım etti; **كَرَدَأْتُهُ** gibi. Ve bu iş başkasına **أَرْدَأَ**: arttı; hemzeli de olur hemzesiz de. Ve yüzün üzerine **أَرْدَأَ**: onun üzerine arttı; hemzeli olarak; İbnü’l-A‘râbî’den. Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği ise: **أَرْدَى**. Ve şu sözü:
" في هَجْمَةٍ يُرْدِئُها ويُلْهِيهْ "
şöyle caizdir: ona yardım etmeyi kastetmiş olması da, onda artırmayı kastetmiş olması da; harfi hazfetti ve fiili ulaştırdı. Ve derler: altmışın üzerine **أَرْدَأَ**. Leys dedi ki: Arap dili: ellinin üzerine **أَرْدَأَ**: eğer onun üzerine arttıysa. Ezherî dedi ki: Leys’ten başkası için **أَرْدَى**’da hemzeyi işitmedim; o bir hatadır. Buradan bilirsin ki müellifin zikrettiği, yalnız Leys’in sözüdür; cumhura muhalif olarak; buna işaret etmemiştir. Ve örtüyü **أَرْدَأَ**: onu saldı. Ve onu **أَرْدَأَه**: onu sakinleştirdi. Ve onu: bozdu; denir: **أَرْدَأْتُه**: onu bozdum. Ve onu **أَرْدَأَه**: onu olduğu hâl üzere bıraktı. Ve **أَرْدَأَ**: kötü bir fiil yaptı; **أَرْدَأَ** adam: kötü bir şey yaptı. Ve **أَرْدَأْتُ** şeyi: onu kötü yaptım; veya ona isabet etti; denir: insan kötü bir şeye isabet ederse o **مُرْدِئٌ**’dür; yine, kötü bir şey yaparsa da böyledir. Ve **رَدُؤَ**: **كَرُمَ** gibi; Cevherî, İbnü’l-Kûtıyye, İbnü’l-Kattâ‘, İbn Sîde ve İbn Fâris bununla yetinmiştir. Sa‘leb onda üçlü (çekim) rivayet etti; bu gariptir. Ondan daha garip olan, Feyyûmî’nin **المصباح**’ta rivayet ettiğidir: **وَرَدا يَرْدو** **عَلا يَعْلو** gibi bir dildir; o hâlde o **رَدِيٌّ**’dür (teşdîd ile). İbn Dürüstüveyh, **شرح الفصيح**’te bunun hata olduğunu ve bunun avam dili olduğunu iddia etti. Musannif, illetli (bab)da onu ihmal ettiği gibi burada da iki dili ihmal etti; bunu şeyhimiz söyledi: **يَرْدُؤُ رَداءةً** **ككرامَةٍ** (gibi): bozuldu. **شُرَّاح الفصيح** dedi ki: zayıfladı ve aciz kaldı; ihtiyaç duydu; o hâlde o **رَدِيءٌ** bozuk olandır. Ve bu, apaçık **الرَّداءةِ** sahibi **رَدِيءٌ** bir şeydir; **الرَّداوَةِ** deme; yani çünkü o hatadır, daha önce geçtiği gibi. Ve **الرَّديءُ**: inkâr edilen, hoş görülmeyen. Ve **رُديءٌ** bir adam: yine böyledir; iki hemze ile **أَرْدِئَاءَ** kavminden; o, **رَدِيءٍ**’in cem‘idir; yalnız Lihyânî’den. Ve az önce zikrettiğimizi düşündüğünde, müellifin ifadesinde ne haksızlık ne de eksiklik olmadığı sana görünür; şeyhimizin iddia ettiği gibi değil.
