# ردف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%AF%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ردف

الردف بالكسر: الراكب، خلف الراكب، كالمرتدف، نقله الجوهري، والرديف وجمعه: رداف، نقله الجوهري أيضا، والردافى، كحبارى، ومنه قول الراعي:
  وخود من اللائي يسمعن في الضحىقريض الردافى بالغناء المهود ويقال: الردافى هنا: جمع رديف، وبهما فسر. وكل ما تبع شيئا فهو ردفه. قال الليث: الردف: كوكب قريب من النسر الواقع. الردف أيضا: تبعة الأمر، يقال: هذا أمر ليس له ردف، أي: ليس له تبعة، نقله الجوهري، وهو مجاز، ويحرك أيضا، نقله الصاغاني. الردف: جبل، نقله الصاغاني. والليل والنهار، وهما ردفان، لأن كل واحد منهما ردف الآخر، ويقال: لا أفعله ما تعاقب الردفان، وهو مجاز، نقله الجوهري والزمخشري، والصاغاني. الردف: جليس الملك عن يمينه إذا شرب، يشرب بعده قبل الناس، ويخلفه على الناس إذا غزا، ويقعد موضع الملك حتى ينصرف، وإذا عادت كتيبة الملك أخذ الردف المرباع نقله الجوهري. من المجاز: الردف في الشعر: حرف ساكن من حروف المد واللين، يقع قبل حرف الروي، ليس بينهما شيء، فإن كان ألفا لم يجز معها غيرها، وإن كان واوا جاز معها الياء، كذا في الصحاح. قلت: وشاهد الأول قول جرير:
  أقلي اللوم عاذل والعتـابـا                      وقولي إن أصبت لقد أصابا وشاهد الثاني قول علقمة بن عبدة:

  طحا بك قلب في الحسان طروب                      بعيد الشباب عصر حان مشـيب وقال ابن سيده: الردف: الألف والياء والواو التي قبل الروي، سمي بذلك لأنه ملحق في التزامه، وتحمل مراعاته بالروي، فجرى مجرى الردف للراكب. والردفان، في قول لبيد رضي الله تعالى عنه يصف السفينة:
  فالتام طائفها القديم فأصبحت                      ما إن يقوم درأها ردفـان قيل: هما ملاحان يكونان في، وفي العباب، واللسان: على مؤخر السفينة، والطائف: ما يخرج من الجبل كالأنف، وأراد هنا: كوثل السفينة. وفي قول جرير:
  منهم عتيبة والمحل وقعنب                      والحنتفان ومنهم الردفان هما: قيس، وعوف، ابنا عتاب بن هرمي، قاله أبو عبيدة، أو أحد الردفين: مالك بن نويرة، الثاني: رجل آخر من بني رباح بن يربوع، وكانت الردافة في الجاهلية في بنى يربوع، كما سيأتي. والرديف: نجم آخر قريب من النسر الواقع، نقله الجوهري، وهو بعينه الردف الذي تقدم ذكره عن الليث. الرديف أيضا: النجم الذي ينوء من المشرق إذا غرب، وفي الصحاح: غاب رقيبه في المغرب، نقله الجوهري. قال أبو حاتم: الرديف: الذي يجيء بقدحه بعد فوز أحد الأيسار، أو الاثنين منهم، فيسألهم أن يدخلوا قدحه في قداحهم، وقال غيره: هو الذي يجيء بقدحه بعدما اقتسموا الجزور، فلا يردونه خائبا، ولكن يجعلون له حظا فيما صار لهم من أنصبائهم، والجمع: رداف. قال الليث: الرديف في قول أصحاب النجوم: النجم الناظر إلى النجم الطالع، وبه فسر قول رؤبة:
  وراكب المقدار والرديف
  أفنى خلوفا قبلها خلوف وراكب المقدار: هو الطالع. قال ابن عباد: بهم ردفى، كسكرى: أي ولدت في الخريف والصيف في آخر ولاد الغنم، فكأنها ردف بعضها بعضا. الرداف، ككتاب: الموضع الذي يركبه الرديف، وأخصر منه عبارة المفردات: والرداف: مركب الردف، وفي الأساس: ووطأ له على رداف دابته، وهو مقعد الرديف من وطائها، ومنه قول الشاعر: لي التصدير فاتبع في الرداف والردافة بهاء: فعل ردف الملك، كالخلافة، وكانت في الجاهلية لبنى يربوع: لأنه لم يكن في العرب أحد أكثر غارة على ملوك الحيرة من بني يربوع، فصالحوهم على أن جعلوا لهم الردافة، ويكفوا عن أهل العراق الغارة، نقله الجوهري، وأنشد لجرير - وهو من بني يربوع:
  ربعنا وأردفنا الملوك فظللواوطاب الأحاليب الثمام المنزعا

  وطاب: جمع وطب اللبن، قال ابن بري: الذي في شعر جرير: )ورادفنا الملوك( قال: وعليه يصح كلام الجوهري، لأنه ذكره شاهدا على الردافة، والردافة مصدر رادف لا أردف، وقال المبرد: للردافة موضعان: أحدهما: أن يردفه الملوك دوابهم في صيد والآخر، أن يخلف الملك إذا قام عن مجلسه، فينظر في أمر الناس، قال: كان الملك يردف خلفه رجلا شريفا، وكانوا يركبون الإبل، وأرداف الملوك: هم الذين يخلفونهم في القيام بأمر المملكة، بمنزلة الوزراء في الإسلام، واحدهم ردف، والاسم الردافة، كالوزارة. والروادف: رواكيب النخل، نقله الجوهري، قال ابن بري: الراكوب: ما نبت في أصل النخلة، وليس له في الأرض عرق. قال ابن عباد: الروادف: طرائق الشحم، ومنه حديث أبي هريرة رضي الله عنه: )على أكتافها أمثال النواجد شحما، تدعونه أنتم الروادف( الواحدة رادفة. أما رادوف، فهو واحد الرواديف، بمعنى راكوب النخل، كما في المحيط. والردافى، كحبارى، الأولى تمثيلها بكسالى: الحداة، أي حداة الظعن، والأعوان، لأنه إذا أعيا أحدهم خلفه الآخر، وقال لبيد رضي الله تعالى عنه:
  عذافرة تقمص بالردافى                      تخونها نزولى وارتحالى هو جمع رديف، كالفرادى جمع فريد، منه قولهم: جاءوا ردافى، أي، مترادفين يتبع بعضهم بعضا، وذلك إذا لم يجدوا إبلا يتفرقون عليها، ورأيت الجراد ردافى، ركب بعضها بعضا، وجاءوا فرادى، وردافى: واحدا بعد واحد، مترادفين. والردافى في قول الفرزدق يهجو جريرا وبني كليب:
  ولكنهم يكهدون الـحـمـير                      ردافى على العجب والقردد جمع رديف، لا غير، ويكهدون: يتعبون. وردفه، كسمعه، وعليه اقتصر الجوهري وغيره، ردفه، مثل نصره، وبه قرأ الأعرج: )ردف لكم ( بفتح الدال: تبعه، يقال: نزل بهم أمر، فردف لهم آخر أعظم منه، وقوله تعالى: )عسى أن يكون ردف لكم(، قال ابن عرفة: أي دنا لكم، وقال غيره: جاء بعدكم، وقيل: معناه: ردفكم، وهو الأكثر، وقال الفراء: دخلت اللام، لأنه بمعنى قرب لكم، واللام صلة، كقوله تعالى: )إن كنتم للرؤيا تعبرون(، كأردفه، مثال تبعه وأتبعه، ومنه قوله تعالى: )بألف من الملائكة مردفين(، قال الزجاج: يأتون فرقة بعد فرقة، وقال الفراء: أي: متتابعين: ردفه وأردفه بمعنى واحد، وقرأ أبو جعفر ونافع، ويعقوب، وسهل: )مردفين( بفتح الدال، أي فعل ذلك بهم، أي: أردفهم الله بغيرهم، وأنشد الجوهري لخزيمة بن مالك بن نهد، قلت: هو ابن زيد بن ليث بن سود بن أسلم بن الحافى بن قضاعة:
  إذا الجوزاء أردفت الثريا                      ظننت بآل فاطمة الظنونا قلت: وبعده:
  ظننت بها وظن المرء حوب                      وإن أوفى وإن سكن الحجونا
  وحالت دون ذلك من همومي                      هموم تخرج الداء الدفـينـا قال الجوهري: يعني فاطمة بنت يذكر بن عنزة أحد القارظين. قال ابن برى: ومثل هذا البيت قول الاخر:
  قلامسة ساسوا الأمور فأحسنوا                      سياستها حتى أقرت لمـردف

  قال: ومعنى بيت خزيمة على ما حكاه عن أبي بكر بن السراج، أن الجوزاء تردف الثريا في اشتداد الحر، فتتكبد السماء في آخر الليل، وعند ذلك تنقطع المياه، وتجف، وتتفرق الناس في طلب المياه، فتغيب عن محبوبته، فلا يدري أين مضت، ولا أين نزلت. وقال شمر: ردفت وأردفت: فعلت بنفسك، فإذا فعلت بغيرك، فأردفت لا غير، قال الزجاج: يقال: ردفت الرجل: إذا ركبت خلفه، وأردفته: أركبته خلفي، قال ابن برى: وأنكر الزبيدي: أردفته معه بمعنى أركبته، قال: وصوابه: ارتدفته، فأما أردفته، وردفته، فهو أن تكون أنت ردفا له، وأنشد:
  إذا الجوزاء أردفت الثريا

  لأن الجوزاء خلف الثريا كالردف. أردفت النجوم: إذا توالت. ومرادفة الملوك: مفاعلة من الردافة، ومنه قول جرير الذي تقدم ذكره: ربعنا وأردفنا الملوك، وتقدم الكلام عليه. المرادفة من الجراد: ركوب الذكر الأنثى، وركوب الثالث عليهما، نقله الجوهري. يقال: هذه دابة لا ترادف، وهو الكلام الفصيح، وعليه اقتصر الجوهرى جوز الليث: لا تردف، وتبعه الزمخشري، والراغب، وقيل: هي قليلة، أو مولدة من كلام الحضر، كما قاله الأزهري: أي لا تحمل، وفي الأساس: لا تقبل رديفا. وارتدفه: ردفه، وركب خلفه، قال الخليل: سمعت رجلا بمكة يزعم أنه من القراء، وهو يقرأ: مردفين، بضم الميم والراء وكسر الدال وتشديدها - وعنه في هذا الوجه كسر الراء - فالأولى أصلها: مرتدفين، لكن بعد الإدغام حركت الراء بحركة الميم، وفي الثانية، حرك الراء الساكنة بالكسر، وعنه في هذا الوجه، وعن غيره بفتح الراء، كأن حركة التاء ألقيت عليها، وعن الجحدرى بسكون الراء وتشديد الدال، جمعا بين الساكنين. ارتدف العدو: إذا أخذه من ورائه أخذا، نقله الجوهرى عن الكسائي. واستردفه: سأله أن يردفه، نقله الجوهري عن الكسائي، فأردفه. قال الأصمعي: ترادفا عليه، وتعاونا بمعنى واحد، وكذلك ترافدا. من المجاز: ترادفا، أى تناكحا، قال الليث: كناية عن فعل قبيح. ترادفا أيضا: تتابعا، يقال: ترادف الشيء، أي: تبع بعضه بعضا. من المجاز: المترادف من القوافي: ما اجتمع فيها، أي في آخرها، ساكنان وهي متفاعلان، ومستفعلان، ومفاعلان، ومفتعلان، وفاعلتان، وفعلتان، وفعليان، ومفعولان، وفاعلان، وفعلان، ومفاعيل، وفعول، سمى بذلك لأن غالب العادة في أواخر الأبيات أن يكون فيها ساكن واحد، رويا مقيدا كان، أو وصلا، أو خروجا، فلما اجتمع في هذه القافية ساكنان مترادفان كان أحد الساكنين ردف الآخر، ولاحقا به. المترادف: أن تكون أسماء لشيء واحد، وهي مولدة، ومشتقة من تراكب الأشياء، نقله الصاغاني. وردفان، محركة:ع، عن ابن دريد. وردفة، بالكسر: ع آخر، نقله الصاغانى. ومما يستدرك عليه: ردف كل شيء: مؤخره. والردف: الكفل: والعجز، وخص بعضهم به عجيزة المرأة، والجمع من كل ذلك: أرداف. والروادف: الأعجاز، قال ابن سيده: ولا أدرى أهو جمع ردف نادر أم هو جمع رادفة وكله من الإتباع. والعجب من المصنف، كيف ترك ذكر الردف بمعنى الكفل، وقد ذكره الليث، والجوهرى، والزمخشرى، والصاغاني. والارتداف: الإستدبار. وأردف الشيء بالشيء، وأردفه عليه: أتبعه عليه، قال:
  فأردفت خيلا على خيل لي
  كالثقل إذ عالى به المعلى

  وجمع الرديف: ردفاء. وقال أبو الهيثم: يقال: ردفت فلانا: أي صرت له ردفا. والرادف: المتأخر والمردف: المتقدم. وقيل: معنى )مردفين( في الآية: أي مردفين ملائكة أخرى، فعلى هذا يكونون ممدين بألفين من الملائكة، وقيل: عنى بالمردفين، المتقدمين للعسكر، يلقون في قلوب العدى الرعب، وقرىء )مردفين( بفتح الدال، أي أردف كل إنسان ملكا، قاله الراغب. والردف: الحقيبة، وغيرها مما يكون وراء الإنسان كالردف، ومنه قول الشاعر:
  فبت على رحلي وبات مكانه                      أراقب ردفي تارة وأباصره وأرداف النجوم: تواليها، وتوابعها، قال ذو الرمة:
  وردت وأرداف النجوم كأنها                      قناديل فيهن المصابيح تزهر ويروى: وأرداف الثريا يقال للجوزاء: ردف الثريا، وأرداف النجوم: أواخرها، وهي نجوم تطلع بعد نجوم. والروادف: أتباع القوم المؤخرون يقال: هم روادف، وليسوا بأرداف. وردفهم الأمر، وأردفهم: دهمهم، وهو مجاز. وردفتهم كتب السلطان بالعزل: جاءت على أثرهم، وهو مجاز. والرادفة: النفخة الثانية، وقد ذكره المصنف استطرادا في )ر ج ف( ولا يستغنى عن ذكره هنا. وردف لفلان: صار له ردفا. وأردف له: جاء بعده. وتردفه: ركب خلفه. وارتدفه: جعله رديفا، كما في الأساس. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**الردف** kesre ile: binen; binenin arkasında (olan), **كالمرتدف** gibi; bunu el-Cevherî nakletti. Ve **الرديف** ve onun çoğulu: **رداف**; bunu da el-Cevherî nakletti. Ve **الردافى**; **كحبارى** gibi. Ondandır çobanın sözü:
  Ve kuşluk vaktinde **الردافى**’nin şiirini, sallanan ezgi ile işitenlerden (olan) bir genç deve.
Ve denilir: **الردافى** burada: **رديف**’in çoğuludur; ve ikisiyle tefsir edildi. Ve her ne bir şeyi takip ederse o, onun **ردفه**’dir. el-Leys dedi: **الردف**: **النسر الواقع**’a yakın bir yıldızdır. **الردف** ayrıca: işin tâbii (sonucu/peyi); denilir: bu, **ردف**’i olmayan bir iştir; yani: onun tâbii yoktur; bunu el-Cevherî nakletti; ve o mecazdır. Ve harekelenir de; bunu es-Sâğânî nakletti. **الردف**: bir dağdır; bunu es-Sâğânî nakletti. Ve gece ile gündüz; ve onlar iki **ردف**’tir; çünkü onların her biri ötekinin **ردف**’idir. Ve denilir: iki **ردف** art arda geldikçe onu yapmam; ve o mecazdır; bunu el-Cevherî, ez-Zemahşerî ve es-Sâğânî nakletti. **الردف**: kralın içtiği zaman sağında bulunan meclis arkadaşıdır; insanlardan önce, ondan sonra içer; kral gazaya çıktığında insanların üzerine onun yerine geçer; dönünceye kadar kralın yerine oturur; kralın birliği döndüğünde **الردف** **المرباع**’ı alır; bunu el-Cevherî nakletti.

Mecazdandır: şiirde **الردف**: med ve yumuşaklık harflerinden sâkin bir harftir; **حرف الروي**’den önce bulunur; ikisi arasında hiçbir şey yoktur. Eğer elif ise onunla beraber başkası câiz olmaz; eğer vav ise onunla beraber yâ câiz olur; **الصحاح**’ta böyledir. Dedim: birincinin şahidi Cerîr’in sözü:
  Kınayan, kınamayı ve azarlamayı azalt;
  Ve de ki: isabet ettiysem, gerçekten isabet etti.
İkincinin şahidi Alkame b. Abede’nin sözü:

  Güzellerde çırpınan bir kalp seni savurdu;
  Gençlikten uzak; ihtiyarlık zamanı geldi.
İbn Sîde dedi: **الردف**: **الروي**’den önce olan elif, yâ ve vavdır; buna bu ad verildi; çünkü onun iltizamında eklenmiştir; ve onun gözetilmesini **الروي** ile yüklenir; böylece binen için **الردف** gibi bir yol üzere yürüdü. Ve iki **الردفان**, Lebîd’in –Allah Teâlâ ondan razı olsun– gemiyi vasfederken sözünde:
  Eski **طائف**’i tamamladı; sonra sabahladı;
  Onun **درأ**’sı iki **ردف** olmadan asla ayakta durmaz.
Denildi: onlar, içinde ve dalga içinde (bulunan) iki gemicidir; ve **اللسان**: geminin kıç tarafında; ve **الطائف**: dağdan burun gibi çıkan şeydir; burada murad etti: geminin pruvası. Cerîr’in sözünde:
  Onlardan Uteybe ve el-Muhall ve Va‘neb,
  Ve el-Hentefân; ve onlardan iki **الردفان**.
Onlar: Kays ve Avf’tur; Atâb b. Hermî’nin iki oğludur; bunu Ebû Ubeyde söyledi. Yahut iki **الردف**’den biri: Mâlik b. Nuveyre; ikincisi: Rabâh b. Yerbû‘ oğullarından başka bir adamdır. Ve **الردافة** câhiliyede Benî Yerbû‘da idi; geleceği üzere. Ve **الرديف**: **النسر الواقع**’a yakın başka bir yıldızdır; bunu el-Cevherî nakletti; ve o, el-Leys’ten daha önce zikri geçen **الردف**’in aynısıdır. **الرديف** ayrıca: batınca doğudan yükselen yıldızdır. Ve **الصحاح**’ta: onun gözcüsü batıda battı; bunu el-Cevherî nakletti. Ebû Hâtim dedi: **الرديف**: **الأيسار**’dan birinin yahut ikisinin kazanmasından sonra kadehiyle gelen kimsedir; onlardan, kadehini onların kadehlerine dahil etmelerini ister. Başkası dedi: o, deveyi paylaştıktan sonra kadehiyle gelen kimsedir; onu eli boş çevirmezler; fakat onlara nasiplerinden kendilerine olan şeyde ona bir pay yaparlar. Çoğul: **رداف**. el-Leys dedi: yıldız ehlinin sözünde **الرديف**: doğan yıldıza bakan yıldızdır; ve onunla Ru’be’nin sözü tefsir edildi:
  Ve kaderin binicisi ve **الرديف**
  Ondan önce sürüler sürüler tüketti.
Ve **راكب المقدار**: o, doğandır. İbn Abbâd dedi: onda **ردفى** vardır; **كسكرى** gibi; yani: sonbaharda ve yazda, koyunların doğumunun sonunda doğurdu; sanki onların bazısı bazısını **ردف** eder. **الرداف**, **ككتاب** gibi: **الرديف**’in bindiği yerdir. Ve **المفردات**’ın ibaresi ondan daha kısadır: ve **الرداف**: **الردف**’in biniti. Ve **الأساس**’ta: onun binitinin **رداف**’ı üzerine onun için bastı; ve o, onun basışından **الرديف**’in oturağıdır. Ondandır şairin sözü: benim için öne geçme vardır; sonra **الرداف**’da tâbi olurum. Ve **الردافة** (هاء ile): kralın **ردف**’i fiilidir; **كالخلافة** gibi. Ve câhiliyede Benî Yerbû‘a idi; çünkü Arap içinde Hîre krallarına Benî Yerbû‘dan daha çok akın yapan kimse yoktu; onlarla sulh yaptılar; onlara **الردافة**’yi verdiler; Irak ehline akını bıraksınlar diye; bunu el-Cevherî nakletti. Ve Cerîr’den –o Benî Yerbû‘dandır– inşad etti:
  Biz çeyreği aldık ve kralları **أردفنا** ettik; böylece gölgelendiler;
  Ve **الأحاليب** hoş oldu; **الثمام** çekip çıkarılan (oldu).

  Ve **وطاب**: süt tulumu **وطب**’un çoğuludur. İbn Berrî dedi: Cerîr’in şiirinde olan: )**ورادفنا الملوك**(tur. Dedi: bunun üzerine el-Cevherî’nin sözü sahih olur; çünkü onu **الردافة** üzerine şahit olarak zikretti. Ve **الردافة** **أردف**’in değil, **رادف**’in masdarıdır. el-Müberred dedi: **الردافة**’nin iki yeri vardır: birincisi, avda kralların onu binitlerine bindirmesidir; ikincisi, kral meclisinden kalktığında onun yerine geçmesidir; insanların işine bakar. Dedi: kral, arkasına şerefli bir adam bindirirdi; ve onlar develere binerlerdi. Ve kralların **أرداف**’ı: memleket işini yürütmede onların yerine geçenlerdir; İslâm’daki vezirler menzilesinde. Onların bir teki: **ردف**; isim: **الردافة**; **كالوزارة** gibi. Ve **الروادف**: hurmanın **رواكيب**’idir; bunu el-Cevherî nakletti. İbn Berrî dedi: **الراكوب**: hurma ağacının dibinde biten şeydir; ve onun yerde kökü yoktur. İbn Abbâd dedi: **الروادف**: yağın şeritleridir. Ondandır Ebû Hureyre –Allah ondan razı olsun– hadisi: )Onun omuzları üzerinde, yağdan **النواجد** misalleri; siz ona **الروادف** diyorsunuz(; bir teki **رادفة**’dir. **رادوف**’a gelince, o, **الرواديف**’in bir tekidir; hurmanın **راكوب**’u manasında; **المحيط**’ta olduğu gibi. Ve **الردافى**, **كحبارى** gibi; birincisi onu **بكسالى** ile temsil etmektir: **الحداة**; yani **حداة الظعن**; ve yardımcılar; çünkü onlardan biri yorulunca öteki onun yerine geçer. Lebîd –Allah Teâlâ ondan razı olsun– dedi:
  **عذافرة** **الردافى** ile sıçrayıp durur;
  İnişim ve göçüşüm ona hıyanet eder.
O, **رديف**’in çoğuludur; **كالفرادى** **فريد**’in çoğulu gibi. Ondandır onların sözü: **ردافى** geldiler; yani: birbirine binmiş, bazısı bazısını takip eder halde. Bu, üzerlerine dağılacak develer bulamadıkları zamandır. Ve çekirgeleri **ردافى** gördüm: bazısı bazısına bindi. Ve **فرادى** geldiler; ve **ردافى**: birer birer; birbirine binmiş halde. Ve **الردافى** Ferazdak’ın Cerîr’i ve Benî Kuleyb’i hicvederken sözünde:
  Fakat onlar eşekleri yorarlar;
  **ردافى** olarak, **العجب** ve **القردد** üzerinde.
O, yalnızca **رديف**’in çoğuludur, başka değil. Ve **يكهدون**: yorarlar. Ve onu **ردفه**, **كسمعه** gibi; el-Cevherî ve başkaları bununla yetindi. **ردفه**, **مثل نصره**: onu takip etti. Ve el-A‘rec bununla okudu: )**ردف لكم**(, **الدال**’ın fethi ile: onu takip etti. Denilir: onlara bir iş indi; sonra onlara ondan daha büyük bir başkası **ردف** etti. Ve Yüce Allah’ın sözü: )**عسى أن يكون ردف لكم**(. İbn Arafe dedi: yani size yaklaştı. Başkası dedi: sizden sonra geldi. Ve denildi: manası: sizi **ردف** etti; ve o daha çoktur. el-Ferrâ dedi: **اللام** girdi; çünkü “size yaklaştı” manasındadır; ve **اللام** sıla’dır; Yüce Allah’ın sözü gibi: )**إن كنتم للرؤيا تعبرون**(. **كأردفه**: “onu takip etti” ve “onu peşinden gönderdi” misali. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: )**بألف من الملائكة مردفين**(. ez-Zeccâc dedi: bölük bölük gelirler. el-Ferrâ dedi: yani: peş peşe. **ردفه** ve **أردفه** bir manadadır. Ebû Ca‘fer, Nâfi‘, Ya‘kûb ve Sehl okudu: )**مردفين**(, **الدال**’ın fethi ile; yani bunu onlarla yaptı; yani: Allah onları başkalarıyla **أردف** etti. el-Cevherî, Nehd oğlu Mâlik oğlu Huzeyme’den inşad etti. Dedim: o, Zeyd oğlu Leys oğlu Sûd oğlu Eslem oğlu el-Hâfî oğlu Kudâ‘a’nın oğludur:
  **الجوزاء** **الثريا**’yı **أردفت** ettiğinde
  Fâtıma âline zannı zannettim.
Dedim: ondan sonra:
  Onunla zannettim; kişinin zannı günahtır;
  İster vefa etsin ister göğüslerde sükûn bulsun.
  Ve bunun önüne, dertlerimden dertler geçti;
  Gizli hastalığı çıkaran dertler.
el-Cevherî dedi: yani, **القارظين**’den biri olan ‘Anaze’den Yezkur kızı Fâtıma. İbn Berrî dedi: bu beyit gibi, ötekinin sözü:
  **قلامسة** işleri idare ettiler, güzel yaptılar;
  Onun idaresini, **لمـردف** için yerleşinceye kadar.

Dedi: Huzeyme’nin beytinin mânâsı, Ebû Bekr b. es-Serrâc’dan naklettiğine göre, **الجوزاء**’nın şiddetli sıcaklarda **الثريا**’yı ardınca izlemesidir; böylece gecenin sonunda göğün ortasına gelir; o sırada sular kesilir, kurur; insanlar su aramak için dağılır; böylece sevgilisinden kaybolur; nereye gittiğini de, nerede konakladığını da bilmez. Şemmer dedi: **ردفت** ve **أردفت**: bunu kendi nefsinle yaptın; başkasıyla yaptığında ise yalnız **أردفت** (denir), başka değil. ez-Zeccâc dedi: Denir ki: **ردفت الرجل**: eğer onun arkasına bindiysen; **أردفته**: onu arkamda bindirdim. İbn Berrî dedi: ez-Zebîdî, **أردفته معه**’yi “onu bindirdim” mânâsında inkâr etti; dedi ki: doğrusu: **ارتدفته**’dir. Ama **أردفته** ve **ردفته** ise, senin ona **ردف** olmandır. Şu (beyti) okuttu:
  Eğer **الجوزاء** **الثريا**’yı ardınca getirirse

  Çünkü **الجوزاء**, **الثريا**’nın arkasındadır; **الردف** gibi. **أردفت النجوم**: eğer peş peşe geldilerse. Kralların **مرادفة**’si: **الردافة**’den bir **مفاعلة**’dir; ondan, daha önce zikri geçen Cerîr’in sözü: **ربعنا وأردفنا الملوك**; onun hakkında söz geçti. Çekirgelerden **المرادفة**: erkeğin dişiye binmesi ve üçüncünün ikisinin üzerine binmesi; el-Cevherî onu nakletti. Denir ki: Bu bir binek hayvanıdır, **لا ترادف**; bu fasih sözdür; el-Cevherî bununla yetindi. el-Leys cevaz verdi: **لا تردف**; ona ez-Zemahşerî ve er-Râgıb tâbi oldu. Ve denildi ki: o azdır; yahut şehir halkının sözünden türetilmiş (müvelled)dir; el-Ezherî’nin dediği gibi: yani taşımaz. Ve **الأساس**’ta: **لا تقبل رديفا**. Ve **ارتدفه**: **ردفه**; onun arkasına bindi. el-Halîl dedi: Mekke’de bir adam işittim; kendisinin kurrâdan olduğunu iddia ediyor; o, **مردفين** okuyor: **الميم** ve **الراء**’yı ötreli, **الدال**’ı kesreli ve şeddeli (olarak) — ondan bu vecihte **الراء**’nın kesresi (de rivayet edilmiştir) —; birincinin aslı: **مرتدفين**’dir; fakat idğamdan sonra **الراء**, **الميم**’in harekesiyle harekelendi. İkincide ise, sâkin **الراء** kesre ile harekelendi; ondan bu vecihte ve ondan başkasından **الراء**’nın fethası (da rivayet edilmiştir); sanki **التاء**’nın harekesi onun üzerine atılmıştır. el-Cahdarî’den ise **الراء**’nın sükûnu ve **الدال**’ın şeddeli oluşu (rivayet edilmiştir); iki sâkini bir araya getirmek için. **ارتدف العدو**: eğer onu arkasından bir yakalayışla yakaladıysa; el-Cevherî onu el-Kisâî’den nakletti. **استردفه**: ondan kendisini bindirmesini istedi; el-Cevherî onu el-Kisâî’den nakletti; böylece onu bindirdi. el-Asma‘î dedi: **ترادفا عليه** ve **تعاونا** bir mânâdadır; aynı şekilde **ترافدا**. Mecazdan: **ترادفا**; yani çiftleştiler; el-Leys dedi: çirkin bir fiile kinayedir. **ترادفا** ayrıca: peş peşe geldiler; denir ki: **ترادف الشيء**; yani onun bir kısmı bir kısmını izledi. Mecazdan: kafiyelerden **المترادف**: onda, yani sonunda, iki sâkinin bir araya geldiği şeydir; bunlar **متفاعلان** ve **مستفعلان** ve **مفاعلان** ve **مفتعلان** ve **فاعلتان** ve **فعلتان** ve **فعليان** ve **مفعولان** ve **فاعلان** ve **فعلان** ve **مفاعيل** ve **فعول**’dür. Buna bu ad verildi; çünkü beyitlerin sonlarında galip âdet, ister kayıtlı revî olsun, ister وصل, ister خروج, onda bir sâkinin bulunmasıdır; bu kafiyede iki **مترادف** sâkin bir araya gelince, sâkinlerden biri ötekinin **ردف**’i ve ona bitişik olanı oldu. **المترادف**: bir şey için isimlerin olmasıdır; o müvelleddir; eşyânın üst üste binmesinden türetilmiştir; es-Sâgânî onu nakletti. **ردفان**, harekeli (olarak): **ع**; İbn Düreyd’den. **ردفة**, kesre ile: başka bir **ع**; es-Sâgânî onu nakletti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Her şeyin **ردف**’i: onun arkasıdır. Ve **الردف**: **الكفل**; ve **العجز**; bazısı onu kadının kalçasına tahsis etti. Bütün bunların cem‘i: **أرداف**. Ve **الروادف**: **الأعجاز**; İbn Sîde dedi: bunun nadir bir **ردف** cem‘i mi, yoksa **رادفة** cem‘i mi olduğunu bilmiyorum; hepsi **الإتباع**’dandır. Ve musanniften hayret edilir: **الردف**’i **الكفل** mânâsında zikretmeyi nasıl terk etti; hâlbuki onu el-Leys, el-Cevherî, ez-Zemahşerî ve es-Sâgânî zikretmiştir. Ve **الارتداف**: **الإستدبار**. Ve **أردف الشيء بالشيء** ve **أردفه عليه**: onu onun üzerine tâbi kıldı; dedi ki:
  Ben bir atlı birliğini bir atlı birliğinin üzerine ardınca kattım
  Ağırlık gibi; onu yücelten yücelttiğinde

  Ve **الرديف**’in cem‘i: **ردفاء**. Ebû’l-Heysem dedi: Denir ki: **ردفت فلانا**: yani ona **ردف** oldum. Ve **الرادف**: geri kalan; ve **المردف**: önde olan. Ve denildi ki: âyetteki **مردفين**’in mânâsı: yani başka meleklerle **مردفين**; buna göre onlar meleklerden iki bin ile desteklenmiş olurlar. Ve denildi ki: **المردفين** ile, ordunun önünde olanlar kastedildi; düşmanların kalplerine korku atarlar. Ve **مردفين** **الدال**’ın fethasıyla da okunmuştur: yani her insanın ardınca bir meleği getirdi; er-Râgıb söyledi. Ve **الردف**: **الحقيبة**; ve insanın arkasında **الردف** gibi olan başka şeyler; ondan şairin sözü:
  Ben eyerimin üzerinde geceleyip kaldım; o da yerinde geceledi;                      Bazen **ردف**’imi gözetlerim, bazen de onu görürüm

Ve yıldızların **أرداف**’ı: onların peş peşe gelişi ve tâbileri; Zû’r-Rumme dedi:
  Geldim; yıldızların **أرداف**’ı sanki                      İçlerinde kandillerin parladığı fenerlerdir

Ve şöyle rivayet edilir: **وأرداف الثريا**. **الجوزاء**’ya denir ki: **ردف الثريا**. Ve yıldızların **أرداف**’ı: onların sonlarıdır; onlar, yıldızlardan sonra doğan yıldızlardır. Ve **الروادف**: kavmin geride kalan tâbileri; denir ki: onlar **روادف**’dir; **أرداف** değildir. Ve iş, onları **ردف** etti; ve onları **أردف** etti: onları bastı; bu mecazdır. Ve sultanın azil ile yazıları onları **ردفت**: onların ardından geldi; bu mecazdır. Ve **الرادفة**: ikinci üfürüştür; musannif onu **ر ج ف**’de istitrâden zikretti; burada zikrinden müstağni olunmaz. **ردف** bir kimse için: ona **ردف** oldu. Ve **أردف** ona: onun ardından geldi. Ve **تردفه**: onun arkasına bindi. Ve **ارتدفه**: onu **رديف** yaptı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
