# رذل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B0%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: رذل

الرذل، بالفتح والرذال، بالضم، والرذيل، بالفتح والرذال، بالضم، والرذيل، كأمير، والأرذل: الدون من الناس في منظره وحالاته، وقيل: هو الخسيس، أو الرديء من كل شيء، ورجل رذل الثياب والفعل، ج أرذال، وفي بعض النسخ: أراذل، ورذول، بالضم، ورذلاء، جمع رذيل، عن يعقوب ورذال، بالضم، وهو من الجمع العزيز، وقد تقدمت نظائره في ر خ ل قريبا، وأرذلون، ولا تفارق هذه الألف واللام، وقوله عز وجل:  واتبعك الأذلون  ، قاله قوم نوح له، قال الزجاج: نسبوهم إلى الحياكة والحجامة، قال: والصناعات لا تضر في باب الديانات. وفي العباب: ويجمع الأرذال الأراذل، قال الله تعالى:  إلا الذين هم أراذلنا بادي الرأي  ، أي أخساءنا. وقد رذل: ككرم، وعلم، الأخيرة لغة نقلها الصاغاني، رذالة، بالفتح ورذولة، بالضم، كلاهما من مصادر رذل، ككرم، وقد رذله غيره، يرذله، رذلا، وأرذله: جعله كذلك، وهو رذل، ومرذول، وحكى سيبويه: رذل، كعني، قال: كأنه وضع ذلك فيه، يعني أنه لم يعرض لرذل، ولو عرض له لقال: رذله، وشدد. والرذال، والرذالة، بضمهما: ما انتقي جيده، وبقي رديئه. والرذيلة: ضد الفضيلة، والجمع الرذائل. واسترذله: ضد استجاده، ومنه الحديث: ما استرذل الله عبدا إلا حظر عنه العلم والأدب. وأرذل الرجل: صار أصحابه رذلاء، ورذالى، كحبارى. وأرذل العمر: أسوؤه، هكذا في النسخ الصحيحة، وتقديره: رذالى العمر وأرذله أسوؤه، وإن كان في العبارة قصور ما، ووجد في بعض النسخ بحذف الواو هكذا: ورذالى أرذل العمر، وهو مطابق لما في العباب، ووقع في نسخة شيخنا: ورذلاء العمر، وكحبارى: أسوؤه. قلت: وهو خطأ. قال: وزعم بعض أن ؛بارى هنا لفظ مقحم، ولولا هي لكان رد بالمهملة وإلى متعلق به نظير الآية، على أن هذا الوزن غير موجود في كلام أئمة اللغة، فليحرر. قال شيخنا: ولو كان كذلك لكانت إلى مكتوبة بالياء، وهي في أصول القاموس بلام ألف، وهو ينافي ما قالوه. قلت: وهذا بناء على ما وقع في نسخته، وأما التي بأصول النسخ الجيد: رذالى بالياء، ولذا صح وزنه بحبارى، فحينئذ ما زعمه بعض لامرية فيه. ثم قال: وقال آخرون: لعله نظير ما وقع للجوهري في بهازرة وضريحيات، ثم قال: والظاهر أن المتن ورذلاء: أرذل العمر، أي أنه بالمد، وكحبارى، أي يقال مقصورا، وقوله: أسوؤه، شرح له، والله أعلم، فتأمل. قلت: وكل ذلك خبط عشواء، وضرب في حديد بارد، وسببه عدم التأمل في أصول اللغة، والنسخ المقروءة المقابلة. والصواب في العبارة: وأرذل: صار أصحابه رذلاء، ورذالى، كحبارى. إلى هنا تمام الجملة، ثم قال: وأرذل العمر: أسوؤه، وبهذا يندفع الإشكال، ويتضح تحقيق المقام في الحال. ثم أرذل العمر، فسره الزمخشري بالهرم والخرف، أي حتى لا يعقل، ويدل لذلك قوله تعالى فيما بعد في الآية:  ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا، وفي الحديث: أعوذ بك أن أرد إلى أرذل العمر،  أي حال الكبر والعجز. ومما يستدرك عليه: ثوب رذل ورذيل: وسخ رديء. ودرهم رذل: فسل. وأرذل

  الصيرفي من دراهمي كذا: أي فسلها. وأرذل غنمي، وأرذل من رجاله كذا وكذا رجلا: لم يرضهم.في من دراهمي كذا: أي فسلها. وأرذل غنمي، وأرذل من رجاله كذا وكذا رجلا: لم يرضهم.

### Türkçe

**الرذل**; fetha ile; ve **الرذال**; damme ile; ve **الرذيل**; fetha ile; ve **الرذال**; damme ile; ve **الرذيل**; **أمير** gibi; ve **الأرذل**: insanların görünüşünde ve hâllerinde aşağı olan. Ve denildi ki: o, aşağılık olandır; yahut her şeyden kötü olan yahut değersiz olan. Ve elbise ve fiil bakımından **رذل** olan adam; çoğulu **أرذال**. Ve bazı nüshalarda: **أراذل**. Ve **رذول**; damme ile; ve **رذلاء**: **رذيل**’in çoğulu; Ya‘kūb’dan. Ve **رذال**; damme ile; ve o, az bulunan çoğuldandır; benzerleri daha önce **ر خ ل**’de yakında geçti. Ve **أرذلون**; ve bu **الألف** ve **اللام**’dan ayrılmaz. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **واتبعك الأذلون**; bunu Nûh kavmi ona söyledi. Zecâc dedi ki: onları dokumacılığa ve hacamatçılığa nispet ettiler. Dedi ki: sanatlar dinler babında zarar vermez. Ve el-‘Ubâb’da: **الأرذال**’ın çoğulu **الأراذل** olarak da toplanır. Allah Teâlâ dedi ki: **إلا الذين هم أراذلنا بادي الرأي**; yani: bizim aşağılarımız. Ve **رذل** oldu: **كرم** gibi; ve **علم** gibi; sonuncusu Sâğânî’nin naklettiği bir lehçedir. **رذالة**; fetha ile; ve **رذولة**; damme ile; ikisi de **رذل**’ün mastarlarındandır; **كرم** gibi. Ve başkası onu **رذله** etti; onu **يرذله**; **رذلا** olarak. Ve **أرذله**: onu öyle yaptı. Ve o, **رذل**’dir ve **مرذول**’dür. Sîbeveyh nakletti: **رذل**; **عني** gibi. Dedi ki: sanki bu ona konulmuştur; yani o, **رذل**’e taarruz etmedi; eğer ona taarruz etseydi “**رذله**” derdi ve şeddelerdi. Ve **الرذال** ve **الرذالة**; ikisinin dammesiyle: iyisi seçilip, kötüsü kalan şey. Ve **الرذيلة**: **الفضيلة**’nin zıddı; çoğulu **الرذائل**. Ve **استرذله**: **استجاده**’nin zıddı. Ondan hadis: “Allah bir kulu **استرذل** etmedikçe, ondan ilmi ve edebi men eder.” Ve **أرذل** adam: arkadaşları **رذلاء** ve **رذالى** oldu; **حبارى** gibi. Ve **أرذل العمر**: onun en kötüsü; sahih nüshalarda böyledir. Ve takdiri: “**رذالى العمر** ve **أرذله** onun en kötüsüdür”; her ne kadar ibarede bir eksiklik olsa da. Ve bazı nüshalarda vavın hazfiyle şöyle bulundu: “ve **رذالى** **أرذل العمر**”; bu, el-‘Ubâb’dakine uygundur. Ve şeyhimizin bir nüshasında: “ve **رذلاء العمر**; ve **حبارى** gibi: onun en kötüsü” vaki oldu. Dedim ki: bu hatadır. Dedi ki: bazıları “**بارى**”nın burada sokulmuş bir lafız olduğunu iddia etti; o olmasaydı, **المهملة** ile “**رد**” olurdu ve “**إلى**” ona bağlı olurdu; ayetin benzeri üzere. Şu da var ki bu vezin, lugat imamlarının كلامında موجود değildir; öyleyse tahkik edilsin. Şeyhimiz dedi ki: eğer öyle olsaydı **إلى** yâ ile yazılmış olurdu; hâlbuki **القاموس**’un asıllarında lâm-elif iledir; bu da onların söylediklerine aykırıdır. Dedim ki: bu, onun nüshasında vaki olana binaendir; ama iyi nüshaların asıllarında olan ise: yâ ile **رذالى**’dır; bu yüzden vezni **حبارى** ile sahih oldu; o vakit bazısının iddiasında şüphe yoktur. Sonra dedi ki: başkaları dedi: belki Cevherî’ye **بهازرة** ve **ضريحيات**’ta vaki olanın benzeridir. Sonra dedi ki: zahir olan, metnin “ve **رذلاء**: **أرذل العمر**” olduğudur; yani med ile; ve “ve **حبارى** gibi”; yani kısaltılmış olarak söylenir. Ve sözü: “onun en kötüsü”; bunun şerhidir. Allah en iyi bilendir; öyleyse düşün. Dedim ki: bütün bunlar körlemesine bir çırpınış ve soğuk demire vuruştur; sebebi, lugat asıllarında ve okunmuş karşılaştırılmış nüshalarda düşünmemektir. Ve ibarede doğru olan: “ve **أرذل**: arkadaşları **رذلاء** ve **رذالى** oldu; **حبارى** gibi.” Buraya kadar cümlenin tamamıdır. Sonra dedi ki: “ve **أرذل العمر**: onun en kötüsü.” Bununla işkâl gider ve makamın tahkiki hâlen açıklığa kavuşur. Sonra **أرذل العمر**’u Zemahşerî ihtiyarlık ve bunama ile tefsir etti; yani akletmeyinceye kadar. Buna delalet eden, ayette daha sonra Allah Teâlâ’nın sözü: **ومنكم من يرد إلى أرذل العمر لكيلا يعلم من بعد علم شيئا**. Ve hadiste: “**أعوذ بك أن أرد إلى أرذل العمر**”; yani büyüklük ve acz hâli. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **ثوب رذل ورذيل**: pis, kötü. Ve **درهم رذل**: sahte. Ve **أرذل الصيرفي من دراهمي كذا**: yani onları sahte saydı. Ve **أرذل غنمي**; ve “adamlarından şu kadar ve şu kadar adamı **أرذل** etti”: onları beğenmedi. “dirhemlerimden şu kadarında: yani onları sahte saydı. Ve **أرذل غنمي**; ve adamlarından şu kadar ve şu kadar adamı **أرذل** etti: onları beğenmedi.”
