# رذل — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B0%D9%84/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: رذل

رذل
رَذُلَ - يَرْذُلُ - رَذيْل - أَرْذَل - أَراذِل - الأَرْذَل - الأرْذَلُوْن
رَذُلَ - يَرْذُلُ + الكائن: تأخر أو هبط إلى المرتبة الأخيرة أو السفلى
رَذُلَ - يَرْذُلُ + كائن + على كائن : ضد " فَضَل - يَفْضُل" عليه: ينقص عنه بشيء من طول أو حجم أو وزن أو حسن أو رفعة
رَذيْل: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " رَذُلَ - يَرْذُلُ ": من يتصف بأنه هابط أو متأخر إلى المرتبة أو الدرجة الأخيرة أو السفلى
أَرْذَل: اسم مفاضلة من " رَذيْل ": أكثر هبوطاً وتأخراً إلى الدرجة أو المرتبة السفلى أو الأخيرة من آخر
أَراذِل : جمع " أَرْذَل"
الأرْذَل: اسم مفاضلة عظمى من " رَذيْل ": رَذيْل - أَرْذَل - الأَرْذَل: أكثر الجميع  هبوطاً وتأخراً إلى الدرجة أو المرتبة السفلى أو الأخيرة
الأرْذَلُوْن: جمع " الأرْذَل "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ألفاظ العمق والغور مع الترتيب من الأعلى نحو الأسفل", هي:
رَذُلَ - يَرْذُلُ، سَفُلَ - يَسْفُلُ (سَفَلَ - يَسْفَلُ)، عَمُقَ - يَعْمُقُ، قَاعَ - يَقُوْعُ، قَعُرَ - يَقْعُرُ (قَعَرَ - يَقْعَرُ)، غَاطَ- يَغُوْطُ (غَاطَ - يَغِيْطُ)
أراذلنا
 	﴿فقال الملأ الذين كفروا من قومه ما نراك إلا بشرا مثلنا وما نراك اتبعك إلا الذين هم أراذلنا بادي الرأي وما نرى لكم علينا من فضل بل نظنكم كاذبين(27)﴾ هود
الأرذلون
 ﴿قالوا أنؤمن لك واتبعك الأرذلون(111)﴾ الشعراء
أرذل
 ﴿والله خلقكم ثم يتوفاكم ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكي لا يعلم بعد علم شيئا إن الله عليم قدير(70)﴾ النحل ﴿ياأيها الناس إن كنتم في ريب من البعث فإنا خلقناكم من تراب ثم من نطفة ثم من علقة ثم من مضغة مخلقة وغير مخلقة لنبين لكم ونقر في الأرحام ما نشاء إلى أجل مسمى ثم نخرجكم طفلا ثم لتبلغوا أشدكم ومنكم من يتوفىومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا وترى الأرض هامدة فإذا أنزلنا عليها الماء اهتزت وربت وأنبتت من كل زوج بهيج(5)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [رذل] ر ذ ل: الرَّذْلُ الدون الخسيس وقد رَذُلَ من باب ظرف فهو رَذْلٌ و رُذَالٌ بالضم من قوم رُذُولٍ و أرْذَالٍ و رُذَلاءَ و أرْذَلَهُ غيره و رَذَلَهُ أيضا فهو مَرْذُولٌ و رُذَالُ كل شيء رديئه
الراغب
رذل
- الرذل والرذال: المرغوب عنه لرداءته، قال تعالى: }ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴿[النحل/70]، وقال:﴾إلا الذين هم أراذلنا بادي الرأي﴿[هود/ 27]، وقال تعالى:﴾قالوا أنؤمن لك واتبعك الأرذلون{ [الشعراء/111]، جمع الأرذل.
ملخص اللسان
1.     وقد رَذُل فلان، بالضم، يَرْذُل رَذالة ورُذُولة، فهو رَذْلٌ ورُذال، بالضم، وأَرْذَله غيره، ورَذَله يَرْذُله رَذْلاً: جعله كذلك،
2.    الرَّذْل والرَّذِيل والأَرذل: الدُّون من الناس، وقيل: الدُّون في مَنْظَره وحالاته، هو الدُّون الخَسيس، وقيل: هو الرَّديء من كل شيء. ورجل رَذْل الثياب والفعل، والجمع أَرذال ورُذَلاء ورُذُول ورُذَال، والأَرْذَلون
3.     وثوب رَذْل ورَذيل: وَسِخٌ رديءٌ.
4.     والرُّذال والرُّذالة: ما انْتُقي جَيِّده وبقي رديئه.ورُذالة كل شيء: أَردؤُه.
5.     والرَّذِيلة: ضد الفضيلة.
6.    وأَعوذ بك من أَن أُرَدَّ إِلى أَرذل العمر أَي آخره في حال الكِبَر والعجز.
لسان العرب
● - رذل: الرَّذْل والرَّذِيل والأَرذل: الدُّون من الناس، وقيل: الدُّون في     مَنْظَره وحالاته، وقيل: هو الدُّون الخَسيس، وقيل: هو الرَّديء من كل     شيء. ورجل رَذْل الثياب والفعل، والجمع أَرذال ورُذَلاء ورُذُول ورُذَال؛     الأَخيرة من الجمع العزيز، والأَرْذَلون، ولا تفارق هذه الأَلف واللام     لأَنها عَقِيبة مِن. وقوله عز وجل: واتَّبَعك الأَرْذَلون؛ قاله قوم نوح     له، قال الزجاج: نسبوهم إِلى الحِياكة والحِجامة، قال: والصِّناعات لا     تَضُرُّ في باب الديانات، والأُنثى رَذْلة، وقد رَذُل فلان، بالضم، يَرْذُل     رَذالة ورُذُولة، فهو رَذْلٌ ورُذال، بالضم، وأَرْذَله غيره، ورَذَله     يَرْذُله رَذْلاً: جعله كذلك، وهم الرَّذْلون والأَرذال وهو مَرْذُول. وحكى     سيبويه رُذِل، قال: كأَنه وضع ذلك فيه يعني أَنه لم يَعْرض لرُذِل، ولو     عَرض له لقال رذَّله وشَدَّد. وثوب رَذْل ورَذيل: وَسِخٌ رديءٌ. والرُّذال     والرُّذالة: ما انْتُقي جَيِّده وبقي رديئه. والرَّذِيلة: ضد الفضيلة.     ورُذالة كل شيء: أَردؤُه. ويقال: أَرْذَلَ فلان دراهمي أَي فَسَّلها،     وأَرْذَلَ غنمي وأَرْذَلَ من رجاله كذا وكذا رَجُلاً، وهم رُذالة الناس     ورُذالهم. وقوله تعالى: ومنكم من يُردُّ إِلى أَرذل العمر؛ قيل: هو الذي     يَخْرَف من الكِبَر حتى لا يَعْقِل، وبَيَّنه بقوله: لكيلا يعلم من بعد علم     شيئاً. وفي الحديث: وأَعوذ بك من أَن أُرَدَّ إِلى أَرذل العمر أَي آخره في     حال الكِبَر والعجز. والأَرْذَل من كل شيء: الرَّديء منه.
مقاييس اللغة:
(رذل)  الراء والذال واللام قريبٌ من الذي قبله. فالرَّذْل: الدُّون مِن كلِّ شيء، وكذلك الرُّذَال.‏
انقضى الثُّلاثي من الراء.‏
القاموس المحيط:
الرَّذْلُ والرُّذالُ والرَّذيل والْأَرْذَلُ الدُّونُ الخَسيسُ، أو الرَّدِيءُ من كلِّ شيءٍ، ج أرذالٌ ورُذُولٌ ورُذَلاءُ ورُذالٌ وأرْذَلونَ، وقد رَذُلَ، ككَرُمَ وعَلِمَ، رذالَةً ورُذولَةً، بالضم، ورَذَلَهُ غيرُهُ وأرْذَلَهُ.
والرُّذَالُ والرُّذَالَةُ، بضمهما: ما انْتُقِيَ جَيِّدُه. والرَّذيلَةُ: ضِدُّ الفَضيلَةِ. واسْتَرْذَلَهُ: ضِدُّ اسْتَجَادَهُ.
وأرْذَلَ: صارَ أصحابُهُ رُذَلاءَ ورُذالَى، كحُبارَى. وأرْذَلُ العُمُرِ: أسْوَأُهُ.
تاج العروس:
ر ذ ل
الرَّذْلُ بالفَتْح والرُّذَالُ بالضَّمِّ والرَّذِيلُ بالفَتْحِ والرُّذَالُ بالضَّمِّ والرَّذِيلُ كأَمِيرٍ والأَرْذَلُ : الدُّونُ مِنَ النَّاسِ في مَنْظَرِهِ وحَالاتِهِ وقيلَ : هو الخَسِيسُ أو الرَّدِيءُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ ورَجُلٌ رَذْلُ الثّيابِ والفِعْلِ ج أَرْذَالٌ وفي بعضِ النُّسَخِ : أَرَاذِلُ ورُذُولٌ بالضَّمِّ ورُذَلاءُ جَمْعُ رَذِيلٍ عن يَعْقُوبَ ورُذَالٌ بالضَّمِّ وهو مِن الجَمْعِ العَزِيزِ وقد تقدَّمَتْ نَظَائِرُهُ في ر خ ل قرِيباً وأَرْذَلُونَ ولا تُفارِقُ هذه الألِفَ واللامَ وقولُه عَزَّ وجَلَّ : " واتَّبَعَكَ الأَْذَلُونَ " قالَهُ قَوْمُ نُوحٍ له قالَ الزَّجَّاجُ : نَسَبُوهم إلى الحِياكَةِ والحِجامَةِ قال : والصِّناعاتُ لا تَضُرُّ في بابِ الدّياناتِ . وفي العُبابِ : ويُجْمَعُ الأَرْذَالُ الأَراذِلَ قال اللهُ تعالى : " إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنا بَادِيَ الرَّأْي " أي أَخِسَّاءُنَا . وقد رَذُلَ : ككَرُمَ وعَلِمَ الأخِيرَةُ لُغَةٌ نَقَلَها الصّاغَانِيُّ رَذَالَةً بالفَتْحِ ورُذُولَةً بالضَّمِّ كِلاهُما من مِصادِرِ رَذُلَ ككَرُمَ وقد رَذَلَهُ غَيْرُهُ يَرْذُلُه رَذْلاً وأَرْذَلَهُ : جَعَلَهُ كذلك وهو رَذْلٌ ومَرْذُولٌ وحكَى سِيبَوَيْه : رُذِلَ كعُنِيَ قال : كأنَّه وُضِعَ ذلك فيه يَعْنِي أنَّهُ لم يَعْرض لِرُذِل ولو عَرَضَ له لَقالَ : رَذَّلَهُ وشَدَّدَ . والرُّذَالُ والرُّذَالَةُ بِضَمِّهِما : ما انْتُقِيَ جَيِّدُهُ وبَقِيَ رَدِيئُهُ . والرَّذِيلَةُ : ضِدُّ الْفَضِيلَةِ والجَمْعُ الرَّذائِلُ . واسْتَرْذَلَهُ : ضِدُّ اسْتَجَادَهُ ومنه الحديثُ : ما اسْتَرْذَلَ اللهُ عَبْداً إِلاَّ حَظَرَ عَنْهُ الْعِلْمَ والأَدَبَ . وأَرْذَلَ الرَّجُلُ : صَارَ أَصْحَابُهُ رُذَلاَءَ ورُذَالَى كحُبَارَى . وأَرْذَلُ الْعُمُرِ : أَسْوَؤُهُ هكذا في النُّسَخِ الصَّحِيحةِ وتَقْدِيرُهُ : رُذَالى العُمُرِ وأَرْذَلُهُ أسْوَؤُهُ وإنْ كانَ في العبَارَةِ قُصُورٌ مَّا وَوُجِدَ في بَعْضِ النُّسَخْ بحَذْفِ الواوِ هكذا : ورُذَالَى أَرْذَلُ العُمُرُ وهو مُطابِقٌ لِما في العُبابِ وَوَقَعَ في نُسْخَةِ شَيْخِنا : وَرُذَلاءُ العُمُرِ وكحُبارَى : أَسْوَؤُهُ . قلتُ : وهوَ خَطَأٌ . قال : وزَعَمَ بَعْضٌ أَنَّ ؛ ُبَارَى هنا لَفْظٌ مُقْحَمٌ ولولا هي لَكان رُدَّ بالمُهْمَلَةِ وإلى مُتَعَلِّقٌ به نَظِير الآية على أنَّ هذا الوَزْنَ غَيرُ مَوْجُودٍ في كلامِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ فَلْيُحَرِّرْ . قال شيخُنا : ولو كان كذلكَ لَكانتْ إلى مَكْتُوبَةً بالْياءِ وهي في أُصُولِ القامُوسِ بِلامِ ألف وهو يُنافِي ما قالُوه . قلتُ : وهذا بِناءٌ عَلى ما وَقَعَ في نُسْخَتِهِ وأَمَّا الَّتِي بأُصولِ النُّسَخِ الجَيِّدَِ : رُذَالَى بالْياءِ ولذا صَحَّ وَزْنُهُ بِحُبارَى فحِينَئِذٍ ما زَعَمَهُ بعضٌ لامِرْيَةَ فيه . ثم قالَ : وقال آخَرُونَ : لعلَّه نَظِيرُ ما وَقَعَ للجَوْهَرِيِّ في بَهَازِرة وضريحيات ثم قال : والظَّاهِرُ أنَّ المَتْنَ ورُذَلاَءُ : أَرْذَلُ العُمُرِ أي أنَّهُ بالمَدِّ وكحُبَارَى أي يُقالُ مَقْصُوراً وقولُه : أَسْوَؤُهُ شَرْحٌ له واللهُ أَعْلَمُ فَتَأَمَّلْ . قلتُ : وكلُّ ذلكَ خَبْطُ عَشْواءَ وضَرْبٌ في حَدِيدٍ باردٍ وسَبَبُهُ عَدَمُ التَّأمُّلِ في أُصُولِ اللُّغَةِ والنُّسَخِ المَقْرُوءةِ المُقابِلَةِ . والصَّوابُ في العِبارَةِ : وأَرْذَلَ : صارَ أَصْحابُهُ رُذَلاءَ ورُذَالَى كحُبَارى . إلى هنا تَمامُ الجُمْلَةِ ثم قال : وأَرْذلُ العُمُرِ : أَسْوَؤُهُ وبهذا يَنْدَفِعُ الإِشْكالُ ويَتَّضِحُ تَحْقِيقُ المَقامِ في الحالِ . ثمَّ أَرْذَلُ العُمُرِ فَسَّرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ بالْهَرَمِ والخَرفِ أي حتى لا يَعقِلَ ويدُلّ لذلكَ قولُه تعالى فيما بَعْدُ في الآيةِ : " ومِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلاَ يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وفي الحديثِ : أعُوذُ بِكَ أَنْ أُرَدَّ إلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ " أي حالِ الْكِبَرِ والعَجْزِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : ثَوْبٌ رَذْلٌ ورَذِيلٌ : وَسِخٌ رَدِيءٌ . ودِرْهَمٌ رَذْلٌ : فَسْلٌ . وأَرْذَلَ
الصَّيْرَفِيُّ مِن دَرَاهِمِي كذا : أي فَسَلها . وأَرْذَلَ غَنَمِي وأَرْذَلَ مِن رِجالِهِ كذا وكذا رَجُلاً : لم يَرْضَهُمْ . َفِيُّ مِن دَرَاهِمِي كذا : أي فَسَلها . وأَرْذَلَ غَنَمِي وأَرْذَلَ مِن رِجالِهِ كذا وكذا رَجُلاً : لم يَرْضَهُمْ

### Türkçe

رذl
**رَذُلَ - يَرْذُلُ - رَذيْل - أَرْذَل - أَراذِل - الأَرْذَل - الأرْذَلُوْن**

**رَذُلَ - يَرْذُلُ** + varlık: gecikti veya son yahut aşağı mertebeye indi.

**رَذُلَ - يَرْذُلُ** + varlık + varlık üzerine: onun üzerinde “**فَضَل - يَفْضُل**”un zıddı: uzunluk veya hacim veya ağırlık veya güzellik veya yücelikten bir şeyde ondan eksik olur.

**رَذيْل**: “**فـَعيل**” vezni üzere, “**رَذُلَ - يَرْذُلُ**”den mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: son yahut aşağı mertebe veya dereceye inmiş veya gecikmiş olmakla nitelenen kimse.

**أَرْذَل**: “**رَذيْل**”den ism-i tafdîl: bir başkasından aşağı yahut son dereceye veya mertebeye daha çok iniş ve gecikme.

**أَراذِل**: “**أَرْذَل**”in çoğulu.

**الأرْذَل**: “**رَذيْل**”den en büyük ism-i tafdîl: **رَذيْل - أَرْذَل - الأَرْذَل**: herkesin en çoğu, aşağı yahut son dereceye veya mertebeye iniş ve gecikme bakımından.

**الأرْذَلُوْن**: “**الأرْذَل**”in çoğulu.

Ve lafız, “üstten aşağıya doğru sıralama ile derinlik ve çukur lafızları” lafızlar grubuna mensuptur; o şunlardır:
**رَذُلَ - يَرْذُلُ**، **سَفُلَ - يَسْفُلُ** (**سَفَلَ - يَسْفَلُ**)، **عَمُقَ - يَعْمُقُ**، **قَاعَ - يَقُوْعُ**، **قَعُرَ - يَقْعُرُ** (**قَعَرَ - يَقْعَرُ**)، **غَاطَ- يَغُوْطُ** (**غَاطَ - يَغِيْطُ**)

**أراذلنا**
﴿“Bunun üzerine kavminden inkâr eden ileri gelenler dedi ki: Seni ancak bizim gibi bir beşer görüyoruz; sana uyanları da ancak bizim **أراذلنا**mız, ilk görüşte (bâdî’r-ra’y) görüyoruz; sizin bize karşı bir üstünlüğünüzü de görmüyoruz; bilakis sizi yalancılar sanıyoruz (27).”﴾ Hûd

**الأرذلون**
﴿“Dediler ki: Sana iman mı edelim, hâlbuki sana **الأرذلون** uymuş?” (111)﴾ Şuarâ

**أرذل**
﴿“Ve Allah sizi yarattı, sonra sizi vefat ettirir; içinizden kimi **أرذل** ömre geri çevrilir ki, bir ilimden sonra hiçbir şey bilmesin. Şüphesiz Allah bilendir, kadirdir.” (70)﴾ Nahl
﴿“Ey insanlar! Eğer dirilişten bir şüphe içindeyseniz, şüphesiz biz sizi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan, sonra şekillenmiş ve şekillenmemiş bir mudgadan yarattık ki size açıklayalım; ve dilediğimizi rahimlerde belirlenmiş bir süreye kadar durdururuz; sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız; sonra güçlü çağınıza erişmeniz için; ve içinizden kimi vefat ettirilir, içinizden kimi **أرذل** ömre geri çevrilir ki, bir ilimden sonra hiçbir şey bilmesin; ve yeri kupkuru görürsün; üzerine su indirdiğimizde titreşir, kabarır ve her güzel çiftten bitirir.” (5)﴾ Hac

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**رذل**] ر ذ ل: **الرَّذْلُ** aşağı, değersiz olandır; ve “zarf babı”ndan **رَذُلَ** olmuştur; o hâlde o **رَذْلٌ**dür ve (zammesiyle) **رُذَالٌ**dur; **رُذُولٍ** ve **أرْذَالٍ** ve **رُذَلاءَ**dan bir kavimdendir. Ve başkası onu **أرْذَلَهُ** etti; onu ayrıca **رَذَلَهُ** etti; o hâlde o **مَرْذُولٌ**dur. Ve her şeyin **رُذَالُ**u: onun kötüsüdür.

Râgıb
رذل
- **الرذل** ve **الرذال**: kötülüğü sebebiyle rağbet edilmeyen; Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Ve içinizden kimi **أرذل** ömre geri çevrilir”﴾ [Nahl/70]; ve dedi: ﴿“Ancak onlar bizim **أراذلنا**mız, ilk görüşte”﴾ [Hûd/27]; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Dediler ki: Sana iman mı edelim, hâlbuki sana **الأرذلون** uymuş”﴾ [Şuarâ/111]; **الأرذل**in çoğulu.

Lisân özeti
1. Ve falan kimse (zammesiyle) **رَذُل** oldu; **رَذالة** ve **رُذُولة** olarak **يَرْذُل**; o hâlde o **رَذْلٌ**dür ve (zammesiyle) **رُذال**dır. Başkası onu **أَرْذَله** etti; ve onu **رَذَله يَرْذُله رَذْلاً**: onu öyle yaptı.
2. **الرَّذْل** ve **الرَّذِيل** ve **الأَرذل**: insanlardan aşağı olan; ve denildi ki: görünüşünde ve hâllerinde aşağı olan; o, aşağı, değersiz olandır; ve denildi ki: her şeyin kötüsüdür. Ve adam: elbisesi ve fiili **رَذْل**dir; çoğulu **أَرذال** ve **رُذَلاء** ve **رُذُول** ve **رُذَال**dır; ve **الأَرْذَلون**.
3. Ve elbise **رَذْل** ve **رَذيل**: kirli, kötü.
4. Ve **الرُّذال** ve **الرُّذالة**: iyisi seçilip de kötüsü kalan şey. Ve her şeyin **رُذالة**si: onun en kötüsüdür.
5. Ve **الرَّذِيلة**: **الفضيلة**nin zıddıdır.
6. Ve sana sığınırım: **أَرذل** ömre geri çevrilmekten; yani yaşlılık ve acizlik hâlinde onun sonuna.

Lisânü’l-Arab
● - **رذل**: **الرَّذْل** ve **الرَّذِيل** ve **الأَرذل**: insanlardan aşağı olan; ve denildi ki: görünüşünde ve hâllerinde aşağı olan; ve denildi ki: aşağı, değersiz olandır; ve denildi ki: her şeyin kötüsüdür. Ve adam: elbisesi ve fiili **رَذْل**dir; çoğulu **أَرذال** ve **رُذَلاء** ve **رُذُول** ve **رُذَال**dır; sonuncusu nadir çoğuldandır; ve **الأَرْذَلون**; ve bu elif-lâm ondan ayrılmaz; çünkü o, **مِن**’den sonra gelen (âkıbe)dir. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “Ve sana **الأَرْذَلون** uydu”; bunu Nûh’un kavmi ona söyledi. Zeccâc dedi ki: onları dokumacılığa ve hacamatçılığa nisbet ettiler; dedi ki: sanatlar dinler babında zarar vermez. Dişisi **رَذْلة**dir. Ve falan kimse (zammesiyle) **رَذُل** oldu; **رَذالة** ve **رُذُولة** olarak **يَرْذُل**; o hâlde o **رَذْلٌ**dür ve (zammesiyle) **رُذال**dır. Başkası onu **أَرْذَله** etti; ve onu **رَذَله يَرْذُله رَذْلاً**: onu öyle yaptı. Ve onlar **الرَّذْلون** ve **الأَرذال**dır; ve o **مَرْذُول**dur. Sîbeveyh **رُذِل**i nakletti; dedi ki: sanki bu ona yerleştirilmiş gibidir; yani **رُذِل**e temas etmedi; eğer temas etseydi “**رذَّله**” der ve şeddelerdi. Ve elbise **رَذْل** ve **رَذيل**: kirli, kötü. Ve **الرُّذال** ve **الرُّذالة**: iyisi seçilip de kötüsü kalan şey. Ve **الرَّذِيلة**: **الفضيلة**nin zıddıdır. Ve her şeyin **رُذالة**si: onun en kötüsüdür. Ve denilir: falan kimse benim dirhemlerimi **أَرْذَلَ** etti; yani onları **فَسَّل** etti. Ve koyunlarımı **أَرْذَلَ** etti; ve adamlarından şu kadar şu kadar adamı **أَرْذَلَ** etti; ve onlar insanların **رُذالة**si ve onların **رُذال**ıdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve içinizden kimi **أَرذل** ömre geri çevrilir”; denildi ki: o, yaşlılıktan bunayıp akletmeyen kimsedir; ve onu şu sözüyle açıkladı: “Bir ilimden sonra hiçbir şey bilmesin diye.” Ve hadiste: “Ve sana sığınırım: **أَرذل** ömre geri çevrilmekten”; yani yaşlılık ve acizlik hâlinde onun sonuna. Ve her şeyden **الأَرْذَل**: ondan kötü olan.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**رذل**) **الراء** ve **الذال** ve **اللام**, kendinden öncekinin yakınıdır. Şu hâlde **الرَّذْل**: her şeyden aşağı olandır; ve كذلك **الرُّذَال**.
**الراء**’dan üçlü (bab) bitti.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**الرَّذْلُ** ve **الرُّذالُ** ve **الرَّذيل** ve **الْأَرْذَلُ**: aşağı, değersiz; yahut her şeyin kötüsü; çoğulu **أرذالٌ** ve **رُذُولٌ** ve **رُذَلاءُ** ve **رُذالٌ** ve **أرْذَلونَ**dur. Ve **رَذُلَ** oldu; **ككَرُمَ** ve **عَلِمَ** gibi; (zammesiyle) **رذالَةً** ve **رُذولَةً** olarak. Ve başkası onu **رَذَلَهُ** ve **أرْذَلَهُ** etti.
Ve **الرُّذَالُ** ve **الرُّذَالَةُ**, ikisinin de zammesiyle: iyisi seçilmiş olan şey. Ve **الرَّذيلَةُ**: **الفَضيلَةِ**nin zıddı. Ve onu **اسْتَرْذَلَهُ**: **اسْتَجَادَهُ**nun zıddı.
Ve **أرْذَلَ**: arkadaşları **رُذَلاءَ** ve **رُذَالَى** oldu; **كحُبارَى** gibi. Ve **أرْذَلُ العُمُرِ**: onun en kötüsüdür.

Tâcü’l-Arûs:
ر ذ ل
**الرَّذْلُ** fetha ile, **الرُّذَالُ** zamme ile, **الرَّذِيلُ** fetha ile, **الرُّذَالُ** zamme ile, ve **الرَّذِيلُ** “**أَمِير**” gibi, ve **الأَرْذَلُ**: insanlardan görünüşünde ve hâllerinde aşağı olan; ve denildi ki: o değersizdir; yahut her şeyden kötüdür. Ve adam: elbisesi ve fiili **رَذْل**dir; çoğulu **أَرْذَالٌ**dur; bazı nüshalarda: **أَرَاذِلُ**. Ve (zammesiyle) **رُذُولٌ** ve **رُذَلاءُ**: Ya‘kūb’dan, **رَذِيل**in çoğuludur. Ve (zammesiyle) **رُذَالٌ**: nadir çoğuldandır; benzerleri az önce **ر خ ل**’de geçti. Ve **أَرْذَلُونَ**; bu elif-lâm ondan ayrılmaz. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “**واتَّبَعَكَ الأَْذَلُونَ**”; bunu Nûh’un kavmi ona söyledi. Zeccâc dedi ki: onları dokumacılığa ve hacamatçılığa nisbet ettiler; dedi ki: sanatlar dinler babında zarar vermez. Ve **العُباب**’da: **الأَرْذَالُ**un **الأَراذِلَ** olarak çoğul yapıldığı. Allah Teâlâ dedi ki: “**إِلا الَّذِينَ هُمْ أَرَاذِلُنا بَادِيَ الرَّأْي**”; yani bizim en değersizlerimiz. Ve **رَذُلَ** oldu: **ككَرُمَ** ve **عَلِمَ** gibi; ikincisi, Sâgānî’nin naklettiği bir lugattır: fetha ile **رَذَالَةً**, zamme ile **رُذُولَةً**; ikisi de **رَذُلَ ككَرُمَ**’un masdarlarındandır. Ve başkası onu **رَذَلَهُ يَرْذُلُه رَذْلاً** etti; ve onu **أَرْذَلَهُ** etti: onu öyle yaptı; ve o **رَذْلٌ**dür ve **مَرْذُولٌ**dur. Sîbeveyh **رُذِلَ كعُنِيَ**yi nakletti; dedi ki: sanki bu ona yerleştirilmiş gibidir; yani **رُذِل**e temas etmedi; eğer temas etseydi “**رَذَّلَهُ**” der ve şeddelerdi. Ve **الرُّذَالُ** ve **الرُّذَالَةُ** ikisinin de zammesiyle: iyisi seçilip de kötüsü kalan şey. Ve **الرَّذِيلَةُ**: **الْفَضِيلَةِ**nin zıddıdır; çoğulu **الرَّذائِلُ**dir. Ve onu **اسْتَرْذَلَهُ**: **اسْتَجَادَهُ**nun zıddı. Ve ondan hadis: “Allah bir kulu **ما اسْتَرْذَلَ** etmez ki ondan ilmi ve edebi men etsin.” Ve adam **أَرْذَلَ** etti: arkadaşları **رُذَلاَءَ** ve **رُذَالَى** oldu; **كحُبَارَى** gibi. Ve **أَرْذَلُ الْعُمُرِ**: onun en kötüsüdür; sahih nüshalarda böyledir. Ve takdiri: **رُذَالى العُمُرِ**; ve **أَرْذَلُهُ**: onun en kötüsüdür; her ne kadar ibarede bir kısalık varsa da. Bazı nüshalarda vavın hazfiyle şöyle bulunmuştur: “**ورُذَالَى أَرْذَلُ العُمُرُ**”; bu, **العُباب**’dakine uygundur. Şeyhimizin nüshasında: “**وَرُذَلاءُ العُمُرِ وكحُبارَى : أَسْوَؤُهُ**” vaki olmuştur. Dedim ki: bu hatadır. Dedi ki: bazısı zannetmiştir ki burada **ُبَارَى** lafzı sokulmuş bir lafızdır; o olmasaydı ihmal edilmiş (harfle) reddedilirdi; ve **إلى** ona bağlıdır; âyetin benzeriyle; şu da var ki bu vezin, dil imamlarının كلامında موجود değildir; öyleyse tahkik edilsin. Şeyhimiz dedi ki: eğer öyle olsaydı **إلى** yâ ile yazılmış olurdu; hâlbuki o, **القاموس**un asıllarında lâm-elif iledir; bu da onların söylediklerine aykırıdır. Dedim ki: bu, onun nüshasında vaki olana binaendir; ama nüshaların iyi asıllarında: **رُذَالَى** yâ iledir; bu yüzden vezni **بِحُبارَى** ile sahih oldu; o hâlde bazısının zannettiğinde şüphe yoktur. Sonra dedi ki: başkaları dedi: belki bu, Cevherî’ye **بَهَازِرة** ve **ضريحيات**’ta vaki olanın benzeridir. Sonra dedi ki: zahir olan, metnin “**ورُذَلاَءُ : أَرْذَلُ العُمُرِ**” olmasıdır; yani med ile; ve “**كحُبَارَى**” yani kısaltılmış olarak da söylenir; ve “**أَسْوَؤُهُ**” sözü onun şerhidir; Allah daha iyi bilir; öyleyse düşün. Dedim ki: bütün bunlar kör bir şaşkınlıkla çırpınma ve soğuk demire vuruştur; sebebi, dilin asıllarında ve okunmuş, karşılaştırılmış nüshalarda düşünmemenin yokluğudur. Ve ibarede doğru olan: “Ve **أَرْذَلَ**: arkadaşları **رُذَلاءَ** ve **رُذَالَى** oldu; **كحُبَارى** gibi.” Buraya kadar cümlenin tamamıdır. Sonra dedi ki: “Ve **أَرْذلُ العُمُرِ**: onun en kötüsüdür.” Bununla işkâl gider ve makamın tahkiki hâlde açıklığa kavuşur. Sonra **أَرْذَلُ العُمُرِ**ü Zemahşerî ihtiyarlık ve bunama ile tefsir etti; yani akletmeyinceye kadar; buna delalet eder, âyette bundan sonra gelen Yüce sözü: “Ve içinizden kimi **أَرْذَلِ الْعُمُرِ**e geri çevrilir ki, bir ilimden sonra hiçbir şey bilmesin.” Ve hadiste: “Sana sığınırım: **أَرْذَلِ الْعُمُرِ**e geri çevrilmekten”; yani yaşlılık ve acizlik hâli. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: elbise **رَذْلٌ** ve **رَذِيلٌ**: kirli, kötü. Ve dirhem **رَذْلٌ**: **فَسْلٌ**. Ve **أَرْذَلَ الصَّيْرَفِيُّ مِن دَرَاهِمِي كذا**: yani onları **فَسَلها** etti. Ve koyunlarımı **أَرْذَلَ** etti; ve adamlarından şu kadar şu kadar adamı **أَرْذَلَ** etti: onları beğenmedi. **َفِيُّ مِن دَرَاهِمِي كذا**: yani onları **فَسَلها** etti. Ve koyunlarımı **أَرْذَلَ** etti; ve adamlarından şu kadar şu kadar adamı **أَرْذَلَ** etti: onları beğenmedi.
