# ردف (ر-د-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AF%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ridaf, binenin arkasına binilen yer, terki demektir

- Harfler: ر - د - ف
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الرَّادِفَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B1%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْفَاعِلَةُ | Peşinden gelen | 1 | 1 | [79:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/ayet/79:7.md) |
| [رَدِفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/siga/%D8%B1%D9%8E%D8%AF%D9%90%D9%81%D9%8E.md) | فَعِلَ | Peşinden geldi | 1 | 1 | [27:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/ayet/27:72.md) |
| [مُرْدِفِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/siga/%D9%85%D9%8F%D8%B1%D9%92%D8%AF%D9%90%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مُفْعِلِينَ | Ardarda gelenler | 1 | 1 | [8:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/ayet/8:9.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (17 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
2. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
3. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Umulur
4. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kiriş demektir
5. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
6. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buzağı demektir
7. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
8. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İnek yavrusu, dana demektir
9. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
10. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ردف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md), [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md), [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md), [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir binek üzerinde veya bir doğrultuda öndekinin hemen arkasına, terkisine yerleşerek onu kesintisiz izleme |
| Çekirdek Özet 2 | Bir olgunun, hükmün veya varlığın öncekini aralıksız takip ederek onun peşi sıra ve ona bitişik biçimde gelmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Öncelik-sonralık dizgesinde kopukluk olmaksızın birbirini ikmal eden ve birbirine eklemlenen ardışıklık nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt soyut bir «sonradan gelme» veya basit bir «eş anlamlılık» sanılarak, öndekine doğrudan temas eden ve onu yüklenen bitişik ardışıklık dinamizminin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رد | Geri çevirme, geri döndürme, bir sınır veya dayanağa çarparak geri gelme; [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md), [ردأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%A3.md), [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md), [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü üzere bir direnç noktasıyla irtibatlı olma veya arka planda destek/engel teşkil etme | ف | Çekirdeğin arka plan ve geri çevirme hareketine ağız, kenar ve dış çeper teması ekleyerek, bir şeyin arka eteğine veya terkisine doğrudan tutunup onu takip eden kesintisiz bir ardışıklık anlamı kazandırmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Önde olanı, başlangıç noktasını, yönlendirici ve kılavuz ilkeyi temsil eder |
| د | Kapı | Geçişi, eşikten içeri girmeyi, bir konuma adım atmayı ve hareketi simgeler |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar, temas noktası ve peşi sıra eklemlenme dinamizmini ifade eder |
| ردف | Başı takip eden kapıdan kenara eklemlenme | Öndeki başı veya kılavuzu esas alarak açılan yoldan hemen onun arkasına, terkisine yerleşip ona temas halinde kesintisizce dahil olma eylemidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir binek hayvanına binen asıl binicinin hemen arkasına, semerin arka kısmına (krup/terki) oturmak; bu yere oturan kişiye «redîf», oturulan yere «ridâf» denir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında binek devesinin yürüyüşünü ve terki yolcularını taşırken sergilediği gücü tasvir ederken şöyle der: عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى / تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي |
| Erken Arapça kullanım | Hîre meliklerinin yönetiminde hükümdardan hemen sonra gelen, onun sağında oturan ve onun yokluğunda yerine geçen ikinci derecedeki vezir ve naip konumundaki yöneticilere Cahiliye ve erken dönemde «erdâfü’l-mülûk» denilirdi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânu Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde ردف kökü arkaik bir ardışıklık, kovalama ve arkadan yetişme semantiği taşır. Kuzeybatı Sami dillerinde, bilhassa İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında kök doğrudan «kovalamak, peşine düşmek, ısrarla ardı sıra gitmek» anlamında (İbranice רָדַף [rādap], Süryanice ܪܕܰܦ [rdap]) karşılık bulur. Bu dillerde eylem daha ziyade düşmanı veya avı arkasından şiddetle takip etme ve kovalamayı ifade ederken; Güney Sami / Arapça kolunda kök, şiddetli kovalamadan ziyade «hemen arkasına binme, terkisine yerleşme, aralıksız ardışıklık ve birbirini tamamlama» yönünde bir semantik odaklanma yaşamıştır. Akadca katmanında ise benzer fonetik ve semantik yapı radāpu biçiminde düşmanı kovalamak ve peşi sıra gitmek anlamıyla mevcuttur. Böylece kök, Proto-Sami düzeyindeki dinamik «arkadan yetişip yapışma» matrisinden Arapçada «terkide yer alma ve boşluksuz ardıllık» formuna evrilmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رد çekirdeğinden türeyiş | Arka tarafta bulunma, dayanak teşkil etme ve öndekinin hareketine doğrudan eklemlenme üzerinden binek terkisine ve hemen ardından gelen olgulara ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice rādap, Süryanice rdap, Akadca radāpu | Batı ve Doğu Sami kollarında arkasından koşmak, kovalamak ve izlemek manasındayken, Arapçada bitişik ardıllık ve terki manasına evrilmiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Bazı Berberice köklerdeki ardıllık ve takip bildiren unsurlarla muhtemel paralellikler ileri sürülmüşse de doğrulanmış kesin veri sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ردف | Anlamlı | Terkide olma, ardışıklık | Birinin arkasına binmek, peşi sıra boşluksuz gelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [رفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%AF.md) | Anlamlı | Destekleme, bağış, dayanak | Birine yardım etmek, ihsanda bulunmak, arka çıkmak | Hedef kökle ortak çekirdek; arkadan destek olma yönüyle akrabadır; Kur'an'da geçer |
| [درف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [دفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | İtme, defetme, kokuşma | Birini sertçe arkasından itmek, defetmek; kötü koku | İtme hareketiyle arkadan uygulanan güç ilişkisi taşır; Kur'an'da geçmez |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Anlamlı | Teklik, yalnızlık, ayrışma | Akranlarından ve benzerlerinden ayrılarak tek başına kalmak | Ardışık birlikteliğin zıddı olarak yalnızlaşmayı bildirir; Kur'an'da geçer |
| [فدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D8%B1.md) | Anlamlı | Gevşeme, doyum, kaya parçası | Dağdan kopan büyük kaya; erkeğin çiftleşmeden gevşeyip kesilmesi | Katılık ve hareketin ardıllığının kesintiye uğraması; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ردف | Merkez | Bitişik ardışıklık | Öndekine doğrudan temas ederek veya onun hemen arkasındaki boşluğu doldurarak gelme | Bir binek üzerindeki iki süvari gibi aralarında fasıla bulunmayan ardıllık |
| [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) | Komşu | Tabi olma, izleme | Bir kimsenin veya fikrin izinden gitme, buyruğuna uyma | Fiziksel temas veya mutlak bitişiklik şartı olmaksızın iz sürme ve itaati ifade eder |
| [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) | Komşu | Sıralı takip, okuma | Bir metni veya diziyi sırasıyla, harfi harfine takip etme | Zamansal veya metinsel dizilimde birbiri ardınca intizamla gelme |
| [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Komşu | Arkada kalma, halefiyet | Birinin ardından gelip onun bıraktığı boşluğa veya makama yerleşme | Öncekinin ayrılması veya yokluğunda onun yerine geçme ön plandadır |
| [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) / [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md) | Komşu | Yetişme, kavuşma | Geride olanın hızlanarak öndekine ulaşması ve ona dahil olması | Mesafe farkının kapanarak sonradan temasın kurulmasını anlatır |
| [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) | Zıt | Öne geçme, kılavuzluk | Başkalarından önce davranıp ileri fırlama, geride bırakma | Zaman, mekan veya fazilet bakımından en önde bulunup ardındakileri geride bırakma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ردف | Terkide gelme, ardışıklık | Öndekinin hemen peşine, terkisine bitişik biçimde dahil olma ve onu takip etme | Kesin |
| Latince | succedere, sequi | Ardından gelme, izleme | Öncekinin yerini alma ve peşinden gelme anlamını verir; terkideki doğrudan fiziksel temas nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | succeed, follow closely, ride pillion | Yakından takip etme, terkide gitme | Bir binek üzerinde arkada oturma (pillion) ve yakından aralıksız takip etme hallerini karşılar | Güçlü |
| Almanca | nachfolgen, hintensitzen | Peşinden gelme, arkada oturma | Kronolojik veya mekânsal olarak hemen ardında yer almayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | succéder, chevaucher en croupe | Ardılı olma, krupta/terkide binme | Fransızca krupta binme tabiri kökün somut binek anlamını birebir yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَدِفَ | Yaklaşan ve enseye binen azap | İnkarcıların aceleyle istedikleri azabın bir kısmının hemen enselerine bindiğini, arkalarından yetiştiğini bildiren bağlam (Neml [27:72](https://lisan.digital/tr/ayet/27:72.md)) |
| مُرْدِفِينَ | Birbiri ardınca eklemlenen melek safları | Bedir Savaşı'nda müminlere gönderilen meleklerin kesintisiz dalgalar halinde birbirini takip etmesi veya müminlerin arkasında artçı destek olması (Enfâl [8:9](https://lisan.digital/tr/ayet/8:9.md)) |
| الرَّادِفَةُ | İlk sarsıntının hemen ardındaki ikinci kozmik vuruş | Kıyamet gününde yeri ve göğü sarsan ilk sur üflemesini (râcife) gecikmeksizin ve bitişik olarak takip eden ikinci sarsıntı (Nâziât [79:7](https://lisan.digital/tr/ayet/79:7.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esrâr-ı kıyamet ve nüzûl-i melâike | Nâziât suresindeki râcife ve râdife kavramları üzerinden kıyametin iki evreli kozmik infilakı ve meleklerin müminlere imdadı tartışılmıştır | İki kozmik evre arasındaki kaçınılmaz ve aralıksız nedensel ardışıklık |
| Fıkıh | Bineğe binme ve hac ahkamı | Bir hayvana iki kişinin aynı anda binmesi (terkîf/irtidâf) konusunun hayvan hakkı ve yolculuk fıkhı bağlamında incelenmesi | Hayvanın gücüne göre terkide insan veya yük taşıma meşruiyeti |
| Tefsir | Enfâl [8:9](https://lisan.digital/tr/ayet/8:9.md) ve Nâziât [79:7](https://lisan.digital/tr/ayet/79:7.md) tahlili | Mürdifîn kelimesinin kıraat vecihleri (mürdifîn/mürdefîn) üzerinden meleklerin bizzat birbiri ardınca mı geldiği yoksa müminleri arkalarına mı aldıkları tartışması | Sürekli takviye gücü ve kesintisiz arka plan desteği |
| Hadis | Peygamber’in terkisine binen sahâbîler | Hz. Peygamber’in Muâz b. Cebel veya İbn Abbâs gibi sahâbîleri devesinin veya merkebinin terkisine (redîf) alarak tevhid ve ahlak ilkelerini öğretmesi | Birlikte seyahat, yakınlık, tevazu ve doğrudan aktarım ortamı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmolojik ve eskatolojik nizam | İntizamlı ardıllık | Hükmün tamamlanması | Kıyamet felaketinde ve ilahi yardımda olayların rastlantısal değil, birbirini tetikleyen bir ardışıklıkla vuku bulması | Kesin |
| İlmi | Dilbilim ve mantık | Terâdüb ve terâdüf | Anlamın aktarımı ve korunması | Bir kavramın diğerinin hemen ardı sıra gelerek aynı manayı yüklenmesi veya mantıksal önermelerin zincirleme irtibatı | Güçlü |
| Siyasi | Devlet teşkilatı ve veraset | Hilafet naibi ve artçı güç | İstikrar ve devralma | Cahiliyeden itibaren bilinen «erdâf» kurumu, liderin hemen arkasında duran ve boşluğu kapatan güvenilir ikincil otorite | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tedarik zinciri | Arka plan ikmali | Kesintisiz akış sağlama | Öncü piyasa hareketini hemen arkasından destekleyen rezerv gücü ve birbirine eklemlenen lojistik akış | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ardışık dalga dizilimi ve iteratif fonksiyonlar | Bir dalga cephesinin (wavefront) hemen arkasından gelen ikinci dalga fazı veya $x_{n+1} = f(x_n)$ biçiminde bir önceki çıktının doğrudan ardılı olarak üretilen dinamik sistem adımları | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Artçı destek ve kurumsal halefiyet | Kriz anlarında ön saftaki aktörlerin hemen arkasında yer alan lojistik destek katmanı ve lidersiz kalmayı önleyen bitişik vekalet mekanizması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca belagat ve sözlük ilminde «terâdüf» (eş anlamlılık) terimine veya salt bir binek üzerinde arkada oturma durumuna hapsedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik altüst oluşta (Nâziât [79:7](https://lisan.digital/tr/ayet/79:7.md)) hem askeri-ilahi yardımda (Enfâl [8:9](https://lisan.digital/tr/ayet/8:9.md)) hem de azabın insana hızla yaklaşmasında (Neml [27:72](https://lisan.digital/tr/ayet/27:72.md)) gecikmesiz, aralıksız ve kaçınılmaz eklemlenmeyi ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Râdife'nin basit bir «ikinci olay», mürdifîn'in sıradan bir «sayısal çokluk» sanılması; olaylar arasındaki organik nedenselliğin ve kaçınılmaz fiziksel/metafiziksel bitişikliğin kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve olaylar arasındaki nedensel bağı ve ilahi müdahalenin ritmini nasıl kurduğunu gösterir; hiçbir ilahi vaadin veya tehdidin boşlukta kalmayıp öncekine bitişik bir kesinlikle gerçekleştiğini belgeler |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet sahnelerini anlatan eskatolojik surelerde (Nâziât), ilahi yardım ve meleklerin savaşa müdahalesini bildiren cihat ayetlerinde (Enfâl) ve azabın yakınlığını vurgulayan peygamberi uyarılarda (Neml) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyamet sarsıntılarının birbirinden bağımsız tesadüfler olduğu veya meleklerin yardımı ile tehdit edilen cezanın belirsiz bir geleceğe ertelendiği zannını bertaraf eder; ardışıklığın kaçınılmazlığını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir binek hayvanının terkisine, öndeki süvarinin hemen arkasına oturup ona yapışarak birlikte yol almak.
- Soyut anlam: Bir olgunun, varlığın veya hükmün öncekini aralıksız, gecikmeksizin ve doğrudan temas halinde takip ederek onu ikmal etmesi.
- Sistematik karşılık: Öncü kuvvetin tükendiği veya ilk hareketin başladığı noktada gecikme payı bırakmaksızın devreye giren ardışık ikmal, takip ve tamamlanma nizamı.
- LaTeX modeli: $$S = \{x_n \mid x_{n+1} = T(x_n), \, d(x_n, x_{n+1}) \to 0\}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ kesintisiz ardışıklık sistemini, $x_n$ önde giden birincil durumu veya varlığı temsil eder. $T$ dönüşüm operatörü olup bir sonraki elemanı ($x_{n+1}$) doğrudan öncekine bağlı olarak üretir. $d(x_n, x_{n+1}) \to 0$ ifadesi ise iki ardışık durum arasındaki zaman veya mekan mesafesinin sıfıra yaklaşarak aralıksız bir bitişiklik ve terki temasını meydana getirdiğini simgeler.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AF%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/ayet/8:9.md) — مُرْدِفِينَ

إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ

Meal (IK): Hani siz, Rabbınızdan imdad istiyordunuz da: Birbiri ardında bin melekle size imdad ederim, diyerek duanıza icabet etmişti.

### [Neml 27:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/ayet/27:72.md) — رَدِفَ

قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ

Meal (IK): De ki: Çabucak istemekte olduğunuzun bir kısmı ensenize inmek üzeredir.

### [Naziat 79:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/ayet/79:7.md) — الرَّادِفَةُ

تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ

Meal (IK): Ve peşinden bie başkası gelir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ridaf, binenin arkasına binilen yer, terki demektir. Artçı anlamına da gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والراء والفاء معهما
ر د ف، ف ر د، ر ف د، د ف ر، ف د ر مستعملات
ردف:
الرِّدْفُ: ما تَبِعَ شيئاً فهو رِدْفُه، إذا تتابع شيءٌ خَلْفُ شيءٍ فهو التّرادُف، والجميعُ: الرُّدافَى، قال:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
ويقال: جاءَ القومُ رُدافَى أي بعضهم يتبع بعضاً.
ورَديفُكَ: الذي تُردِفه خَلفَك، ويَرْتَدِفُكَ، ويُردِفُه غيرُك.
ونَزَلَ بالقوم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أمرٌ أعظمُ منه.
والرِّدافُ: هو موضعُ مَرْكَبِ الرِّدف، وقال:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
ويقال: بِرْذَونٌ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِف أي يَدَع رديفاً يركَبُه.
والرَّديف: كوكب قريبٌ من النَّسر الواقع، والرَّديف في قول أصحاب النَّجوم هو النجم الناظر إلى النَّجم الطالع، وقال: روبة:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
فراكبُ المِقدار هو الطالِعُ والرَّديف هو الناظر إليه.
والرِّدْف: الكَفَلُ.
وأرداف النجوم: تَواليها أي تَرادُفُها.
والتَّرادُف: كناية عن فِعلٍ قبيحٍ وذلك انه إذا عَمِلَ أحدُهما عَمَلَ إِثمٍ رَدِفَه الآخَر.
فرد
الفَرْدُ ما كانَ وحدَه، يقال: فَرَدَ يَفرُدُ، وانفَرَد انفِراداً.
وأفرَدْتُه: جَعَلْتُه واحداً.
والفَريدُ: الشَّذْر، والواحدة فريدة، وهو بلسان العجم الجاوَرْسَق، والجميع الجَوارس، قال:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
وجاء القومُ فُرادَى، وعَدَدْتُ الخَرَزَ والدراهم أفراداً أي واحداً واحداً.
وقوله تعالى: "لقد جِئتُمونا فُرادَى" جميع فَرْدان.
واللهُ الفَرْد: تَفَرَّد بالرُّبُوبيّةِ والأمرِ دونَ خَلْقه.
ومن صفة الفارس في طِراده قال: واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله، يُريدُ أنه يندُر من أصحابه فيُطارد ساعةً، فلمّا أمكَنَتْه الفُرصةُ قَتَلَ منهم واحداً ومَضَى.
والفَرّاد: بيّاع الفَريد، والفارِدُ والفَرَد: الثَّور.
رفد:
الرِّفدُ: المَعُونةُ بالعَطاء، وسَقْي اللَّبَنِ، والقَول، وكلّ شيءٍ.
ورَفَدته بكذا، ورفَدَني أي أعانني بلسانه، وترافدوا على فلانٍ بألسنتهم إذا تناصروا، قال:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
والواحد مَرْفَد، ومن هذا سُمِّيَتْ رِفادة السَّرْج لأنها تَدْعَم السَّرْجَ من تحتِه حتى يرتِفَعَ.
والرِّفادةُ: شيءٌ كانت قُرَيش ترافد به في الجاهلية، فيُخرجون أموالاً بقَدْرِ ظاقتهم فيَشْتَرونَ بها الجزور والطعامَ والزَّبيب للنَّبيذ، فلا يزالون يُطعِمون الناسَ حتى ينقضِيَ الموسمُ. أول من سَنَّ ذلك هاشمُ بنُ عبدِ مَناف.

والمِرْفَدُ: عُسٌ تُحلَبُ فيه الرَّفُود من النّوق التي تمَلأُ مِرْفَدها، والرَّفْدُ المصدر.
وارتَفَدْتَ مالاً إذا سألتَه أن يُرِفدَكَ، وارتَفَدْتَ مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسب، قال الطرماح:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
والتَّرفيدُ نحو من الهَمْلَجة، وقال أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
وأراد بالجَلس أصلَ ذنبها.
والرافدانِ: دِجْلةُ والفُراتُ.
دفر:
الدَّفرُ: وقوع الدّود في الطعام واللَّحم ونحوهما.
والدُّنيا دَفِرةٌ أي مُنْتِنةٌ، وهي أمُّ دَفر أيضاً.
ويقال للأَمَةِ: يا دَفارِ.
فدر:
فَدَرَ الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَرَ عن الضِّراب.
والفَدورُ: الوَعِلُ العاقلُ في الجِبال.
والفادرةُ: الصَّخْرةُ الضَّخْمة تراها في رأس الجَبَل، شُبِّهَتْ بالوَعِل.
والفِدْرَة: قِطعةٌ من الجَبَل دونَ الفِنْديرة.
والفِدْرةُ: قِطعةٌ من اللَّحْم المطبوخ البارد، وهو الفادِر أيضاً.
ويقال للوَعِل: فادر، وجمعُه فُدْر، وقال الراعي:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

##### Türkçe

باب **الدال** ve**الراء** ve**الفاء** onlarla birlikte
**ر د ف**، **ف ر د**، **ر ف د**، **د ف ر**، **ف د ر** kullanımdadırlar.

**ردف**:
**الرِّدْفُ**: bir şeyi izleyen şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التّرادُف**’tur. Hepsi: **الرُّدافَى**. Dedi ki:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافىَ		تَخَوَّنَها نُزولي وارتِحالي
Ve denilir: **جاءَ القومُ رُدافَى**; yani bazısı bazısını izler.
Ve **رَديفُكَ**: arkanda bindirdiğin kimsedir; ve seni **يَرْتَدِفُكَ**; ve onu başkası **يُردِفُه**.
Ve kavme bir iş indi; onlara ondan daha büyük bir iş **رَدِفَ** (ardından geldi).
Ve **الرِّدافُ**: **الرِّدف**’in binek yeridir. Dedi ki:
لِيَ التَّصدير فاتبَعْ في الرِّدافِ
Ve denilir: **بِرْذَونٌ** ne **يُرْدِفُ** eder ne de **يُرادِف**; yani üzerine bineceği bir **رديفاً** bırakır.
Ve **الرَّديف**: **النَّسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözüne göre **الرَّديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır. Dedi ki: **روبة**:
وراكبُ المِقدارِ والرَّديفُ		افنى خُلوفاً قبلَها خلوف
Buna göre **راكبُ المِقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.
Ve **الرِّدْف**: sağrı (kuyruk sokumu/arka taraf).
Ve **أرداف النجوم**: onların ard arda gelmesi; yani onların **تَرادُفُها**’sı.
Ve **التَّرادُف**: çirkin bir fiile kinayedir; çünkü ikisinden biri günah işi işlediğinde öteki onu **رَدِفَه** (ardından gelir).

**فرد**
**الفَرْدُ**: tek başına olan şeydir. Denilir: **فَرَدَ يَفرُدُ**; ve **انفَرَد** **انفِراداً** (yalnız kaldı).
Ve **أفرَدْتُه**: onu bir yaptım.
Ve **الفَريدُ**: **الشَّذْر** (tane/tanelik). Bir tanesi **فريدة**’dir. Acem dilinde o **الجاوَرْسَق**’tır. Hepsi **الجَوارس**. Dedi ki:
وأكراسُ دُرٍّ فُصٍّلَتْ بالفَرائد
Ve kavim **فُرادَى** geldi. Ve boncukları ve dirhemleri **أفراداً** saydım; yani birer birer.
Ve Yüce’nin sözü: **"لقد جِئتُمونا فُرادَى"**; hepsi **فَرْدان**’dır.
Ve Allah **الفَرْد**’dür: rubûbiyyet ve işi, yaratılmışlarından ayrı olarak tek başına üstlenmiştir.
Ve süvarinin kovalamacasında sıfatından dedi ki: **واستَطرَد لهم فكلَّما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فجَدَّله**; onun muradı: arkadaşlarından biri ayrılıp bir süre kovalanır; fırsat ona mümkün olunca onlardan birini öldürür ve gider.
Ve **الفَرّاد**: **الفَريد** satıcısıdır. Ve **الفارِدُ** ve **الفَرَد**: boğadır.

**رفد**:
**الرِّفدُ**: bağışla yardım; ve süt içirmek; ve söz; ve her şey.
Ve onu bununla **رَفَدته**; ve o beni **رفَدَني**; yani diliyle bana yardım etti. Ve birine dilleriyle **ترافدوا**; yani yardımlaştılar. Dedi ki:
رَفَدْتُ ذَوي الأحسابِ منهم مَرافدي
Tekili **مَرْفَد**’dir. Bundan dolayı eyerin **رِفادة**’sı diye adlandırıldı; çünkü eyeri altından destekler, ta ki yükselsin.
Ve **الرِّفادةُ**: cahiliyede Kureyş’in onunla **ترافد** ettiği bir şeydi; güçleri ölçüsünce mallar çıkarırlar, onunla deve (kesimlik) ve yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlardı; mevsim bitinceye kadar insanları doyurmayı sürdürürlerdi. Bunu ilk sünnet kılan **هاشمُ بنُ عبدِ مَناف** idi.

Ve **المِرْفَدُ**: içinde **الرَّفُود**’un sağıldığı bir kap (büyük tas); **الرَّفُود** ise **مِرْفَدها**’sını dolduran develerdendir. **الرَّفْدُ** masdardır.
Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: ondan seni **يُرِفدَكَ** (yardım etmesini) istedin. Ve bir malı **ارتَفَدْتَ**: onu kazançtan elde ettin. **الطرماح** dedi ki:
عَجَباً ما عَجِبت من جامع الما		لِ يُباهـي بـه ويَرْتَـفِـدُهُ
ويُضيعُ الذي قَدَ اوْجبهُ الـل		ه عليه فلـيس يَعْـتَـقِـدُهْ
Ve **التَّرفيدُ**: **الهَمْلَجة**’den bir türdür. **أمَيّةُ بن أبي عائذ الهذليّ** dedi ki:
وإن غُضَّ من غَرْبها رَفَّدَت		وَسيجاً وألْوَت بجَلْسٍ طُوالِ
Ve **الجَلس** ile onun kuyruğunun kökünü kastetti.
Ve **الرافدانِ**: **دِجْلةُ** ve **الفُراتُ**’tır.

**دفر**:
**الدَّفرُ**: yiyecekte ve ette ve benzerlerinde kurt düşmesidir.
Ve dünya **دَفِرةٌ**’dir; yani kokmuştur. O, **أمُّ دَفر**’dir de.
Ve cariyeye denilir: **يا دَفارِ**.

**فدر**:
Erkek deve **فَدَرَ** **فُدُوراً**: çiftleşmeden gevşediği zaman.
Ve **الفَدورُ**: dağlarda akıllı **الوَعِل** (dağ keçisi).
Ve **الفادرةُ**: dağın tepesinde gördüğün iri kaya; **الوَعِل**’e benzetilmiştir.
Ve **الفِدْرَة**: **الفِنْديرة**’den aşağı bir dağ parçası.
Ve **الفِدْرةُ**: pişmiş soğuk et parçası; o aynı zamanda **الفادِر**’dir de.
Ve **الوَعِل** için denilir: **فادر**; çoğulu **فُدْر**’dür. **الراعي** dedi ki:
وكأنَّما انبَطَحَتْ على أثباجِها		فُدْرٌ بشابة قد يَمَمنَ وعولا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الرَدْفُ: المُرْتَدَفُ، وهو الذي يركب خلف الراكب. وأَرْدَفْتُهُ أنا، إذا أركَبته معك، وذلك الموضع الذي يركبه رِدافٌ. وكلُّ شيء تبِعَ شيئاً فهو رِدْفَهُ. وهذا أمرٌ ليس له رِدْفٌ، أي ليس له تَبِعَةٌ. والرِدْفُ في الشعر: حرف ساكن من حروف المد واللين يقع قبل حرف الرويّ ليس بينهما شيء، فإن كان ألفاً لم يَجْزْ معها غيرها، وإن كان واواً جاز معها الياء. والرِدْفانِ: الليلُ والنهارُ. والردافَةُ: الاسمُ من إرْدافِ الملوك في الجاهلية. والرِدافَةُ: أن يجلس الملك ويجلس الردْفُ عن يمينه، فإذا شرب الملك شرب الرِدْفُ قبل الناس، وإذا غزا الملك قعد الرِدْفُ في موضعه وكان خليفَته على الناس حتّى ينصرف، وإذا عادت كتيبةُ الملك أخذ الرِدْفُ المِرباع. والرِدْفُ: الكَفَلُ والعَجُزُ. والرَديفُ: نجمٌ قريبٌ من النسر الواقِع. والرَديفُ: النجمُ الذي يَنُوء من المشرق إذا غاب رقيبُه في المغرب. ورَدِفَهُ بالكسر، أي تَبِعَهُ يقال: كان نزل بهم أمرٌ فَردِفَ لهم آخرُ أعظمُ منه. قال تعالى: "تَتْبَعُها الرَّادِفَةُ". والرَوادِفُ: رواكيبُ النخلة. والرُدافى: الحُداةُ والأعوانُ؛ لأنّه إذا أعيا أحدهم خَلَفَه الآخر. وأَرْدَفَهُ أمرٌ: لغةٌ في رَدِفَه. وأَرْدَفَتِ النجومُ، أي توالَتْ. ومُرادَفَةُ الجرادِ: ركوبُ الذكر الأنثى والثالث عليهما. ويقال: هذه دابة لا تُرادِفُ، أي لا تحمل رَديفاً. والارْتدافُ: الاستدبارُ. يقال: أتينا فلاناً فارْتَدَفْناهُ، أي أخذناه من ورائه أخذاً. واسْترْدَفَهُ: أي سأله أن يردفه والترادف التتابعُ. قال الأصمعي: تعاونوا عليه وتَرادَفوا، بمعنىً.

##### Türkçe

**الرَدْفُ**: **المُرْتَدَفُ**, o da binenin arkasında binen kimsedir. Ve ben onu **أَرْدَفْتُهُ**; onunla birlikte bindirdiğim zaman (böyledir); ve onun bindiği o yer **رِدافٌ**(dır). Ve her şey ki bir şeye tâbi oldu, o onun **رِدْفَهُ**(dur). Ve bu, **رِدْفٌ**’ü olmayan bir iştir; yani onun bir **تَبِعَةٌ**’si yoktur. Ve şiirde **الرِدْفُ**: med ve lîn harflerinden sâkin bir harftir; **حرف الرويّ**’den önce vâki olur, ikisinin arasında hiçbir şey yoktur; eğer **ألفاً** ise onunla birlikte ondan başkası câiz olmaz; eğer **واواً** ise onunla birlikte **الياء** câiz olur. Ve **الرِدْفانِ**: gece ve gündüzdür. Ve **الردافَةُ**: câhiliyede kralları **إرْدافِ** etmekten (gelen) isimdir. Ve **الرِدافَةُ**: kralın oturması ve **الردْفُ**’ün onun sağında oturmasıdır; kral içtiği zaman **الرِدْفُ** insanlardan önce içer; kral gazâ ettiği zaman **الرِدْفُ** kendi yerinde oturur ve dönünceye kadar insanlar üzerinde onun halîfesi olur; kralın birliği döndüğü zaman **الرِدْفُ** **المِرباع**’ı alır. Ve **الرِدْفُ**: **الكَفَلُ** ve **العَجُزُ**’dür. Ve **الرَديفُ**: **النسر الواقِع**’a yakın bir yıldızdır. Ve **الرَديفُ**: doğudan yükselen yıldızdır; onun **رقيبُه**’u batıda battığı zaman. Ve kesre ile **رَدِفَهُ**; yani ona tâbi oldu; denilir: onlara bir iş indi de, onlara ondan daha büyük bir başkası tâbi oldu. Yüce Allah dedi: "**تَتْبَعُها الرَّادِفَةُ**". Ve **الرَوادِفُ**: hurma ağacının binekleridir. Ve **الرُدافى**: **الحُداةُ** ve yardımcılar; çünkü onlardan biri yorulduğu zaman öteki onun yerine geçer. Ve **أَرْدَفَهُ** bir iş: **رَدِفَهُ**’de bir dildir (lehçedir). Ve yıldızlar **أَرْدَفَتِ**; yani peş peşe geldiler. Ve çekirgenin **مُرادَفَةُ**’si: erkeğin dişiye binmesi ve üçüncünün ikisinin üzerine (binmesi)dir. Ve denilir: bu bir binek hayvanıdır, **تُرادِفُ** etmez; yani bir **رَديفاً** taşımaz. Ve **الارْتدافُ**: arkadan gelmedir. Denilir: falana geldik de onu **فارْتَدَفْناهُ**; yani onu arkasından bir alışla aldık. Ve onu **اسْترْدَفَهُ**: yani ondan kendisini bindirmesini istedi; ve **الترادف** peş peşe gelmedir. **الأصمعي** dedi: onun üzerine yardımlaştılar ve **تَرادَفوا**; bir mânâ ile.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ر ف
ردف ، رفد ، فدر ، فرد ، دفر : مستعملات .
ردف : قال الليث : الرِّدْفُ ما تَبع شيئاً فهو رِدْفُه ، وإذا تَتابَع شيءٌ خلْفَ شيء فهو التَّرادُف ، والجميع الرُّدافَى ، وقال لبيد :
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي
ويقال : جاء القوم رُدَافَى ، أي بعضهم يَتْبعُ بعضاً .
ويقال : للْحُداةِ الرُّدافَى ، وأنشد أبو عبيد قول الراعي :
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ
وقيل : الرُّدافَى : الرَّديفُ ؛ وَأَخبرني المنذريّ عن ابن فهم عن محمد بن سلام عن يونس في قول الله تعالى : ( يَكُونَ رَدِفَ ( .
قال : قَرُب لكم .
وقال الفرّاء في قوله : ( صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ ) ( النمل : 72 ) جاء في التفسير : دَنا لكم فكأن اللام دخلت إذْ كان دنا معنى لكم .
قال : وقد تكون اللام داخلة ، والمعنى رَدِفَكم كما تقولون نَقَدْتُ لها مائةً أي نَقَدْتها مائة .
وقال أبو الهيثم : يقال : رَدِفْتُ لفلانٍ أي صرت له رِدْفاً .
قال : وتزيدُ العرب اللامَ مع الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول : سمِع له ، وشكر له ، وَنَصَح له أي سمِعه ونصحه وشكَره .
وقال الزّجّاج في قول الله جلّ وعزّ : ( بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ ) ( الأنفال : 9 ) قال : ومُردَفين فُعِل بهم ذلك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : رَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : رَدِفْتُ الرجلَ وأَرْدَفْته إذا ركبتَ خلفه وأنشد :
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا
وقال شمر : رَدِفتُ وأَرْدفت إذا فعلتَ بنفسك ، فإذا فعلتَ بغيرك فأَرْدَفْتَ لا غير .
وقال الزجّاج : يقال : رَدِفْتُ الرجلَ إذا ركبتَ خَلْفه ، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي ؛ ويقال : هذه دابةٌ لا تُرادف ، ولا يقال : لا تُردِف ، ويقال : أَرْدَفتُ الرجلَ إذا جِئتَ بعده .
وقال الليث : يقال : نزل بهم أمرٌ قد رَدِفَ لهم أعظمُ منه ، قال : والرِّدافُ هو موضع مركَبِ الرديف ، وأنشد :
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَتَيْنا فلاناً فارْتَدَفْنَاهُ أي أخذناه أخذاً .
وقال الليث : يقال : هذا البِرْذَونُ لا يُرْدِفُ ، ولا يُرادِفُ أي لا يَدَع رَديفاً يَرْكَبُه ، قلت : كلام العرب : لا يُرادِف ، وأما لا يُرْدِفُ فهو مُولَّد من كلام أَهل الحضر .
وقال الليث : الرَّديف كوكبٌ قريب من النَّسر الوَاقِع ، والرديف في قول أصحاب النجوم ، هو النجم الناظر إلى النّجم الطالع ، وقال رؤبة :
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ
فراكب المقدار هو الطَّالع ، والرَّديف هو الناظِرُ إليه .
وقال ابن السكيت في قول جرير :
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
أي قد أُرْدِفَ الرَّحلُ رَحْلَ بعير وقَدْ خُلِّفَ ، وقال أوس :
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ
وقال الليث : الرِّدْفُ الكفلُ ، وأَرْدافُ النجوم توابعها ، وقال غيره : أردافُ الملوك في الجاهلية الذين يَخْلُفونهم في القيام بأمر المملكة بمنزلة الوزراء في الإسلام ، وهي الرِّدافةُ ، والروادِف أَتباعُ القوم المؤَخَّرون ، يقال : هم رَوَادِف وليسوا بأردافِ ، والرِّدْفانِ الليلُ والنهارُ ، لأن كل واحد منهما رِدْفٌ لصاحبه .
شمر عن أبي عمرو الشيباني أنه قال في بيت لبيد :
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
كان الملكُ يَرْدِفُ خَلْفه رجلاً شريفاً ، وكانوا يركبون الإبل ، وَوَجَّه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) مُعَاويةَ مع وائل بن حُجْر رسولاً في حاجة له ، ووائلٌ على نجيب له ، فقال معاوية : أرْدُفني .
فقال : لستَ من أرْدافِ الملوك .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها
قال الفراء : الأردافُ ههنا يَتْبَع أوَّلَهم آخِرُهم في الشرف يقول : يتبع البنونَ الآباءَ في الشرف .
فرد : أبو زيد عن الكلابيّين : جئتمونا فرادًى وهم فُرادٌ وأزواج نَوَّنوا ، وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى ) ( الأنعام : 94 ) .
فإنَّ الفراء قال : فُرادى جمع ، قال : والعرب تقول : قومٌ فُرادَى وفَرادُيا هذا فلا يَجْرونها شُبِّهتْ بثلاثَ ورباع ، قال : وفُرَادَى واحدها فَرَدٌ وفَريد وفَرِدٌ وفَرْدانُ ، ولا يجوز فَرْد في هذا المعنى ، قال وأنشدني بعضهم :
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه
وقال الليث : الفَرْد ما كان وحده ؛ يقال : فَرَد يَفْرُد وأَفْرَدتُه جعلتُه واحداً ، ويقال : جاء القوم فُرَاداً وعَدَدتُ الجوْز والدراهم أَفْراداً ، أي واحداً واحداً ، والله هو الفَرْدُ قد تَفَرَّد بالأمر دون خَلْقِه .
ويقال : قد استَطْرَدَ فلانٌ لهم ، فكلما استَفْرَدَ رجلاً كَرَّ عليه فَجدَّ له والفَرِيدُ الشَّذْرُ ، الواحدة فَرِيدة ويقال لها الجاوَرْسَقُ بلسان العجم ، وبَيَّاعُهُ الفرَّادُ .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربي قال : الفريدُ جمعُ الفريدة ، وهي الشَّذْرُ من فِضَّة كاللّؤلؤة .
وقال أبو عبيدة : الفريدةُ المَحالة التي تخرج من الصَّهْوَة التي تلي المَعاقِم ، وقد تَنْتأُ من بعض الخيل ، سُمِّيَتْ فريدةً لأنها وَقَعَتْ بين الفَقَارِ وبين مَحالِ الظَّهر ومَعاقِم العَجز ، والمعاقم مُلتقى أطراف العِظام .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفُرودُ كواكبُ زاهرةٌ حول الثريَّا ، وقال : فَرَّد الرجلُ إذا تفَقهَ ، واعتزلَ الناسَ وخَلا بمراعاةِ الأمر والنهي ، وجاء في الخبر : ( طوبى للمُفَرِّدين ) .
وذكر القتيبي هذا الحديث وقال : المفرِّدون الذين قد هَلكَ لداتُهم من الناس ، وذهب القَرْنُ الذين كانوا فيه وبَقُوا ، فهم يذكرون الله ، قلت : وقول ابن الأعرابي في التَّفْرِيد عندي أصوب ، مِن قول القُتَيْبِي .
أبو زيد : فَرَدْتُ بهذا الأمر أَفْرُدُ به فروداً إذا تَفَرَّدتَ به ، ويقال : استَفْرَدتُ الشيءَ إذا أخذتَه فَرْداً لا ثَانيَ له ولا مِثلَ .
وقال الطِّرماح يذكر قِدْحاً من قِداح الميسر :
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه
وقال ابن السكيت : استفردَ فلانٌ فلاناً أي انْفَرَدَ به ، وقال الليث : الفَارِدُ والفَرَدُ الثَّوْر .
وقَالَ ابن السكيت في قوله :
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
قال : الفرَد ، والفُرُد بالفتح والضم ، أي هو منقطع القرين لا مِثْلَ له في جَوْدَتَه .
قال : ولم أسمع بالفَرَد إلا في هذا البيت ، وأما الفَرْدُ في صفات الله فهو الواحد الأحد الذي لا نظيرَ له ولا مِثلَ ولا ثاني ولا شريك ولا وزير .
رفد : أبو زيد : رَفَدْتُ على البعير ، أَرْفِد عليه رَفْداً ، إذا جعلتَ له رِفَادة ، قلت : هي مثل رِفادة السَّرج .
وجاء في الحديث : ( تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ ) .
روي عن ابن المبارك أنه قال في قوله : تروح برِفْد وتغدو برِفْد ، الرِّفْد : القَدَحُ تُحْتَلبُ الناقةُ في قَدَح ، قال : وليس من المعونة .
قال شمر : وقال المؤرِّج : هو الرِّفد الإناء الذي يُحْلَبُ فيه .
وقال ابن الأعرابي : هو الرِّفد ، أبو عبيد عن الأصمعيّ : الرَّفد بالفتح .
وقال شمر : رِفْدٌ ورَفْدٌ للقَدَح ، قال والكَسْرُ أَعْرَب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرِّفْدُ أكبرُ من العُسِّ ، وقال : وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ تدومُ على إنائها في شِتائها لأنها تُجالَحُ الشجرَ .
وقال الكسائي : الرَّفْد والمرْفَد الذي يُحْلبُ فيه .
وقال الليث : الرِّفد المعْونةُ بالعطاء ، وسَقْي اللّبن ، والقول وكُلُّ شيءٍ .
وأخبرني المنذريّ عن الغسّاني عن سلمة عن أبي عبيدة في قول الله جلّ وعزّ : ( بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ ) ( هود : 99 ) مجازُه مَجازُ العَوْن المعان يقال : رَفَدْتُه عند الأمير ، أي أَعَنْتُه . قال : وهو مكسور الأوَّل فإذا فتحتَ أوَّلَه فهو الرَّفْد .
وقال الزجاج : كل شيءٍ جعلتَه عَوْناً لِشيء وأسندتَ به شيئاً فقد رَفَدْتَه ، يقال : عَمَدتُ الحائطَ وأَسْنَدْتُه ورَفَدْتُه بمعنى واحد ، قال : والمِرْفَد القَدَحُ العظيمُ .
وقال الليث : رَفَدْتُ فلاناً مَرْفداً ، وقال : ومن هذا أُخِذَت رِفَادَةُ السَّرج من تحته حتى يرتفع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لخَشَبِ السَّقْف : الرَّوافِد .
وقال الليث : ناقةٌ رَفود تملأ مِرْفدها ، وتقول : ارْتفَدْت مالاً إذا أَصَبْتَه من كَسْبٍ .
وقال الطرماح :
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه
والتّرفيد نَحْوٌ من الهمْلَجَة ، وقال أُمَيّةُ ابن أبي عائذ الهذلي :
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال
وأراد بالجلْس أَصلَ ذَنبها .
وقال أبو عبيدة : الرِّفادةُ شيء كانت قريش تَتَرَافَدُ به في الجاهليَّة ، فيُخرجُ كلُّ إنسانٍ على قدر طاقته فيجمعون مالاً عظيماً أيام الموسِم ، ويشترون به الجُزُر والطعامَ والزبيبَ للنبيذ ، فلا يزالون يُطعمون الناسَ حتى ينقضيَ الموسم ، وكان أوَّل من قام بذلك هاشم بن عبد مناف ، ويسمى هاشِماً لهِشْمِهِ الثريدَ .
وقال ابن السكيت : الرافدان : دِجلةُ والفرات .
وقال الفرزدق :
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
أراد أنه خَفيفُ اليد بالخِيانة .
وفي الحديث : ( من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً ) ، أي يكون الخراجُ الذي لجماعة أهل الفَيْء رِفداً أي صلات لا يُوضع مَوْضِعَه ، ولكن يُخَصُّ به قومٌ دون قومٍ على قدر الهوى ، لا بالاستحقاق ، وَالرِّفد الصِّلة يقال : رَفَدْتُه رَفْداً والاسم الرِّفْدُ .
دفر : ثعلب عن ابن الأعرابي : دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً أي دَفَعْتُه ، قَالوا ومنه قول عُمَر : وادَفْراهُ يُريد : واذُلاَّهُ ؛ وقال أبو عبيدة : معناه وَانَتْناهُ .
قال والدَّفَرُ النَّتْنُ ، ومنه قيل للدنيا : أمَّ دَفْر ، ويقال لِلأَمَة : يا دَفارِ أي يا مُنْتِنةُ ؛ وأما الذَّفَرُ بالذال وتحريك الفاء فهو حِدَّةُ رائحةِ الشيء الخبيث ، أو الطيب ؛ ومنه قيل : مِسْك أَذْفَرُ ، ويُقال للرَّجُلِ إذا قَبَّحتَ أمْرَه : دَفْراً دَافِراً .
وروي عن مجاهد في قول الله جلّ وعزّ : ( يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ ) ( الطور : 13 ) قال : دَفْراً في أَقْفِيتهم أي دَفْعاً .
فدر : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِلفَحْل إذا انقطع عن الضِّراب : فَدَرَ وفَدَّر وأَفْدَرَ وأصله في الإبل .
وقال الليث : فَدَر الفحلُ فُدُوراً إذا فَتَر عن الضِّراب ؛ قال : والفَدُور الوَعِل العَاقِلُ في الجِبال ، والفادِرةُ الصَّخْرَةُ الضَّخْمةُ ، وهي التي تراها في رأس الجبل ، شُبِّهتْ بالوعِل ، ويقال للوعِل : فَادِرٌ وجمعه فُدْرٌ ، وقال الراعي في شعره :
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ
وقال الأصمعي : الفَادِر من الوُعول الذي قد أَسَنَّ بمنزلة القارِح من الخَيل ، والبازِل من الإبل ، والصَّالغِ من البقر والغنم .
قال الليث : العِذْرَةُ قِطعة من الخيل ، والفِدْرَة قِطعة من اللَّحم المطبوخ الباردة .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أعطيته فِدْرةً من اللحم وهَبْرَةً إذا أعطاه قِطعةً مجتمعة وجمعها فِدَرٌ ، وقال ابن الأعرابي : أَدْفَر الرجلُ إذا فاح ريح صُنانِه .

##### Türkçe

د ر ف
**ردف** ، **رفد** ، **فدر** ، **فرد** ، **دفر** : kullanılagelenlerdir.

**ردف** : Leys dedi ki: **الرِّدْفُ** bir şeyin tâbi olduğu şeydir; o, onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından peş peşe gelirse bu **التَّرادُف**’tur; hepsi **الرُّدافَى**’dır. Lebîd dedi ki:
عُذَافرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى
تَخَوَّنها نُزولي وارْتِحَالي

Ve denilir: Kavim **رُدَافَى** geldi; yani bazısı bazısını tâkip eder.

Ve denilir: **الرُّدافَى** (adı) **الْحُداةِ** içindir. Ebû Ubeyd, er-Râʿî’nin sözünü inşâd etti:
وَخُودٍ من اللائي يسمِّعنَ بالضُّحَى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغناء المُهَوِّدِ

Ve denildi: **الرُّدافَى**: **الرَّديفُ**; ve Münzirî bana İbn Fehm’den, Muhammed b. Selâm’dan, Yûnus’tan, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında haber verdi: (**يَكُونَ رَدِفَ**).
Dedi ki: Size yaklaştı.

Ve Ferrâ, şu sözünde dedi: (**صَادِقِينَ قُلْ عَسَى أَن يَكُونَ رَدِفَ لَكُم بَعْضُ**) (en-Neml: 72). Tefsirde geldi: Size yaklaştı; sanki **اللام** girdi; çünkü “yaklaştı”nın mânası “size”dir.
Dedi ki: **اللام** girmiş de olabilir; mânâ **رَدِفَكم**’dur; nitekim “**نَقَدْتُ لها** yüz” dersiniz; yani “ona yüz nakit verdim”.

Ebû’l-Heysem dedi ki: Denilir: **رَدِفْتُ لفلانٍ**; yani ona **رِدْفاً** oldum.
Dedi ki: Araplar, mansûb isimde vâki olan fiille beraber **اللام**’ı artırırlar; “**سمِع له**”, “**شكر له**”, “**نَصَح له**” derler; yani onu işitti, ona nasihat etti, ona şükretti.

Zeccâc, Allah Azze ve Celle’nin sözü hakkında dedi: (**بِأَلْفٍ مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ**) (el-Enfâl: 9). Dedi ki: **مُردَفين**; bu, onlara yapılmıştır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Denilir: **رَدِفْتُه** ve **أَرْدَفْتُه** bir mânâdadır.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ** ve **أَرْدَفْته**; eğer onun arkasına bindiysen; ve inşâd etti:
إذا الجَوْزَاءُ أَرْدَفتِ الثُّريا
ظَنَنْتُ بآلِ فاطمةَ الظُّنونا

Şemmer dedi ki: **رَدِفتُ** ve **أَرْدفت**; eğer bunu kendinle yaptıysan; başkasıyla yaptıysan, yalnız **أَرْدَفْتَ** (denir), başkası değil.

Zeccâc dedi ki: Denilir: **رَدِفْتُ الرجلَ**; eğer onun arkasına bindiysen; **أَرْدَفْتُه**: onu arkamda bindirdim. Ve denilir: Bu bir binek hayvanıdır, **لا تُرادف**; “**لا تُردِف**” denilmez. Ve denilir: **أَرْدَفتُ الرجلَ**; eğer onun ardından geldiysen.

Leys dedi ki: Denilir: Onlara bir iş indi ki, onun için ondan daha büyüğü **رَدِفَ** (arkasından geldi). Dedi ki: **الرِّدافُ**; **الرديف**’in bindiği yerin mevkiidir. Ve inşâd etti:
لِيَ التَّصْدِيرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: **أَتَيْنا** falanı, sonra **فارْتَدَفْنَاهُ**; yani onu bir yakalayışla aldık.

Leys dedi ki: Denilir: Bu **البِرْذَونُ** **لا يُرْدِفُ** ve **لا يُرادِفُ**; yani bir **رَديفاً** binmesine izin vermez. Ben dedim: Arapların sözü: **لا يُرادِف**; **لا يُرْدِفُ** ise şehir ehlinin sözünden türetilmiş (müvelled)dir.

Leys dedi ki: **الرَّديف**; **النَّسر الوَاقِع**’a yakın bir yıldızdır. Yıldız ehlinin sözünde **الرديف**; doğan yıldıza bakan yıldızdır. Ruʾbe dedi ki:
وراكبُ الْمِقْدَارِ والرّديفُ
أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلها خُلوفُ

Buna göre **راكب المقدار** doğandır; **الرَّديف** ise ona bakandır.

İbnü’s-Sikkît, Cerîr’in sözü hakkında dedi:
على عِلَّةٍ فيهن رَحْلٌ مُرادِف
Yani: **الرَّحلُ** bir devenin **رَحْلَ**’ına **أُرْدِفَ** edilmiştir ve geriye bırakılmıştır. Evs dedi ki:
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّميل مُرادِفِ

Leys dedi ki: **الرِّدْفُ**; **الكفلُ**dür. Yıldızların **أَرْدافُ**’ı; onların tâbileridir. Başkası dedi ki: Câhiliyede kralların **أردافُ**’ı; ülke işini yürütmede onları takip edenlerdir; İslâm’daki vezirler menzilesindedir; bu **الرِّدافةُ**’dır. **الروادِف**; kavmin geride kalan tâbileridir; denilir: Onlar **رَوَادِف**’tir, **أردافِ** değildir. **الرِّدْفانِ**; gece ve gündüzdür; çünkü her biri, arkadaşının **رِدْفٌ**’udur.

Şemmer, Ebû Amr eş-Şeybânî’den: Lebîd’in beyti hakkında şöyle dedi:
وشَهِدتُ أَنْجِيَة الأفاقَةِ عالياً
كَعْبِي وأَرْدافُ الملوكِ شُهودُ
Kral, arkasına şerefli bir adamı **يَرْدِفُ** ederdi; onlar develere binerlerdi. Nebî (sallallahu aleyhi ve sellem), Muʿâviye’yi Vâʾil b. Hucr ile birlikte bir ihtiyacı için elçi olarak gönderdi; Vâʾil kendi **نجيب**’i üzerindeydi. Muʿâviye dedi ki: **أرْدُفني**.
O dedi ki: Sen kralların **أرْدافِ**’ından değilsin.

Şemmer dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî bana inşâd etti:
هُمْ أَهلُ ألواح السريرِ ويَمْنه
قَرابينَ أَرْدافاً لها وشِمالها

Ferrâ dedi ki: Burada **الأردافُ**; şerefte onların ilkinin ardından sonlarının gelmesidir; yani oğullar şerefte babaları tâkip eder.

**فرد** : Ebû Zeyd, Kelâbîler’den: Bize **فرادًى** geldiniz; onlar ise **فُرادٌ** ve çiftlerdir; tenvîn yaptılar. Allah Azze ve Celle’nin sözüne gelince: (**وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى**) (el-Enʿâm: 94).
Şüphesiz Ferrâ dedi ki: **فُرادى** bir cemʿdir. Dedi ki: Araplar “kavim **فُرادَى**” ve “**فَرادُيا**” der; bunu icrâ etmezler; “üçer” ve “dörder”e benzetilmiştir. Dedi ki: **فُرَادَى**’nın tekili **فَرَدٌ** ve **فَريد** ve **فَرِدٌ** ve **فَرْدانُ**’dur; bu mânâda **فَرْد** câiz değildir. Dedi ve bazıları bana inşâd etti:
تَرَى النُّعَراتِ الزُّرْقَ تَحتَ لَبانِه
فُرادَ ومَثْنى أَضْعَفَتْها صَواهِلُه

Leys dedi ki: **الفَرْد**; yalnız olan şeydir. Denilir: **فَرَد يَفْرُد**; ve **أَفْرَدتُه**: onu bir yaptım. Ve denilir: Kavim **فُرَاداً** geldi. Ve cevizleri ve dirhemleri **أَفْراداً** saydım; yani birer birer. Allah **الفَرْدُ**’dür; yaratıklarından ayrı olarak işte tek kalmıştır.

Ve denilir: Falan onlara **استَطْرَدَ** etti; her ne zaman bir adamı **استَفْرَدَ** etse ona saldırdı; ona karşı ciddileşti. **الفَرِيدُ**; **الشَّذْرُ**dür; tekili **فَرِيدة**’dir; ona Acem dilinde **الجاوَرْسَقُ** denilir; onun satıcısı **الفرَّادُ**’dır.

Münzirî bana İbrâhîm el-Harbî’den haber verdi; dedi ki: **الفريدُ**; **الفريدة**’nın cemʿidir; o da gümüşten, inci gibi olan **الشَّذْرُ**dür.

Ebû Ubeyde dedi ki: **الفريدةُ**; **الصَّهْوَة**’den, **المَعاقِم**’e bitişik olan yerden çıkan **المَحالة**’dir; bazı atlardan kabarabilir. **فريدةً** diye adlandırıldı; çünkü **الفَقَارِ** ile sırtın **مَحالِ**’i ve sağrının **مَعاقِم**’i arasında vâki oldu. **المعاقم**; kemik uçlarının birleştiği yerdir.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الفُرودُ**; **الثريَّا** etrafında parlak yıldızlardır. Dedi ki: Adam **فَرَّد** etti; eğer fıkıh öğrendi, insanlardan ayrıldı ve emir ve nehyi gözetmekle yalnız kaldıysa. Haberde geldi: (**طوبى للمُفَرِّدين**).

Kuteybî bu hadisi zikretti ve dedi ki: **المفرِّدون**; insanlardan yaşıtları helâk olmuş, içinde bulundukları nesil gitmiş ve onlar kalmış kimselerdir; onlar Allah’ı zikrederler. Ben dedim: İbnü’l-Aʿrâbî’nin **التَّفْرِيد** hakkındaki sözü, benim yanımda Kuteybî’nin sözünden daha isabetlidir.

Ebû Zeyd: **فَرَدْتُ بهذا الأمر**; onunla **أَفْرُدُ**; **فروداً**; eğer onunla tek başına kaldıysan. Ve denilir: **استَفْرَدتُ الشيءَ**; eğer onu, ikinci ve benzeri olmaksızın tek olarak aldıysan.

Tırmâh, kumar oklarından bir oku zikrederek dedi ki:
إذا انْتَحَتْ بالشَّمَالِ بارِحَةً
جَالَ بَريحاً واسْتَفْردَتْه يَدُه

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **استفردَ** falan, falanı; yani onunla yalnız kaldı. Leys dedi ki: **الفَارِدُ** ve **الفَرَدُ**; boğadır.

İbnü’s-Sikkît, şu sözünde dedi:
طَاوِي المَصِيرِ كَسَيْفِ الصَّقيلِ الفَرَدِ
Dedi ki: **الفرَد**; fetha ve damme ile **الفُرُد**; yani o, eşi kesilmiş, kalitesinde benzeri olmayan kimsedir.
Dedi ki: Bu beyitten başka **الفَرَد** işitmedim. Allah’ın sıfatlarında **الفَرْدُ** ise; benzeri, misli, ikincisi, ortağı ve veziri olmayan tek bir olandır.

**رفد** : Ebû Zeyd: **رَفَدْتُ على البعير**; ona **أَرْفِد**; **رَفْداً**; eğer ona bir **رِفَادة** yaptıysan. Ben dedim: O, eyerin **رِفادة**’si gibidir.

Hadiste geldi: (**تروح برِفْدٍ وتغدو برِفْدٍ**).
İbnü’l-Mübârek’ten rivayet olundu: O, “**تروح برِفْد وتغدو برِفْد**” sözü hakkında dedi ki: **الرِّفْد**; **القَدَحُ**tır; deve bir **قَدَح** içinde sağılır. Dedi ki: Bu, yardımdan değildir.

Şemmer dedi ki: Müʾerric dedi ki: O, içinde sağılan kap olan **الرِّفد**’dir.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: O, **الرِّفد**’dir. Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: **الرَّفد** fetha iledir.

Şemmer dedi ki: **رِفْدٌ** ve **رَفْدٌ** **القَدَح** içindir. Dedi ki: Kesre daha Arapçadır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الرِّفْدُ**; **العُسِّ**’ten daha büyüktür. Dedi ki: **وناقَةٌ رَفُسودٌ رَفودٌ**; kışında kabı üzerinde devam eder; çünkü ağaçla boğuşur.

Kisâî dedi ki: **الرَّفْد** ve **المرْفَد**; içinde sağılan şeydir.

Leys dedi ki: **الرِّفد**; bağışla yardım, süt içirme, söz ve her şeydir.

Münzirî bana Gassânî’den, o da Seleme’den, o da Ebû Ubeyde’den, Allah Azze ve Celle’nin sözü hakkında haber verdi: (**بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ**) (Hûd: 99). Bunun mecazı, yardım edilen yardım mecazıdır. Denilir: **رَفَدْتُه عند الأمير**; yani ona yardım ettim. Dedi ki: İlki kesrelidir; eğer ilkini fetha yaparsan o **الرَّفْد** olur.

Zeccâc dedi ki: Her neyi bir şeye yardımcı kıldıysan ve onunla bir şeyi dayandırdıysan, onu **رَفَدْتَه** etmişsindir. Denilir: Duvarı direkledim ve dayadım ve **رَفَدْتُه**; bir mânâdadır. Dedi ki: **المِرْفَد**; büyük **القَدَح**tır.

Leys dedi ki: **رَفَدْتُ** falana bir **مَرْفداً**. Dedi ki: Buradan, altından yükselsin diye eyerin altındaki **رِفَادَةُ السَّرج** alınmıştır.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Tavanın odunlarına **الرَّوافِد** denilir.

Leys dedi ki: **ناقةٌ رَفود**; **مِرْفد**’ini doldurur. Ve dersin: **ارْتفَدْت مالاً**; eğer onu bir kazançtan elde ettiysen.

Tırmâh dedi ki:
عَجَباً ما عَجبْتُ مِن جامِع المال
يباهي بِهِ ويَرْتَفِدُه

**التّرفيد**; **الهمْلَجَة**’den bir türdür. Ümeyye b. Ebî ʿÂʾiz el-Hüzelî dedi ki:
وإن غُضَّ مِن غَرْبِها رَفّدَتْ
وسِيجاً وأَلْوَتْ بِجِلْسٍ طُوال

**الجلْس** ile, kuyruğunun aslını kastetti.

Ebû Ubeyde dedi ki: **الرِّفادةُ**; Câhiliyede Kureyş’in birbirine **تَتَرَافَدُ** ettiği bir şeydi: Her insan gücü nispetinde çıkarır, mevsim günlerinde büyük bir mal toplarlar; onunla kesilecek develer, yiyecek ve nebîz için kuru üzüm satın alırlar; mevsim bitinceye dek insanları doyururlar. Bunu ilk yapan Hâşim b. Abd Menâf’tır; **الثريد**’i ufalayıp kırdığı için ona **هاشِماً** denilmiştir.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الرافدان**; Dicle ve Fırat’tır.

Ferazdak dedi ki:
بَعَثْتَ على العِراق وَرافِدَيْهِ
فَزَارِياً أَحذَّ يَدِ القَمِيصِ
Onunla, hıyanette eli hafif olanı kastetti.

Hadiste: (**من اقتراب الساعة أن يكون الفيءُ رِفداً**) ; yani fey ehlinin topluluğuna ait olan haraç **رِفداً** olur; yani bağışlar olur; yerine konulmaz; fakat heves ölçüsünce, hak edişle değil, bir kavme diğer kavimden ayrı olarak tahsis edilir. **الرِّفد**; **الصِّلة**’dir. Denilir: **رَفَدْتُه رَفْداً**; isim **الرِّفْدُ**’dür.

**دفر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **دَفَرْتُهُ في قفاه دَفْراً**; yani onu ittim. Dediler ki: Ömer’in sözü de bundandır: **وادَفْراهُ**; “**واذُلاَّهُ**”yı ister. Ebû Ubeyde dedi ki: Mânası: **وانَتْناهُ**.

Dedi ki: **الدَّفَرُ**; pis kokudur. Bundan dolayı dünyaya **أمَّ دَفْر** denildi. Ve cariyeye: **يا دَفارِ**; yani “ey pis kokulu” denilir. **الذَّفَرُ** ise, **الذال** ile ve **الفاء**’yı harekelemekle, kötü veya iyi şeyin kokusunun keskinliğidir. Bundan dolayı: **مِسْك أَذْفَرُ** denildi. Ve bir adamın işini çirkin gördüğünde ona: **دَفْراً دَافِراً** denilir.

Mücâhid’den, Allah Azze ve Celle’nin sözü hakkında rivayet olundu: (**يَلْعَبُونَ يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلَى نَارِ جَهَنَّمَ**) (et-Tûr: 13). Dedi ki: **دَفْراً** onların enselerinde; yani itiş olarak.

**فدر** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Erkek deve, çiftleşmeden kesilirse ona denilir: **فَدَرَ** ve **فَدَّر** ve **أَفْدَرَ**; aslı develerdedir.

Leys dedi ki: Erkek deve **فَدَر** eder; **فُدُوراً**; eğer çiftleşmeden gevşediyse. Dedi ki: **الفَدُور**; dağlarda akıllı **الوَعِل**’dir. **الفادِرةُ**; büyük kayadır; dağın başında gördüğün şeydir; **الوعِل**’e benzetilmiştir. Ve **الوعِل**’e **فَادِرٌ** denilir; cemʿi **فُدْرٌ**’dür. Râʿî şiirinde dedi ki:
وكأَنَّمَا انْبَطَحَتْ على أثْباجِها
فُدْرٌ بشابَة قَدْ يَمَمْنَ وُعُولاَ

Asmaʿî dedi ki: **الفَادِر**; yaşlanmış **الوُعول**’dendir; atlarda **القارِح** menzilesinde, develerde **البازِل** menzilesinde, sığır ve koyunda **الصَّالغِ** menzilesindedir.

Leys dedi ki: **العِذْرَةُ**; atlardan bir parçadır. **الفِدْرَة**; pişmiş soğuk etten bir parçadır.

Ebû Ubeyd, Asmaʿî’den: Ona etten bir **فِدْرةً** ve bir **هَبْرَةً** verdim; eğer ona toplanmış bir parça verdiysen. Cemʿi **فِدَرٌ**’dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: Adam **أَدْفَر** eder; eğer koltuk altı kokusunun rüzgârı yayılırsa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الراء والدال وما يثلثهما)
  (ردس)  الراء والدال والسين أُصَيلٌ يدلُّ على ضربِ شيءٍ بشيء. يقال ردَسْتُ الأرض بالصّخرةِ وغيرها، إذا ضربْتَها بها. والمِرْدَاس: صَخْرة عظيمة، مِفْعال من رَدَسْت. قال الأصمعيُّ: ما أدرِي أين رَدَس؟ أي ذَهب. والقياسُ واحدٌ، لأنَّ الذاهبَ يقال له: ذَهَب في الأرض، وضَرَب في الأرض.
  (ردك)  الراء والدال والكاف ليس أصلاً، لكنهم يقولون: خَلْقٌ مُرَوْدَكٌ؛ أي سمين. قال:
  * قامت تُرِيك خَلْقَهَا المُرَوْدَكا *
  (ردع)  الراء والدال والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على مَنْع وصَرْع. يقال ردَعْتُه عن هذا الأمرِ فارتدَع. ويقال للصَّريع: الرَّدِيع. حكاه ابنُ الأعرابيّ([1]).
  والمرتدع من السِّهام: الذي [إذا] أصاب الهدف انفضَخَ عُودُه. والمُرْتدع: المتَلَطِّخ بالشيء. قال ابنُ مقبِل:
  * يَجْرِي بديباجَتَيْه الرَّشْحُ مُرتَدِعُ([2]) *
  فالمرتدِع المتلطِّخ؛ ويقال إنّه من الرَّدْع، والرَّدْع: الدم. قال بعضُ أهل اللُّغة. ومنه يقال للقتيل: "رَكِبَ رَدْعَه". والأصل في هذا كلِّه ما ذكرناه أن الرَّدْع الصَّرْع، وإذا صُرِع ارتَدَع بدمِه إن كان هناك دَم. قال ابن الأعرابيّ: ركِبَ رَدْعَه، إذا خَرَّ لِوَجهِهِ. ومن الباب الرُّدَاع وهو وجع الجسم أجْمَع، وهذا صحيحٌ لأن السقيم صريع. قال:
فواحَزَنِي وعاوَدَني ردَاعِي *** وكان فِراقُ لُبْنَى كالخِدَاع([3])  (ردغ)  الراء والدال والغين أُصَيلٌ يدلُّ على استرخاء واضطراب. من ذلك الرَّدَْغُ: الماء والطين. ومنه الرَّديغ، وهو الأحمق، والأحمق مضطرِب الرأي.
  ومما شذّ عن ذلك المَرَادِغ: ما بَين الْعنق والتَّرقُوة.
  (ردف)  الراء والدال والفاء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلُّ على اتبِّاع الشيء. فالتَّرادف: التتابع. والرَّدِيف: الذي يُرادِفُك. وسُمِّيت العجيزَةُ رِدْفاً من ذلك. ويقال: نَزَلَ بهم أمرٌ فرَدِفَ لهم أعظَمُ منه، أي تبِع الأوَّلَ ما كان أعظَمَ منه. والرِّدَاف: مَوضع مَرْكَب الرِّدف. وهذا بِرذَونٌ لا يُرادِفُ، أي لا يَحمِل رَدِيفا. وأردافُ النُّجوم: تَوَالِيها. ويقال أتينا فلاناً فارتدفْناهُ ارْتِدافاً، أي أخذناه أَخْذاً. والرَّدِيف: النجم الذي يَنُوء مِن المشرق  إذا انغمَسَ رقِيبُه في المغرب: وأرداف الملوك في الجاهلية: الذين كانوا يَخْلُفُون الملوك. والرِّدْفانِ: الليل والنهار. وفي شعر لبيدٍ "الرِّدْف([4])"، وهو مَلاّح السَّفينة. وهذا أمرٌ ليس له رِدْف، أي ليست له تَبِعة. قال الأصمعيّ: تعاونوا عليه وترادَفُوا وتَرَافَدوا، بمعنىً. ويقال رَادَف الجرادُ؛ والمُرادفة: ركوب الذكرِ الأُنثى. قال أبو حاتم: الرّديف: الذي يجيء بقِدْحه بعد أن فاز مِن الأيسار واحد أو اثنانِ، ويسألُهم أن يدخلوا قِدْحَه في قِدَاحِهم. قال الأصمعيّ: الرُّدَافَى، هم الحُداة، لأنَّهم إِذا أعيا أحدُهم خَلَفَه الآخر. قال الرَّاعي:
وَخُودٌ مِن اللائي يُسَمَّعْنَ بالضُّحى *** قريضَ الرُّدَافَى بالغِناءِ المُهَوِّدِ([5])  والرَّوَافد: رواكِيب النَّخل.
  (ردم)  الراء والدال والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَدّ ثُلْمة. يقال رَدَمْت البابَ والثُّلْمة. والرَّدْم: مصدرٌ، والرَّدْم اسم([6]). والثوب المُرَدَّم هو الخَلَق المُرَقَّع. فأما قوله:
*هل غادَرَ الشُّعراءُ مِن مُتَرَدَّمِ *** أم هل عَرَفْتَ الدارَ بعد توهُّمِ([7])على رواية من رواه كذا، فإِنّه فيما يقال الكلام يُلْصَق بعضُه ببعض.
  ومن الباب: أردَمَتْ عليه الحُمَّى: دامت وأَطبَقَتْ، يقال وِرْدٌ مُرْدِمٌ، وسَحاب مُرْدِم.
  (ردن)  الراء والدال والنون هذا بابٌ متفاوتُ الكَلِم لا تكاد تلتقي منه كلمتانِ في قياسٍ واحد، فكتبناه على ما به، ولم نَعْرِضْ لاشتقاق أصلِه ولا قياسِه. فالرُّدْن: مقدَّم الكُمّ. يقال أرْدَنْتُ القَميصَ جعلْتُ له رُدْناً.، والجمع أَرْدَان. قال:
وعَمْرةُ مِن سَرَوَاتِ النِّسا *** ءِ ينفَحُ بالمسك أردانُها([8])ويقولون إن الرَّدَن الخزُّ، في قول الأعشى:
فأفنيتُها وتعَلَّلْتُها *** على صَحصَحٍ ككِساءِ الرَّدَن([9])  والرُّمْح الرُّدينيّ، منسوبٌ إلى امرأة كانت تسمَّى رُدَيْنَةَ. ويقال للبعير إذا خالطَتْ حمرتَه صُفرةٌ: هو أحمرُ رادِنيٌّ، والناقة رادِنِيَّة. ويقولون إنَّ المِرْدَن المِغزل الذي يُغزَل به الرَّدَن، وليس هذا ببعيدٍ، ويقال إن الرَّادِن الزَّعفران. وينشد:
  * وأخذَتْ من رادِنٍ وكُرْكُمِ([10]) *
  وحُكي عن الفرّاء: رَدِن جِلدُه رَدَنا، أي تقبَّض. والأردُنّ: النُّعاس الشديد. قال:
  * قَدْ أَخَذَتْني نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ([11]) *
  ولم يسمع من أُرْدُنّ فِعْل. قال قطرب: الرَّدَن: الغِرس الذي يخرج مع الولد من بطن أمِّه، وتقول العرب: هذا مِدْرَع الرَّدَن. قال: الرَّدْن: النَّضْد. تقول: رَدَنْتُ المتاع. قال: والرَّدْن: صوتُ وَقْعِ السلاحِ بعضِه على بعض.
  (رده)  الراء والدال والهاء أُصَيلٌ يدل على هَزْمٍ في صَخرةٍ أو غيرها. قالوا: الرَّدْهَة: قَلْتٌ في الصَّفا يجتمع فيه ماء السماء؛ والجمع رِدَاه. فأما الذي حُكِي عن الخليل فمخالفٌ لما ذكَرْناه؛ قال: الرَّدَه([12]): شِبهُ آكامٍ خشنةٍ كثيرة الحجارة، الواحدة رَدْهَةٌ. قال وهي تِلال القِفاف. قال رُؤبة:
  * مِن بَعْد أَنْضاد التلال الرُّدَّهِ([13]) *
  (ردي)  الراء والدال والياء([14]) أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَمْيٍ أو تَرَامٍ وما أشبه ذلك. يقال ردَيْتُه بالحجارة أَردِيه: رميتُه. والحجر مِرْداةٌ. والرَّدْي ثلاثة مواضع ترجع إلى قياس [ما] قد ذكرناه. فالأول رَدَى الحجرَ. والثاني رَدَى الفرسُ: أسرع. وَرَدَتِ الجارية، إذا رفعَتْ إحدى رجلَيها وقفزت بواحدة، وهو الثالث. وكلُّ ذلك يرجِع إلى الترامِي. والرَّدَيَان: عدْوُ الحمار بين آرِيِّه ومُتمعَّكِه. ومن الباب الرَّدَى، وهو الهَلاك؛ يقال رَدِيَ يَرْدَى، إذا هلَك. وأرْدَاه الله: أهلَكَه. والتَّردِّي: التَّهَوُّر في المَهْوَى. يقال رَدِيَ في البئر كما يقال تَرَدَّى. قالها أبو زيد. ويقال: ما أدري أين رَدَى، أي أين ذَهَب. وهو من الباب، معناه ما أدرِي أين رَمَى بنفسِه. ومن الباب الرَّدَاةُ: الصخرة، وجمعها الرَّدَى. قال:
  * فَحْل مَخَاضٍ كالرِّدَى المنقَضِّ([15]) *
  وإذا قالوا للناقة مِرْداةٌ، فإنما شبّهوها بالصَّخرة. ويقال رادَيتُ عن القوم، إذا رَامَيْتَ عنهم. فأما قول طُفَيل:
يُرَادَى على فَأْسِ اللِّجام كأنما *** يُرادَى على مِرْقَاةِ جِذْعٍ مشذَّبِ([16])  فليس هذا من الباب؛ لأنَّ هذا مقلوبٌ. ومعناه يُراوَد. وقد ذكر في موضعه. ومما شذّ عن الباب الرِّداء الذي يُلبَس، ما أدري مِمّ اشتقاقُه، وفي أيِّ شيءٍ قياسُه. يقال فلانٌ حسَنُ الرِّدْية، من لُبْس الرداء. ومما شذّ أيضاً قولُهم: أردَى على الخمسين، إذا زاد عليها.
  فأما المهموز فكلمتانِ متباينتان جِدّاً. يقال أَردأْتُ: أَفسدْتُ. ورَدُؤَ الشيءُ فهو ردِيءٌ. والكلمة الأخرى أردأت، إذا أَعَنْتَ. وفلان رِدْءُ فلانٍ، أي مُعِينه. قال الله جلّ جلالُه* في قصة موسى: ﴿فَأَرْسِلْهُ معِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُني﴾ [القصص 34].
  (ردج)  الراء والدال والجيم ليس بشيء. على أنَّهم يقولون إنّ الرَّدَج ما يُلقيه [المُهْر([17])] من بطنه ساعةَ يُولَد. وينشدون:
لها رَدَجٌ في بيتها تستعدُّه *** إذا جاءها يوماً من الدّهر خاطبُ([18])  (ردح)  الراء والدال والحاء أصَّل فيه ابنُ دُريدٍ أصلاً. قال: أصله تراكُمُ الشيءِ بعضِه على بعض. ثم قال: كتيبة رَدَاحٌ: كثيرة الفُرسان. وقال أيضاً: يقال أصل الرَّدَاحِ الشجرة العظيمة الواسعة. ومن الباب فلانٌ رَدَاحٌ أي مخصِب. ومن الباب الرَّدَاحُ: المرأة الثَّقيلة الأوراك. ومنه ردَحْتُ البيت وأَرْدَحْتُه، من الرُّدْحة، وهو قطعةٌ تُدخَل فيه، أو زيادةٌ تزاد في عَُمَُده. وأنشد الأصمعي:
  * بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُه([19])*
  قال ابن دريد([20]): رَدَحْت البيتَ، إذا ألقيتَ عليه الطِّين.
  (ردخ)  الراء والدال والخاء ليس بشيء. على أنَّهم حكَوْا عن الخليل أن الرَّدْخ: الشَّدْخ.
  (ردب([21]))  الراء والدال والباء ليس بشيءٍ. ويقولون للقِرْمِيدة الإِردَبة. والإردَبُّ: مكيالٌ لأهل مِصرَ ضخمٌ.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) زاد في المجمل: "ويقال هو بالغين".
([2]) سبق إنشاده في (دبج). وصدره كما في اللسان (دبج، رشح، ردع):
* يخدي بها بازل فتل مرافقه *
([3]) لقيس بن ذريح، كما في اللسان (ردع).
([4]) يعني قول لبيد في ديوان 66 طبع 1880 واللسان (ردف 16):
فالتام طائقها القديم فأصبحت *** ما إن يقوم درأها ردفان([5]) البيت في صفة ناقة. انظر اللسان (وخد، ردف، هود).
([6]) الاسم والمصدر سواء، كما في اللسان والقاموس.
([7]) البيت مطلع معلقة عنترة.
([8]) لقيس بن الخطيم الأنصاري في ديوانه 8 واللسان (ردن).
([9]) ديوان الأعشى 16. ويروى: " تعاللتها" و:" كرداء الردن".
([10]) للأغلب العجلي، كما في اللسان (ردن).
([11]) لأباق الدبيري، كما في اللسان (ردن).
([12]) في اللسان: "بفتح الراء والدال. هذا قول أهل اللغة. قال ابن سيده: والصحيح أنه اسم للجمع".
([13]) ديوان رؤبة 167 واللسان (رده). والذي في الديوان:
تعدل أنضاد القفاف الرده *** عنها وأثباج الرمال الوره وقد أشير في حواشي اللسان إلى رواية التكملة: "يعدل أَنضاد القفاف".
([14]) في الأصل: "رود، الراء والواو والدال"، تحريف.
([15]) البيت في اللسان (ردي 33).
([16]) ديوان طفيل 11 واللسان (ردي 34).
([17]) التكملة من المجمل.
([18]) البيت لجرير كما في اللسان (ردج).
([19]) من رجز لحميد الأرقط، كما في اللسان (حمر). وقد سبق إنشاده في (حمر). وأنشده في اللسان (ردح) أيضاً. وقبله: * أعد للبيت الذي يسامره *
([20]) الجمهرة (2: 121). ونصها: "والردح من قولهم ردحت البيت بالطين أردحه ردحاً وأردحته إرداحاً، لغتان فصيحتان، إذا كاثفت عليه الطين".
([21]) الترتيب الصحيح لهذه المادة أَن تكون بعد مادة (ردي)، لكن هكذا وضعت في المجمل والمقاييس. ويبدو أنه قد انساق مع ترتيب المجمل.
ـ

##### Türkçe

(**باب الراء والدال وما يثلثهما**)
  (**ردس**)  **الراء والدال والسين** köklü bir asıldır; bir şeyi bir şeyle vurmağa delâlet eder. Denir ki: **ردَسْتُ الأرض بالصّخرةِ وغيرها**, onu onunla vurduğun zaman. **المِرْدَاس**: büyük bir kaya; **رَدَسْت**’ten **مِفْعال** veznindedir. **الأصمعيّ** dedi ki: **ما أدرِي أين رَدَس؟** yani gitti. Kıyas birdir; çünkü gidene “yere gitti” denir, “yerde vurdu” da denir.
  (**ردك**)  **الراء والدال والكاف** asıl değildir; lâkin derler ki: **خَلْقٌ مُرَوْدَكٌ**; yani şişman. Dedi ki:
  * قامت تُرِيك خَلْقَهَا المُرَوْدَكا *
  (**ردع**)  **الراء والدال والعين** tek bir asıldır; men‘ ve devirmeye delâlet eder. Denir ki: **ردَعْتُه عن هذا الأمرِ** de o da **فارتدَع**. Ve devrilmişe **الرَّدِيع** denir. Bunu **ابنُ الأعرابيّ** rivayet etti.
  Ve oklardan **المرتدع**: [eğer] hedefi vurduğunda sapı yarılıp dağılan kimsedir. Ve **المُرْتدع**: bir şeyle bulaşmış olandır. **ابنُ مقبِل** dedi ki:
  * يَجْرِي بديباجَتَيْه الرَّشْحُ مُرتَدِعُ([2]) *
  Öyleyse **المرتدِع** bulaşmış olandır; ve denir ki o **الرَّدْع**’dandır; **الرَّدْع**: kandır. Bazı dil ehli dedi. Ondan dolayı öldürülene: “**رَكِبَ رَدْعَه**” denir. Bunun hepsinde asıl, zikrettiğimiz şeydir: **الرَّدْع** devirmedir; devrilince, orada kan varsa, kanıyla **ارتَدَع** (bulaşır). **ابن الأعرابيّ** dedi ki: **ركِبَ رَدْعَه**; yüzüstü düştüğü zaman. باب’dan **الرُّدَاع** da vardır; bütün bedenin ağrısıdır; bu doğrudur, çünkü hasta devrilmiş gibidir. Dedi ki:
فواحَزَنِي وعاوَدَني ردَاعِي *** وكان فِراقُ لُبْنَى كالخِدَاع([3])  (**ردغ**)  **الراء والدال والغين** köklü bir asıldır; gevşeklik ve çalkantıya delâlet eder. Bundan **الرَّدَْغُ**: su ve çamurdur. Ondan **الرَّديغ**; o ahmaktır; ahmak görüşü çalkantılı olandır.
  Ve bundan şâz olan: **المَرَادِغ**; boyun ile köprücük kemiği arasındaki şeydir.
  (**ردف**)  **الراء والدال والفاء** tek bir asıldır, muntarıddır; bir şeyin ardınca gelmeye delâlet eder. O hâlde **التَّرادف**: peş peşe gelmedir. **الرَّدِيف**: sana binen (arkana binen) kimsedir. Ve bundan dolayı kalça **رِدْفاً** diye adlandırıldı. Ve denir ki: Onlara bir iş indi de, onlara ondan daha büyüğü **فرَدِفَ**; yani birincinin ardından ondan daha büyük olan tâbi oldu. **الرِّدَاف**: **الرِّدف**’in binek yeri. Ve bu, **بِرذَونٌ لا يُرادِفُ**; yani bir **رَدِيفا** taşımaz. **أردافُ النُّجوم**: onların ard arda gelişi. Ve denir ki: Falana geldik de onu **فارتدفْناهُ ارْتِدافاً**; yani onu bir alışla aldık. **الرَّدِيف**: doğudan yükselip, gömülmüş gözcüsü batıda iken (batıda batarken) meyleden yıldızdır. Ve câhiliyede **أرداف الملوك**: kralların ardından gelen kimselerdi. **الرِّدْفانِ**: gece ve gündüzdür. **لبيد**’in şiirinde “**الرِّدْف([4])**” vardır; o, geminin kayıkçısıdır. Ve bu, **ليس له رِدْف** olan bir iştir; yani onun bir tâbii yoktur. **الأصمعيّ** dedi ki: Ona karşı yardımlaştılar ve **ترادَفُوا** ve **تَرَافَدوا**; bir mânâdadır. Ve denir ki: **رَادَف الجرادُ**; ve **المُرادفة**: erkeğin dişiye binmesidir. **أبو حاتم** dedi ki: **الرّديف**: **الأيسار**’dan bir veya iki kişi kazandıktan sonra, kadehiyle gelen ve onlardan, kadehini onların kadehlerine katmalarını isteyen kimsedir. **الأصمعيّ** dedi ki: **الرُّدَافَى**; onlar **الحُداة**’dır; çünkü onlardan biri yorulunca öteki onun yerine geçer. **الرَّاعي** dedi ki:
وَخُودٌ مِن اللائي يُسَمَّعْنَ بالضُّحى *** قريضَ الرُّدَافَى بالغِناءِ المُهَوِّدِ([5])  Ve **الرَّوَافد**: hurma ağaçlarının binenleridir.
  (**ردم**)  **الراء والدال والميم** tek bir asıldır; bir gedik kapamaya delâlet eder. Denir ki: **رَدَمْت البابَ والثُّلْمة**. **الرَّدْم**: bir masdardır; **الرَّدْم** bir isimdir([6]). **الثوب المُرَدَّم**: yamalı eski elbisedir. Amma şu sözü:
*هل غادَرَ الشُّعراءُ مِن مُتَرَدَّمِ *** أم هل عَرَفْتَ الدارَ بعد توهُّمِ([7])kendisinden böyle rivayet edenin rivayetine göre; o, denildiğine göre, sözün bir kısmının bir kısmına yapıştırılmasıdır.
  Ve باب’dan: **أردَمَتْ عليه الحُمَّى**: devam etti ve kapladı; denir ki: **وِرْدٌ مُرْدِمٌ** ve **سَحاب مُرْدِم**.
  (**ردن**)  **الراء والدال والنون**; bu, kelimeleri farklı bir bâbdır; ondan iki kelime bir tek kıyasta neredeyse buluşmaz; bu yüzden onu olduğu hâl üzere yazdık; aslının iştikakına ve kıyasına yönelmedik. O hâlde **الرُّدْن**: kol ağzının önü. Denir ki: **أرْدَنْتُ القَميصَ**; ona bir **رُدْناً** yaptım. Çoğulu **أَرْدَان**. Dedi ki:
وعَمْرةُ مِن سَرَوَاتِ النِّسا *** ءِ ينفَحُ بالمسك أردانُها([8])Ve derler ki **الرَّدَن** ipektir; **الأعشى**’nın sözünde:
فأفنيتُها وتعَلَّلْتُها *** على صَحصَحٍ ككِساءِ الرَّدَن([9])  Ve **الرُّمْح الرُّدينيّ**; **رُدَيْنَةَ** diye adlandırılan bir kadına nisbetlidir. Ve deveye, kızıllığına sarılık karıştığı zaman: **أحمرُ رادِنيٌّ** denir; dişi deve **رادِنِيَّة**. Ve derler ki **المِرْدَن**: **الرَّدَن**’in onunla eğrildiği iğdir; bu uzak değildir. Ve denir ki **الرَّادِن**: safrandır. Ve şu okunur:
  * وأخذَتْ من رادِنٍ وكُرْكُمِ([10]) *
  Ve **الفرّاء**’dan rivayet olundu: **رَدِن جِلدُه رَدَنا**; yani büzüldü. **الأردُنّ**: şiddetli uyuklamadır. Dedi ki:
  * قَدْ أَخَذَتْني نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ([11]) *
  **أُرْدُنّ**’dan fiil işitilmedi. **قطرب** dedi ki: **الرَّدَن**: çocuğun annesinin karnından onunla birlikte çıkan ekimdir; Araplar der ki: **هذا مِدْرَع الرَّدَن**. Dedi ki: **الرَّدْن**: yığındır. Dersin ki: **رَدَنْتُ المتاع**. Dedi ki: ve **الرَّدْن**: silâhın bir kısmının bir kısmı üzerine düşmesinin sesidir.
  (**رده**)  **الراء والدال والهاء** köklü bir asıldır; bir kayada veya başkasında bir yarılmaya delâlet eder. Dediler ki: **الرَّدْهَة**: düz kayada, gök suyunun toplandığı bir çukurdur; çoğulu **رِدَاه**. Amma **الخليل**’den rivayet olunan şey, zikrettiğimize muhaliftir; dedi ki: **الرَّدَه([12])**: taşları çok, kaba, tepecikler benzeri; bir tanesi **رَدْهَةٌ**. Dedi ki: o, **القِفاف**’ın tepeleridir. **رُؤبة** dedi ki:
  * مِن بَعْد أَنْضاد التلال الرُّدَّهِ([13]) *
  (**ردي**)  **الراء والدال والياء([14])** tek bir asıldır; atmaya yahut karşılıklı atışmaya ve buna benzer şeye delâlet eder. Denir ki: **ردَيْتُه بالحجارة أَردِيه**: onu attım. Taş **مِرْداةٌ**’dır. **الرَّدْي** üç yerdir; zikrettiğimiz kıyasa döner. Birincisi: **رَدَى الحجرَ**. İkincisi: **رَدَى الفرسُ**: hızlandı. Ve **وَرَدَتِ الجارية**; bir ayağını kaldırıp bir tanesiyle sıçradığı zaman; bu üçüncüdür. Bunların hepsi karşılıklı atışmaya döner. **الرَّدَيَان**: eşeğin, yemliği ile yuvarlandığı yeri arasında koşmasıdır. Ve باب’dan **الرَّدَى** vardır; o helâktir; denir ki: **رَدِيَ يَرْدَى**; helâk olduğu zaman. **أرْدَاه الله**: onu helâk etti. **التَّردِّي**: uçuruma atılmada atılganlıktır. Denir ki: **رَدِيَ في البئر**; **تَرَدَّى** denildiği gibi. Bunu **أبو زيد** söyledi. Ve denir ki: **ما أدري أين رَدَى**; yani nereye gitti. O, باب’dandır; mânâsı: kendini nereye attığını bilmiyorum. Ve باب’dan **الرَّدَاةُ**: kayadır; çoğulu **الرَّدَى**. Dedi ki:
  * فَحْل مَخَاضٍ كالرِّدَى المنقَضِّ([15]) *
  Ve deveye **مِرْداةٌ** dedikleri zaman, onu ancak kayaya benzettiler. Ve denir ki: **رادَيتُ عن القوم**; onlar adına karşılıklı ok attığın zaman. Amma **طُفَيل**’in sözü:
يُرَادَى على فَأْسِ اللِّجام كأنما *** يُرادَى على مِرْقَاةِ جِذْعٍ مشذَّبِ([16])  bu, باب’dan değildir; çünkü bu ters çevrilmiştir. Mânâsı **يُراوَد**’dur. Yerinde zikredilmiştir. باب’dan şâz olan şeylerden: giyilen **الرِّداء**; onun hangi iştikaktan olduğunu ve hangi şeyde kıyasının bulunduğunu bilmiyorum. Denir ki: falan **حسَنُ الرِّدْية**; **الرداء** giymekten. Yine şâz olan: onların sözü: **أردَى على الخمسين**; ellinin üzerine arttığı zaman.
  Amma hemzeli olan ise, pek farklı iki kelimedir. Denir ki: **أَردأْتُ**: bozdum. Ve **رَدُؤَ الشيءُ فهو ردِيءٌ**. Öteki kelime: **أردأت**; yardım ettiğin zaman. Ve falan, falanın **رِدْءُ**’üdür; yani onun yardımcısıdır. Allah, yüce celâliyle, Musa kıssasında dedi: ﴿**فَأَرْسِلْهُ معِيَ رِدْءاً يُصَدِّقُني**﴾ [القصص 34].
  (**ردج**)  **الراء والدال والجيم** bir şey değildir. Şu var ki, derler ki **الرَّدَج**: [**المُهْر([17])**]’in doğduğu saat karnından attığı şeydir. Ve şu beyitleri okurlar:
لها رَدَجٌ في بيتها تستعدُّه *** إذا جاءها يوماً من الدّهر خاطبُ([18])  (**ردح**)  **الراء والدال والحاء** hakkında **ابنُ دُريدٍ** bir asıl temellendirdi. Dedi ki: aslı, şeyin bir kısmının bir kısmı üzerine yığılmasıdır. Sonra dedi ki: **كتيبة رَدَاحٌ**: süvarisi çok. Yine dedi ki: **الرَّدَاحِ**’ın aslı, büyük geniş ağaçtır. Ve باب’dan: falan **رَدَاحٌ**; yani bereketli. Ve باب’dan **الرَّدَاحُ**: kalçaları ağır kadın. Ve ondan: **ردَحْتُ البيت وأَرْدَحْتُه**; **الرُّدْحة**’dan; o, içine sokulan bir parçadır yahut direğine eklenen bir ziyadedir. **الأصمعي** şu beyiti okudu:
  * بَيْتَ حُتُوفٍ أُرْدِحَتْ حَمَائِرُه([19])*
  **ابن دريد([20])** dedi ki: **رَدَحْت البيتَ**; üzerine çamur attığın zaman.
  (**ردخ**)  **الراء والدال والخاء** bir şey değildir. Şu var ki, **الخليل**’den, **الرَّدْخ**’ın **الشَّدْخ** olduğu rivayet edilmiştir.
  (**ردب([21])**)  **الراء والدال والباء** bir şey değildir. Ve kiremide **الإِردَبة** derler. **الإردَبُّ**: Mısır ehlinin büyük bir ölçeğidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الردف: التابع، وردف المرأة: عجيزتها، والترادف: التتابع، والرادف: المتأخر، والمردف: المتقدم الذي أردف غيره، قال تعالى: ﴿فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين﴾ [الأنفال/9]، قال أبو عبيدة: مردفين: جائين بعد (انظر: مجاز القرآن 1/241)، فجعل ردف وأردف بمعنى واحد، وأنشد:
*إذا الجوزاء أردفت الثريا*
(هذا شطر بيت، وعجزه: *** ظننت بآل فاطمة الظنونا
وهو لخزيمة بن نهد، والبيت في العباب (ردف) ؛ واللسان (ردف) ؛ والبصائر 3/63)
وقال غيره: معناه مردفين ملائكة أخرى، فعلى هذا يكونون ممدين بألفين من الملائكة، وقيل: عنى بالمردفين المتقدمين للعسكر يلقون في قلوب العدى الرعب. وقرئ: ﴿مردفين﴾ (وبها قرأ نافع وأبو جعفر ويعقوب) أي: أردف كل إنسان ملكا، (مردفين) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الخليل عن أهل مكة. انظر: مختصر ابن خالويه ص 49؛ وإعراب القرآن للنحاس 1/667؛ والآية رقمها 124 من سورة آل عمران) يعني مرتدفين، فأدعم التاء في الدال، وطرح حركة التاء على الدال. وقد قال في سورة آل عمران: ﴿ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين *** بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين﴾ (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الخليل عن أهل مكة. انظر: مختصر ابن خالويه ص 49؛ وإعراب القرآن للنحاس 1/667؛ والآية رقمها 124 من سورة آل عمران). وأردفته: حملته على ردف الفرس، والرداف: مركب الردف، ودابة لا ترادف ولا تدرف (قال الصاغاني: يقال: هذه دابة لا ترادف، أي: لا تحمل رديفا، وجوز الليث: لا تردف، وقال الأزهري: لا تردف مولد من كلام أهل الحضر. العباب (ردف) )، وجاء واحد فأردفه آخر. وأرداف الملوك: الذين يحلفونهم.

##### Türkçe

- **الردف**: tâbi olan; ve kadının **ردف**’i: kalçası; ve **الترادف**: peş peşe gelme; ve **الرادف**: geri kalan; ve **المردف**: başkasını **أردف** eden (bindiren) önde olan. Yüce Allah dedi ki: ﴿فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين﴾ [الأنفال/9]. Ebû Ubeyde dedi: **مردفين**: sonra gelenler (bak: Mecâzü’l-Kur’ân 1/241); böylece **ردف** ile **أردف**’i bir tek mânâda kıldı. Ve inşâd etti:
*إذا الجوزاء أردفت الثريا*
(bu bir beytin yarısıdır; ve ikinci yarısı: *** ظننت بآل فاطمة الظنونا
ve o, Huzeyme b. Nehd’indir; ve beyt, el-ʿUbâb’da (**ردف**) ; ve el-Lisân’da (**ردف**) ; ve el-Basâʾir 3/63’tedir.)
Ve başkası dedi: mânâsı, başka melekleri **مردفين** (peşine katanlar)dır; buna göre onlar, meleklerden iki bin ile imdâd olunmuş olurlar. Ve denildi: **بالمردفين** ile, ordunun önüne geçenleri kastetti; düşmanların kalplerine korku atarlar. Ve şöyle okundu: ﴿مردفين﴾ (ve bununla Nâfiʿ, Ebû Caʿfer ve Yaʿkūb okudu), yani: her insan bir meleği **أردف** etti (arkasına kattı). (**مردفين**) (ve bu şâz bir kıraattir; Halîl, Mekke ehli adına bununla okudu. bak: Muhtasar İbn Hâleveyh s. 49; ve en-Nehhâs’ın İʿrâbü’l-Kur’ân’ı 1/667; ve âyetin numarası Âl ʿİmrân sûresinden 124’tür) yani **مرتدفين**; böylece **التاء**’yı **الدال** içinde idğâm etti ve **التاء**’nın harekesini **الدال** üzerine attı. Ve Âl ʿİmrân sûresinde demiştir: ﴿ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين *** بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين﴾ (ve bu şâz bir kıraattir; Halîl, Mekke ehli adına bununla okudu. bak: Muhtasar İbn Hâleveyh s. 49; ve en-Nehhâs’ın İʿrâbü’l-Kur’ân’ı 1/667; ve âyetin numarası Âl ʿİmrân sûresinden 124’tür). Ve **أردفته**: onu atın **ردف**’i üzerine bindirdim; ve **الرداف**: **الردف**’in biniti; ve “bir binek ne **ترادف** eder ne de **تدرف** eder” (Sâğânî dedi: denir ki: “bu bir binek **لا ترادف** eder”, yani: bir **رديف** taşımaz; ve Leys, **لا تردف**’i câiz gördü; ve Ezherî dedi: **لا تردف** şehir ehlinin sözünden türemiş (müvelled)dir. el-ʿUbâb (**ردف**) ). Ve bir kişi geldi de bir başkası onu **أردفه** etti. Ve **أرداف الملوك**: onların yemin ettirdikleri kimselerdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ر د ف
هو رديفه وردفه وقد ردفه وأردفه وارتدفه وتردفه‏:‏ ركب خلفه‏.‏
واستردفه‏:‏ سأله أن يردفه فأردفـه‏.‏
ويقـال ارتدفـت‏:‏ فلانـاً جعلتـه رديفـاً‏.‏
وأتينـا فلانـاً فارتدفناه أي أخذناه واركبناه وراءنا‏.‏
ووطأ له على رداف دابته وهو مقعد الرديف من قطاتها‏.‏
وهذه دابة لا تردف ولا ترادف‏:‏ لا تقبل الرديف‏.‏
وجاؤوا ركباناً وردافى جمع رديف‏.‏
وجاؤا ردافى‏:‏ مترادفين ركب بعضهـم خلـف بعـض إذا لـم يجـدوا إبـلاً يتفرقـون عليهـا‏.‏
ورأيـت الجـراد ردفافـى أي عظالـى‏.‏
وردفته وردفت له وتردفته وأردفته‏:‏ تبعته‏.‏
قال‏:‏ إذا الجوزاء أردفـت الثريـا ظننت بآل فاطمة الظنونا وترادفـوا‏:‏ تتابعـوا‏.‏
وبنـو فلـان مترادفـون مترافدون‏.‏
ولهن أرداف وروادف‏.‏
وغابت أرداف النجوم وهي تواليها وأواخرها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وردت وأرداف النجـوم كأنهـا قناديـل فيهن المصابيح تزهر وهـو مـن الـروادف وليـس مـن الـأرداف أي مـن الأتبـاع المؤخريـن وليـس مـن الـوزراء‏.‏
وفيهـم الردافة‏.‏
وجاؤا فرادى ردافى‏:‏ واحداً بعد واحد مترادفين‏.‏
وأين الردافى وهم حداة الظعن‏.‏
قال الراعي‏:‏ وخود من اللائي يسمعن بالضحى قريـض الردافـى بالغنـاء المهود ومن المجاز‏:‏ هذا أمر ليس له ردف أي تبعة‏.‏
وردفتهم كتب السلطان بالعزل أي جاءت على أثرهم‏.‏
وكان نزل بهم أمر ثم ردف لهم أعظم منه‏.‏
ولا أفعل ذلك ما تعاقب الردفان أي الملوان‏.‏

##### Türkçe

ر د ف
O, onun **رديفه**’idir; ve onun **ردفه**’idir. Ve onu **ردفه** ve **أردفه** ve **ارتدفه** ve **تردفه**: onun arkasına bindi.
Ve onu **استردفه**: ondan kendisini bindirmesini istedi; böylece onu bindirdi.
Ve denilir: **ارتدفت**: falancayı; onu **رديفاً** kıldım.
Ve falancaya geldik de onu **ارتدفناه**; yani onu aldık ve onu arkamıza bindirdik.
Ve onun için binesinin **رداف**’ı üzerine bastı; o, **قطاتها**’sından **الرديف**’in oturağıdır.
Ve bu, **دابة**’dir; **تردف** etmez ve **ترادف** etmez: **الرديف**’i kabul etmez.
Ve **ركباناً** ve **ردافى** geldiler; **رديف**’in cem‘idir.
Ve **ردافى** geldiler: **مترادفين**; bazıları bazıların arkasına biner; eğer üzerinde dağılacakları **إبلاً** bulamazlarsa.
Ve **الجراد**’ı **ردفافى** gördüm; yani **عظالى**.
Ve onu **ردفته** ve onun için **ردفت** ve onu **تردفته** ve onu **أردفته**: ona tâbi oldum.
Dedi ki: **إذا الجوزاء أردفت الثريا ظننت بآل فاطمة الظنونا** Ve **ترادفوا**: peş peşe geldiler.
Ve falancanın oğulları **مترادفون**’dur, **مترافدون**’dur.
Ve onlar için **أرداف** ve **روادف** vardır.
Ve yıldızların **أرداف**’ı battı; o, onların ardı ardına gelişleri ve sonlarıdır.
Zû’r-Rumme dedi ki: **وردت وأرداف النجوم كأنها قناديل فيهن المصابيح تزهر** Ve o, **الروادف**’dendir; **الأرداف**’dan değildir; yani **الأتباع المؤخرين**’dendir; **الوزراء**’dan değildir.
Ve onların içinde **الردافة** vardır.
Ve **فرادى ردافى** geldiler: birer birer, **مترادفين**.
Ve **الردافى** nerede? Onlar **حداة الظعن**’dır.
Er-Râ‘î dedi ki: **وخود من اللائي يسمعن بالضحى قريض الردافى بالغناء المهود** Ve mecazdandır: bu, **ردف**’i olmayan bir emirdir; yani **تبعة**.
Ve sultanın azil yazıları onları **ردفتهم**; yani onların ardından geldi.
Ve onlara bir iş inmişti; sonra onlara ondan daha büyüğü **ردف** etti.
Ve iki **الردفان**; yani iki **الملوان** art arda geldikçe, bunu yapmam.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الرِّدْفُ: ما تَبِعَ الشيءَ. وكل شيء تَبِع شيئاً، فهو رِدْفُه، وإذا تَتابع شيء خلف شيء، فهو التَّرادُفُ، والجمع الرُّدافَى؛ قال لبيد:عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى،
تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي
ويقال: جاء القوم رُدافَى أَي بعضهم يتبع بعضاً. ويقال للحُداةِ الرُّدافَى؛ وأَنشد أَبو عبيد للراعي:
وخُود، من اللاَّئي تَسَمَّعْنَ بالضُّحى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغِناء المُهَوِّدِ
وقيل: الرُّدافَى الرَّدِيف. وهذا أَمْر ليس له رِدْفٌ أَي ليس له تَبِعةٌ. وأَرْدَفَه أَمْرٌ: لغةٌ في رَدِفَه مثل تَبِعَهُ وأَتْبَعَه بمعنًى؛ قال خُزَيْمةُ بن مالك ابن نَهْدٍ:
إذا الجَوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا،
ظَنَنْتُ بآلِ فاطِمَةَ الظُّنُونا
يعني فاطمةَ بنتَ يَذْكُرَ بن عَنَزَةَ أَحَدِ القارِظَين؛ قال ابن بري: ومثل هذا البيت قول الآخر:
قَلامِسة ساسُوا الأُمورَ فأَحْسَنوا
سِياسَتَها، حتى أَقَرَّتْ لِمُرْدِفِ
قال: ومعنى بيت خزيمة على ما حكاه عن أَبي بكر بن السراج أَن الجوزاء تَرْدَفُ الثريَّا في اشْتِدادِ الحرّ فَتَتَكَبَّدُ السماء في آخر الليل، وعند ذلك تَنْقطعُ المياه وتَجِفُّ فتتفرق الناسُ في طلب المياه فَتَغِيبُ عنه مَحْبُوبَتُه، فلا يدري أَين مَضَتْ ولا أَين نزلت. وفي حديث بَدْر: فأَمَدَّ هُمُ اللّه بأَلفٍ من الملائكة مُرْدِفِينَ أَي مُتتابعينَ يَرْدَفُ بعضُهم بعضاً.
ورَدْفُ كل شيء: مؤخَّرُه. والرِّدْفُ: الكَفَلُ والعجُزُ، وخص بعضهم به عَجِيزَةَ المرأَة، والجمع من كل ذلك أَرْدافٌ. والرَّوادِفُ: الأَعْجازُ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري أَهو جمع رِدفٍ نادر أَم هو جمع رادِفةٍ، وكله من الإتباع. وفي حديث أَبي هريرة: على أَكتافِها أَمثالُ النَّواجِدِ شَحْماً تَدْعونه أَنتم الرَّوادِفَ؛ هي طرائِقُ الشَّحْمِ، واحدتها رادِفةٌ.
وتَرَادَفَ الشيءُ: تَبِع بعضُه بعضاً. والترادفُ: التتابع. قال الأَصمعي: تَعاوَنُوا عليه وتَرادفوا بمعنى. والتَّرادُفُ: كِناية عن فعلٍ قبيح، مشتق من ذلك. والارْتِدافُ: الاسْتِدْبارُ. يقال: أَتينا فلاناً فارْتَدَفْناه أَي أَخذناه من ورائه أَخذاً؛ عن الكسائي.
والمُتَرادِفُ: كل قافية اجتمع في آخرها ساكنان وهي متفاعلان (* قوله
«متفاعلان إلخ» كذا بالأصل المعوّل عليه وشرح القاموس.) ومستفعلان ومفاعلان ومفتعلان وفاعلتان وفعلتان وفعليان ومفعولان وفاعلان وفعلان ومفاعيل وفعول، سمي بذلك لأَن غالب العادة في أَواخر الأَبيات أَن يكون فيها ساكن واحد، رَوِيّاً مقيداً كان أَو وصْلاً أَو خُروجاً، فلما اجتمع في هذه القافية ساكنان مترادفان كان أَحدُ الساكنين رِدْفَ الآخَرِ ولاحقاً به. وأَرْدَفَ الشيءَ بالشيء وأرْدَفَه عليه: أَتْبَعَه عليه؛ قال: فأَرْدَفَتْ خَيلاً على خَيْلٍ لي،
كالثِّقْل إذْ عالى به المُعَلِّي
ورَدِفَ الرجلَ وأَرْدَفَه: رَكِبَ خَلْفَه، وارْتَدَفَه خَلْفَه على الدابة. ورَدِيفُكَ: الذي يُرادِفُك، والجمع رُدَفاء ورُدافَى، كالفُرادَى جمع الفريد. أَبو الهيثم: يقال رَدِفْتُ فلاناً أَي صرت له رِدْفاً. الزجاج في قوله تعالى: بأَلْفٍ من الملائكةِ مُرْدِفِينَ؛ معناه يأْتون فِرْقَةً بعد فرقة. وقال الفراء: مردفين متتابعين، قال: ومُرْدَفِينَ فُعِلَ بهم. ورَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد؛ شمر: رَدِفْتُ وأَرْدَفْتُ إذا فَعَلْتَ بنفسك فإذا فعلت بغيرك فأَرْدَفْتُ لا غير. قال الزجاج: يقال رَدِفْتُ الرجل إذا ركبت خلفه، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي؛ قال ابن بري: وأَنكر الزُّبَيْدِي أَرْدَفْتُه بمعنى أَركبته معك، قال: وصوابه ارْتَدَفْتُه، فأَما أَرْدَفْتُه ورَدِفتُه، فهو أَن تكون أَنت رِدْفاً له ؛ وأَنشد:
إذا الجوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا
لأَن الجَوْزاء خَلْف الثريا كالرِّدْف. الجوهري: الرِّدْفُ المُرْتَدِفُ وهو الذي يركب خلف الراكب. والرَّديفُ: المُرْتَدِفُ، والجمع رِدافٌ. واسْتَرْدَفَه: سَأَله أَن يُرْدِفَه. والرِّدْفُ: الراكب خَلْفَك. والرِّدْفُ: الحَقيبةُ ونحوها مما يكون وراء الإنسان كالرِّدْف؛ قال الشاعر:فبِتُّ على رَحْلي وباتَ مَكانَه،
أُراقِبُ رِدْفي تارةً وأُباصِرُهْ
ومُرادَفَةُ الجَرادِ: رُكُوبُ الذكر والأُُنثى والثالث عليهما. ودابةٌ لا تُرْدِفُ ولا تُرادِفُ أَي لا تَقْبَلُ رَديفاً. الليث: يقال هذا البِرْذَوْنُ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِفُ أَي لا يَدَعُ رَديفاً يَرْكَبُه. قال الأَزهري: كلام العرب لا يُرادِفُ وأَما لا يُرْدِفُ فهو مولَّد من كلام أَهْلِ الحَضَرِ.
والرِّدافُ: مَوْضِعُ مَرْكَبِ الرَّدِيفِ؛ قال:
ليَ التَّصْديرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ
وأَرْدافُ النُّجومِ: تَوالِيها وتَوابِعُها. وأرْدَفَتِ النجومُ أَي تَوالَتْ. والرِّدْفُ والرَّديفُ: كوْكَبٌ يَقْرُبُ من النَّسْرِ الواقعِ.والرَّديفُ في قول أَصحابِ النجوم: هوالنَّجْم الناظِرُ إلى النجم الطالع؛ قال رؤبة:
وراكِبُ المِقْدارِ والرَّديفُ
أَفْنى خُلُوفاً قَبْلَها خُلُوفُ
وراكبُ المِقْدارِ: هو الطالع، والرَّديفُ هو الناظر إليه. الجوهري: الرَّديفُ النجْمُ الذي يَنُوءُ من المَشْرِقِ إذا غاب رَقيبُه في المَغْرِب. ورَدِفَه، بالكسر، أَي تَبِعَه؛ وقال ابن السكيت في قول جرير:على علَّةٍ فيهنَّ رَحْلٌ مُرادِفُ
أَي قد أَرْدَفَ الرَّحْلُ رَحْلَ بعير وقد خَلَفَ؛ قال أَوس: أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّمِيلِ مُرادِفِ
(* قوله « أمون إلخ» كذا بالأصل.)
الليث: الرِّدْفُ الكَفَلُ. وأَرْدافُ المُلوك في الجاهلية الذين كانوا يَخْلُفونهم في القِيام بأَمر المَمْلَكة، بمنزلة الوُزَراء في الإسلام، وهي الرَّدافةُ، وفي المحكم: هم الذين كانوا يَخْلُفُونَهم نحو أَصحاب الشُّرَطِ في دَهْرِنا هذا. والرَّوادِفُ: أَتباع القوم المؤخَّرون يقال لهم رَوادِفُ وليسوا بأَرْدافٍ. والرِّدْفانِ: الليلُ والنهار لأَن كل واحد منهما رِدْفُ صاحبه.
الجوهري: الرِّدافةُ الاسم من أَرْدافِ المُلُوك في الجاهِلِيّة. والرِّدافةُ: أَن يَجْلِسَ الملِكُ ويَجْلِسَ الرِّدْفُ عن يمينه، فإذا شَرِبَ الملكُ شرب الرِّدْفُ قبل الناس، وإذا غزا الملِكُ قعد الردفُ في موضعه وكان خَلِيفَتَه على الناس حتى يَنْصَرف، وإذا عادتْ كَتِيبةُ الملك أَخذ الرِّدْفُ المِرْباعَ، وكانت الرِّدافةُ في الجاهلية لبني يَرْبُوع لأَنه لم يكن في العرب أَحدٌ أَكثرُ إغارة على ملوك الحِيرةِ من بني يَرْبُوع، فصالحوهم على أَن جعلوا لهم الرِّدافةَ ويَكُفُّوا عن أَهلِ العِراقِ الغارةَ؛ قال جرير وهو من بني يَرْبُوع:
رَبَعْنا وأَرْدَفْنا المُلُوكَ، فَظَلِّلُوا
وِطابَ الأَحالِيبِ الثُّمامَ المُنَزَّعا
وِطاب: جمع وَطْبِ اللَّبَن؛ قال ابن بري: الذي في شعر جرير: ورادَفْنا الملوك؛ قال: وعليه يصح كلام الجوهري لأَنه ذكره شاهداً على الرِّدافةِ، والرِّدافة مصدر رادَف لا أَرْدَفَ. قال المبرد: وللرِّدافةِ مَوْضِعان: أحَدُهما أَن يُرْدِفَ الملوك دَوابَّهم في صَيْدٍ أَو تَرَيُّفٍ، والوجه الآخر أَنْ يَخْلُفَ الملِكَ إذا قام عن مَجْلِسِه فيَنْظُرَ في أَمْرِ الناس؛ أَبو عمرو الشّيبانيُّ في بيت لبيد:
وشَهِدْتُ أَنْجِيةَ الأُفاقةِ عالياً
كَعْبي، و أَرْدافُ المُلُوكِ شُهودُ
قال: وكان الملِكُ يُرْدِفُ خَلفه رجلاً شريفاً وكانوا يركبون الإبل. ووجَّه النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، مُعاوِيةَ مع وائلِ بن حُجْرٍ رسولاً في حاجةٍ له، ووائِلٌ على نَجِيبٍ له، فقال له معاوية: أَرْدِفْني، وسأَله أَن يُرْدِفَه، فقال: لسْتَ من أَرْدافِ المُلُوك؛ وأَرْدافُ المُلوك: هم الذين يَخْلُفُونهم في القِيامِ بأَمْرِ المَمْلَكةِ بمنزلة الوزَراء في الإسلام، واحدهم رِدْفٌ، والاسم الرِّدافةُ كالوزارةِ؛ قال شمر: وأَنشد ابن الأعرابي:
هُمُ أَهلُ أَلواحِ السَّريرِ ويمْنه،
قَرابينُ أَردافٌ لهَا وشِمالُها
قال الفراء: الأرْدافُ ههنا يَتْبَعُ أَوَّلَهُم آخِرُهم في الشرف، يقول: يتبع البَنُونَ الآباء في الشَّرف؛ وقول لبيد يصف السفينة: فالْتامَ طائِقُها القَديمُ، فأَصْبَحَتْ
ما إنْ يُقَوِّمُ دَرْأَها رِدْفانِ
قيل: الرِّدْفانِ الملاّحانِ يكونانِ على مُؤَخَّر السفينة؛ وأَما قول جرير:
منَّا عُتَيْبَةُ والمُحِلُّ ومَعْبَدٌ،
والحَنْتَفانِ ومنهم الرِّدْفانِ
أَحَدُ الرِّدْفَيْن: مالكُ بن نُوَيْرَةَ، والرِّدْفُ الآخر من بني رَباحِ بن يَرْبُوع.
والرِّدافُ: الذي يجيء
(* قوله «والرداف الذي يجيء» كذا بالأصل. وفي
القاموس: والرديف الذي يجيء بقدحه بعد فوز أحد الأيسار أو الاثنين منهم فيسألهم أن يدخلوا قدحه في قداحهم. قال شارحه وقال غيره هو الذي يجيء بقدحه إلى آخر ما هنا، ثم قال: والجمع رداف.) بِقدْحِه بعدما اقتسموا الجَزُورَ فلا يردُّونَه خائباً، ولكن يجعلون له حَظّاً فيما صار لهم من أَنْصِبائِهم.
الجوهري: الرِّدْفُ في الشعر حَرْفٌ ساكن من حروف المَدّ واللِّينِ يَقعُ قبل حرف الرّوِيّ ليس بينهما شيء، فإن كان أَلفاً لم يَجُز معها غيرها، وإن كان واواً جاز معه الياء. ابن سيده: والردف الأَلف والياء والواو التي قبل الروي، سمي بذلك لأَنه ملحق في التزامه وتَحَمُّلِ مراعاته بالروي، فجرى مَجْرى الرِّدْفِ للراكب أَي يَلِيه لأَنه ملحق به، وكُلْفَته على الفرس والراحلة أَشَقُّ من الكُلْفة بالمُتَقَدِّم منهما، وذلك نحو الأَلف في كتاب وحساب، والياء في تَلِيد وبَلِيد، والواو في خَتُولٍ وقَتول؛ قال ابن جني: أَصل الردف للأَلف لأَن الغَرَض فيه إنما هو المدّ، وليس في الأَحرف الثلاثة ما يساوي الأَلف في المدّ لأَن الأَلف لا تفارق المدَّ، والياء والواو قد يفارقانه، فإذا كان الرِّدْف أَلفاً فهو الأَصل، وإذا كان ياء مكسوراً ما قبلها أَو واواً مضموماً ما قبلها فهو الفرع الأَقرب إليه، لأَن الأَلف لا تكون إلا ساكنة مفتوحاً ما قبلها، وقد جعل بعضهم الواو والياء رِدْفَيْن إذا كان ما قبلهما مَفْتوحاً نحو رَيْبٍ وثَوْبٍ، قال: فإن قلت الردف يتلو الراكبَ والرِّدْفُ في القافية إنما هو قبل حرف الرَّوِيّ لا بعده، فكيف جاز لك أَن تُشَبِّهَه به والأَمر في القضية بضدّ ما قدَّمته؟ فالجواب أَن الرِّدْفَ وإِن سبق في اللفظ الروِيَّ فإنه لا يخرج مما ذكرته، وذلك أَن القافية كما كانت وهي آخر البيت وجهاً له وحِلْيَةً لصنعته، فكذلك أَيضاً آخِرُ القافية زينةٌ لها ووجهٌ لِصَنْعَتِها، فعلى هذا ما يجب أَن يَقَعَ الاعْتِدادُ بالقافِية والاعتناءُ بآخِرِها أَكثر منه بأَوّلها، وإذا كان كذلك فالرّوِيّ أَقْرَبُ إلى آخر القافية من الرّدف، فبه وَقَعَ الابتداء في الاعتداد ثم تَلاه الاعتدادُ بالردف، فقد صار الردف كما تراه وإن سبق الروي لفظاً تبعاً له تقديراً ومعنًى، فلذلك جاز أَن يشبه الردفُ قبل الرَّوِيّ بالردف بعدَ الراكبِ، وجمع الرِّدْفِ أَرْدافٌ لا يُكَسَّر على غير ذلك.
ورَدِفَهُمُ الأَمْرُ وأَرْدَفَهم: دَهَمَهُم. وقوله عز وجل: قل عَسَى أَن يكون رَدِفَ لكم؛ يجوز أَن يكون أَرادَ رَدِفَكُم فزاد اللام، ويجوز أَن يكون رَدِفَ مـما تَعَدَّى بحرف جرّ وبغير حرف جرّ. التهذيب في قوله تعالى: رَدِفَ لكم، قال: قَرُبَ لكم، وقال الفراء: جاء في التفسير دنا لكم فكأَنَّ اللام دخلت إِذ كان المعنى دنا لكم، قال: وقد تكون اللام داخلة والمعنى رَدِفَكم كما يقولون نقَدتُ لها مائةً أَي نقدْتها مائة. ورَدِفْتُ فلاناً ورَدِفْتُ لفلان أَي صرت له رِدْفاً، وتزيد العربُ اللامَ مع الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول سَمِع له وشكَرَ له ونَصَحَ له أَي سَمِعَه وشكَرَه ونصَحَه. ويقال: أَرْدَفْت الرجل إذا جئت بعده. الجوهري: يقال كان نزل بهم أَمْرٌ فَرَدِفَ لهم آخَرُ أَعظمُ منه. وقال تعالى: تَتْبَعُها الرَّادِفةُ. وأَتَيْناه فارْتَدفناه أَي أَخذناه أَخذاً. والرَّوادِف: رَواكِيبُ النخلةِ، قال ابن بري: الرَّاكُوبُ ما نَبَتَ في أَصلِ النخلة وليس له في الأَرض عِرْقٌ. والرُّدافَى، على فُعالى بالضمِّ: الحُداةُ والأَعْوانُ لأَنه إذا أَعْيا أَحدهم خَلَفه الآخر؛ قال لبيد:عُذافرةٌ تَقَمَّصُ بالرَّدافَى،
تَخَوَّنَها نُزُولي وارْتِحالي
ورَدَفانُ موضع، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الرِّدْفُ**: bir şeyi izleyen şeydir. Her şey bir şeyi izlerse, o onun **رِدْفُه**’dur. Bir şey bir şeyin arkasından ardı ardına gelirse, o **التَّرادُفُ**’tur; çoğulu **الرُّدافَى**’dır; Lebîd dedi ki:
لبيد:عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى،
تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي

Ve denir: kavim **رُدافَى** geldi; yani bazısı bazısını izler. Ve **الحُداةِ** için **الرُّدافَى** denir; Ebû Ubeyd, er-Râ‘î’ye ait olarak okudu:
وخُود، من اللاَّئي تَسَمَّعْنَ بالضُّحى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغِناء المُهَوِّدِ

Ve denildi: **الرُّدافَى** **الرَّدِيف**’tir. Ve bu, **رِدْفٌ**’ü olmayan bir iştir; yani onun bir **تَبِعةٌ**’si yoktur. Ve “bir iş onu **أَرْدَفَه**”: **رَدِفَه**’de bir dildir; **تَبِعَهُ** ve **أَتْبَعَه** gibi, anlamca; Nəhd oğlu Mâlik oğlu Huzeyme dedi ki:
إذا الجَوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا،
ظَنَنْتُ بآلِ فاطِمَةَ الظُّنُونا

Yani, **القارِظَين**’den biri olan ‘Anaze’den Yezkur’un kızı Fâtıma’yı kastediyor; İbn Berrî dedi ki: Ve bu beyit gibisi, başkasının sözü:
قَلامِسة ساسُوا الأُمورَ فأَحْسَنوا
سِياسَتَها، حتى أَقَرَّتْ لِمُرْدِفِ

Dedi ki: Huzeyme’nin beytinin manası, Ebû Bekir b. es-Serrâc’dan hikâye ettiğine göre: **الجوزاء** şiddetli sıcakta **الثريَّا**’yı izler; gecenin sonunda göğün ortasına gelir; o sırada sular kesilir ve kurur; insanlar su aramak için dağılır; böylece sevgilisi ondan kaybolur; nereye gittiğini ve nerede konakladığını bilmez. Ve Bedir hadîsinde: “Allah onları meleklerden bin ile **مُرْدِفِينَ** olarak destekledi”; yani ardı ardına gelenler; bazısı bazısını **يَرْدَفُ**.

Ve her şeyin **رَدْفُ**’u: onun arkasıdır. Ve **الرِّدْفُ**: **الكَفَلُ** ve **العجُزُ**’dür; bazısı bunu kadının **عَجِيزَةَ**’sine tahsis etti; bütün bunların çoğulu **أَرْدافٌ**’dır. Ve **الرَّوادِفُ**: **الأَعْجازُ**’dır; İbn Sîde dedi ki: Bilmiyorum, bu nadir bir **رِدفٍ** çoğulu mudur, yoksa **رادِفةٍ** çoğulu mudur; hepsi izleme cinsindendir. Ebû Hureyre hadîsinde: “Omuzlarında **النَّواجِدِ** benzerleri gibi yağ; siz ona **الرَّوادِفَ** diyorsunuz”; o, yağ şeritleridir; tekili **رادِفةٌ**’dir.

Ve **تَرَادَفَ** şey: bazısı bazısını izledi. Ve **الترادفُ**: ardı ardına gelmedir. **الأَصمعي** dedi: “Ona karşı yardımlaştılar ve **تَرادفوا**” bir manadadır. Ve **التَّرادُفُ**: çirkin bir fiile kinayedir; bundan türemiştir. Ve **الارْتِدافُ**: arkadan alma/arkaya geçmedir. Denir: falana geldik de onu **فارْتَدَفْناه**; yani onu arkasından bir alışla aldık; **الكسائي**’den.

Ve **المُتَرادِفُ**: sonunda iki sâkinin toplandığı her kafiye; ve o, **متفاعلان**
(* قوله «متفاعلان إلخ» كذا بالأصل المعوّل عليه وشرح القاموس.)
ve **مستفعلان** ve **مفاعلان** ve **مفتعلان** ve **فاعلتان** ve **فعلتان** ve **فعليان** ve **مفعولان** ve **فاعلان** ve **فعلان** ve **مفاعيل** ve **فعول**’dür; buna bu ad verildi; çünkü beyit sonlarında galip âdet, orada bir tek sâkin bulunmasıdır; ister kayıtlı **رَوِيّاً** olsun, ister **وصْلاً** olsun, ister **خُروجاً** olsun; bu kafiyede iki ardışık sâkin toplanınca, iki sâkinden biri ötekinin **رِدْفَ**’i ve ona bitişik oldu.

Ve **أَرْدَفَ** şeyi şey ile ve **أرْدَفَه عليه**: onu onun üzerine izlettirdi; dedi ki:
فأَرْدَفَتْ خَيلاً على خَيْلٍ لي،
كالثِّقْل إذْ عالى به المُعَلِّي

Ve adamı **رَدِفَ** ve onu **أَرْدَفَه**: onun arkasına bindi; ve binek üzerinde onun arkasına **ارْتَدَفَه**. Ve senin **رَدِيفُكَ**: seni izleyen/binen kimsedir; çoğulu **رُدَفاء** ve **رُدافَى**’dır; **الفُرادَى** gibi, **الفريد**’in çoğulu. Ebû’l-Heysem: “**رَدِفْتُ** falanı” denir; yani ona **رِدْفاً** oldum. **الزجاج**, “**مُرْدِفِينَ** meleklerden bin ile” sözü hakkında: manası, bölük bölük gelmeleridir; bir bölükten sonra bir bölük. **الفراء** dedi: **مردفين** ardı ardına gelenlerdir; dedi ki: ve **مُرْدَفِينَ** onlarla yapılmıştır. Ve “onu **رَدِفْتُ** ve onu **أَرْدَفْتُ**” bir manadadır; Şemmer: “**رَدِفْتُ** ve **أَرْدَفْتُ**” kendinle yaptığında olur; başkasıyla yaptığında ise yalnız “**أَرْدَفْتُ**” olur. **الزجاج** dedi: “Adamı **رَدِفْتُ**” denir; yani arkasına bindim; “onu **أَرْدَفْتُ**” yani onu arkamda bindirdim; İbn Berrî dedi ki: **الزُّبَيْدِي**, “**أَرْدَفْتُه**”yi “onu seninle bindirdim” manasında inkâr etti; dedi ki: doğrusu **ارْتَدَفْتُه**’dir; ama **أَرْدَفْتُه** ve **رَدِفتُه** ise, senin ona **رِدْفاً** olmandır; ve okudu:
إذا الجوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا

Çünkü **الجَوْزاء** **الثريا**’nın arkasındadır; **الرِّدْف** gibi. **الجوهري**: **الرِّدْفُ** **المُرْتَدِفُ**’tir; o, binenin arkasına binen kimsedir. Ve **الرَّديفُ**: **المُرْتَدِفُ**’tir; çoğulu **رِدافٌ**’dır. Ve **اسْتَرْدَفَه**: ondan kendisini bindirmesini istedi. Ve **الرِّدْفُ**: senin arkandaki binicidir. Ve **الرِّدْفُ**: insanın arkasında bulunan **الحَقيبةُ** ve benzeri; **الرِّدْف** gibi; şair dedi ki:فبِتُّ على رَحْلي وباتَ مَكانَه،
أُراقِبُ رِدْفي تارةً وأُباصِرُهْ

Ve çekirgenin **مُرادَفَةُ**’si: erkeğin ve dişinin binmesi ve üçüncünün ikisinin üzerine olmasıdır. Ve “**دابةٌ** **لا تُرْدِفُ ولا تُرادِفُ**”: yani bir **رَديفاً** kabul etmez. **الليث**: “Bu **البِرْذَوْنُ** **لا يُرْدِفُ ولا يُرادِفُ**” denir; yani üzerine binecek bir **رَديفاً** bırakmaz. **الأَزهري** dedi ki: Arapların sözü **لا يُرادِفُ**’tur; **لا يُرْدِفُ** ise, şehir ehlinin sözünden türetilmiş (müvelled)dir.

Ve **الرِّدافُ**: **الرَّدِيفِ**’in bindiği yer; dedi ki:
ليَ التَّصْديرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ

Ve yıldızların **أَرْدافُ**’ı: onların peş peşe gelişi ve tâbileridir. Ve “yıldızlar **أرْدَفَتِ**”: yani peş peşe geldi. Ve **الرِّدْفُ** ve **الرَّديفُ**: **النَّسْرِ الواقعِ**’a yakın bir yıldızdır. Ve yıldız ehlinin sözünde **الرَّديفُ**: doğan yıldıza bakan yıldızdır; Ru’be dedi ki:
وراكِبُ المِقْدارِ والرَّديفُ
أَفْنى خُلُوفاً قَبْلَها خُلُوفُ

Ve **راكبُ المِقْدارِ**: o, doğandır; **الرَّديفُ** ise ona bakandır. **الجوهري**: **الرَّديفُ**, gözetleyicisi batıda kaybolduğunda doğudan yükselen yıldızdır. Ve **رَدِفَه** (kesre ile): yani onu izledi. Ve İbn es-Sikkît, Cerîr’in sözü hakkında:على علَّةٍ فيهنَّ رَحْلٌ مُرادِفُ
yani: semer, devenin semerini **أَرْدَفَ** etmiştir ve arkasına geçmiştir; Evs dedi ki:
أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّمِيلِ مُرادِفِ
(* قوله « أمون إلخ» كذا بالأصل.)

**الليث**: **الرِّدْفُ** **الكَفَلُ**’dür. Ve cahiliyede kralların **أَرْدافُ**’ı: memleket işini yürütmede onların yerlerine geçen kimselerdir; İslâm’daki vezirler menzilesinde; ve o **الرَّدافةُ**’dır. Ve **المحكم**’de: onlar, bizim bu devrimizde **أَصحاب الشُّرَطِ** gibi, onların yerlerine geçenlerdi. Ve **الرَّوادِفُ**: kavmin geride kalan tâbileridir; onlara **رَوادِفُ** denir; **أَرْدافٍ** değildirler. Ve **الرِّدْفانِ**: gece ve gündüzdür; çünkü her biri ötekinin **رِدْفُ**’udur.

**الجوهري**: **الرِّدافةُ**, cahiliyede kralların **أَرْدافِ**’ından olanın ismidir. Ve **الرِّدافةُ**: kralın oturması ve **الرِّدْفُ**’ün onun sağında oturmasıdır; kral içtiğinde **الرِّدْفُ** insanlardan önce içer; kral gazaya çıktığında **الرِّدْفُ** yerinde oturur ve dönünceye kadar insanlar üzerinde onun halifesi olur; kralın birliği döndüğünde **الرِّدْفُ** **المِرْباعَ**’ı alır. Ve cahiliyede **الرِّدافةُ** Benî Yerbû‘a idi; çünkü Araplarda Hîre krallarına Benî Yerbû‘dan daha çok akın yapan kimse yoktu; onlarla, kendilerine **الرِّدافةَ** verilmesi ve Irak ehline akını kesmeleri üzerine sulh yaptılar; Cerîr—o Benî Yerbû‘dandır—dedi ki:
رَبَعْنا وأَرْدَفْنا المُلُوكَ، فَظَلِّلُوا
وِطابَ الأَحالِيبِ الثُّمامَ المُنَزَّعا

Ve **وِطاب**: **وَطْبِ اللَّبَن**’in çoğuludur; İbn Berrî dedi ki: Cerîr’in şiirinde olan: “**ورادَفْنا** الملوك”tur; dedi ki: Bunun üzerine Cevherî’nin sözü sahih olur; çünkü onu **الرِّدافةِ** üzerine şahit olarak zikretti; **الرِّدافة** ise **رادَف**’ın masdarıdır, **أَرْدَفَ**’ın değil. **المبرد** dedi: **الرِّدافةِ**’nin iki yeri vardır: birincisi, kralların avda veya kırda gezmede bineklerine **يُرْدِفَ** etmeleridir; ikinci yön, kral meclisinden kalktığında onun yerine geçip insanların işine bakmasıdır. Ebû ‘Amr eş-Şeybânî, Lebîd’in beyti hakkında:
وشَهِدْتُ أَنْجِيةَ الأُفاقةِ عالياً
كَعْبي، و أَرْدافُ المُلُوكِ شُهودُ

Dedi ki: Kral, arkasına şerefli bir adamı **يُرْدِفُ** ederdi; onlar develere binerlerdi. Ve Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, Muâviye’yi Vâil b. Hucr ile birlikte bir ihtiyacı için elçi olarak gönderdi; Vâil kendi **نَجِيبٍ**’i üzerindeydi; Muâviye ona dedi ki: “**أَرْدِفْني**”; ondan kendisini bindirmesini istedi; o dedi ki: “Sen kralların **أَرْدافِ**’ından değilsin.” Ve kralların **أَرْدافُ**’ı: memleket işini yürütmede onların yerlerine geçen kimselerdir; İslâm’daki vezirler menzilesinde; tekilleri **رِدْفٌ**’tür; isim **الرِّدافةُ**’dır; **الوزارةِ** gibi; Şemmer dedi ki: Ve İbnü’l-A‘râbî okudu:
هُمُ أَهلُ أَلواحِ السَّريرِ ويمْنه،
قَرابينُ أَردافٌ لهَا وشِمالُها

**الفراء** dedi: Buradaki **الأرْدافُ**, şerefte sonrakilerinin öncekilerini izlemesidir; yani oğullar şerefte babaları izler. Ve Lebîd’in gemiyi vasfederken sözü:
فالْتامَ طائِقُها القَديمُ، فأَصْبَحَتْ
ما إنْ يُقَوِّمُ دَرْأَها رِدْفانِ

Denildi: **الرِّدْفانِ**, geminin arkasında bulunan iki gemicidir. Ama Cerîr’in sözü:
منَّا عُتَيْبَةُ والمُحِلُّ ومَعْبَدٌ،
والحَنْتَفانِ ومنهم الرِّدْفانِ

İki **الرِّدْفَيْن**’den biri: Mâlik b. Nuveyre’dir; öteki **الرِّدْفُ** Benî Yerbû‘dan Rebâh b. Yerbû‘dandır.

Ve **الرِّدافُ**:
(* قوله «والرداف الذي يجيء» كذا بالأصل. وفي القاموس: والرديف الذي يجيء بقدحه بعد فوز أحد الأيسار أو الاثنين منهم فيسألهم أن يدخلوا قدحه في قداحهم. قال شارحه وقال غيره هو الذي يجيء بقدحه إلى آخر ما هنا، ثم قال: والجمع رداف.)
**بِقدْحِه** ile, **الجَزُورَ**’u paylaştıktan sonra gelen kimsedir; onu eli boş geri çevirmezler; fakat kendilerine düşen **أَنْصِبائِهم** içinde ona bir pay yaparlar.

**الجوهري**: Şiirde **الرِّدْفُ**, **حروف المَدّ واللِّينِ**’den sâkin bir harftir; **حرف الرّوِيّ**’den önce gelir; aralarında hiçbir şey yoktur. Eğer **أَلفاً** ise onunla başkası caiz olmaz; eğer **واواً** ise onunla birlikte **الياء** caiz olur. İbn Sîde: **الردف**, **الروي**’den önce olan **الأَلف** ve **الياء** ve **الواو**’dur; buna bu ad verildi; çünkü iltizamında ve gözetilmesinin yüklenmesinde **بالروي**’ye ilhak edilmiştir; böylece binen için **الرِّدْفِ** gibi cereyan etti; yani ona bitişiktir; çünkü ona ilhak edilmiştir; ve at ve deve üzerinde ona yüklenmek, öndekine yüklenmekten daha zordur. Bu, **كتاب** ve **حساب**’daki **الأَلف** gibi; **تَلِيد** ve **بَلِيد**’deki **الياء** gibi; **خَتُولٍ** ve **قَتول**’deki **الواو** gibi. İbn Cinnî dedi: **الردف**’in aslı **الأَلف** içindir; çünkü maksat ancak meddir; üç harften hiçbirinde medde **الأَلف**’e eşit olan yoktur; çünkü **الأَلف** medden ayrılmaz; **الياء** ve **الواو** ise ondan ayrılabilir. **الرِّدْف** **أَلفاً** olursa o asıldır; **ياء** olup öncesi meksûr veya **واواً** olup öncesi madmûm olursa, ona en yakın fer‘dir; çünkü **الأَلف** ancak sâkin olur ve öncesi meftûh olur. Bazısı, önceleri meftûh olduğunda **الواو** ve **الياء**’ı iki **رِدْفَيْن** kıldı; **رَيْبٍ** ve **ثَوْبٍ** gibi. Dedi ki: “Eğer dedin ki: **الردف** bineni izler; kafiyedeki **الرِّدْفُ** ise **حرف الرَّوِيّ**’den sonradır değil, öncedir; nasıl onu ona benzettin; hâlbuki meselede iş, sunduğunun zıddıdır?” Cevap: **الرِّدْفُ** lafızda **الروِيّ**’yi öncelemiş olsa da, söylediğimden çıkmaz; çünkü kafiye, beyitin sonu olarak onun yüzü ve sanatının süsü olduğu gibi, kafiyenin sonu da onun süsü ve sanatının yüzüdür; buna göre kafiyeye itibar ve sonuna ihtimam, başından daha çok olmalıdır. Böyle olunca **الرّوِيّ**, kafiyenin sonuna **الرّدف**’ten daha yakındır; bu sebeple itibarda başlangıç onunla oldu; sonra **الردف** ile itibar onu izledi; böylece **الردف**, lafızca **الروي**’yi öncelemiş olsa da, takdir ve mana bakımından ona tâbi oldu; bu yüzden **الرَّوِيّ**’den önceki **الردف**’in, binenin arkasındaki **الردف**’e benzetilmesi caiz oldu. Ve **الرِّدْفِ**’in çoğulu **أَرْدافٌ**’dır; bundan başkasına kırılmaz.

Ve iş onları **رَدِفَهُمُ** ve onları **أَرْدَفَهم**: onlara ansızın bastı. Ve Aziz ve Celil’in sözü: **قل عَسَى أَن يكون رَدِفَ لكم**; caizdir ki “**رَدِفَكُم**”u murad etti de **اللام**’ı artırdı; ve caizdir ki **رَدِفَ**’in, cer harfiyle ve cer harfi olmaksızın geçişli olanlardan olmasıdır. **التهذيب**’de, “**رَدِفَ لكم**” sözü hakkında: dedi ki: size yaklaştı. **الفراء** dedi: tefsirde “size yaklaştı” geldi; sanki mana “size yaklaştı” olduğundan **اللام** girdi; dedi ki: **اللام** girmiş olur ve mana “**رَدِفَكم**” olur; “**نقَدتُ لها مائةً**” dedikleri gibi; yani ona yüz verdim.

Ve “falanı **رَدِفْتُ**” ve “falana **رَدِفْتُ لفلان**”: yani ona **رِدْفاً** oldum. Araplar, mansûb isimde vâki olan fiille birlikte **اللام**’ı artırır; “**سَمِع له** ve **شكَرَ له** ve **نَصَحَ له**” derler; yani onu dinledi, ona şükretti, ona nasihat etti. Ve denir: “adamı **أَرْدَفْت**” yani ondan sonra geldin. **الجوهري**: “Onlara bir iş indi de, onlara ondan daha büyük bir başkası **فَرَدِفَ لهم**” denir. Ve Allah Teâlâ dedi: **تَتْبَعُها الرَّادِفةُ**. Ve “ona geldik de onu **فارْتَدفناه**”: yani onu bir alışla aldık. Ve **الرَّوادِف**: hurma ağacının **رَواكِيبُ**’idir; İbn Berrî dedi ki: **الرَّاكُوبُ**, hurma ağacının dibinde biten ve yerde kökü olmayan şeydir. Ve **الرُّدافَى**, damme ile **فُعالى** üzere: **الحُداةُ** ve **الأَعْوانُ**’dır; çünkü onlardan biri yorulunca öteki onun yerine geçer; Lebîd dedi ki:عُذافرةٌ تَقَمَّصُ بالرَّدافَى،
تَخَوَّنَها نُزُولي وارْتِحالي

Ve **رَدَفانُ** bir yerdir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ر د ف * * الرِّدْفُ المُرْتَدِفُ * وهو الذي يركب خلف الراكب و * أرْدَفَهُ * أركبه خلفه وكل شيء تبع شيئا فهو * رِدْفُهُ * و * الرِّدْفُ * أيضا الكفل والعجز و * الرَّدِيفُ * المرتدف و * رَدِفَهُ * بالكسر أي تبعه يقال نزل بهم أمر فردف لهم آخر أي أعظم منه قال الله تعالى ﴿تتبعها الرادفة﴾ و * أرْدَفَهُ * مثله نظيره تبعه وأتبعه وهذه دابة لا * تُرَادِفُ * أي لا تحمل رديفا و * اسْتَرْدَفَهُ * سأله أن يردفه و * التَّرَادُفُ * التتابع

##### Türkçe

* ر د ف * **الرِّدْفُ**: **المُرْتَدِفُ**; o, binenin arkasında binen kimsedir. Ve **أرْدَفَهُ**: onu arkasına bindirdi. Ve her şey bir şeye tâbi olursa o, onun **رِدْفُهُ**dur. Ve **الرِّدْفُ**: ayrıca **الكفل** ve **العجز**dür. Ve **الرَّدِيفُ**: **المرتدف**dir. Ve **رَدِفَهُ** (kesre ile): yani ona tâbi oldu; “Onlara bir iş indi de onlara bir başkası **رَدِفَ** etti” denir; yani ondan daha büyük. Yüce Allah’ın sözü: ﴿تتبعها الرادفة﴾. Ve **أرْدَفَهُ**: onun misli, benzeri; ona tâbi oldu ve onu tâkip etti. Ve bu bir binek hayvandır, **تُرَادِفُ** etmez; yani bir **رديفا** taşımaz. Ve **اسْتَرْدَفَهُ**: ondan kendisini arkasına bindirmesini istedi. Ve **التَّرَادُفُ**: peş peşe gelme.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الردف بالكسر: الراكب، خلف الراكب، كالمرتدف، نقله الجوهري، والرديف وجمعه: رداف، نقله الجوهري أيضا، والردافى، كحبارى، ومنه قول الراعي:
  وخود من اللائي يسمعن في الضحىقريض الردافى بالغناء المهود ويقال: الردافى هنا: جمع رديف، وبهما فسر. وكل ما تبع شيئا فهو ردفه. قال الليث: الردف: كوكب قريب من النسر الواقع. الردف أيضا: تبعة الأمر، يقال: هذا أمر ليس له ردف، أي: ليس له تبعة، نقله الجوهري، وهو مجاز، ويحرك أيضا، نقله الصاغاني. الردف: جبل، نقله الصاغاني. والليل والنهار، وهما ردفان، لأن كل واحد منهما ردف الآخر، ويقال: لا أفعله ما تعاقب الردفان، وهو مجاز، نقله الجوهري والزمخشري، والصاغاني. الردف: جليس الملك عن يمينه إذا شرب، يشرب بعده قبل الناس، ويخلفه على الناس إذا غزا، ويقعد موضع الملك حتى ينصرف، وإذا عادت كتيبة الملك أخذ الردف المرباع نقله الجوهري. من المجاز: الردف في الشعر: حرف ساكن من حروف المد واللين، يقع قبل حرف الروي، ليس بينهما شيء، فإن كان ألفا لم يجز معها غيرها، وإن كان واوا جاز معها الياء، كذا في الصحاح. قلت: وشاهد الأول قول جرير:
  أقلي اللوم عاذل والعتـابـا                      وقولي إن أصبت لقد أصابا وشاهد الثاني قول علقمة بن عبدة:

  طحا بك قلب في الحسان طروب                      بعيد الشباب عصر حان مشـيب وقال ابن سيده: الردف: الألف والياء والواو التي قبل الروي، سمي بذلك لأنه ملحق في التزامه، وتحمل مراعاته بالروي، فجرى مجرى الردف للراكب. والردفان، في قول لبيد رضي الله تعالى عنه يصف السفينة:
  فالتام طائفها القديم فأصبحت                      ما إن يقوم درأها ردفـان قيل: هما ملاحان يكونان في، وفي العباب، واللسان: على مؤخر السفينة، والطائف: ما يخرج من الجبل كالأنف، وأراد هنا: كوثل السفينة. وفي قول جرير:
  منهم عتيبة والمحل وقعنب                      والحنتفان ومنهم الردفان هما: قيس، وعوف، ابنا عتاب بن هرمي، قاله أبو عبيدة، أو أحد الردفين: مالك بن نويرة، الثاني: رجل آخر من بني رباح بن يربوع، وكانت الردافة في الجاهلية في بنى يربوع، كما سيأتي. والرديف: نجم آخر قريب من النسر الواقع، نقله الجوهري، وهو بعينه الردف الذي تقدم ذكره عن الليث. الرديف أيضا: النجم الذي ينوء من المشرق إذا غرب، وفي الصحاح: غاب رقيبه في المغرب، نقله الجوهري. قال أبو حاتم: الرديف: الذي يجيء بقدحه بعد فوز أحد الأيسار، أو الاثنين منهم، فيسألهم أن يدخلوا قدحه في قداحهم، وقال غيره: هو الذي يجيء بقدحه بعدما اقتسموا الجزور، فلا يردونه خائبا، ولكن يجعلون له حظا فيما صار لهم من أنصبائهم، والجمع: رداف. قال الليث: الرديف في قول أصحاب النجوم: النجم الناظر إلى النجم الطالع، وبه فسر قول رؤبة:
  وراكب المقدار والرديف
  أفنى خلوفا قبلها خلوف وراكب المقدار: هو الطالع. قال ابن عباد: بهم ردفى، كسكرى: أي ولدت في الخريف والصيف في آخر ولاد الغنم، فكأنها ردف بعضها بعضا. الرداف، ككتاب: الموضع الذي يركبه الرديف، وأخصر منه عبارة المفردات: والرداف: مركب الردف، وفي الأساس: ووطأ له على رداف دابته، وهو مقعد الرديف من وطائها، ومنه قول الشاعر: لي التصدير فاتبع في الرداف والردافة بهاء: فعل ردف الملك، كالخلافة، وكانت في الجاهلية لبنى يربوع: لأنه لم يكن في العرب أحد أكثر غارة على ملوك الحيرة من بني يربوع، فصالحوهم على أن جعلوا لهم الردافة، ويكفوا عن أهل العراق الغارة، نقله الجوهري، وأنشد لجرير - وهو من بني يربوع:
  ربعنا وأردفنا الملوك فظللواوطاب الأحاليب الثمام المنزعا

  وطاب: جمع وطب اللبن، قال ابن بري: الذي في شعر جرير: )ورادفنا الملوك( قال: وعليه يصح كلام الجوهري، لأنه ذكره شاهدا على الردافة، والردافة مصدر رادف لا أردف، وقال المبرد: للردافة موضعان: أحدهما: أن يردفه الملوك دوابهم في صيد والآخر، أن يخلف الملك إذا قام عن مجلسه، فينظر في أمر الناس، قال: كان الملك يردف خلفه رجلا شريفا، وكانوا يركبون الإبل، وأرداف الملوك: هم الذين يخلفونهم في القيام بأمر المملكة، بمنزلة الوزراء في الإسلام، واحدهم ردف، والاسم الردافة، كالوزارة. والروادف: رواكيب النخل، نقله الجوهري، قال ابن بري: الراكوب: ما نبت في أصل النخلة، وليس له في الأرض عرق. قال ابن عباد: الروادف: طرائق الشحم، ومنه حديث أبي هريرة رضي الله عنه: )على أكتافها أمثال النواجد شحما، تدعونه أنتم الروادف( الواحدة رادفة. أما رادوف، فهو واحد الرواديف، بمعنى راكوب النخل، كما في المحيط. والردافى، كحبارى، الأولى تمثيلها بكسالى: الحداة، أي حداة الظعن، والأعوان، لأنه إذا أعيا أحدهم خلفه الآخر، وقال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  عذافرة تقمص بالردافى                      تخونها نزولى وارتحالى هو جمع رديف، كالفرادى جمع فريد، منه قولهم: جاءوا ردافى، أي، مترادفين يتبع بعضهم بعضا، وذلك إذا لم يجدوا إبلا يتفرقون عليها، ورأيت الجراد ردافى، ركب بعضها بعضا، وجاءوا فرادى، وردافى: واحدا بعد واحد، مترادفين. والردافى في قول الفرزدق يهجو جريرا وبني كليب:
  ولكنهم يكهدون الـحـمـير                      ردافى على العجب والقردد جمع رديف، لا غير، ويكهدون: يتعبون. وردفه، كسمعه، وعليه اقتصر الجوهري وغيره، ردفه، مثل نصره، وبه قرأ الأعرج: )ردف لكم ( بفتح الدال: تبعه، يقال: نزل بهم أمر، فردف لهم آخر أعظم منه، وقوله تعالى: )عسى أن يكون ردف لكم(، قال ابن عرفة: أي دنا لكم، وقال غيره: جاء بعدكم، وقيل: معناه: ردفكم، وهو الأكثر، وقال الفراء: دخلت اللام، لأنه بمعنى قرب لكم، واللام صلة، كقوله تعالى: )إن كنتم للرؤيا تعبرون(، كأردفه، مثال تبعه وأتبعه، ومنه قوله تعالى: )بألف من الملائكة مردفين(، قال الزجاج: يأتون فرقة بعد فرقة، وقال الفراء: أي: متتابعين: ردفه وأردفه بمعنى واحد، وقرأ أبو جعفر ونافع، ويعقوب، وسهل: )مردفين( بفتح الدال، أي فعل ذلك بهم، أي: أردفهم الله بغيرهم، وأنشد الجوهري لخزيمة بن مالك بن نهد، قلت: هو ابن زيد بن ليث بن سود بن أسلم بن الحافى بن قضاعة:
  إذا الجوزاء أردفت الثريا                      ظننت بآل فاطمة الظنونا قلت: وبعده:
  ظننت بها وظن المرء حوب                      وإن أوفى وإن سكن الحجونا
  وحالت دون ذلك من همومي                      هموم تخرج الداء الدفـينـا قال الجوهري: يعني فاطمة بنت يذكر بن عنزة أحد القارظين. قال ابن برى: ومثل هذا البيت قول الاخر:
  قلامسة ساسوا الأمور فأحسنوا                      سياستها حتى أقرت لمـردف

  قال: ومعنى بيت خزيمة على ما حكاه عن أبي بكر بن السراج، أن الجوزاء تردف الثريا في اشتداد الحر، فتتكبد السماء في آخر الليل، وعند ذلك تنقطع المياه، وتجف، وتتفرق الناس في طلب المياه، فتغيب عن محبوبته، فلا يدري أين مضت، ولا أين نزلت. وقال شمر: ردفت وأردفت: فعلت بنفسك، فإذا فعلت بغيرك، فأردفت لا غير، قال الزجاج: يقال: ردفت الرجل: إذا ركبت خلفه، وأردفته: أركبته خلفي، قال ابن برى: وأنكر الزبيدي: أردفته معه بمعنى أركبته، قال: وصوابه: ارتدفته، فأما أردفته، وردفته، فهو أن تكون أنت ردفا له، وأنشد:
  إذا الجوزاء أردفت الثريا

  لأن الجوزاء خلف الثريا كالردف. أردفت النجوم: إذا توالت. ومرادفة الملوك: مفاعلة من الردافة، ومنه قول جرير الذي تقدم ذكره: ربعنا وأردفنا الملوك، وتقدم الكلام عليه. المرادفة من الجراد: ركوب الذكر الأنثى، وركوب الثالث عليهما، نقله الجوهري. يقال: هذه دابة لا ترادف، وهو الكلام الفصيح، وعليه اقتصر الجوهرى جوز الليث: لا تردف، وتبعه الزمخشري، والراغب، وقيل: هي قليلة، أو مولدة من كلام الحضر، كما قاله الأزهري: أي لا تحمل، وفي الأساس: لا تقبل رديفا. وارتدفه: ردفه، وركب خلفه، قال الخليل: سمعت رجلا بمكة يزعم أنه من القراء، وهو يقرأ: مردفين، بضم الميم والراء وكسر الدال وتشديدها - وعنه في هذا الوجه كسر الراء - فالأولى أصلها: مرتدفين، لكن بعد الإدغام حركت الراء بحركة الميم، وفي الثانية، حرك الراء الساكنة بالكسر، وعنه في هذا الوجه، وعن غيره بفتح الراء، كأن حركة التاء ألقيت عليها، وعن الجحدرى بسكون الراء وتشديد الدال، جمعا بين الساكنين. ارتدف العدو: إذا أخذه من ورائه أخذا، نقله الجوهرى عن الكسائي. واستردفه: سأله أن يردفه، نقله الجوهري عن الكسائي، فأردفه. قال الأصمعي: ترادفا عليه، وتعاونا بمعنى واحد، وكذلك ترافدا. من المجاز: ترادفا، أى تناكحا، قال الليث: كناية عن فعل قبيح. ترادفا أيضا: تتابعا، يقال: ترادف الشيء، أي: تبع بعضه بعضا. من المجاز: المترادف من القوافي: ما اجتمع فيها، أي في آخرها، ساكنان وهي متفاعلان، ومستفعلان، ومفاعلان، ومفتعلان، وفاعلتان، وفعلتان، وفعليان، ومفعولان، وفاعلان، وفعلان، ومفاعيل، وفعول، سمى بذلك لأن غالب العادة في أواخر الأبيات أن يكون فيها ساكن واحد، رويا مقيدا كان، أو وصلا، أو خروجا، فلما اجتمع في هذه القافية ساكنان مترادفان كان أحد الساكنين ردف الآخر، ولاحقا به. المترادف: أن تكون أسماء لشيء واحد، وهي مولدة، ومشتقة من تراكب الأشياء، نقله الصاغاني. وردفان، محركة:ع، عن ابن دريد. وردفة، بالكسر: ع آخر، نقله الصاغانى. ومما يستدرك عليه: ردف كل شيء: مؤخره. والردف: الكفل: والعجز، وخص بعضهم به عجيزة المرأة، والجمع من كل ذلك: أرداف. والروادف: الأعجاز، قال ابن سيده: ولا أدرى أهو جمع ردف نادر أم هو جمع رادفة وكله من الإتباع. والعجب من المصنف، كيف ترك ذكر الردف بمعنى الكفل، وقد ذكره الليث، والجوهرى، والزمخشرى، والصاغاني. والارتداف: الإستدبار. وأردف الشيء بالشيء، وأردفه عليه: أتبعه عليه، قال:
  فأردفت خيلا على خيل لي
  كالثقل إذ عالى به المعلى

  وجمع الرديف: ردفاء. وقال أبو الهيثم: يقال: ردفت فلانا: أي صرت له ردفا. والرادف: المتأخر والمردف: المتقدم. وقيل: معنى )مردفين( في الآية: أي مردفين ملائكة أخرى، فعلى هذا يكونون ممدين بألفين من الملائكة، وقيل: عنى بالمردفين، المتقدمين للعسكر، يلقون في قلوب العدى الرعب، وقرىء )مردفين( بفتح الدال، أي أردف كل إنسان ملكا، قاله الراغب. والردف: الحقيبة، وغيرها مما يكون وراء الإنسان كالردف، ومنه قول الشاعر:
  فبت على رحلي وبات مكانه                      أراقب ردفي تارة وأباصره وأرداف النجوم: تواليها، وتوابعها، قال ذو الرمة:
  وردت وأرداف النجوم كأنها                      قناديل فيهن المصابيح تزهر ويروى: وأرداف الثريا يقال للجوزاء: ردف الثريا، وأرداف النجوم: أواخرها، وهي نجوم تطلع بعد نجوم. والروادف: أتباع القوم المؤخرون يقال: هم روادف، وليسوا بأرداف. وردفهم الأمر، وأردفهم: دهمهم، وهو مجاز. وردفتهم كتب السلطان بالعزل: جاءت على أثرهم، وهو مجاز. والرادفة: النفخة الثانية، وقد ذكره المصنف استطرادا في )ر ج ف( ولا يستغنى عن ذكره هنا. وردف لفلان: صار له ردفا. وأردف له: جاء بعده. وتردفه: ركب خلفه. وارتدفه: جعله رديفا، كما في الأساس. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**الردف** kesre ile: binen; binenin arkasında (olan), **كالمرتدف** gibi; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الرديف** ve onun çoğulu: **رداف**; bunu da el-Cevherî nakletti. Ve **الردافى**; **كحبارى** gibi. Ondandır çobanın sözü:
  Ve kuşluk vaktinde **الردافى**’nin şiirini, sallanan ezgi ile işitenlerden (olan) bir genç deve.
Ve denilir: **الردافى** burada: **رديف**’in çoğuludur; ve ikisiyle tefsir edildi. Ve her ne bir şeyi takip ederse o, onun **ردفه**’dir. el-Leys dedi: **الردف**: **النسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. **الردف** ayrıca: işin tâbii (sonucu/peyi); denilir: bu, **ردف**’i olmayan bir iştir; yani: onun tâbii yoktur; bunu el-Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve harekelenir de; bunu es-Sâğânî nakletti. **الردف**: bir dağdır; bunu es-Sâğânî nakletti. Ve gece ile gündüz; ve onlar iki **ردف**’tir; çünkü onların her biri ötekinin **ردف**’idir. Ve denilir: iki **ردف** art arda geldikçe onu yapmam; ve o mecazdır; bunu el-Cevherî, ez-Zemahşerî ve es-Sâğânî nakletti. **الردف**: kralın içtiği zaman sağında bulunan meclis arkadaşıdır; insanlardan önce, ondan sonra içer; kral gazaya çıktığında insanların üzerine onun yerine geçer; dönünceye kadar kralın yerine oturur; kralın birliği döndüğünde **الردف** **المرباع**’ı alır; bunu el-Cevherî nakletti.

Mecazdandır: şiirde **الردف**: med ve yumuşaklık harflerinden sâkin bir harftir; **حرف الروي**’den önce bulunur; ikisi arasında hiçbir şey yoktur. Eğer elif ise onunla beraber başkası câiz olmaz; eğer vav ise onunla beraber yâ câiz olur; **الصحاح**’ta böyledir. Dedim: birincinin şahidi Cerîr’in sözü:
  Kınayan, kınamayı ve azarlamayı azalt;
  Ve de ki: isabet ettiysem, gerçekten isabet etti.
İkincinin şahidi Alkame b. Abede’nin sözü:

  Güzellerde çırpınan bir kalp seni savurdu;
  Gençlikten uzak; ihtiyarlık zamanı geldi.
İbn Sîde dedi: **الردف**: **الروي**’den önce olan elif, yâ ve vavdır; buna bu ad verildi; çünkü onun iltizamında eklenmiştir; ve onun gözetilmesini **الروي** ile yüklenir; böylece binen için **الردف** gibi bir yol üzere yürüdü. Ve iki **الردفان**, Lebîd’in –Allah Teâlâ ondan razı olsun– gemiyi vasfederken sözünde:
  Eski **طائف**’i tamamladı; sonra sabahladı;
  Onun **درأ**’sı iki **ردف** olmadan asla ayakta durmaz.
Denildi: onlar, içinde ve dalga içinde (bulunan) iki gemicidir; ve **اللسان**: geminin kıç tarafında; ve **الطائف**: dağdan burun gibi çıkan şeydir; burada murad etti: geminin pruvası. Cerîr’in sözünde:
  Onlardan Uteybe ve el-Muhall ve Va‘neb,
  Ve el-Hentefân; ve onlardan iki **الردفان**.
Onlar: Kays ve Avf’tur; Atâb b. Hermî’nin iki oğludur; bunu Ebû Ubeyde söyledi. Yahut iki **الردف**’den biri: Mâlik b. Nuveyre; ikincisi: Rabâh b. Yerbû‘ oğullarından başka bir adamdır. Ve **الردافة** câhiliyede Benî Yerbû‘da idi; geleceği üzere. Ve **الرديف**: **النسر الواقع**’a yakın başka bir yıldızdır; bunu el-Cevherî nakletti; ve o, el-Leys’ten daha önce zikri geçen **الردف**’in aynısıdır. **الرديف** ayrıca: batınca doğudan yükselen yıldızdır. Ve **الصحاح**’ta: onun gözcüsü batıda battı; bunu el-Cevherî nakletti. Ebû Hâtim dedi: **الرديف**: **الأيسار**’dan birinin yahut ikisinin kazanmasından sonra kadehiyle gelen kimsedir; onlardan, kadehini onların kadehlerine dahil etmelerini ister. Başkası dedi: o, deveyi paylaştıktan sonra kadehiyle gelen kimsedir; onu eli boş çevirmezler; fakat onlara nasiplerinden kendilerine olan şeyde ona bir pay yaparlar. Çoğul: **رداف**. el-Leys dedi: yıldız ehlinin sözünde **الرديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır; ve onunla Ru’be’nin sözü tefsir edildi:
  Ve kaderin binicisi ve **الرديف**
  Ondan önce sürüler sürüler tüketti.
Ve **راكب المقدار**: o, doğandır. İbn Abbâd dedi: onda **ردفى** vardır; **كسكرى** gibi; yani: sonbaharda ve yazda, koyunların doğumunun sonunda doğurdu; sanki onların bazısı bazısını **ردف** eder. **الرداف**, **ككتاب** gibi: **الرديف**’in bindiği yerdir. Ve **المفردات**’ın ibaresi ondan daha kısadır: ve **الرداف**: **الردف**’in biniti. Ve **الأساس**’ta: onun binitinin **رداف**’ı üzerine onun için bastı; ve o, onun basışından **الرديف**’in oturağıdır. Ondandır şairin sözü: benim için öne geçme vardır; sonra **الرداف**’da tâbi olurum. Ve **الردافة** (هاء ile): kralın **ردف**’i fiilidir; **كالخلافة** gibi. Ve câhiliyede Benî Yerbû‘a idi; çünkü Arap içinde Hîre krallarına Benî Yerbû‘dan daha çok akın yapan kimse yoktu; onlarla sulh yaptılar; onlara **الردافة**’yi verdiler; Irak ehline akını bıraksınlar diye; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Cerîr’den –o Benî Yerbû‘dandır– inşad etti:
  Biz çeyreği aldık ve kralları **أردفنا** ettik; böylece gölgelendiler;
  Ve **الأحاليب** hoş oldu; **الثمام** çekip çıkarılan (oldu).

  Ve **وطاب**: süt tulumu **وطب**’un çoğuludur. İbn Berrî dedi: Cerîr’in şiirinde olan: )**ورادفنا الملوك**(tur. Dedi: bunun üzerine el-Cevherî’nin sözü sahih olur; çünkü onu **الردافة** üzerine şahit olarak zikretti. Ve **الردافة** **أردف**’in değil, **رادف**’in masdarıdır. el-Müberred dedi: **الردافة**’nin iki yeri vardır: birincisi, avda kralların onu binitlerine bindirmesidir; ikincisi, kral meclisinden kalktığında onun yerine geçmesidir; insanların işine bakar. Dedi: kral, arkasına şerefli bir adam bindirirdi; ve onlar develere binerlerdi. Ve kralların **أرداف**’ı: memleket işini yürütmede onların yerine geçenlerdir; İslâm’daki vezirler menzilesinde. Onların bir teki: **ردف**; isim: **الردافة**; **كالوزارة** gibi. Ve **الروادف**: hurmanın **رواكيب**’idir; bunu el-Cevherî nakletti. İbn Berrî dedi: **الراكوب**: hurma ağacının dibinde biten şeydir; ve onun yerde kökü yoktur. İbn Abbâd dedi: **الروادف**: yağın şeritleridir. Ondandır Ebû Hureyre –Allah ondan razı olsun– hadisi: )Onun omuzları üzerinde, yağdan **النواجد** misalleri; siz ona **الروادف** diyorsunuz(; bir teki **رادفة**’dir. **رادوف**’a gelince, o, **الرواديف**’in bir tekidir; hurmanın **راكوب**’u manasında; **المحيط**’ta olduğu gibi. Ve **الردافى**, **كحبارى** gibi; birincisi onu **بكسالى** ile temsil etmektir: **الحداة**; yani **حداة الظعن**; ve yardımcılar; çünkü onlardan biri yorulunca öteki onun yerine geçer. Lebîd –Allah Teâlâ ondan razı olsun– dedi:
  **عذافرة** **الردافى** ile sıçrayıp durur;
  İnişim ve göçüşüm ona hıyanet eder.
O, **رديف**’in çoğuludur; **كالفرادى** **فريد**’in çoğulu gibi. Ondandır onların sözü: **ردافى** geldiler; yani: birbirine binmiş, bazısı bazısını takip eder halde. Bu, üzerlerine dağılacak develer bulamadıkları zamandır. Ve çekirgeleri **ردافى** gördüm: bazısı bazısına bindi. Ve **فرادى** geldiler; ve **ردافى**: birer birer; birbirine binmiş halde. Ve **الردافى** Ferazdak’ın Cerîr’i ve Benî Kuleyb’i hicvederken sözünde:
  Fakat onlar eşekleri yorarlar;
  **ردافى** olarak, **العجب** ve **القردد** üzerinde.
O, yalnızca **رديف**’in çoğuludur, başka değil. Ve **يكهدون**: yorarlar. Ve onu **ردفه**, **كسمعه** gibi; el-Cevherî ve başkaları bununla yetindi. **ردفه**, **مثل نصره**: onu takip etti. Ve el-A‘rec bununla okudu: )**ردف لكم**(, **الدال**’ın fethi ile: onu takip etti. Denilir: onlara bir iş indi; sonra onlara ondan daha büyük bir başkası **ردف** etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: )**عسى أن يكون ردف لكم**(. İbn Arafe dedi: yani size yaklaştı. Başkası dedi: sizden sonra geldi. Ve denildi: manası: sizi **ردف** etti; ve o daha çoktur. el-Ferrâ dedi: **اللام** girdi; çünkü “size yaklaştı” manasındadır; ve **اللام** sıla’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: )**إن كنتم للرؤيا تعبرون**(. **كأردفه**: “onu takip etti” ve “onu peşinden gönderdi” misali. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: )**بألف من الملائكة مردفين**(. ez-Zeccâc dedi: bölük bölük gelirler. el-Ferrâ dedi: yani: peş peşe. **ردفه** ve **أردفه** bir manadadır. Ebû Ca‘fer, Nâfi‘, Ya‘kûb ve Sehl okudu: )**مردفين**(, **الدال**’ın fethi ile; yani bunu onlarla yaptı; yani: Allah onları başkalarıyla **أردف** etti. el-Cevherî, Nehd oğlu Mâlik oğlu Huzeyme’den inşad etti. Dedim: o, Zeyd oğlu Leys oğlu Sûd oğlu Eslem oğlu el-Hâfî oğlu Kudâ‘a’nın oğludur:
  **الجوزاء** **الثريا**’yı **أردفت** ettiğinde
  Fâtıma âline zannı zannettim.
Dedim: ondan sonra:
  Onunla zannettim; kişinin zannı günahtır;
  İster vefa etsin ister göğüslerde sükûn bulsun.
  Ve bunun önüne, dertlerimden dertler geçti;
  Gizli hastalığı çıkaran dertler.
el-Cevherî dedi: yani, **القارظين**’den biri olan ‘Anaze’den Yezkur kızı Fâtıma. İbn Berrî dedi: bu beyit gibi, ötekinin sözü:
  **قلامسة** işleri idare ettiler, güzel yaptılar;
  Onun idaresini, **لمـردف** için yerleşinceye kadar.

Dedi: Huzeyme’nin beytinin mânâsı, Ebû Bekr b. es-Serrâc’dan naklettiğine göre, **الجوزاء**’nın şiddetli sıcaklarda **الثريا**’yı ardınca izlemesidir; böylece gecenin sonunda göğün ortasına gelir; o sırada sular kesilir, kurur; insanlar su aramak için dağılır; böylece sevgilisinden kaybolur; nereye gittiğini de, nerede konakladığını da bilmez. Şemmer dedi: **ردفت** ve **أردفت**: bunu kendi nefsinle yaptın; başkasıyla yaptığında ise yalnız **أردفت** (denir), başka değil. ez-Zeccâc dedi: Denir ki: **ردفت الرجل**: eğer onun arkasına bindiysen; **أردفته**: onu arkamda bindirdim. İbn Berrî dedi: ez-Zebîdî, **أردفته معه**’yi “onu bindirdim” mânâsında inkâr etti; dedi ki: doğrusu: **ارتدفته**’dir. Ama **أردفته** ve **ردفته** ise, senin ona **ردف** olmandır. Şu (beyti) okuttu:
  Eğer **الجوزاء** **الثريا**’yı ardınca getirirse

  Çünkü **الجوزاء**, **الثريا**’nın arkasındadır; **الردف** gibi. **أردفت النجوم**: eğer peş peşe geldilerse. Kralların **مرادفة**’si: **الردافة**’den bir **مفاعلة**’dir; ondan, daha önce zikri geçen Cerîr’in sözü: **ربعنا وأردفنا الملوك**; onun hakkında söz geçti. Çekirgelerden **المرادفة**: erkeğin dişiye binmesi ve üçüncünün ikisinin üzerine binmesi; el-Cevherî onu nakletti. Denir ki: Bu bir binek hayvanıdır, **لا ترادف**; bu fasih sözdür; el-Cevherî bununla yetindi. el-Leys cevaz verdi: **لا تردف**; ona ez-Zemahşerî ve er-Râgıb tâbi oldu. Ve denildi ki: o azdır; yahut şehir halkının sözünden türetilmiş (müvelled)dir; el-Ezherî’nin dediği gibi: yani taşımaz. Ve **الأساس**’ta: **لا تقبل رديفا**. Ve **ارتدفه**: **ردفه**; onun arkasına bindi. el-Halîl dedi: Mekke’de bir adam işittim; kendisinin kurrâdan olduğunu iddia ediyor; o, **مردفين** okuyor: **الميم** ve **الراء**’yı ötreli, **الدال**’ı kesreli ve şeddeli (olarak) — ondan bu vecihte **الراء**’nın kesresi (de rivayet edilmiştir) —; birincinin aslı: **مرتدفين**’dir; fakat idğamdan sonra **الراء**, **الميم**’in harekesiyle harekelendi. İkincide ise, sâkin **الراء** kesre ile harekelendi; ondan bu vecihte ve ondan başkasından **الراء**’nın fethası (da rivayet edilmiştir); sanki **التاء**’nın harekesi onun üzerine atılmıştır. el-Cahdarî’den ise **الراء**’nın sükûnu ve **الدال**’ın şeddeli oluşu (rivayet edilmiştir); iki sâkini bir araya getirmek için. **ارتدف العدو**: eğer onu arkasından bir yakalayışla yakaladıysa; el-Cevherî onu el-Kisâî’den nakletti. **استردفه**: ondan kendisini bindirmesini istedi; el-Cevherî onu el-Kisâî’den nakletti; böylece onu bindirdi. el-Asma‘î dedi: **ترادفا عليه** ve **تعاونا** bir mânâdadır; aynı şekilde **ترافدا**. Mecazdan: **ترادفا**; yani çiftleştiler; el-Leys dedi: çirkin bir fiile kinayedir. **ترادفا** ayrıca: peş peşe geldiler; denir ki: **ترادف الشيء**; yani onun bir kısmı bir kısmını izledi. Mecazdan: kafiyelerden **المترادف**: onda, yani sonunda, iki sâkinin bir araya geldiği şeydir; bunlar **متفاعلان** ve **مستفعلان** ve **مفاعلان** ve **مفتعلان** ve **فاعلتان** ve **فعلتان** ve **فعليان** ve **مفعولان** ve **فاعلان** ve **فعلان** ve **مفاعيل** ve **فعول**’dür. Buna bu ad verildi; çünkü beyitlerin sonlarında galip âdet, ister kayıtlı revî olsun, ister وصل, ister خروج, onda bir sâkinin bulunmasıdır; bu kafiyede iki **مترادف** sâkin bir araya gelince, sâkinlerden biri ötekinin **ردف**’i ve ona bitişik olanı oldu. **المترادف**: bir şey için isimlerin olmasıdır; o müvelleddir; eşyânın üst üste binmesinden türetilmiştir; es-Sâgânî onu nakletti. **ردفان**, harekeli (olarak): **ع**; İbn Düreyd’den. **ردفة**, kesre ile: başka bir **ع**; es-Sâgânî onu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Her şeyin **ردف**’i: onun arkasıdır. Ve **الردف**: **الكفل**; ve **العجز**; bazısı onu kadının kalçasına tahsis etti. Bütün bunların cem‘i: **أرداف**. Ve **الروادف**: **الأعجاز**; İbn Sîde dedi: bunun nadir bir **ردف** cem‘i mi, yoksa **رادفة** cem‘i mi olduğunu bilmiyorum; hepsi **الإتباع**’dandır. Ve musanniften hayret edilir: **الردف**’i **الكفل** mânâsında zikretmeyi nasıl terk etti; hâlbuki onu el-Leys, el-Cevherî, ez-Zemahşerî ve es-Sâgânî zikretmiştir. Ve **الارتداف**: **الإستدبار**. Ve **أردف الشيء بالشيء** ve **أردفه عليه**: onu onun üzerine tâbi kıldı; dedi ki:
  Ben bir atlı birliğini bir atlı birliğinin üzerine ardınca kattım
  Ağırlık gibi; onu yücelten yücelttiğinde

  Ve **الرديف**’in cem‘i: **ردفاء**. Ebû’l-Heysem dedi: Denir ki: **ردفت فلانا**: yani ona **ردف** oldum. Ve **الرادف**: geri kalan; ve **المردف**: önde olan. Ve denildi ki: âyetteki **مردفين**’in mânâsı: yani başka meleklerle **مردفين**; buna göre onlar meleklerden iki bin ile desteklenmiş olurlar. Ve denildi ki: **المردفين** ile, ordunun önünde olanlar kastedildi; düşmanların kalplerine korku atarlar. Ve **مردفين** **الدال**’ın fethasıyla da okunmuştur: yani her insanın ardınca bir meleği getirdi; er-Râgıb söyledi. Ve **الردف**: **الحقيبة**; ve insanın arkasında **الردف** gibi olan başka şeyler; ondan şairin sözü:
  Ben eyerimin üzerinde geceleyip kaldım; o da yerinde geceledi;                      Bazen **ردف**’imi gözetlerim, bazen de onu görürüm

Ve yıldızların **أرداف**’ı: onların peş peşe gelişi ve tâbileri; Zû’r-Rumme dedi:
  Geldim; yıldızların **أرداف**’ı sanki                      İçlerinde kandillerin parladığı fenerlerdir

Ve şöyle rivayet edilir: **وأرداف الثريا**. **الجوزاء**’ya denir ki: **ردف الثريا**. Ve yıldızların **أرداف**’ı: onların sonlarıdır; onlar, yıldızlardan sonra doğan yıldızlardır. Ve **الروادف**: kavmin geride kalan tâbileri; denir ki: onlar **روادف**’dir; **أرداف** değildir. Ve iş, onları **ردف** etti; ve onları **أردف** etti: onları bastı; bu mecazdır. Ve sultanın azil ile yazıları onları **ردفت**: onların ardından geldi; bu mecazdır. Ve **الرادفة**: ikinci üfürüştür; musannif onu **ر ج ف**’de istitrâden zikretti; burada zikrinden müstağni olunmaz. **ردف** bir kimse için: ona **ردف** oldu. Ve **أردف** ona: onun ardından geldi. Ve **تردفه**: onun arkasına bindi. Ve **ارتدفه**: onu **رديف** yaptı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

رَدِفَهُ
1 رَدِفَهُ ذ , (T, S, O, Msb, K &c.,) aor. رَدَفَ , (K,) inf. n. رَدْفٌ, (MA, KL,) He rode behind him [on the same beast]; (AZ, Sh, Zj, T, MA, Msb;) [and] so رَدَفَهُ, [aor. رَدُفَ ;] (M;) and ↓ اردفهُ; (AZ, Sh, T, M;) said by IAar to signify the same as رَدِفَهُ: (T:) [or, in other words,] رَدِفَهُ signifies he became to him a رِدْف [meaning a رَدِيف]; and so رَدِفَ لَهُ; for the Arabs often add the ل with a trans. v. that governs an accus. noun; so that they say, سَمِعَ لَهُ and شَكَرَ لَهُ and نَصَحَ لَهُ, meaning سَمِعَهُ and شَكَرَهُ and نَصَحَهُ: (Fr, T:) [and also] he, or it, followed, or came after, him, or it; (S, O, K, and Ham p. 148;) and so رَدِفَ لَهُ; (Ham ibid.;) and رَدَفَهُ, aor. رَدُفَ ; (K;) and ↓ اردفهُ; (S, K, and Ham ubi suprà;) and ↓ ارتدفهُ also signifies the same as رَدِفَهُ; (K;) رَدِفَهُ and ↓ اردفهُ being like تَبِعَهُ and أَتْبَعَهُ in [form and] meaning: (S:) [↓ رَدَّفَهُ, likewise, appears to be syn. with رَدِفَهُ; or, probably, رُدِّفَهُ, which seems to signify lit. he was made to ride behind him; &c.; for it is said that] the inf. n. تَرْدِيفٌ signifies the coming, or going, behind; as also تَرْدَافٌ: (KL:) and رَدِفْتُهُ also signifies I overtook him and outwent him. (Msb: [explained in my copy by لحقته وسبقته: but I think that سبقته is a mistranscription for تَبِعْتُهُ; and that the meaning therefore is, I overtook him and followed him.]) One says, كَانَ نَزَلَ بِهِمْ أَمْرٌ فَرَدِفَ لَهُمْ آخَرُ أَعْظَمُ مِنْهُ [An event had befallen them, and another, of greater magnitude than it, happened afterwards to them]. (Lth, * T, * S, O.) And أَمْرٌ ↓ اردفهُ is a dial. var. of رَدِفَهُ, meaning An event happened to him afterwards: (S, O:) or رَدِفَهُمُ الأَمْرُ and ↓ أَرْدَفَهُم signify the event came upon them suddenly, or unexpectedly; or came upon them so as to overwhelm them. (M.) It is said in the Kur [xxvii. 74], عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِى تَسْتَعْجِلُونَ, meaning [Perhaps a portion of that which ye desire to hasten] may have drawn near to you; (Yoo, Fr, T, O,) as though the ل were introduced because the meaning is دَنَا لَكُمْ: or it may mean يَكُونَ رَدِفَكُمْ [may have become close behind you]; (Fr, T, O;) the ل being introduced for a reason mentioned above, as in سَمِعَ لَهُ &c. for سَمِعَهُ &c.: (Fr, T:) El-Aaraj read رَدَفَ لكم. (O.) And Khuzeymeh Ibn-Mلlik Ibn-Nahd says,
الثُّرَيَّا ↓ اـِذَا الجَوْزَآءُ أَرْدَفَتِ
ظَنَنْتُ بِآلِ فَاطِمَةَ الظُّنُونَا
[When Orion, or Gemini, shall ride behind, or closely follow, the Pleiades, (an event which will never occur,) I will form in my mind, respecting the family (meaning the father) of Fلtimeh, opinions]: (S, O:) cited by Fr [and by J] as an ex. of اردفت in the sense of رَدِفَت: (T:) he means Fلtimeh the daughter of Yedhkur Ibn-'Anazeh, who [i. e. Yedhkur] was one of the قَارِظَان. (S, O. [Respecting the قارظان, see art. قَرظ.])

2 رَدَّفَ see 1, in the former half of the paragraph.

رادفت الدَّابَّةُ
3 رادفت الدَّابَّةُ ذ The beast allowed a رَدِيف [to ride it], and was strong enough to bear him; as also ↓ اردفت [accord. to some]. (Msb.) You say, هَذِهِ دَابَّةٌ لَا تُرَادِفُ (T, S, M, O, K) and ↓ لَا تُرْدِفُ, (Lth, M, O, K,) but the latter is rare, (K,) or post-classical, of the language of the people of towns and villages, (T, O,) and not allowable, (T,) This beast will not allow a رَدِيف (Lth, T, M) to ride it; (Lth, T;) will not bear a رديف. (S, O, K.) ― -b2- مُرَادَفَةُ الجَرَادِ signifies The mounting of [locusts one behind, or upon, another;] the male locust upon the female, and the third upon those two. (S, O, K.) ― -b3- And مُرَادَفَةُ المُلُوكِ is [a phrase meaning The acting as a رِدْف, or as أَرْدَاف, to the kings,] from الرِّدَافَةُ [q. v.]. (O, K.) Jereer, who was of the Benoo-Yarbooa, to whom pertained the رِدَافَة in the Time of Ignorance, says,
رَبَعْنَا وَرَادَفْنَا المُلُوكَ فَظَلِّلُوا
وطَابَ الأَحَالِيبِ الثُّمَامَ المُنَزَّعَا
[We have taken the fourth part of the spoils, and we have acted as أَرْدَاف to the kings; therefore shade ye the skins of the camel-loads of milk collected from the camels in the pasture with panic grass plucked up, and so make it cool for us]: (S, * O:) وِطَاب is the pl. of the وَطْب of milk. (S.) ― -b4- [In the conventional language of lexicology, رادفهُ, inf. n. مُرَادَفَةٌ, signifies It was synonymous with it; i. e. a word with another word: as though the former supplied the place of the latter, like as the رِدْف supplied the place of the king. See also 6.]

أَرْدَفْتُهُ
4 أَرْدَفْتُهُ ذ , (T, S, Msb,) inf. n. اـِرْدَافٌ, (Msb,) I made him to ride (Sh, Zj, T, S, Msb) behind me, (Sh, * Zj, T, Msb,) or with me, (S,) on the back of the [same] beast; and so ↓ اِرْتَدَفْتُهُ: (Msb:) or ↓ ارتدفهُ signifies he placed him behind him on the beast: (M:) and أَرْدَفْتُهُ مَعَهُ I made him to ride with him [or behind him, on the same beast]. (O, K.) ― -b2- And اردف الشَّىْءَ بِالشَّىْءِ and اردفهُ عَلَيْهِ He made the thing to follow the thing. (M.) ― -b3- See also 1, in six places. ― -b4- اردفت النُّجُومُ, [بَعْضُهَا بَعْضًا being app. understood,] The stars followed one another. (S, O, K.) [See also 6.] ― -b5- See also 3, in two places.

تَرَادُفٌ
6 تَرَادُفٌ ذ is syn. with تَتَابُعٌ. (T, S, O.) You say, تَرَادَفَا They followed each other. (K.) And ترادف القَوْمُ The people, or party, followed one another: and in like manner one says of anything following another thing. (Msb.) [See also 4.] And ترادف الشَّىْءُ The thing was, or became, consecutive in its parts; one part of the thing followed another. (M.) ― -b2- It is also a word alluding to a certain foul act: (M, O:) from الرِّدْفُ signifying العَجُزُ. (M.) You say, (of two boys, or young men, TK,) تَرَادَفَا meaning تَنَاكَحَا. (K.) ― -b3- And تَرَادَفُوا عَلَيْهِ They aided, helped, or assisted, one another against him. (As, S.) And تَرَادَفَا They aided, helped, or assisted, each other; (O, K;) as also ترافدا. (O.) ― -b4- As a conventional term in lexicology, تَرَادُفٌ signifies Synonymousness; or the being synonymous. (Mz, 27th نوع; and Kull p. 130.) [You say, of two words, يَتَرَادَفَانِ They are synonymous. See also 3: and see مُتَرَادِفٌ.]

8 اـِرْتَدَفَ see 1, in the former half of the paragraph: ― -b2- and see also 4, in two places. ― -b3- You say also, ارتدفهُ meaning He came behind him; syn. اِسْتَدْبَرَهُ. (S, O.) And ارتدف العَدُوَّ He took the enemy, or seized him, or took him captive, or gained the mastery over him and slew him, coming from behind him; syn. أَخَذَهُ مِنْ وَرَائِهِ أَخْذًا. (K.) أَتَيْنَا فُلَانًا فَارْتَدَ فْنَاهُ is explained by Ks as meaning أَخَذْنَاهُ &c. as above [i. e. We came to such a one, and took him, &c.]. (T, S, M, * O.)

استردفهُ
10 استردفهُ ذ He asked him to make him [or to let him] ride behind him on the back of the beast. (S, * O, Msb, K. *)

رِدْفٌ
رِدْفٌ ذ : see رَدِيفٌ, in two places. ― -b2- Also A sequent of a thing; (T, S, M, O, Msb, K;) whatever that sequent be: (S, O, Msb, K:) pl. أَرْدَافٌ, which is its pl. in all its senses; (M;) and is particularly applied to the [stars that are] followers of [other] stars; (T, M, O;) [and] its pl. is [also] رُدَافَى; (T;) which is particularly applied to drivers of camels; or drivers who urge camels, or excite them, by singing to them: (T, S, K:) and to aids, assistants, or auxiliaries; (S, K;) [as being a man's followers; or] because, when any one of them is fatigued, another takes his place: (S:) or, as some say, رُدَافَى is syn. with رَدِيفٌ: (T:) or it is also syn. with رَدِيفٌ, and (O, K) some say, (O,) a pl. thereof. (O, K.) ― -b3- The night: and the day: (K:) الرِّدْفَانِ signifying the night and the day, (T, S, O, K,) because each of them is a رِدْف to the other: (T:) and the morning, between daybreak and sunrise, and the evening, between sunset and nightfall; as also الأَبْرَدَانِ and البَرْدَانِ. (T in art. برد.) ― -b4- The consequence of an event, or affair; (S, O, K;) as also ↓ رَدَفٌ. (O, K.) So the former in the saying, هٰذَا أَمْرٌ لَيْسَ لَهُ رِدْفُ [This is an event, or affair, that has not, or will not have, any consequence, or result]. (S, O.) [So too ↓ رَدِيفٌ; the phrase ↓ الرَّدِيفُ وَالمَرْدُوفُ meaning The consequence and that of which it is the consequence.] ― -b5- The hinder part of anything. (M.) ― -b6- The posteriors, or buttocks, (S, M, O, Msb,) or peculiarly, accord. to some, (M,) of a woman: pl. أَرْدَافٌ; (M, Msb;) with which رَوَادِفُ is syn., but [ISd says,] I know not whether it be an extr. pl. of رِدْفٌ, or pl. of ↓ رَادِفَةٌ. (M.) ― -b7- رِدْفُ المَلِكِ He who, in the Time of Ignorance, supplied the place of the king, (T, M,) in the management of the affairs of the realm, like the وَزِير in the time of El-Islلm, (T,) or like the صَاحِبُ الشُّرْطَة in this our age: (M:) in the Time of Ignorance, (S,) he who sat on the right hand of the king, and, when the king drank, drank after him, before others, and, when the king went to war, sat in his place, (S, O, K, *) and was his vicegerent over the people until he returned, and, on the return of the king's army, took the fourth of the spoil: (S, O:) he also rode behind the king upon his horse: (Har p. 321:) pl. أَرْدَافٌ. (T, S, M.) [See also الرِّدَافَةُ.] ― -b8- الرِّدْفُ [is also a name of] The bright star [a] on the tail of the constellation الدَّجَاجَة [i. e. Cygnus; which star is also called الذَّنَبُ, and ذَنَبُ الدَّجَاجَةِ]; (Kzw;) a certain star near to النَّسْرُ الوَاقِعُ [or a of Lyra]; (Lth, M, O, K;) and (M) so ↓ الرَّدِيفُ; (S, M, O;) or this is another star near to النسر الواقع. (K.) And رِدْفُ الثُّرَيَّا i. q. الجَوْزَآءُ [i. e. either Orion or Gemini]. (O.) ― -b9- Lebeed applies the dual رِدْفَانِ to Two sailors in the hinder part of a ship. (O, K.)

رَدَفٌ
رَدَفٌ ذ : see رِدْفٌ, in the former half of the paragraph.

بَهْمٌ رَدْفَى
بَهْمٌ رَدْفَى ذ Lambs, or kids, brought forth in the خرِيف [or autumn], and in the صَيْف [meaning spring], in the last part of the period in which sheep, or goats, bring forth. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

رِدَافٌ
رِدَافٌ ذ The place upon which the رَدِيف, or رِدْف rides. (S, M, O, K.) ― -b2- See also the next paragraph.

رَدِيفٌ
رَدِيفٌ ذ One who rides behind another (S, M, O, Msb, K) on the back of the [same] beast; (Msb;) as also ↓ رِدْفٌ (S, M, O, Msb, K) and ↓ مُرْتَدِفٌ: (S, K:) the pl. (M, K) of the first (M) is رُدَافَى, (M, K, [in my copy of the Msb ردفى, which is app. a mistranscription, and there said to be irreg.,]) or the pl. of رَدِيفٌ is رِدَافٌ, (S, [so in both of my copies,]) and رُدَفَآءُ: (M:) and ↓ رُدَافَى is used as a sing., syn. with رَدِيفٌ, (T, K,) accord. to some, (T,) as well as pl. [thereof]: (K:) or it is pl. of رِدْفٌ [q. v.]. (T.) [Hence,] one says, جَاؤُوا رُدَافَى They came following one another. (K.) [Hence,] also, A حَقِيبَة, and the like, that is [conveyed] behind a man; [i. e. a bag, or receptacle, in which a man puts his travellingprovisions; and any other thing that is conveyed behind a man on his beast;] and so ↓ رِدْفٌ. (M.) ― -b2- See also رِدْفٌ, in two places. ― -b3- Also A star rising in the east, when its opposite star is setting in the west. (S, O, K.) And (K) A star facing a rising star: (Lth, M, O, * K:) used in this sense by Ru-beh; who terms the rising star رَاكِبُ المِقْدَارِ. (Lth, M.) ― -b4- Also One who brings his arrow after the winning of one of the players at the game called المَيْسِر, or of two of them, and asks them to insert his arrow among theirs: (O, K:) or ↓ رِدَافٌ [so in the M accord. to the TT, but app. a mistranscription,] signifies one who brings his arrow after they have divided among themselves the slaughtered camel, and who is not turned back by them disappointed, but is assigned by them a portion of what has become their shares. (M.)

الرِّدَافَةُ
الرِّدَافَةُ ذ The function of the رِدْف of a king, (S, O, K,) in the Time of Ignorance: (S: [see رِدْفٌ:]) a term similar to الخِلَافَةُ: (K:) it pertained to the Benoo-Yarbooa, in that time; because there were not among the Arabs any who waged war more than they did against the kings of El- Heereh, who therefore made peace with them on the condition that the ردافة should be assigned to them and that they should abstain from waging war against the people of El-'Irلk: (S, O:) it was of two kinds; one being the riding behind the king upon his horse; and the other, what has been explained above, as from the S, voce رِدْفٌ. (Har p. 321.)

رُدَافَى
رُدَافَى ذ : see رَدِيفٌ [of which it is said to be a syn. and also a pl., or pl. of رِدْفٌ, q. v.].

الرَّادِفَةُ
الرَّادِفَةُ ذ , in the Kur lxxix. 7, means The second blast [of the horn on the day of resurrection]: (S, O, Bd, Jel, and K in art. رجف:) or the heaven, and the stars, which shall be cleft and scattered. (Bd.) [See also الرَّاجِفَةُ.] ― -b2- See also رِدْفٌ. ― -b3- رَوَادِفُ is pl. of رَادِفَةٌ and of ↓ رَادُوفٌ. (K.) It signifies The [shoots that are termed] رَوَاكِيب [pl. of رَاكُوبٌ q. v. voce. رَاكِبٌ] of the palm-tree. (S, O, K.) And Streaks [or layers] of fat, overlying one another, in the hinder part of a camel's hump: those in the fore part are called رَوَاكِبُ. (O * and K * in the present art., and A and K and TA in art. ركب.)

رَادُوفٌ
رَادُوفٌ ذ : see the next preceding paragraph.

المَرْدُوفُ
[ المَرْدُوفُ ذ as opposed to الرَّدِيفُ: see رِدْفٌ.]

مُرَادِفُ لَفْظٍ
مُرَادِفُ لَفْظٍ ذ , in the conventional language of lexicology, A synonym of a word or expression. (Mz, 27th نوع.) [See 3, last signification: and see also مُتَرَادِفُ.]

مُرْتَدِفٌ
مُرْتَدِفٌ ذ : see رَدِيفٌ, first sentence.

مُتَرَادِفٌ
مُتَرَادِفٌ ذ , as a conventional term in lexicology, Synonymous: you say أَلْفَاظٌ مُتَرَادِفَةٌ synonymous words or expressions. (Mz, 27th نوع.) [Loosely explained in the K by the words أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِشّىْءٍ وَاحِدٍ, meaning significant of one thing; which is the contr. of مُشْتَرَكٌ, i. e. “ homonymous: ” and in like manner, المُتَرَادِفَةُ is expl. in the O, ان تكون أَسْمَآءً لشىءٍ واحدٍ; and is said to be post-classical.] مُتَرَادِفَاتٌ [its pl. when used as a subst.] signifies Synonyms; i. e. single, or simple, words denoting the same thing considered in one and the same respect or light: thus the مُتَرَادِفَانِ differ from the noun and the definition [thereof], because these [generally] are not both single words; and from the مُتَبَايِنَانِ [or “ two disparates ”] such as السَّيْفُ and الصَّارِمُ, because these denote the same thing considered in two different respects, the one in respect of the substance, and the other in respect of the quality: (Fakhred-Deen [Er-Rلzee] in the Mz, 27th نوع:) or they may be two simple words, as اللَّيْثُ and الأَسَدُ; and two compound expressions, as, جُلُوسُ اللَّيْثِ and قُعُودُ الأَسَدِ; and a single word and a compound expression, as المُزُّ and الحُلْوُ الحَامِضُ. (Kull p. 130.) [See also مُرَادِفُ لَفْظٍ.] [This art. is wanting in the copies of the L and TA to which I have had access.]

##### Türkçe

**رَدِفَهُ**
1 **رَدِفَهُ** ذ , (T, S, O, Msb, K &c.,) muzâri‘i **رَدَفَ** , (K,) mastarı **رَدْفٌ**, (MA, KL,) O, onun arkasına [aynı binek üzerinde] bindi; (AZ, Sh, Zj, T, MA, Msb;) [ve] böylece **رَدِفَهُ**, [muzâri‘i **رَدُفَ** ;] (M;) ve ↓ **اردفهُ**; (AZ, Sh, T, M;) IAar tarafından, **رَدِفَهُ** ile aynı mânâyı ifade ettiği söylenmiştir: (T:) [yahut başka bir deyişle,] **رَدِفَهُ** şu mânâya gelir: ona bir **رِدْف** oldu [yani bir **رَدِيف**]; ve böylece **رَدِفَ لَهُ**; zira Araplar, mef‘ûl alan geçişli bir fiile çoğu kez **ل**’yi eklerler; öyle ki, **سَمِعَ لَهُ** ve **شَكَرَ لَهُ** ve **نَصَحَ لَهُ** derler; **سَمِعَهُ** ve **شَكَرَهُ** ve **نَصَحَهُ** mânâsında: (Fr, T:) [ve ayrıca] o, yahut o şey, onu, yahut onu, takip etti, yahut ardından geldi; (S, O, K, and Ham p. 148;) ve böylece **رَدِفَ لَهُ**; (Ham ibid.;) ve **رَدَفَهُ**, muzâri‘i **رَدُفَ** ; (K;) ve ↓ **اردفهُ**; (S, K, and Ham ubi suprà;) ve ↓ **ارتدفهُ** dahi **رَدِفَهُ** ile aynı mânâya gelir: (K;) **رَدِفَهُ** ve ↓ **اردفهُ**, [şekil ve] mânâ bakımından **تَبِعَهُ** ve **أَتْبَعَهُ** gibidir: (S:) [↓ **رَدَّفَهُ** da, aynı şekilde, **رَدِفَهُ** ile eşanlamlı görünür; yahut muhtemelen **رُدِّفَهُ**, ki bu, lafzen “onu arkasına bindirildi” mânâsını ifade ediyor görünür; vb.; zira] mastar **تَرْدِيفٌ**, arkadan gelmeyi yahut gitmeyi ifade eder; **تَرْدَافٌ** da böyledir: (KL:) ve **رَدِفْتُهُ** dahi “ona yetiştim ve onu geçtim” mânâsına gelir. (Msb: [nüshamda **لحقته وسبقته** ile açıklanmıştır: fakat ben, **سبقته**’nin **تَبِعْتُهُ** için bir yanlış yazım olduğunu; dolayısıyla mânânın “ona yetiştim ve onu takip ettim” olduğunu düşünüyorum.]) Şöyle denir: **كَانَ نَزَلَ بِهِمْ أَمْرٌ فَرَدِفَ لَهُمْ آخَرُ أَعْظَمُ مِنْهُ** [Onlara bir olay inmişti de, ondan daha büyük bir başka (olay) sonradan onlara vuku buldu]. (Lth, * T, * S, O.) Ve **أَمْرٌ** ↓ **اردفهُ**, **رَدِفَهُ**’nin lehçe varyantıdır; mânâsı: Bir olay ona sonradan vuku buldu: (S, O:) yahut **رَدِفَهُمُ الأَمْرُ** ve ↓ **أَرْدَفَهُم** şu mânâya gelir: olay onlara ansızın yahut beklenmedik şekilde geldi; yahut onları bastıracak şekilde üzerlerine geldi. (M.) Kur’ân’da [xxvii. 74] şöyle denmiştir: **عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِى تَسْتَعْجِلُونَ**, mânâsı: [Belki acele istemekte olduğunuz şeyin bir kısmı] size yaklaşmış olabilir; (Yoo, Fr, T, O,) sanki **ل** şu sebeple sokulmuştur: mânâ **دَنَا لَكُمْ** olduğundan: yahut **يَكُونَ رَدِفَكُمْ** [size pek yakın arkanızda olmuş olabilir] mânâsına gelebilir; (Fr, T, O;) **ل**, yukarıda zikredilen bir sebeple sokulmuştur; **سَمِعَ لَهُ** vb. gibi, **سَمِعَهُ** vb. yerine: (Fr, T:) El-A‘rac **رَدَفَ لكم** diye okumuştur. (O.) Ve Khuzeymeh İbn-Mلlik İbn-Nahd şöyle der:
**الثُّرَيَّا** ↓ **اـِذَا الجَوْزَآءُ أَرْدَفَتِ**
**ظَنَنْتُ بِآلِ فَاطِمَةَ الظُّنُونَا**
[Orion yahut Gemini, Süreyya’nın arkasına binecek yahut onu yakından takip edecek olursa (ki bu asla vuku bulmayacak bir olaydır), Fâtıme’nin ailesi (yani babası) hakkında zihnimde zanlar kurarım]: (S, O:) Fr [ve J] tarafından, **اردفت**’in **رَدِفَت** mânâsında oluşuna bir örnek olarak nakledilmiştir: (T:) o, Yedhkur İbn-‘Anazeh’in kızı Fâtıme’yi kasteder; ki o [yani Yedhkur] **قَارِظَان**’dan biriydi. (S, O. [**قَارِظَان** hakkında bkz. madde **قَرظ**.])

2 **رَدَّفَ** bkz. 1, paragrafın ilk yarısında.

**رادفت الدَّابَّةُ**
3 **رادفت الدَّابَّةُ** ذ Binek, bir **رَدِيف**’e [üzerine binmesine] izin verdi ve onu taşımaya yetecek kadar güçlü oldu; bazılarına göre ↓ **اردفت** de böyledir. (Msb.) Şöyle dersin: **هَذِهِ دَابَّةٌ لَا تُرَادِفُ** (T, S, M, O, K) ve ↓ **لَا تُرْدِفُ**, (Lth, M, O, K,) fakat ikincisi nadirdir, (K,) yahut halkın, şehir ve köy ehlinin dilinden, müteahhir (post-classical)dir, (T, O,) ve câiz değildir, (T,) Bu binek, bir **رَدِيف**’in (Lth, T, M) üzerine binmesine izin vermez; (Lth, T;) bir **رديف** taşımaz. (S, O, K.) ― -b2- **مُرَادَفَةُ الجَرَادِ** şu mânâya gelir: [çekirgelerin birinin diğerinin arkasına yahut üstüne binmesi;] erkek çekirgenin dişinin üstüne, üçüncünün de o ikisinin üstüne binmesi. (S, O, K.) ― -b3- Ve **مُرَادَفَةُ المُلُوكِ**, [krallara bir **رِدْف** yahut **أَرْدَاف** olarak davranmak mânâsında bir ibaredir,] **الرِّدَافَةُ**’den [bkz.]. (O, K.) Câhiliye devrinde kendilerine **رِدَافَة** ait olan Benû-Yerbû‘dan olan Cerîr şöyle der:
**رَبَعْنَا وَرَادَفْنَا المُلُوكَ فَظَلِّلُوا**
**وطَابَ الأَحَالِيبِ الثُّمَامَ المُنَزَّعَا**
[Ganîmetin dörtte birini aldık ve krallara **أَرْدَاف** olduk; öyleyse, otlaktan toplanmış deve sütü yüklerinin tulumlarını, kökünden sökülmüş **الثُّمَام** ile gölgelendirin de onu bize serinletin]: (S, * O:) **وِطَاب**, sütün **وَطْب**’unun çoğuludur. (S.) ― -b4- [Lugavî ıstılahta, **رادفهُ**, mastarı **مُرَادَفَةٌ**, şu mânâya gelir: onunla eşanlamlı oldu; yani bir kelimenin başka bir kelimeyle (eşanlamlı oluşu): sanki birincisi ikincinin yerini doldurur; tıpkı **رِدْف**’ün kralın yerini doldurması gibi. 6’ya da bak.]

**أَرْدَفْتُهُ**
4 **أَرْدَفْتُهُ** ذ , (T, S, Msb,) mastarı **اـِرْدَافٌ**, (Msb,) Onu, (Sh, Zj, T, S, Msb) arkamda, (Sh, * Zj, T, Msb,) yahut benimle birlikte, (S,) [aynı] binek üzerinde bindirdim; ve böylece ↓ **اِرْتَدَفْتُهُ**: (Msb:) yahut ↓ **ارتدفهُ** şu mânâya gelir: onu binek üzerinde arkasına yerleştirdi: (M:) ve **أَرْدَفْتُهُ مَعَهُ** Onu onunla birlikte [yahut onun arkasında, aynı binek üzerinde] bindirdim. (O, K.) ― -b2- Ve **اردف الشَّىْءَ بِالشَّىْءِ** ve **اردفهُ عَلَيْهِ** Şeyi, şeyin ardından getirtti. (M.) ― -b3- 1’e de bak, altı yerde. ― -b4- **اردفت النُّجُومُ**, [görünüşe göre **بَعْضُهَا بَعْضًا** takdir edilmiştir,] Yıldızlar birbirini izledi. (S, O, K.) [6’ya da bak.] ― -b5- 3’e de bak, iki yerde.

**تَرَادُفٌ**
6 **تَرَادُفٌ** ذ, **تَتَابُعٌ** ile eşanlamlıdır. (T, S, O.) Şöyle dersin: **تَرَادَفَا** Birbirini izlediler. (K.) Ve **ترادف القَوْمُ** Kavim yahut topluluk birbirini izledi: ve bir şeyin başka bir şeyi izlemesi hakkında da aynı şekilde söylenir. (Msb.) [4’e de bak.] Ve **ترادف الشَّىْءُ** Şey, parçalarında ardışık oldu yahut ardışık hâle geldi; şeyin bir parçası diğerini izledi. (M.) ― -b2- O, ayrıca belirli bir çirkin fiile işaret eden bir kelimedir: (M, O:) **الرِّدْفُ**’ün **العَجُزُ** mânâsından. (M.) Şöyle dersin, (iki oğlan yahut genç hakkında, TK,) **تَرَادَفَا** yani **تَنَاكَحَا**. (K.) ― -b3- Ve **تَرَادَفُوا عَلَيْهِ** Ona karşı birbirlerine yardım ettiler, destek oldular. (As, S.) Ve **تَرَادَفَا** Birbirlerine yardım ettiler, destek oldular; (O, K;) ↓ **ترافدا** da böyledir. (O.) ― -b4- Lugavî ıstılahta, **تَرَادُفٌ** “eşanlamlılık” mânâsına gelir; yahut eşanlamlı olma. (Mz, 27. نوع; ve Kull s. 130.) [İki kelime hakkında, **يَتَرَادَفَانِ** dersin: eşanlamlıdırlar. 3’e de bak: ve **مُتَرَادِفٌ**’e bak.]

8 **اـِرْتَدَفَ** bkz. 1, paragrafın ilk yarısında: ― -b2- ve 4’e de bak, iki yerde. ― -b3- Şöyle de dersin: **ارتدفهُ** yani O, onun arkasına geldi; eşanlamlısı **اِسْتَدْبَرَهُ**. (S, O.) Ve **ارتدف العَدُوَّ** Düşmanı, arkasından gelerek aldı, yakaladı, esir aldı, yahut ona galip gelip onu öldürdü; eşanlamlısı **أَخَذَهُ مِنْ وَرَائِهِ أَخْذًا**. (K.) **أَتَيْنَا فُلَانًا فَارْتَدَ فْنَاهُ** ifadesi Ks tarafından, yukarıdaki gibi **أَخَذْنَاهُ** vb. mânâsıyla açıklanmıştır [yani: Biz falana geldik de onu aldık, vb.]. (T, S, M, * O.)

**استردفهُ**
10 **استردفهُ** ذ O, ondan, onu [yahut ona izin verip] binek üzerinde arkasına bindirmesini istedi. (S, * O, Msb, K. *)

**رِدْفٌ**
**رِدْفٌ** ذ : bkz. **رَدِيفٌ**, iki yerde. ― -b2- Ayrıca Bir şeyin ardılı; (T, S, M, O, Msb, K;) o ardıl her ne olursa: (S, O, Msb, K:) çoğulu **أَرْدَافٌ**, ki bütün mânâlarında onun çoğuludur; (M;) ve özellikle [başka] yıldızların ardılları olan [yıldızlar] için kullanılır; (T, M, O;) [ve] onun çoğulu [ayrıca] **رُدَافَى**’dır; (T;) ki özellikle deve sürücülerine; yahut develeri şarkı söyleyerek sevk eden yahut coşturan sürücülere uygulanır: (T, S, K:) ve yardımlara, yardımcı ve destekçilere; (S, K;) [kişinin tâbileri olmaları bakımından; yahut] çünkü onlardan biri yorulunca diğeri onun yerini alır: (S:) yahut bazılarına göre, **رُدَافَى** **رَدِيفٌ** ile eşanlamlıdır: (T:) yahut o, **رَدِيفٌ** ile de eşanlamlıdır, ve (O, K) bazıları der ki, (O,) onun bir çoğuludur. (O, K.) ― -b3- Gece: ve gündüz: (K:) **الرِّدْفَانِ** gece ve gündüz demektir, (T, S, O, K,) çünkü her biri diğerine bir **رِدْف**’tür: (T:) ve sabah, tan yeri ağarması ile güneşin doğması arası; ve akşam, güneşin batması ile gecenin çökmesi arası; **الأَبْرَدَانِ** ve **البَرْدَانِ** da böyledir. (T, madde **برد**’de.) ― -b4- Bir olayın yahut işin sonucu; (S, O, K;) ↓ **رَدَفٌ** da böyledir. (O, K.) Şu sözde birincisi böyledir: **هٰذَا أَمْرٌ لَيْسَ لَهُ رِدْفُ** [Bu, sonucu yahut neticesi olmayan, yahut olmayacak bir olaydır yahut iştir]. (S, O.) [↓ **رَدِيفٌ** de böyledir; ↓ **الرَّدِيفُ وَالمَرْدُوفُ** ibaresi “sonuç ve onun sonucu olduğu şey” mânâsınadır.] ― -b5- Herhangi bir şeyin arka kısmı. (M.) ― -b6- Kalça yahut kaba etler, (S, M, O, Msb,) yahut bazılarına göre özellikle, (M,) kadının: çoğulu **أَرْدَافٌ**; (M, Msb;) bununla **رَوَادِفُ** eşanlamlıdır; fakat [ISd der ki,] bunun **رِدْفٌ**’ün kırık çoğulu mu, yoksa ↓ **رَادِفَةٌ**’nin çoğulu mu olduğunu bilmiyorum. (M.) ― -b7- **رِدْفُ المَلِكِ** Câhiliye devrinde, ülke işlerinin idaresinde kralın yerini dolduran kimse; (T, M,) İslâm devrindeki **وَزِير** gibi, (T,) yahut bizim bu çağımızdaki **صَاحِبُ الشُّرْطَة** gibi: (M:) Câhiliye devrinde, (S,) kralın sağında oturan; kral içince, başkalarından önce onun ardından içen; kral savaşa gidince onun yerine oturan, (S, O, K, *) ve kral dönünceye kadar halk üzerinde onun nâibi olan; kralın ordusu dönünce ganîmetin dörtte birini alan: (S, O:) ayrıca kralın atı üzerinde kralın arkasına binerdi: (Har s. 321:) çoğulu **أَرْدَافٌ**. (T, S, M.) [**الرِّدَافَةُ**’ye de bak.] ― -b8- **الرِّدْفُ** [ayrıca] **الدَّجَاجَة** takımyıldızının kuyruğundaki parlak yıldızın [adı]dır; (Kzw;) ki bu yıldız **الذَّنَبُ** ve **ذَنَبُ الدَّجَاجَةِ** diye de adlandırılır; (Kzw;) **النَّسْرُ الوَاقِعُ**’a yakın bir yıldız; (Lth, M, O, K;) ve (M) böylece ↓ **الرَّدِيفُ**; (S, M, O;) yahut bu, **النسر الواقع**’a yakın başka bir yıldızdır. (K.) Ve **رِدْفُ الثُّرَيَّا** = **الجَوْزَآءُ** [yani ya Orion ya Gemini]. (O.) ― -b9- Lebîd, ikil **رِدْفَانِ**’ı, bir geminin arka kısmındaki iki denizciye uygular. (O, K.)

**رَدَفٌ**
**رَدَفٌ** ذ : bkz. **رِدْفٌ**, paragrafın ilk yarısında.

**بَهْمٌ رَدْفَى**
**بَهْمٌ رَدْفَى** ذ **خرِيف**’te [yahut sonbaharda] ve **صَيْف**’te [bahar mânâsında], koyunların yahut keçilerin doğurduğu dönemin son kısmında doğurulmuş kuzular yahut oğlaklar. (İbn-‘Abbâd, O, K.)

**رِدَافٌ**
**رِدَافٌ** ذ **رَدِيف**’in yahut **رِدْف**’ün bindiği yer. (S, M, O, K.) ― -b2- Bir sonraki paragrafa da bak.

**رَدِيفٌ**
**رَدِيفٌ** ذ [Aynı] binek üzerinde (Msb;) bir başkasının arkasına binen kimse; (S, M, O, Msb, K) ayrıca ↓ **رِدْفٌ** (S, M, O, Msb, K) ve ↓ **مُرْتَدِفٌ**: (S, K:) birincinin (M, K) çoğulu (M) **رُدَافَى**’dır, (M, K, [Msb nüshamda **ردفى** olup görünüşe göre yanlış yazımdır ve orada düzensiz olduğu söylenmiştir,]) yahut **رَدِيفٌ**’in çoğulu **رِدَافٌ**’dır, (S, [iki nüshamda da böyledir,]) ve **رُدَفَآءُ**: (M:) ve ↓ **رُدَافَى**, bazılarına göre, (T,) tekil olarak, **رَدِيفٌ** ile eşanlamlı kullanılır, (T, K,) bununla birlikte [onun] çoğulu olarak da [kullanılır]: (K:) yahut o, **رِدْفٌ**’ün çoğuludur [bkz.]. (T.) [Bundan dolayı] şöyle denir: **جَاؤُوا رُدَافَى** Birbirini izleyerek geldiler. (K.) [Bundan dolayı] ayrıca, bir **حَقِيبَة** ve benzeri, ki bir adamın arkasında [taşınan] şeydir; [yani bir adamın yol azığını koyduğu torba yahut kap; ve adamın bineği üzerinde arkasında taşınan her başka şey;] ve böylece ↓ **رِدْفٌ**. (M.) ― -b2- **رِدْفٌ**’e de bak, iki yerde. ― -b3- Ayrıca Doğuda doğan bir yıldız; onun karşıtı yıldız batıda batarken. (S, O, K.) Ve (K) doğan bir yıldıza karşı duran bir yıldız: (Lth, M, O, * K:) bu mânâda Ru’beh tarafından kullanılmıştır; o, doğan yıldıza **رَاكِبُ المِقْدَارِ** adını verir. (Lth, M.) ― -b4- Ayrıca **المَيْسِر** denilen oyunda, oyunculardan birinin yahut ikisinin kazanmasından sonra okunu getiren ve okunu onların okları arasına sokmalarını isteyen kimse: (O, K:) yahut ↓ **رِدَافٌ** [TT’ye göre M’de böyle; fakat görünüşe göre yanlış yazımdır,] şu mânâya gelir: onların kesilmiş deveyi aralarında paylaştırmalarından sonra okunu getiren; onların kendisini eli boş çevirmediği, bilakis payları hâline gelmiş olan şeyden kendisine bir pay ayırdıkları kimse. (M.)

**الرِّدَافَةُ**
**الرِّدَافَةُ** ذ Câhiliye devrinde, bir kralın **رِدْف**’ünün görevi; (S, O, K,) (S: [bkz. **رِدْفٌ**:]) **الخِلَافَةُ**’ye benzer bir terim: (K:) o devirde Benû-Yerbû‘a aitti; çünkü Araplar içinde Hîre krallarına karşı onlardan daha çok savaşan yoktu; bu sebeple krallar onlarla, **ردافة**’nin kendilerine verilmesi ve Irak halkına karşı savaşmaktan vazgeçmeleri şartıyla barış yaptılar: (S, O:) iki çeşitti; biri kralın atı üzerinde onun arkasına binmek; diğeri ise yukarıda, S’den, **رِدْفٌ** maddesinde açıklandığı şeydir. (Har s. 321.)

**رُدَافَى**
**رُدَافَى** ذ : bkz. **رَدِيفٌ** [ki onunla eşanlamlı olduğu ve ayrıca bir çoğul olduğu, yahut **رِدْفٌ**’ün çoğulu olduğu söylenir, bkz.].

**الرَّادِفَةُ**
**الرَّادِفَةُ** ذ , Kur’ân’da lxxix. 7’de şu mânâya gelir: ikinci üfürüş [kıyamet gününde sûra üfürmenin ikincisi]: (S, O, Bd, Jel, ve K, madde **رجف**’te:) yahut yarılacak ve dağıtılacak olan gök ve yıldızlar. (Bd.) [**الرَّاجِفَةُ**’ye de bak.] ― -b2- **رِدْفٌ**’e de bak. ― -b3- **رَوَادِفُ**, **رَادِفَةٌ**’nin ve ↓ **رَادُوفٌ**’un çoğuludur. (K.) Hurma ağacının, **رَوَاكِيب** denilen [sürgünleri] mânâsına gelir. (S, O, K.) Ve bir devenin hörgücünün arka kısmında, birbirinin üstüne binen yağ çizgileri [yahut tabakaları]: ön kısımdakilere **رَوَاكِبُ** denir. (O * ve K * bu maddede; ve A ve K ve TA, madde **ركب**’de.)

**رَادُوفٌ**
**رَادُوفٌ** ذ : bkz. bir önceki paragraf.

**المَرْدُوفُ**
[ **المَرْدُوفُ** ذ, **الرَّدِيفُ**’in karşıtı olarak: bkz. **رِدْفٌ**.]

**مُرَادِفُ لَفْظٍ**
**مُرَادِفُ لَفْظٍ** ذ , lugavî ıstılahta, bir kelimenin yahut ibarenin eşanlamlısı. (Mz, 27. نوع.) [3’ün son mânâsına bak: ve **مُتَرَادِفُ**’e de bak.]

**مُرْتَدِفٌ**
**مُرْتَدِفٌ** ذ : bkz. **رَدِيفٌ**, ilk cümle.

**مُتَرَادِفٌ**
**مُتَرَادِفٌ** ذ , lugavî ıstılahta, eşanlamlı: şöyle dersin **أَلْفَاظٌ مُتَرَادِفَةٌ** eşanlamlı kelimeler yahut ibareler. (Mz, 27. نوع.) [K’da gevşekçe **أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِشّىْءٍ وَاحِدٍ** sözleriyle açıklanmıştır; mânâsı: tek bir şeye delâlet eden; bu, **مُشْتَرَكٌ**’ün zıddıdır; yani “eşadlı (homonymous)”; ve aynı şekilde, **المُتَرَادِفَةُ** O’da **ان تكون أَسْمَآءً لشىءٍ واحدٍ** diye açıklanmıştır; ve bunun müteahhir (post-classical) olduğu söylenmiştir.] **مُتَرَادِفَاتٌ** [isim olarak kullanıldığında onun çoğulu] şu mânâya gelir: eşanlamlılar; yani aynı şeyi, aynı itibar yahut bakış açısından gösteren tekil yahut basit kelimeler: böylece **المُتَرَادِفَانِ**, isim ile onun tarifi [tanımı]ndan ayrılır; çünkü bunlar [çoğu kez] ikisi birden tek kelime değildir; ve **المُتَبَايِنَانِ**’dan [yahut “iki ayrı (disparate)”dan] ayrılır; **السَّيْفُ** ve **الصَّارِمُ** gibi; çünkü bunlar aynı şeyi iki farklı itibarla gösterir: biri cevher itibarıyla, diğeri sıfat itibarıyla: (Fakhred-Deen [Er-Râzî], Mz, 27. نوع’da:) yahut iki basit kelime olabilirler; **اللَّيْثُ** ve **الأَسَدُ** gibi; ve iki bileşik ibare; **جُلُوسُ اللَّيْثِ** ve **قُعُودُ الأَسَدِ** gibi; ve bir tek kelime ile bir bileşik ibare; **المُزُّ** ve **الحُلْوُ الحَامِضُ** gibi. (Kull s. 130.) [**مُرَادِفُ لَفْظٍ**’e de bak.] [Bu madde, eriştiğim L ve TA nüshalarında yoktur.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

رَدَفَ
رَدَفَ I ,  U ( n. ac. رَدْف 1 ),
a.  Followed; succeeded.

b.  Rode behind.

رَدِفَ
رَدِفَ A ( n. ac. رَدَف 4 ),
a.  see supra (a) .

رَاْدَفَ
رَاْدَفَ III ,
a.  Represented, was the representative, the deputy of; was a vicegerent, viceroy, regent.

b.  Rode behind; carried another behind; carried two riders ( animal ); mounted upon each other, hung together ( locusts ).

c.  Was equivalent to, synonymous with.

أَرْدَفَ
أَرْدَفَ IV ,
a.  Followed, came after; succeeded.

b.  Took up behind; made to mount behind.

c.  Carried two riders ( animal ).

تَرَاْدَفَ
تَرَاْدَفَ VI ,
a.  Followed, succeeded each other; were consecutive.

b.  Rode together.

c.  Seconded, helped, assisted each other.

d.  Were synonymous.

اِرْتَدَفَ
اِرْتَدَفَ VIII ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Attacked in the rear.

اِسْتَرْدَفَ
اِسْتَرْدَفَ X ,
a.  Asked to be allowed to ride behind.

رِدْف
رِدْف 2 , ( pl. رُدَاْفَى 24ya ,  أَرْدَاْف 38 ),
a.  Follower; successor.

b.  Consequence, sequence, result, outcome.

c.  Substitute, representative, deputy; viceroy; lieutenant &c.

d.  Crupper.

رِدَاْف
رِدَاْف 23 ,
a.  Crupper.

رِدَاْفَة
رِدَاْفَة 23t ,
a.  Vice-royalty; regency; deputy-ship; vicarship.

رَدِيْف
رَدِيْف 25 , ( pl. رِدَاْف 23 ,  رُدَفَآءُ 43 ),
a.  Follower; successor.

b.  One who rides behind another.

c.  Star which rises, when its opposite star is setting ( pl. رَدَاْفَى 22ya ),

d.  Soldier of the reserve.

تَرَاْدَفَ
N. Ac. تَرَاْدَفَ VI ,
a.  Synonymy.

الرِدْفَانِ
الرِدْفَانِ [ du. ],
a.  Day & Night.

##### Türkçe

رَدَفَ
**رَدَفَ** I , U ( n. ac. **رَدْف** 1 ),
a. İzledi; ardınca geldi.

b. Arkada bindi.

رَدِفَ
**رَدِفَ** A ( n. ac. **رَدَف** 4 ),
a. yukarıya bakınız (a).

رَاْدَفَ
**رَاْدَفَ** III ,
a. Temsil etti, temsilci, vekil oldu; bir halef, naib, naip oldu.

b. Arkada bindi; bir başkasını arkada taşıdı; iki biniciyi taşıdı (hayvan); birbirinin üzerine bindi, birlikte asılı kaldı (çekirgeler).

c. Denk oldu, eşanlamlı oldu.

أَرْدَفَ
**أَرْدَفَ** IV ,
a. İzledi, sonra geldi; ardıl oldu.

b. Arkaya aldı; arkaya bindirdi.

c. İki biniciyi taşıdı (hayvan).

تَرَاْدَفَ
**تَرَاْدَفَ** VI ,
a. Birbirini izledi, peş peşe geldi; ardışık oldular.

b. Birlikte bindiler.

c. Birbirini destekledi, yardım etti, yardımlaştı.

d. Eşanlamlı oldular.

اِرْتَدَفَ
**اِرْتَدَفَ** VIII ,
a. I (a), (b)’ye bakınız.

c. Arkadan saldırdı.

اِسْتَرْدَفَ
**اِسْتَرْدَفَ** X ,
a. Arkada binmeye izin verilmesini istedi.

رِدْف
**رِدْف** 2 , ( pl. **رُدَاْفَى** 24ya , **أَرْدَاْف** 38 ),
a. İzleyen; ardıl.

b. Sonuç, ardıllık, netice, akıbet.

c. Bedel, temsilci, vekil; naib; teğmen vb.

d. Sağrı kayışı.

رِدَاْف
**رِدَاْف** 23 ,
a. Sağrı kayışı.

رِدَاْفَة
**رِدَاْفَة** 23t ,
a. Naiplik; naiplik idaresi; vekillik; vikariyelik.

رَدِيْف
**رَدِيْف** 25 , ( pl. **رِدَاْف** 23 , **رُدَفَآءُ** 43 ),
a. İzleyen; ardıl.

b. Bir başkasının arkasında binen kimse.

c. Karşıt yıldızı batarken doğan yıldız ( pl. **رَدَاْفَى** 22ya ),

d. Yedek asker.

تَرَاْدَفَ
N. Ac. **تَرَاْدَفَ** VI ,
a. Eşanlamlılık.

الرِدْفَانِ
**الرِدْفَانِ** [ du. ],
a. Gündüz ve Gece.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ردف
رَدِفَ - يَرْدَفُ - رَادِف - رَادِفَة - أَرْدَفَ - يُرْدِفُ - مُرْدِف - مُرْدِفِيْن
رَدِفَ - يَرْدَفُ + كائن أو شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يليه: يكون بعده وخلفه مباشرة في المكان أو في الفعل فيتبعه ويأتي بعده: يأخذ دوره ويصطف متهيأ للفعل والتأثير بعد آخر وخلفه مباشرة، مكاناً أو زماناً
رَدِفَ - يَرْدَفُ + كائن أو شيء أو أمر + لـِ كائن أو شيء أو أمر: كَمَن وتَربَّصَ له: تابعه ولاحقه ليأتيه على غفلة: لاحقه وتبعه واصطف وراءه وتهيأ للفعل ضده: رتب أموره وتهيأ لأجل أن يفعل أو يؤثر في شيئ في الوقت المناسب حين يأتي دوره
﴿قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ﴾: تهيا وترتب لكم بعض الذي تستعجلون، ليفعل بكم ما لا تنتظرون
رادِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " رَدِف": المتهيأ للفعل مباشرة بعد أن يقوم الآخر بفعله
رادِفَة: مؤنث " رادِف": وهو كذلك فاعل مرة: أمر خاص يحدث إثر وقوع أمر آخر
أَرْدَفَ - يُرْدِفُ + كائن + كائناً + خلف آخر: على وزن " أفعل من " رَدِفَ - يَرْدَفُ ": جعله " يَرْدَفُ ": وضعه وهيأه خلف آخر، وذلك في المكان، أو في الترتيب والدور لأجل القيام بالفعل: يجعله يأخذ دوره ويتهيأ للفعل مباشرة بعد آخر
مُرْدِف: اسم فاعل من فعل " أرْدَفَ - يُرْدِفُ ": من يقوم بترتيب الأمور والأفراد للفعل الواحد تلو الآخر
مُرْدِفيْن: جمع " مـُـرْدِف"
﴿فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ﴾: الملائكة تُرْدِف المقاتلين: الملائكة تجعل المقاتلين " يَرْدَف " بعضهم بعضاَ: الملائكة تقوم بترتيب الصفوف وتهيأ مواقع الأفراد بحيث يكونون ثابتين خلف بعضهم في المعركة، وتهيئهم للفعل، وهي تشبه وتكمل قوله تعالى: فثبتوا الذين آمنوا
﴿إذ يوحي ربك إلى الملائكة أني معكم فثبتوا الذين آمنوا سألقي في قلوب الذين كفروا الرعب فاضربوا فوق الأعناق واضربوا منهم كل بنان(12)﴾ الأنفال
ملاحظة : من الشائع حالياً الترادف في الجيش: اصطفاف الجنود في صف طويل كل واحد خلف الآخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان ترتيب وقوع حدثين واحد بعد الآخر زمانياً ومكانياً، ومقدار البعد أوالمسافة الزمنية المكانية التي تفصل بين الفعلين المتتاليين": وهي
خَلَفَ - يَخْلُفُ، بَعِدَ - يَبْعَدُ، عَقَبَ - يَعْقُبُ (عَقَبَ - يَعْقِبُ) ، تَلَى - يَتْلِي، تَرَى - يَتْرِي ( تَرِيَ - يَتْرى)، رَدِفَ - يَرْدِفُ

رَدِفَ
 	﴿قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ(72)﴾ النمل
مردف - مردفين
 ﴿إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ(9)﴾ الأنفال
رادف -  الرادفة
 ﴿يوم ترجف الراجفة(6)تتبعها الرادفة(7)﴾ النازعات
مختار الصحاح
● [ردف] ر د ف: الرِّدْفُ المُرْتَدِفُ وهو الذي يركب خلف الراكب و أرْدَفَهُ أركبه خلفه وكل شيء تبع شيئا فهو رِدْفُهُ و الرِّدْفُ أيضا الكفل والعجز و الرَّدِيفُ المرتدف و رَدِفَهُ بالكسر أي تبعه يقال نزل بهم أمر فردف لهم آخر أي أعظم منه قال الله تعالى ﴿تتبعها الرادفة﴾ و أرْدَفَهُ مثله نظيره تبعه وأتبعه وهذه دابة لا تُرَادِفُ أي لا تحمل رديفا و اسْتَرْدَفَهُ سأله أن يردفه و التَّرَادُفُ التتابع
الراغب
ردف
- الردف: التابع، وردف المرأة: عجيزتها، والترادف: التتابع، والرادف: المتأخر، والمردف: المتقدم الذي أردف غيره، قال تعالى: }فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين{ [الأنفال/9]، قال أبو عبيدة: مردفين: جائين بعد (انظر: مجاز القرآن 1/241)، فجعل ردف وأردف بمعنى واحد، وأنشد:  - 185 - إذا الجوزاء أردفت الثريا
(هذا شطر بيت، وعجزه: *** ظننت بآل فاطمة الظنونا
وهو لخزيمة بن نهد، والبيت في العباب (ردف) ؛ واللسان (ردف) ؛ والبصائر 3/63)
وقال غيره: معناه مردفين ملائكة أخرى، فعلى هذا يكونون ممدين بألفين من الملائكة، وقيل: عنى بالمردفين المتقدمين للعسكر يلقون في قلوب العدى الرعب. وقرئ: }مردفين﴿(وبها قرأ نافع وأبو جعفر ويعقوب) أي: أردف كل إنسان ملكا، (مردفين) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الخليل عن أهل مكة. انظر: مختصر ابن خالويه ص 49؛ وإعراب القرآن للنحاس 1/667؛ والآية رقمها 124 من سورة آل عمران) يعني مرتدفين، فأدعم التاء في الدال، وطرح حركة التاء على الدال. وقد قال في سورة آل عمران:﴾ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين *** بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين{ (وهي قراءة شاذة، قرأ بها الخليل عن أهل مكة. انظر: مختصر ابن خالويه ص 49؛ وإعراب القرآن للنحاس 1/667؛ والآية رقمها 124 من سورة آل عمران). وأردفته: حملته على ردف الفرس، والرداف: مركب الردف، ودابة لا ترادف ولا تدرف (قال الصاغاني: يقال: هذه دابة لا ترادف، أي: لا تحمل رديفا، وجوز الليث: لا تردف، وقال الأزهري: لا تردف مولد من كلام أهل الحضر. العباب (ردف) )، وجاء واحد فأردفه آخر. وأرداف الملوك: الذين يحلفونهم.
ملخص اللسان
1.    الرِّدْفُ: ما تَبِعَ الشيءَ. وكل شيء تَبِع شيئاً، فهو رِدْفُه،   وإذا تَتابع شيء خلف شيء، فهو التَّرادُفُ،
2.     جاء القوم رُدافَى أَي بعضهم يتبع بعضاً، وتَرَادَفَ الشيءُ: تَبِع بعضُه بعضاً. والترادفُ: التتابع. فأَمَدَّ هُمُ اللّه بأَلفٍ من الملائكة مُرْدِفِينَ أَي مُتتابعينَ   يَرْدَفُ بعضُهم بعضاً.
3.     ورَدْفُ كل شيء: مؤخَّرُه.
4.     وأَرْدَفَ الشيءَ بالشيء وأرْدَفَه عليه: أَتْبَعَه عليه؛
5.    رَدِفْتُ الرجل إذا ركبت خلفه، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي ورَدِفْتُ فلاناً ورَدِفْتُ لفلان أَي صرت له رِدْفاً،
6.     ورَدِفَهُمُ الأَمْرُ وأَرْدَفَهم: دَهَمَهُم. وقوله عز وجل: قل عَسَى   أَن يكون رَدِفَ لكم؛ يجوز أَن يكون أَرادَ رَدِفَكُم فزاد اللام، ويجوز   أَن يكون رَدِفَ مـما تَعَدَّى بحرف جرّ وبغير حرف جرّ.
7.     رَدِفَ لكم، قال: قَرُبَ لكم،
8.     تَعاوَنُوا عليه وتَرادفوا بمعنى. والتَّرادُفُ: كِناية عن فعلٍ قبيح،مشتق من ذلك. والارْتِدافُ: الاسْتِدْبارُ. يقال: أَتينا فلاناً   فارْتَدَفْناه أَي أَخذناه من ورائه أَخذاً؛
9.     والرِّدْفُ: الكَفَلُ والعجُزُ، وخص بعضهم به عَجِيزَةَ المرأَة، والجمع من كل ذلك أَرْدافٌ. والرَّوادِفُ: الأَعْجازُ
لسان العرب
● - ردف: الرِّدْفُ: ما تَبِعَ الشيءَ. وكل شيء تَبِع شيئاً، فهو رِدْفُه،   وإذا تَتابع شيء خلف شيء، فهو التَّرادُفُ، والجمع الرُّدافَى؛ قال   لبيد:عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى،   تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي   ويقال: جاء القوم رُدافَى أَي بعضهم يتبع بعضاً. ويقال للحُداةِ   الرُّدافَى؛ وأَنشد أَبو عبيد للراعي:   وخُود، من اللاَّئي تَسَمَّعْنَ بالضُّحى   قَرِيضَ الرُّدافَى بالغِناء المُهَوِّدِ   وقيل: الرُّدافَى الرَّدِيف. وهذا أَمْر ليس له رِدْفٌ أَي ليس له   تَبِعةٌ. وأَرْدَفَه أَمْرٌ: لغةٌ في رَدِفَه مثل تَبِعَهُ وأَتْبَعَه بمعنًى؛   قال خُزَيْمةُ بن مالك ابن نَهْدٍ:   إذا الجَوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا،   ظَنَنْتُ بآلِ فاطِمَةَ الظُّنُونا   يعني فاطمةَ بنتَ يَذْكُرَ بن عَنَزَةَ أَحَدِ القارِظَين؛ قال ابن بري:   ومثل هذا البيت قول الآخر:   قَلامِسة ساسُوا الأُمورَ فأَحْسَنوا   سِياسَتَها، حتى أَقَرَّتْ لِمُرْدِفِ   قال: ومعنى بيت خزيمة على ما حكاه عن أَبي بكر بن السراج أَن الجوزاء   تَرْدَفُ الثريَّا في اشْتِدادِ الحرّ فَتَتَكَبَّدُ السماء في آخر الليل،   وعند ذلك تَنْقطعُ المياه وتَجِفُّ فتتفرق الناسُ في طلب المياه   فَتَغِيبُ عنه مَحْبُوبَتُه، فلا يدري أَين مَضَتْ ولا أَين نزلت. وفي حديث   بَدْر: فأَمَدَّ هُمُ اللّه بأَلفٍ من الملائكة مُرْدِفِينَ أَي مُتتابعينَ   يَرْدَفُ بعضُهم بعضاً.   ورَدْفُ كل شيء: مؤخَّرُه. والرِّدْفُ: الكَفَلُ والعجُزُ، وخص بعضهم به   عَجِيزَةَ المرأَة، والجمع من كل ذلك أَرْدافٌ. والرَّوادِفُ:   الأَعْجازُ؛ قال ابن سيده: ولا أَدري أَهو جمع رِدفٍ نادر أَم هو جمع رادِفةٍ،   وكله من الإتباع. وفي حديث أَبي هريرة: على أَكتافِها أَمثالُ النَّواجِدِ   شَحْماً تَدْعونه أَنتم الرَّوادِفَ؛ هي طرائِقُ الشَّحْمِ، واحدتها   رادِفةٌ.   وتَرَادَفَ الشيءُ: تَبِع بعضُه بعضاً. والترادفُ: التتابع. قال   الأَصمعي: تَعاوَنُوا عليه وتَرادفوا بمعنى. والتَّرادُفُ: كِناية عن فعلٍ قبيح،   مشتق من ذلك. والارْتِدافُ: الاسْتِدْبارُ. يقال: أَتينا فلاناً   فارْتَدَفْناه أَي أَخذناه من ورائه أَخذاً؛ عن الكسائي.   والمُتَرادِفُ: كل قافية اجتمع في آخرها ساكنان وهي متفاعلان   (* قوله   «متفاعلان إلخ» كذا بالأصل المعوّل عليه وشرح القاموس.) ومستفعلان ومفاعلان   ومفتعلان وفاعلتان وفعلتان وفعليان ومفعولان وفاعلان وفعلان ومفاعيل   وفعول، سمي بذلك لأَن غالب العادة في أَواخر الأَبيات أَن يكون فيها ساكن   واحد، رَوِيّاً مقيداً كان أَو وصْلاً أَو خُروجاً، فلما اجتمع في هذه   القافية ساكنان مترادفان كان أَحدُ الساكنين رِدْفَ الآخَرِ ولاحقاً به.   وأَرْدَفَ الشيءَ بالشيء وأرْدَفَه عليه: أَتْبَعَه عليه؛ قال:   فأَرْدَفَتْ خَيلاً على خَيْلٍ لي،   كالثِّقْل إذْ عالى به المُعَلِّي   ورَدِفَ الرجلَ وأَرْدَفَه: رَكِبَ خَلْفَه، وارْتَدَفَه خَلْفَه على   الدابة. ورَدِيفُكَ: الذي يُرادِفُك، والجمع رُدَفاء ورُدافَى، كالفُرادَى   جمع الفريد. أَبو الهيثم: يقال رَدِفْتُ فلاناً أَي صرت له رِدْفاً.   الزجاج في قوله تعالى: بأَلْفٍ من الملائكةِ مُرْدِفِينَ؛ معناه يأْتون   فِرْقَةً بعد فرقة. وقال الفراء: مردفين متتابعين، قال: ومُرْدَفِينَ فُعِلَ   بهم. ورَدِفْتُه وأَرْدَفْتُه بمعنى واحد؛ شمر: رَدِفْتُ وأَرْدَفْتُ إذا   فَعَلْتَ بنفسك فإذا فعلت بغيرك فأَرْدَفْتُ لا غير. قال الزجاج: يقال   رَدِفْتُ الرجل إذا ركبت خلفه، وأَرْدَفْتُه أَركبته خلفي؛ قال ابن بري:   وأَنكر الزُّبَيْدِي أَرْدَفْتُه بمعنى أَركبته معك، قال: وصوابه   ارْتَدَفْتُه، فأَما أَرْدَفْتُه ورَدِفتُه، فهو أَن تكون أَنت رِدْفاً له ؛   وأَنشد:   إذا الجوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا   لأَن الجَوْزاء خَلْف الثريا كالرِّدْف. الجوهري: الرِّدْفُ   المُرْتَدِفُ وهو الذي يركب خلف الراكب. والرَّديفُ: المُرْتَدِفُ، والجمع رِدافٌ.   واسْتَرْدَفَه: سَأَله أَن يُرْدِفَه. والرِّدْفُ: الراكب خَلْفَك.   والرِّدْفُ: الحَقيبةُ ونحوها مما يكون وراء الإنسان كالرِّدْف؛ قال   الشاعر:فبِتُّ على رَحْلي وباتَ مَكانَه،   أُراقِبُ رِدْفي تارةً وأُباصِرُهْ   ومُرادَفَةُ الجَرادِ: رُكُوبُ الذكر والأُُنثى والثالث عليهما. ودابةٌ   لا تُرْدِفُ ولا تُرادِفُ أَي لا تَقْبَلُ رَديفاً. الليث: يقال هذا   البِرْذَوْنُ لا يُرْدِفُ ولا يُرادِفُ أَي لا يَدَعُ رَديفاً يَرْكَبُه. قال   الأَزهري: كلام العرب لا يُرادِفُ وأَما لا يُرْدِفُ فهو مولَّد من كلام   أَهْلِ الحَضَرِ.   والرِّدافُ: مَوْضِعُ مَرْكَبِ الرَّدِيفِ؛ قال:   ليَ التَّصْديرُ فاتْبَعْ في الرِّدافِ   وأَرْدافُ النُّجومِ: تَوالِيها وتَوابِعُها. وأرْدَفَتِ النجومُ أَي   تَوالَتْ. والرِّدْفُ والرَّديفُ: كوْكَبٌ يَقْرُبُ من النَّسْرِ   الواقعِ.والرَّديفُ في قول أَصحابِ النجوم: هوالنَّجْم الناظِرُ إلى النجم الطالع؛   قال رؤبة:   وراكِبُ المِقْدارِ والرَّديفُ   أَفْنى خُلُوفاً قَبْلَها خُلُوفُ   وراكبُ المِقْدارِ: هو الطالع، والرَّديفُ هو الناظر إليه. الجوهري:   الرَّديفُ النجْمُ الذي يَنُوءُ من المَشْرِقِ إذا غاب رَقيبُه في   المَغْرِب. ورَدِفَه، بالكسر، أَي تَبِعَه؛ وقال ابن السكيت في قول   جرير:على علَّةٍ فيهنَّ رَحْلٌ مُرادِفُ   أَي قد أَرْدَفَ الرَّحْلُ رَحْلَ بعير وقد خَلَفَ؛ قال أَوس:   أَمُونٍ ومُلْقًى للزَّمِيلِ مُرادِفِ   (* قوله « أمون إلخ» كذا بالأصل.)   الليث: الرِّدْفُ الكَفَلُ. وأَرْدافُ المُلوك في الجاهلية الذين كانوا   يَخْلُفونهم في القِيام بأَمر المَمْلَكة، بمنزلة الوُزَراء في الإسلام،   وهي الرَّدافةُ، وفي المحكم: هم الذين كانوا يَخْلُفُونَهم نحو أَصحاب   الشُّرَطِ في دَهْرِنا هذا. والرَّوادِفُ: أَتباع القوم المؤخَّرون يقال   لهم رَوادِفُ وليسوا بأَرْدافٍ. والرِّدْفانِ: الليلُ والنهار لأَن كل واحد   منهما رِدْفُ صاحبه.   الجوهري: الرِّدافةُ الاسم من أَرْدافِ المُلُوك في الجاهِلِيّة.   والرِّدافةُ: أَن يَجْلِسَ الملِكُ ويَجْلِسَ الرِّدْفُ عن يمينه، فإذا شَرِبَ   الملكُ شرب الرِّدْفُ قبل الناس، وإذا غزا الملِكُ قعد الردفُ في موضعه   وكان خَلِيفَتَه على الناس حتى يَنْصَرف، وإذا عادتْ كَتِيبةُ الملك أَخذ   الرِّدْفُ المِرْباعَ، وكانت الرِّدافةُ في الجاهلية لبني يَرْبُوع لأَنه   لم يكن في العرب أَحدٌ أَكثرُ إغارة على ملوك الحِيرةِ من بني يَرْبُوع،   فصالحوهم على أَن جعلوا لهم الرِّدافةَ ويَكُفُّوا عن أَهلِ العِراقِ   الغارةَ؛ قال جرير وهو من بني يَرْبُوع:   رَبَعْنا وأَرْدَفْنا المُلُوكَ، فَظَلِّلُوا   وِطابَ الأَحالِيبِ الثُّمامَ المُنَزَّعا   وِطاب: جمع وَطْبِ اللَّبَن؛ قال ابن بري: الذي في شعر جرير: ورادَفْنا   الملوك؛ قال: وعليه يصح كلام الجوهري لأَنه ذكره شاهداً على الرِّدافةِ،   والرِّدافة مصدر رادَف لا أَرْدَفَ. قال المبرد: وللرِّدافةِ مَوْضِعان:   أحَدُهما أَن يُرْدِفَ الملوك دَوابَّهم في صَيْدٍ أَو تَرَيُّفٍ، والوجه   الآخر أَنْ يَخْلُفَ الملِكَ إذا قام عن مَجْلِسِه فيَنْظُرَ في أَمْرِ   الناس؛ أَبو عمرو الشّيبانيُّ في بيت لبيد:   وشَهِدْتُ أَنْجِيةَ الأُفاقةِ عالياً   كَعْبي، و أَرْدافُ المُلُوكِ شُهودُ   قال: وكان الملِكُ يُرْدِفُ خَلفه رجلاً شريفاً وكانوا يركبون الإبل.   ووجَّه النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، مُعاوِيةَ مع وائلِ بن حُجْرٍ رسولاً   في حاجةٍ له، ووائِلٌ على نَجِيبٍ له، فقال له معاوية: أَرْدِفْني،   وسأَله أَن يُرْدِفَه، فقال: لسْتَ من أَرْدافِ المُلُوك؛ وأَرْدافُ المُلوك:   هم الذين يَخْلُفُونهم في القِيامِ بأَمْرِ المَمْلَكةِ بمنزلة الوزَراء   في الإسلام، واحدهم رِدْفٌ، والاسم الرِّدافةُ كالوزارةِ؛ قال شمر:   وأَنشد ابن الأعرابي:   هُمُ أَهلُ أَلواحِ السَّريرِ ويمْنه،   قَرابينُ أَردافٌ لهَا وشِمالُها   قال الفراء: الأرْدافُ ههنا يَتْبَعُ أَوَّلَهُم آخِرُهم في الشرف،   يقول: يتبع البَنُونَ الآباء في الشَّرف؛ وقول لبيد يصف السفينة:   فالْتامَ طائِقُها القَديمُ، فأَصْبَحَتْ   ما إنْ يُقَوِّمُ دَرْأَها رِدْفانِ   قيل: الرِّدْفانِ الملاّحانِ يكونانِ على مُؤَخَّر السفينة؛   وأَما قول جرير:   منَّا عُتَيْبَةُ والمُحِلُّ ومَعْبَدٌ،   والحَنْتَفانِ ومنهم الرِّدْفانِ   أَحَدُ الرِّدْفَيْن: مالكُ بن نُوَيْرَةَ، والرِّدْفُ الآخر من بني   رَباحِ بن يَرْبُوع.   والرِّدافُ: الذي يجيء   (* قوله «والرداف الذي يجيء» كذا بالأصل. وفي   القاموس: والرديف الذي يجيء بقدحه بعد فوز أحد الأيسار أو الاثنين منهم   فيسألهم أن يدخلوا قدحه في قداحهم. قال شارحه وقال غيره هو الذي يجيء بقدحه   إلى آخر ما هنا، ثم قال: والجمع رداف.) بِقدْحِه بعدما اقتسموا الجَزُورَ   فلا يردُّونَه خائباً، ولكن يجعلون له حَظّاً فيما صار لهم من   أَنْصِبائِهم.   الجوهري: الرِّدْفُ في الشعر حَرْفٌ ساكن من حروف المَدّ واللِّينِ   يَقعُ قبل حرف الرّوِيّ ليس بينهما شيء، فإن كان أَلفاً لم يَجُز معها غيرها،   وإن كان واواً جاز معه الياء. ابن سيده: والردف الأَلف والياء والواو   التي قبل الروي، سمي بذلك لأَنه ملحق في التزامه وتَحَمُّلِ مراعاته   بالروي، فجرى مَجْرى الرِّدْفِ للراكب أَي يَلِيه لأَنه ملحق به، وكُلْفَته على   الفرس والراحلة أَشَقُّ من الكُلْفة بالمُتَقَدِّم منهما، وذلك نحو   الأَلف في كتاب وحساب، والياء في تَلِيد وبَلِيد، والواو في خَتُولٍ وقَتول؛   قال ابن جني: أَصل الردف للأَلف لأَن الغَرَض فيه إنما هو المدّ، وليس في   الأَحرف الثلاثة ما يساوي الأَلف في المدّ لأَن الأَلف لا تفارق المدَّ،   والياء والواو قد يفارقانه، فإذا كان الرِّدْف أَلفاً فهو الأَصل، وإذا   كان ياء مكسوراً ما قبلها أَو واواً مضموماً ما قبلها فهو الفرع الأَقرب   إليه، لأَن الأَلف لا تكون إلا ساكنة مفتوحاً ما قبلها، وقد جعل بعضهم   الواو والياء رِدْفَيْن إذا كان ما قبلهما مَفْتوحاً نحو رَيْبٍ وثَوْبٍ،   قال: فإن قلت الردف يتلو الراكبَ والرِّدْفُ في القافية إنما هو قبل حرف   الرَّوِيّ لا بعده، فكيف جاز لك أَن تُشَبِّهَه به والأَمر في القضية بضدّ   ما قدَّمته؟ فالجواب أَن الرِّدْفَ وإِن سبق في اللفظ الروِيَّ فإنه لا   يخرج مما ذكرته، وذلك أَن القافية كما كانت وهي آخر البيت وجهاً له   وحِلْيَةً لصنعته، فكذلك أَيضاً آخِرُ القافية زينةٌ لها ووجهٌ لِصَنْعَتِها،   فعلى هذا ما يجب أَن يَقَعَ الاعْتِدادُ بالقافِية والاعتناءُ بآخِرِها   أَكثر منه بأَوّلها، وإذا كان كذلك فالرّوِيّ أَقْرَبُ إلى آخر القافية من   الرّدف، فبه وَقَعَ الابتداء في الاعتداد ثم تَلاه الاعتدادُ بالردف،   فقد صار الردف كما تراه وإن سبق الروي لفظاً تبعاً له تقديراً ومعنًى،   فلذلك جاز أَن يشبه الردفُ قبل الرَّوِيّ بالردف بعدَ الراكبِ، وجمع   الرِّدْفِ أَرْدافٌ لا يُكَسَّر على غير ذلك.   ورَدِفَهُمُ الأَمْرُ وأَرْدَفَهم: دَهَمَهُم. وقوله عز وجل: قل عَسَى   أَن يكون رَدِفَ لكم؛ يجوز أَن يكون أَرادَ رَدِفَكُم فزاد اللام، ويجوز   أَن يكون رَدِفَ مـما تَعَدَّى بحرف جرّ وبغير حرف جرّ. التهذيب في قوله   تعالى: رَدِفَ لكم، قال: قَرُبَ لكم، وقال الفراء: جاء في التفسير دنا لكم   فكأَنَّ اللام دخلت إِذ كان المعنى دنا لكم، قال: وقد تكون اللام داخلة   والمعنى رَدِفَكم كما يقولون نقَدتُ لها مائةً أَي نقدْتها مائة.   ورَدِفْتُ فلاناً ورَدِفْتُ لفلان أَي صرت له رِدْفاً، وتزيد العربُ اللامَ مع   الفعل الواقع في الاسم المنصوب فتقول سَمِع له وشكَرَ له ونَصَحَ له أَي   سَمِعَه وشكَرَه ونصَحَه. ويقال: أَرْدَفْت الرجل إذا جئت بعده. الجوهري:   يقال كان نزل بهم أَمْرٌ فَرَدِفَ لهم آخَرُ أَعظمُ منه. وقال تعالى:   تَتْبَعُها الرَّادِفةُ. وأَتَيْناه فارْتَدفناه أَي أَخذناه أَخذاً.   والرَّوادِف: رَواكِيبُ النخلةِ، قال ابن بري: الرَّاكُوبُ ما نَبَتَ في   أَصلِ النخلة وليس له في الأَرض عِرْقٌ. والرُّدافَى، على فُعالى   بالضمِّ: الحُداةُ والأَعْوانُ لأَنه إذا أَعْيا أَحدهم خَلَفه الآخر؛ قال   لبيد:عُذافرةٌ تَقَمَّصُ بالرَّدافَى،   تَخَوَّنَها نُزُولي وارْتِحالي   ورَدَفانُ موضع، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(ردف)  الراء والدال والفاء أصلٌ واحدٌ مطّرد، يدلُّ على اتبِّاع الشيء. فالتَّرادف: التتابع. والرَّدِيف: الذي يُرادِفُك. وسُمِّيت العجيزَةُ رِدْفاً من ذلك. ويقال: نَزَلَ بهم أمرٌ فرَدِفَ لهم أعظَمُ منه، أي تبِع الأوَّلَ ما كان أعظَمَ منه. والرِّدَاف: مَوضع مَرْكَب الرِّدف. وهذا بِرذَونٌ لا يُرادِفُ، أي لا يَحمِل رَدِيفا. وأردافُ النُّجوم: تَوَالِيها. ويقال أتينا فلاناً فارتدفْناهُ ارْتِدافاً، أي أخذناه أَخْذاً. والرَّدِيف: النجم الذي يَنُوء مِن المشرق  إذا انغمَسَ رقِيبُه في المغرب: وأرداف الملوك في الجاهلية: الذين كانوا يَخْلُفُون الملوك. والرِّدْفانِ: الليل والنهار. وفي شعر لبيدٍ "الرِّدْف([4])"، وهو مَلاّح السَّفينة. وهذا أمرٌ ليس له رِدْف، أي ليست له تَبِعة. قال الأصمعيّ: تعاونوا عليه وترادَفُوا وتَرَافَدوا، بمعنىً. ويقال رَادَف الجرادُ؛ والمُرادفة: ركوب الذكرِ الأُنثى. قال أبو حاتم: الرّديف: الذي يجيء بقِدْحه بعد أن فاز مِن الأيسار واحد أو اثنانِ، ويسألُهم أن يدخلوا قِدْحَه في قِدَاحِهم. قال الأصمعيّ: الرُّدَافَى، هم الحُداة، لأنَّهم إِذا أعيا أحدُهم خَلَفَه الآخر. قال الرَّاعي:
وَخُودٌ مِن اللائي يُسَمَّعْنَ بالضُّحى *** قريضَ الرُّدَافَى بالغِناءِ المُهَوِّدِ([5])
والرَّوَافد: رواكِيب النَّخل.
القاموس المحيط:
الرِّدْفُ، بالكسرِ الراكِبُ خَلْفَ الراكِبِ، كالمُرْتَدِفِ والرَّديفِ والرُّدافَى، كحُبارَى، وكلُّ ما تَبعَ شيئاً، وكوْكَبٌ قَريبٌ من النَّسْرِ الواقِعِ، وتَبِعَةُ الأَمْرِ، ويُحَرَّكُ، و جَبَلٌ، والليلُ، والنهارُ، وهُما رِدْفَانِ، وجَليسُ المَلِكِ عن يَمينِهِ، يَشْرَبُ بعدَهُ، ويَخْلُفُهُ إذا غَزا، و في الشِّعْرِ حَرْفٌ ساكِنٌ من حُروفِ المَدِّ واللِّينِ، يَقَعُ قَبْلَ حَرْفِ الرَّوِيِّ ليس بينَهما شيءٌ. والرِّدْفانِ، في قولِ لَبيدٍ يَصِفُ السفينةَ
فالْتامَ طائِقُها القَديمُ فأصْبَحَتْ ... ما إن يُقَوِّمُ دَرْأهَا رِدْفانِ:
مَلاَّحانِ يكونانِ في مُؤَخَّرِ السفينَةِ، وفي قولِ جريرٍ:
منهم عُتَيْبَةُ والمُحِلُّ وقَعْنَبٌ ... والحَنْتَفانِ ومنهم الرِّدْفانِ:
قَيْسٌ وعَوْفٌ ابْنا عَتَّابِ بنِ هَرَمِيٍّ، أو مالكُ بنُ نُوَيْرَةَ، ورجلٌ آخَرُ من بني رَباحِ بنِ يَرْبُوعٍ.
والرَّديفُ: نَجْمٌ آخَرُ قَريبٌ من النَّسْرِ الواقِعِ، والنَّجْمُ الذي يَنُوءُ من المَشْرِقِ إذا غَرَبَ رَقِيبُهُ، والذي يَجيءُ بِقِدْحِه بعدَ فَوْزِ أحَدِ الأَيْسَارِ، أو الاثْنَيْنِ منهم، فَيَسْألُهُم أن يُدْخِلُوا قِدْحَهُ في قِدَاحِهِم، والنَّجْمُ الناظِرُ إلى النَّجْمِ الطالِعِ. وبَهْمٌ رَدْفَى، كسَكْرَى: وُلِدَتْ في الخَريفِ والصَّيْفِ في آخِرِ وِلادِ الغَنَمِ. وككتابٍ: المَوْضعُ يَرْكَبُه الرَّديفُ. والرَّدافَةُ بهاءٍ: فِعْلُ رِدْفِ المَلِكِ، كالخِلافَةِ.
والرَّوادِفُ: رَواكيبُ النَّخْلِ، وطَرَائِقُ الشَّحْمِ، الواحدةُ: رادِفَةٌ، ورادوفٌ. والرُّدافَى، كحُبارَى: الحُدَاةُ، والأَعْوانُ، وجمعُ رَدِيفٍ. وجاؤوا رُدافَى: يَتْبَعُ بعضُهم بعضاً. ورَدَِفه، كسَمِعَه ونَصَرَه: تَبِعَه، كأرْدَفَه. وأرْدَفْتُه معه: أرْكَبْتُه، و النُّجُومُ: تَوَالَتْ. ومُرادَفَةُ المُلوكِ: مُفَاعَلَةٌ من الرَّدافَةِ، و من الجَرادِ: رُكوبُ الذَّكَرِ الأُنْثَى والثالِثِ عليهما. وهذه دابَّةٌ لا تُرادِفُ، ولا تُرْدِفُ قليلةٌ أو مُوَلَّدَةٌ: لا تَحْمِلُ رَديفاً. وارْتَدَفهَ: رَدَفَه، و العَدُوَّ: أخَذَه من وَرائِه أخْذاً. واسْتَرْدَفَهُ: سأله أن يُرْدِفَهُ. وتَرادَفا: تَعاوَنا، وتَناكَحا، وتَتابَعا. والمُترادِفُ من القَوافِي: ما اجْتَمَعَ فيها ساكِنانِ، وأن تكونَ أسماءٌ لشيءٍ واحدٍ، وهي مُوَلَّدَةٌ. ورَدَفانُ، محرَّكةً: ع. ورِدْفَةُ، بالكسر: ع.
تاج العروس:
ر د ف
الرِّدْفُ بِالْكَسْرِ : الرَّاكِبُ خلْفَ الرَّاكِبِ كَالْمُرْتَدِفِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ والرَّدِيفِ وجَمْعُه : رِدَافٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ أَيضاً والرُّدَافَى كَحُبَارَى ومنه قَوْلُ الرَّاعِي :
" وخُودٍ مِنَ الَّلائِي يُسَمَّعْنَ في الضُّحَىقَرِيضَ الرُّدَافَى بِالْغِناءِ الْمُهَوَّدِ ويُقَال : الرُّدَافَى هنا : جَمْعُ رَدِيفٍ وبِهِمَا فُسِّرَ . وكُلُّ مَا تَبِعَ شَيْئاً فهو رِدْفُهُ . قال اللَّيْثُ : الرِّدْفُ : كَوْكَبٌ قَرِيبٌ مِن النَّسْرِ الْوَاقِعِ . الرِّدْفُ أَيضاً : تَبِعَةُ الأَمْرِ يُقال : هذا أَمْرٌ ليس له رِدْفٌ أَي : ليس لَهُ تَبِعَةٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهو مَجازٌ ويُحَرَّكُ أَيضاً نَقلَهُ الصَّاغَانِيُّ . الرِّدْفُ : جَبَلٌ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . واللِّيْلُ والنَّهَارُ وهُمَا رِدْفَانِ لأَنَّ كُلَّ واحدٍ منهما رِدْفُ الآخَرِ ويُقَالُ : لا أَفْعَلَهُ ما تَعَاقَبَ الرِّدْفَانِ وهو مَجَازٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ والصَّاغَانِيُّ . الرِّدْفُ : جَلِيسُ الْمَلِكِ عَن يَمِينِهِ إِذا شَرِبَ يَشْرَبُ بَعْدَهُ قَبْلَ النَّاسِ ويَخْلُفُهُ علَى النَّاسِ إِذا غَزَا ويقْعُدُ مَوْضِعَ المَلِكِ حتى يَنْصَرِفَ وإِذا عَادَتْ كَتِيبَةُ المَلِكِ أَخَذَ الرِّدْفُ المِرْبَاعَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . مِن المَجَازِ : الرِّدْفُ في الشِّعْرِ : حَرْفٌ سَاكِنٌ مِن حُرُوفِ الْمَدِّ واللِّينِ يَقَعُ قَبْلَ حَرْفِ الرَّوِيِّ ليس بَيْنَهما شَيْءٌ فإِنْ كان أَلِفاً لم يَجُزْ مَعَها غَيْرُهَا وإِن كان وَاواً جازَ مَعَهَا الياءُ كذا في الصِّحاحِ . قلت : وشاهدُ الأَوّل قولُ جَرير :
أَقِلِّي اللَّوْمَ عَاذِلَ والْعِتَابَا ... وقُولِي إِنْ أَصَبْتُ لقد أَصَابَا وشاهِدُ الثَّانِي قوْلُ عَلْقَمَةَ بنِ عَبْدَةَ :
طحَا بِكَ قَلْبٌ في الحِسَانِ طَرُوبُ ... بُعَيْدَ الشَّبَابِ عَصْرَ حَانَ مَشِيبُ وقال ابنُ سِيدَه : الرِّدْفُ : الأَلِفُ والْيَاءُ والواوُ التي قَبْلَ الرَّوِيِّ سُمِّيَ بذلك لأَنَّهُ مُلْحَقٌ في الْتِزَامِهِ وتَحَمُّلِ مُرَاعَاتِهِ بالرَّوِيَّ فجَرَى مَجْرَى الرِّدْفِ للرَّاكِبِ . والرِّدْفَانِ في قَوْلِ لَبِيد رَضِيَ اللهُ تعالَى عنه يَصِفُ السَّفِينةَ :
فَالْتَامَ طَائِفُهَا الْقَدِيمُ فَأَصْبَحَتْ ... ما إِنْ يُقَوِّمُ دَرْأَهَا رِدْفَانِ قيل : هَمَا مَلاَّحَانِ يَكُونَانِ في وفي العُبَابِ واللِّسَانِ : على مُؤَخَّرِ السَّفِينَةِ والطَّائِفُ : ما يخرُج مِن الجَبَلِ كالأَنْفِ وأًرَادَ هَنَا : كَوْثَلَ السَّفِينَةِ . وفي قَوْلِ جَرِيرٍ :
مِنْهُمْ عُتَيْبَةُ والْمُحِلُّ وقَعْنَبٌ ... والْحَنْتَفَانِ ومنهمُ الرِّدْفَانِ هما : قَيْسٌ وعَوْفٌ ابْنَا عَتَّابِ بنِ هَرَمِيٍّ قَالَهُ أَبو عُبَيْدَةَ أَو أَحَدُ الرِّدْفَيْنِ : مَالِكُ بنُ نُوَيْرَةَ الثانِي : رَجُلٌ آخَرُ مِن بَنِي رَبَاحِ بنِ يَرْبُوعٍ وكانت الرِّدَافَةُ في الجاهِلِيَّةِ في بَنِى يَرْبُوعٍ كما سَيَأْتي . والرَّدِيفُ : نَجْمٌ آخَرٌ قَرِيبٌ مِن النَّسْرِ الْوَاقِعِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وهو بعِيْنِه الرِّدْفُ الذي تَقَدَّم ذِكْرُه عن اللِّيْثِ . الرَّدِيفُ أَيضاً : النَّجْمُ الذي يَنُوءُ مِن الْمَشْرِقِ إَذا غَرَبَ وفي الصِّحاحِ : غَابَ رَقِيبُهُ في المَغْرِبِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . قال أَبو حاتمٍ : الرَّدِيفُ : الذي يَجِيءُ بِقِدْحِهِ بَعْدَ فَوْزِ أَحِدِ الأَيْسَارِ أَو الاثْنِينِ منهم فَيَسْأَلُهُمْ أَنْ يُدْخِلُوا قِدْحَهُ في قِدَاحِهِمْ وقال غيرُه : هو الذي يَجِيءُ بقِدْحِهِ بَعْدَما اقْتَسَمُوا الجَزُورَ فلا يَرُدُّونَهُ خَائِباً ولكنْ يَجْعَلُونَ له حَظّاً فيما صَارَ لهم من أَنْصِبَائِهِمْ والجمعُ : رِدَافٌ . قال اللَّيْثُ : الرَّدِيفُ في قَوْلِ أَصْحابِ النُّجُومِ : النَّجْمُ النَّاظِرُ إِلى النَّجْمِ الطَّالِع وبه فُسِّرَ قَوْلُ رُؤْبَةَ :
" ورَاكِبُ الْمِقْدَارِ والرَّدِيفُ
" أَفْنَى خُلُوفاً قَبْلَهَا خُلُوفُ وراكبُ المِقْدارِ : هو الطَّالِعُ . قال ابنُ عَبَّادٍ : بَهْمٌ رَدْفَى كَسَكْرَى : أَي وُلِدَتْ في الخَرِيفِ والصَّيْفِ في آخِرِ وِلاَدِ الْغَنَمِ فكأَنَّهَا رَدِفَ بَعْضُها بَعْضاً . الرَّدَافُ كَكِتَابٍ : الْمَوْضِعُ الذي يَرْكَبُهُ الرَّدِيفُ وأَخْصَرُ منه عبارةُ المُفْرَدَاتِ : والرِّدَافُ : مَرْكَبُ الرِّدْفِ وفي الأَسَاسِ : ووَطَّأَ له علَى رِدَافِ دَابَّتِهِ وهو مَقْعَدُ الرَّدِيفِ مِن وِطَائِهَا ومنه قَوْلُ الشاعِرِ : لِيَ التَّصْدِيرُ فَاتْبَعْ في الرِّدَافِ والرِّدَافَةُ بَهَاءٍ : فِعْلُ رِدْفِ الْمَلِكِ كَالْخِلاَفَة وكانَتْ في الجاهِلِيَّةِ لِبَنِى يَرْبُوعٍ : لأَنَّه لم يكُنْ في العربِ أَحَدٌ أَكْثَرَ غارةً علَى مُلُوكِ الحِيرَةِ مِنْ بَنِي يَرْبُوعٍ فصَالَحُوهم علَى أَن جَعَلُوا لهم الرِّدَافَةَ وَيَكُفُّوا عن أَهْلِ العِراقِ الغَارَةَ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ وأَنْشَدَ لَجَرِيرٍ - وهو من بَنِي يَرْبوعٍ :
" رَبَعْنَا وأَرْدَفْنَا الْملُوكَ فَظَلِّلُواوِطَابَ الأَحَالِيبِ الثُّمَامَ الْمُنَزَّعَا
وِطَاب : جَمْعُ وَطْبِ اللَّبَنِ قال ابنُ بَرِّيّ : الذي في شِعْرِ جَريرٍ : ( ورَادَفْنَا الملُوكَ ) قال : وعليه يَصِحُّ كلامُ الجَوْهَرِيِّ لأَنَّه ذكَره شَاهِداً على الرِّدَافَةِ والرِّدافَةُ مَصْدَر رَادَفَ لا أَرْدَفَ وقال المبَرِّد : للرِّدافةِ مَوْضِعانِ : أَحَدُهما : أَنْ يُرْدِفَه الملُوكُ دَوَابَّهم في صَيْدٍ والآخَر أَن يَخْلُفَ المَلِكَ إِذا قامَ عن مَجْلِسِهِ فَيَنْظُرُ في أَمْرِ الناسِ قال : كان المَلِكُ يُرْدِفُ خَلْفَهُ رجلاً شَرِيفاً وكانوا يَرْكَبُونَ اٌلإِبِلَ وأَرْدَافُ المُلُوكِ : هم الذين يَخْلُفُونَهم في القِيَامِ بأَمْرِ المَمْلَكةِ بمَنْزِلَةِ الوُزَرَاءِ في الإِسْلامِ واحدُهم رِدْفٌ والاسْمُ الرِّدافَةُ كالوِزَارةِ . والرَّوَادِفُ : رَوَاكِيبُ النَّخْلِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ قال ابنُ بَرِّيّ : الرَّاكُوبُ : ما نَبَتَ في أَصْلِ النَّخْلِة وليس له في الأَرْضِ عِرْقٌ . قال ابنُ عَبّادٍ : الرَّوَادِفُ : طَرَائِقُ الشَّحْمِ ومنه حديثُ أَبي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنهُ : ( علَى أَكْتَافِهَا أَمْثَالُ النَّوَاجِدِ شَحْماً تَدْعُونَهُ أَنتم الرَّوَادِفَ ) الْوَاحِدَةُ رَادِفَةٌ . أَمَّا رَادُوفٌ فهو وَاحِدُ الرَّوَادِيفِ بمَعْنَى رَاكُوبِ النَّخْلِ كما في المُحِيطِ . والرُّدَافَى كَحُبَارَى الأَوْلَى تَمْثِيلُهَا بكُسَالَى : الْحُدَاةُ أَي حُدَاةُ الظُّعْنِ والأَعْوَانُ لأَنَّهُ إِذا أَعْيَا أَحْدُهُمْ خَلَفَهُ الآخَرُ وقال لَبِيدٌ رَضِيَ اللهُ تعالَى عنه :
عُذَافِرَةٌ تَقَمَّصُ بِالرُّدَافَى ... تَخَوَّنَهَا نُزُولِى وارْتِحَالِى هو جَمْعُ رَدِيفٍ كالفُرَادَى جَمْعٌ فَرِيد منه قَوْلُهم : جَاءُوا رُدَافَى أَي مُتَرَادِفِينَ يَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وذلك إِذا لم يَجِدُوا إِبِلاً يتَفَرَّقونَ عليها ورأَيتُ الجَرَادَ رُدَافَى رَكِبَ بَعْضُها بَعْضاً وجاءُوا فُرَادَى ورُدَافَى : وَاحِداً بَعْدَ وَاحِدٍ مُتَرَادِفِينَ . والرُّدَافَى فِي قَوْلِ الْفَرَزْدَق يَهْجُو جَريراً وَبنِي كُلَيْبٍ :
ولكِنَّهُمْ يُكْهِدُونَ الحَمِيرَ ... رُدَافَى علَى الْعَجْبِ والْقَرْدَدِ جَمْعُ رَدِيفٍ لا غَيْرُ ويُكْهِدُونَ : يُتْعِبُونَ . ورَدِفَهُ كَسَمِعَهُ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهَريُّ وغيرُه رَدَفَهُ مِثْلُ نَصَرَهُ وبه قَرَأَ الأَعْرَج : ( رَدَفَ لَكُمْ ) بفَتْحِ الدَّالِ : تَبِعَهُ يُقَال : نَزَلَ بهم أَمْرٌ فرَدِفَ لهم آخَرُ أَعْظَمُ منه وقَوْلُه تعالَى : ( عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ ) قال ابنُ عَرَفَةَ : أَي دَنَا لكم وقال غيرُه : جاءَ بَعْدَكُم وقيل : مَعْناه : رَدِفَكم وهو الأَكْثَرُ وقال الفَرَّاءُ : دَخَلَت اللاَّمُ لأَنَّه بمعنَى قَرُبَ لكم واللامُ صِلَةٌ كقَوْلِه تعالَى : ( إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ ) كَأَرْدَفَهُ مِثَالُ تَبِعَهُ وأَتْبَعُهُ ومنه قَوْلَهُ تعالَى : ( بِأَلْفٍ مِن الْمَلاَئِكَةِ مُرْدِفِين ) قال الزَّجَّاجُ : يَأْتُونَ فِرْقَةً بَعْدَ فِرْقَةٍ وقال الفَرَّاءُ : أَي : مُتَتَابِعِينَ : رَدِفَه وأَرْدَفَهُ بمَعْنًى واحدٍ وقَرَأَ أَبو جعفرٍ ونافِعٌ ويعقوبُ وسَهْلٌ : ( مُرْدَفِينَ ) بفَتْحِ الدَّالِ أَي فُعِلَ ذلك بهم أَي : أَرْدَفَهُمْ اللهُ بغَيْرِهِم وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لخُزَيْمَةَ بنِ مالكِ بنِ نَهْدٍ قلتُ : هو ابنُ زيدِ بنِ لَيْثِ بنِ سُوْدِ بنِ أَسْلَمَ بنِ الْحَافى بنِ قُضَاعَةَ :
إِذَا الْجَوْزَاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيَّا ... ظَنَنْتُ بِآل فَاطِمَةَ الظُّنُونَا قلتُ : وبَعْدَهُ :
ظَنَنْتُ بها وظَنُّ المَرْءِ حَوْبٌ ... وإِنْ أَوْفَى وإِنْ سَكَنَ الحَجُونَا
وحَالَتْ دون ذلك مِنْ هُمُومِي ... هُمُومٌ تُخْرِجُ الدَّاءَ الدَّفِينَا قال الجْوْهَرِيُّ : يَعْنِي فاطَمَةَ بنتَ يَذْكُرَ بنِ عَنَزَةَ أَحَدِ القَارِظَيْنِ . قال ابنُ بَرِّىّ : ومِثْلُ هذا البيتِ قَوْلُ الاخَرِ :
قَلاَمِسَةٌ سَاسُوا الأُمُورَ فَأَحْسَنُوا ... سِيَاسَتَهَا حَتَّى أَقَرَّتْ لِمُرْدِفِ
قال : ومَعْنَى بيتِ خُزَيْمَةَ علَى ما حَكَاهُ عن أَبِي بكرِ بنِ السَّرَّاجِ أَنَّ الجَوْزَاءَ تَرْدُفُ الثُّرَيَّا في اشْتِدَادِ الحَرِّ فتَتَكَبَّدُ السَّمَاءَ في آخِرِ اللَّيْلِ وعندَ ذلك تَنْقَطِعُ المِيَاهُ وتَجِفُّ وتَتَفَرَّقُ النَّاسُ في طَلَبِ المِيَاهِ فتَغِيبُ عن مَحْبُوبَتُه فلا يَدْرِي أَينَ مَضَتْ ولا أَينَ نَزَلَتْ . وقال شَمِرٌ : رَدِفْتَ وأَرْدَفْتَ : فَعَلْتَ بنفسِك فإِذا فَعَلْتَ بغَيْرِك فأَرْدَفْتَ لا غيرُ قال الزَّجَّاجُ : يُقَال : رَدِفْتُ الرَّجُلَ : إِذا رَكِبْتَ خَلْفَه وأَرْدَفْتُه : أَرْكَبْتُه خَلْفِي قال ابنُ بَرِّىّ : وأَنْكَرَ الزُّبَيْدِيُّ : أَرْدَفْتُه مَعَهُ بمَعْنَى أَرْكَبْتُهُ قال : وصَوَابُهُ : ارْتَدَفْته فأَمَّا أَرْدَفْتُه وَردِفْتُه فهو أَن تكونَ أَنتَ رِدْفاً له وأَنْشَدَ :
" إِذَا الجَوْزَاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيَّا
لأَنَّ الجَوْزاءَ خَلْفَ الثُّرَيَّا كالرِّدْفِ . أَرْدَفَتِ النُّجُومُ : إِذا تَوَالَتْ . ومُرَادَفَةُ الْمُلُوكِ : مُفَاعَلَةٌ مِن الرَّدَافَةِ ومنه قَوْلُ جَرِير الذي تقدُّم ذِكْرُه : رَبَعْنَا وأَرْدَفْنَا المُلُوكَ وتقدَّم الكلامُ عَلَيْه . المُرَادَفَةُ مِن الْجَرَادِ : رُكُوبُ الذَّكَرِ الأُنْثَى ورُكُوبُ الثَّالِثِ عَلَيْهِمَا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . يُقَال : هّذِه دَابَّةٌ لا تُرَادِفُ وهو الكلامُ الفَصِيحُ وعليهِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِىُّ جَوَّز اللَّيْثُ : لا تُرْدِفُ وتَبِعَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ والرَّاغِبُ وقيل : هي قَلِيلَةٌ أَو مُوَلَّدَةٌ مِن كَلامِ الحَضَرِ كما قَالَهُ الأَزْهَرِيُّ : أَي لا تَحْمِلُ وفي الأَسَاسِ : لا تَقْبَلُ رَدِيفاً . وارْتَدَفَهُ : رَدِفَهُ ورَكِبَ خَلْفَهُ قال الخليلُ : سَمِعْتُ رجلاً بمكَّةَ يَزْعُم أَنَّهُ مِن القُرَّاءِ وهو يَقْرَأُ : مُرُدِّفِينَ بضَمِّ المِيمِ والرًّاءِ وكَسْرِ الدَّالِ وتَشْدِيدِها - وعنه في هذا الوَجْهِ كَسْرُ الرَّاءِ - فالأُولَى أَصْلُهَا : مُرْتَدِفِينَ لكنْ بعدَ الإِدْغَامِ حُرِّكتِ الرَّاءُ بحَرَكةِ المِيمِ وفي الثَّانِيَةِ حَرَّكَ الرَّاءَ السَّاكِنَةَ بالكَسْرِ وعنه في هذا الوجْهِ وعن غيرِه بفَتْحِ الرَّاءِ كأَنَّ حَرَكَةَ التَّاءِ أُلْقِيَتْ عليها وعن الجَحْدَرِىِّ بسُكُونِ الراءِ وتَشْدِيدِ الدَّالِ جَمْعاً بيْن السَّاكنَيْن . ارْتَدَفَ العَدُوِّ : إِذا أَخَذَهُ مِن وَرَائِهِ أَخْذاً نَقَلَهُ الجَوْهَرِىُّ عن الكِسَائِيِّ . واسْتَرْدَفَهُ : سَأَلَهُ أَنْ يُرْدِفَهُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عَن الكِسَائِيِّ فَأَرْدَفَهُ . قال الأَصْمَعِيُّ : تَرَادَفَا عليه وتَعَاوَنَا بمَعْنًى وَاحِدٍ وكذلك تَرَافَدَا . من المَجَازِ : تَرَادَفَا أَى تَنَاكَحَا قال اللَّيْثُ : كِنَايَةً عن فِعْلٍ قَبِيحٍ . تَرَادَفَا أَيْضاً : تَتَابَعَا يُقَال : تَرَادَفَ الشَّيْءُ أَي : تَبِعَ بَعْضُه بَعْضاً . مِن المَجَازِ : الْمُتَرَادِفُ مِن الْقَوَافِي : ما اجْتَمَع فِيهَا أَي في آخِرِهَا سَاكِنَانِ وهي مُتَفَاعِلانْ ومُسْتَفْعِلانْ ومفاعلان ومفتعلان وفاعِلتَان وفعلتان وفعليان ومفعولان وفاعلان وفعلان ومفاعيل وفعول سُمِّىَ بذلك لأَنَّ غَالِبَ العَادةِ في أَواخِرِ الأَبْيَاتِ أَن يكونَ فيها ساكنٌ واحِدٌ رَوِيَّاً مُقَيَّداً كان أَو وَصْلاً أَو خُرُوجاً فلمَّا اجْتَمَعَ في هذه القافِيَةِ سَاكِنَانِ مُتَرادِفانِ كان أَحَدُ السَّاكِنَيْنِ رِدْفَ الآخَرِ ولاَحِقاً بِه . المُتَرَادِفُ : أَنْ تَكُونَ أَسْمَاءٌ لِشَيْءٍ وَاحِدٍ وهي مُوَلَّدَةٌ ومُشْتَقَّةٌ مِن تَرَاكُبِ الأَشْيَاءِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . ورَدَفَانُ مُحَرَّكَةً : ع عن ابنِ دُرَيْدٍ . ورِدْفَةُ بِالْكَسْرِ : ع آخَرُ نَقَلَهُ الصَّاغَانِىُّ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : رِدْفُ كُلِّ شَيْءٍ : مُؤَخَّرُه . والرِّدْفُ : الكَفَلُ : والعَجُزُ وخَصَّ بَعْضُهم به عَجِيزَةَ المَرْأَةِ والجَمْعُ مِن كلِّ ذلك : أَرْدَافٌ . والرَّوادِفُ : الأَعْجَازُ قال ابنُ سِيدَه : ولا أَدْرَى أَهو جمع ردف نادر أم هو جَمْعُ رَادِفَةٍ وكلُّه مِن الإِتْباعِ . والعَجِبُ مِن المُصَنِّفِ كيف تَرَكَ ذِكْرَ الرَّدْفِ بمَعْنَى الكَفَلِ وقد ذَكَرَهُ اللَّيْث والجَوْهَرِىُّ والزَّمَخْشَرِىّ والصّاغَانِيُّ . والارْتِدَافُ : الإسْتِدْبارُ . وأَرْدَفَ الشَّيْءَ بالشَّيءِ وأَرْدَفَهُ عليه : أَتْبَعَهُ عليْه قال :
" فأَرْدَفَتْ خَيْلاً على خَيْلٍ لِي
" كالثِّقْلِ إِذْ عَالَى بِهِ الْمُعَلِّى
وجَمْعُ الرَّدِيفِ : رُدَفاءُ . وقال أَبو الهَيْثَمِ : يُقَال : رَدِفْتُ فُلاناً : أَي صِرْتُ له رِدْفاً . والرادف : المتأخر والمُرْدِفُ : المُتَقَدِّم . وقيل : مَعْنَى ( مُرْدِفِينَ ) في الآيَةِ : أَي مُرْدِفِين مَلاَئِكَةً أُخْرَى فعلَى هذا يكونُونَ مُمَدِّينَ بأَلْفَيْنِ مِن المَلائِكَةِ وقيل : عَنَى بالمُرْدِفِينِ المُتَقَدِّمِين للعَسْكَرِ يُلْقُونَ في قُلوبِ العِدَى الرُّعْبَ وقُرِىءَ ( مُرْدَفِينَ ) بفَتْحِ الدَّالِ أَي أَرْدَفَ كلُّ إِنْسَانٍ مَلَكاً قَالَهُ الرَّاغِبُ . والرِّدْفُ : الحَقِيبَةُ وغيرُهَا مِمَّا يكونُ وَرَاءَ الإِنْسَانِ كالرِّدْفِ ومنه قَولُ الشاعِرِ :
فَبِتُّ علَى رَحْلِي وبَاتَ مَكَانَهُ ... أُرَاقِبُ رِدْفِي تَارَةً وأُبَاصِرُه وأَردَافُ النُّجُومِ : تَوَالِيهَا وتَوَابعُهَا قال ذُو الرُّمَّةِ :
وَرَدتُ وأَردَافُ النُّجُومِ كَأَنَّهَا ... قَنَادِيلُ فِيهِنَّ الْمَصَابِيحُ تَزْهَرُ ويُرْوَى : وأَردَافُ الثُّرَيَّا يُقَالُ للجَوزَاءِ : رِدْفُ الثُّرَيا وأَرْدافُ النُّجُومِ : أَواخِرُهَا وهي نُجُومٌ تَطْلُعُ بعدَ نُجُومٍ . والرَّوَادِفُ : أَتْبَاعُ القَوْمِ المُؤَخَّرُونَ يقال : هم رَوَادِفُ ولَيْسُوا بأَرْدَافٍ . وَردِفَهُم الأَمْرُ وأَرْدَفَهُم : دَهَمَهُم وهو مَجَازٌ . وَردِفَتْهُم كُتُبُ السُّلْطَانِ بالعَزْلِ : جاءَتْ علَى أَثَرِهم وهو مَجَازٌ . والرَّادِفَةُ : النَّفْخَةُ الثانيةُ وقد ذَكَرَهُ المُصَنِّفُ اسْتِطْراداً في ( ر ج ف ) ولا يُسْتَغْنَى عن ذِكْرِه هنا . وَرَدِفَ لِفُلانٍ : صَارَ له رِدْفاً . وأَرْدَفَ له : جاءَ بَعْدَه . وتَرَدَّفَه : رَكِبَ خَلْفَه . وارْتَدَفَه : جَعَلَه رَدِيفاً كما في الأَساسِ .

##### Türkçe

ردف
**رَدِفَ** - **يَرْدَفُ** - **رَادِف** - **رَادِفَة** - **أَرْدَفَ** - **يُرْدِفُ** - **مُرْدِف** - **مُرْدِفِيْن**

**رَدِفَ - يَرْدَفُ** + bir varlık veya şey veya iş + bir varlığı veya şeyi veya işi: onu izler: mekânda veya fiilde ondan sonra ve arkasından doğrudan olur; onu takip eder ve ondan sonra gelir: sırasını alır ve bir başkasından sonra ve onun arkasından doğrudan, mekânca veya zamanca, fiil ve etki için hazırlanmış olarak saf tutar.

**رَدِفَ - يَرْدَفُ** + bir varlık veya şey veya iş + bir varlık veya şey veya iş için **لـِ**: ona pusu kurdu ve onu gözetledi: onu takip etti ve onu ansızın yakalamak için peşine düştü: onu kovaladı ve onu izledi ve arkasında saf tuttu ve ona karşı fiil için hazırlandı: işlerini düzenledi ve uygun vakitte, sırası geldiğinde bir şeyde fiilde bulunmak veya etki etmek için hazırlandı.

﴿**قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ**﴾: acele ettiğiniz şeyin bir kısmı sizin için hazırlanıp düzenlendi; sizinle, beklemediğiniz şeyi yapmak için.

**رادِف**: “**رَدِف**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: başkası fiilini yaptıktan hemen sonra fiile hazır olan.

**رادِفَة**: “**رادِف**”in müennesi; o da böyledir; ayrıca bir defalık fâil: başka bir işin vuku bulmasının ardından meydana gelen özel bir iş.

**أَرْدَفَ - يُرْدِفُ** + bir varlık + bir varlığı + bir başkasının arkasında: “**رَدِفَ - يَرْدَفُ**”den “**أفعل**” vezninde: onu “**يَرْدَفُ**” kıldı: onu bir başkasının arkasına koydu ve hazırladı; bu, mekânda yahut tertipte ve sırada, fiili yerine getirmek içindir: onu, bir başkasından hemen sonra sırasını alır ve fiile hazırlanır hâle getirir.

**مُرْدِف**: “**أَرْدَفَ - يُرْدِفُ**” fiilinden ism-i fâil: işleri ve kişileri, fiil için birbiri ardınca düzenleyen kimse.

**مُرْدِفيْن**: “**مُرْدِف**”in çoğulu.

﴿**فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ**﴾: melekler savaşçıları **تُرْدِف** eder: melekler savaşçıları, birbirlerinin ardından “**يَرْدَف**” kılar: melekler safları düzenler ve kişilerin yerlerini, savaşta birbirlerinin arkasında sabit olacak şekilde hazırlar ve onları fiile hazırlar; bu, Yüce Allah’ın şu sözünü andırır ve tamamlar: “iman edenleri sağlamlaştırın”.

﴿**إذ يوحي ربك إلى الملائكة أني معكم فثبتوا الذين آمنوا سألقي في قلوب الذين كفروا الرعب فاضربوا فوق الأعناق واضربوا منهم كل بنان(12) **﴾ Enfâl

Not: günümüzde orduda **الترادف** yaygındır: askerlerin uzun bir sırada, her birinin ötekinin arkasında saf tutması.

Ve lafız, “iki olayın birinin ardından birinin zamanca ve mekânca vuku bulma tertibini, ve ardışık iki fiili ayıran zamansal-mekânsal uzaklık veya mesafe miktarını beyan eden lafızlar” grubuna mensuptur: bunlar şunlardır:
**خَلَفَ - يَخْلُفُ**، **بَعِدَ - يَبْعَدُ**، **عَقَبَ - يَعْقُبُ** (**عَقَبَ - يَعْقِبُ**) ، **تَلَى - يَتْلِي**، **تَرَى - يَتْرِي** ( **تَرِيَ - يَتْرى**)، **رَدِفَ - يَرْدِفُ**

**رَدِفَ**
 ﴿**قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ(72)**﴾ Neml

**مردف - مردفين**
﴿**إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلائِكَةِ مُرْدِفِينَ(9) **﴾ Enfâl

**رادف -  الرادفة**
﴿**يوم ترجف الراجفة(6)تتبعها الرادفة(7) **﴾ Nâzi‘ât

Muhtârü’s-sıhâh
● [ردف] ر د ف: **الرِّدْفُ** **المُرْتَدِفُ**tur; o da binenin arkasına binen kimsedir. Ve **أرْدَفَهُ**: onu arkasına bindirdi. Ve her şey bir şeyi izlerse o, onun **رِدْفُهُ**dur. Ve **الرِّدْفُ** ayrıca **الكفل** ve **العجز**dir. Ve **الرَّدِيفُ**: **المرتدف**tir. Ve **رَدِفَهُ** (kesre ile) yani onu izledi; denir ki: onların başına bir iş indi de onlara bir başkası **رَدِفَ** etti, yani ondan daha büyük olanı. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**تتبعها الرادفة**﴾. Ve **أرْدَفَهُ**: onun benzeri, dengi; onu izledi ve onu peşinden getirdi. Ve bu binek **لا تُرَادِفُ**tur: yani bir **رديفا** taşımaz. Ve **اسْتَرْدَفَهُ**: ondan kendisini arkasına bindirmesini istedi. Ve **التَّرَادُفُ**: ardı ardına gelmedir.

Râgıb
ردف
- **الردف**: tâbi olan. Ve kadının **ردف**i: kalçası. Ve **الترادف**: ardı ardına gelme. Ve **الرادف**: geride kalan. Ve **المردف**: başkasını **أردف** eden önde olan. Yüce Allah dedi ki: }**فاستجاب لكم أني ممدكم بألف من الملائكة مردفين**{ [Enfâl/9]. Ebû Ubeyde dedi ki: **مردفين**: sonra gelenler (bk. Mecâzü’l-Kur’ân 1/241); böylece **ردف** ile **أردف**i tek bir anlamda kıldı. Ve şu beyti şahit getirdi:
- 185 -
إذا الجوزاء أردفت الثريا

(bu bir beytin yarısıdır; ikinci yarısı: *** ظننت بآل فاطمة الظنونا
ve o, Huzeyme b. Nehd’indir; beyit el-‘Ubâb (ردف); Lisân (ردف); el-Besâir 3/63’tedir)

Ve başkası dedi ki: anlamı, başka melekleri **مردفين** kılanlardır; buna göre, meleklerden iki bin ile desteklenmiş olurlar. Ve denildi ki: **المردفين** ile, orduya önden gidenleri kastetti; düşmanın kalplerine korku atarlar. Ve şöyle okundu: }**مردفين**﴿(bununla Nâfi‘, Ebû Ca‘fer ve Ya‘kūb okudu) yani: her insanın arkasına bir meleği **أردف** etti; (**مردفين**) (bu şâz bir kıraattir; Halîl, Mekke ehli adına bununla okudu. bk. Muhtasar İbn Hâleveyh s. 49; en-Nehhâs’ın İ‘râbü’l-Kur’ân’ı 1/667; ve âyet numarası Âl-i İmrân sûresinin 124. âyetidir) yani **مرتدفين**; böylece **التاء**yı **الدال** içinde idğam etti ve **التاء**nın harekesini **الدال** üzerine attı. Ve Âl-i İmrân sûresinde dedi ki:﴾**ألن يكفيكم أن يمدكم ربكم بثلاثة آلاف من الملائكة منزلين *** بلى إن تصبروا وتتقوا ويأتوكم من فورهم هذا يمددكم ربكم بخمسة آلاف من الملائكة مسومين**{ (bu şâz bir kıraattir; Halîl, Mekke ehli adına bununla okudu. bk. Muhtasar İbn Hâleveyh s. 49; en-Nehhâs’ın İ‘râbü’l-Kur’ân’ı 1/667; ve âyet numarası Âl-i İmrân sûresinin 124. âyetidir). Ve **أردفته**: onu atın **ردف**i üzerine taşıttım. Ve **الرداف**: **الردف**in bindiği yer. Ve “bir binek **لا ترادف ولا تدرف**” (Sâğânî dedi ki: “şu binek **لا ترادف**tur” denir; yani bir **رديفا** taşımaz; Leys, **لا تردف**i caiz gördü; Ezherî dedi ki: **لا تردف** şehir ehlinin sözünden türemedir. el-‘Ubâb (ردف)). Ve biri geldi de bir başkası onu **فأردفه** etti. Ve **أرداف الملوك**: onların yemin ettirdikleri kimselerdir.

Lisân özeti
1. **الرِّدْفُ**: bir şeyi izleyen şey. Ve her şey bir şeyi izlerse o, onun **رِدْفُه**dur. Ve bir şey bir şeyin arkasından ardı ardına gelirse o, **التَّرادُفُ**tur.
2. Kavim **رُدافَى** geldi: yani bazısı bazısını izler. Ve şey **تَرَادَفَ** etti: onun bazısı bazısını izledi. Ve **الترادف**: ardı ardına gelmedir. Böylece Allah onları, meleklerden bin ile destekledi: **مُرْدِفِينَ** yani ardı ardına gelenler; onların bazısı bazısını **يَرْدَف** eder.
3. Her şeyin **رَدْفُ**u: onun arkasıdır.
4. **أَرْدَفَ** şeyi şey ile ve **أرْدَفَه** onun üzerine: onu onun üzerine tâbi kıldı.
5. **رَدِفْتُ** adamı: onun arkasına bindim. Ve **أَرْدَفْتُه**: onu arkamda bindirdim. Ve **رَدِفْتُ** falancayı ve **رَدِفْتُ لفلان**: yani ona **رِدْفاً** oldum.
6. İş onları **رَدِفَهُمُ** etti ve **أَرْدَفَهم**: onlara ansızın bastı. Ve Yüce Allah’ın sözü: “de ki: belki sizin için **رَدِفَ** olmuştur”; caizdir ki **رَدِفَكُم**u kastetmiştir de **اللام**ı artırmıştır; ve caizdir ki **رَدِفَ** hem cer harfiyle hem cer harfi olmaksızın geçişli olanlardandır.
7. **رَدِفَ لكم** hakkında dedi ki: size yaklaştı.
8. Ona karşı yardımlaştılar ve **تَرادفوا** aynı anlamdadır. Ve **التَّرادُفُ**: çirkin bir fiile kinayedir; bundan türemiştir. Ve **الارْتِدافُ**: arkadan gelmedir. Denir ki: falancaya geldik de onu **فارْتَدَفْناه**: yani onu arkasından yakaladık.
9. **الرِّدْفُ**: **الكَفَل** ve **العجُز**dür; bazısı bunu kadının kalçasına tahsis etti. Bunların hepsinin çoğulu: **أَرْدافٌ**. Ve **الرَّوادِفُ**: arkalardır.

Lisânü’l-‘Arab
● - ردف: **الرِّدْفُ**: bir şeyi izleyen şey. Ve her şey bir şeyi izlerse o, onun **رِدْفُه**dur. Ve bir şey bir şeyin arkasından ardı ardına gelirse o, **التَّرادُفُ**tur. Çoğulu **الرُّدافَى**dır; Lebîd dedi ki:
عُذافِرةٌ تَقَمَّصُ بالرُّدافَى،
تَخَوَّنَها نُزولي وارْتِحالي

Ve denir ki: kavim **رُدافَى** geldi: yani bazısı bazısını izler. Ve **الحُداة**a **الرُّدافَى** denir; Ebû Ubeyd, Râ‘î’den şu beyti rivayet etti:
وخُود، من اللاَّئي تَسَمَّعْنَ بالضُّحى
قَرِيضَ الرُّدافَى بالغِناء المُهَوِّدِ

Ve denildi ki: **الرُّدافَى** **الرَّدِيف**tir. Ve bu işin **رِدْفٌ**ü yoktur: yani bir tâbii yoktur. Ve bir iş onu **أَرْدَفَه** etti: **رَدِفَه**de olduğu gibi bir dildir; **تَبِعَهُ** ve **أَتْبَعَه** ile aynı anlamdadır; Huzeyme b. Mâlik b. Nehd dedi ki:
إذا الجَوْزاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيّا،
ظَنَنْتُ بآلِ فاطِمَةَ الظُّنُونا

… (metin burada devam ettiği şekliyle)
