# رذي — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%8A/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B0%D9%8A/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%8A.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: رذي

باب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
والذَّرِئةُ في حديث عمر: النِّساء.
ذرو:
الذَّرْوُ: ذَرْوُ الريحِ التُّرابَ تحملهُ ثم تُثيبه.
والمِذْارةُ: الخَشَبة التي تُذَرَّى بها الحُبُوب تَذْرِيةً، وذَرَّيْتُ الحَبَّ تَذريةً.
وذَرَوتُه: والذَّرْوُ اسْمٌ لِما ذَوَرْتَه بمنزلة النَّفض أسمُ ما تنفُضُه الشَّجَر من الثَّمَرِ المتساقطِ، قال الراجز:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
يعني ذَرْوُ الريح دُقاقَ التُراب.
والذَّرَى: ما كَنَّكَ من الريح البارد من حائطٍ أو غيره.
وتَذَرَّيتُ من بَرْد الشَّمال بحائط وبفلانٍ ونحوه.
والإِبِلُ الشَّوْلُ إذا أحَسَّتْ بالبرد تَذَرَّتْ أي استَتَرتْ بعضها ببعض، وبالعِضاهِ من بَرْدِ الرِّيح.
والذَّرَى: ما أذْرَتِ العَيْن من الدَّمْع، أي صَبَّتْ تُذرِي إِذْراءً.
والإذراء: ضَرْبُكَ الشيءَ تَرمي به أو نْصرَعُه.
وضرَبْتُه بالسَّيف فأذرَيْتُ رأسه، وطَعَنْتُه فأذرَيْتُه عن فَرَسِه أي صَرَعتُه.
والسَّيفُ يُذري ضَريبتَه، أي يرمي بها، وقد يوصف به الرَّميْ من غير قطع، كقوله في الحَرْب:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
والذُّرَة: حَبٌّ، الواحدةُ ذُرَةٌ أي أرْزَنُ.
والذِّرْوَةُ: أعلى السَّنام وكلِّ شيءٍ.
والذُّرْوَةُ: أرضٌ بالبادية، وجمع الذُّرْوة ذُرَى وذُرُوات.
والذَّرْوُ من الكلام كأنَّه طَرَف من الخَبَر، قال صَخْر بن حَبْناء:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
أي دَعْ هذا. وقال جرير:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
أي كُفَّ عن هذا القول ودَعْه.
وذَرَوْتُ له من الخَبَرِ ذَرْواً.
وتقول: مَرَّ بجيفةٍ فكادَتْ تُذَرِّيه أي تَصرَعُه.
وجمع الذِّروة ذُرَى، ولولا الواوُ كان ينبغي أن تكون جماعةَ فِعْلةٍ فِعَل نحو: خِرْقة وخِرَق، ولكن الواو خُلِقَت من الضمّة فضُمّتِ الكلمةُ عليها كراهية أن تلتبِسَ بَناتُ الواو من هذا الحدِّ ببَناتِ الياء نحو: فِرْية وفِرَى، فأما رِشْوةٌ من بنات الواو ونحوها فتُضَمُّ إذا جُمِعَتْ.
والذَّرْيُ والذَّرْوُ: عدد الذُّرِّيةِ، يقال: أنْمَى اللَّهُ ذَرْوَكَ، أي ذُرِّيَّتَكَ.
وذر:
عَضُدٌ وَذِرَةٌ. والوّذْرَةُ: قِطعةُ عَظم لا لَحْمَ فيها.
ويقال في الشَّتْم: يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ، كأنّه شِبْهُ القَذْف.
والعَرَب قد أماتَتِ المصدرَ من يَذَرُ والفعلَ الماضي، استعملتْه في الحاضر والأمر، فإذا أرادوا المصدرَ قالوا: ذَرْه تَرْكاً، أي اترُكْهُ.
رذي:
الرَّذِيُّ: المَهْزول الذي لا يستطيع بَراحاً، والأنثَى رَذِيّة، وقد رذيَ يَرْذَى رَذواةً ورَذًى، ويُجمَعُ على أَرْذِياء على وزن أشقياء، وقد أرذَيْتُه.
وفي حديث يونس - عليه السلام-: "فقاءَتِ الحُوتُ رَذيّاً".
ذأر:
وذَئِرَ فلانٌ فهو ذَئِرٌ أي مُغتاظ، ومثلُه: السَّبُع ذئِرٌ على عَدُوِّه، إذا اغتاظ واستَعَدَّ له أنْ رآه واثبَه.
وأَذأَرْتُه أنا، قال: لمّا أتانا عن تميمٍ أَنّهم ذَئِروا بقَتَلَى عامرٍ وتَغَضَّبُوا والذَّأَرُ المصدر.
والسِّرْقنُ المختلطُ بالتُّراب يُسَمَّى ذِئرة، فإذا طُلِيَ على أَطْباء الناقة لئلاّ يَرضَعَها الفصيل فهو الذِّئار، والفعل ذَئِرَت، ويُسَمَّى ذلك قبل الخَلْطة خُثّةً.
وأذ أَرْتُه بالشيءِ: أولَعُتُه وحَرَّشْتُه، وأذْ أَرْتُه: أَلْجَأتُه.

### Türkçe

باب **الذال** ve**الراء** ve **و** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ذ ر أ**، **ذ ر و**، و **ذ ر**، **ر ذ ي**، **ذ أ ر** kullanımdadırlar.

**ذرأ**:
**الذُّرْأَةُ**: başın iki şakak tarafında, geri kalanından önce görünen bir beyazlık (saç ağarması); dedi ki:
فقد علتني **ذُرْأةٌ** بادي بَدي
Ve falan **ذَرِئَ** olur; o **أَذْرَأُ**dur; kadın ise **ذَرْآءُ**dur.
Ve Allah yaratılmışları **ذَرَأَ** eder; onları **يَذْرَؤهم** **ذَرْءاً** (olarak) yani onları yarattı.
Ve **الذّرْءُ**, senin sözünden: **ذَرَأْنا الأرضَ** yani onu ektik (tohum saçtık); ve **زَرْعٌ ذَريءٌ**, **فَعيل** vezninde.
Ve denilir: **ذَرَأتُ الوَضينَ**: onu yerin yüzüne yaydım.
Ve Ömer’in hadisinde **الذَّرِئةُ**: kadınlar.

**ذرو**:
**الذَّرْوُ**: rüzgârın toprağı **ذَرْوُ**’su; onu taşır, sonra onu geri döndürür.
Ve **المِذْارةُ**: onunla tanelerin savrulduğu tahta; **تَذْرِيةً** (olarak); ve ben taneyi **ذَرَّيْتُ**; **تَذريةً** (olarak).
Ve onu **ذَرَوتُ**: ve **الذَّرْوُ**, senin **ذَوَرْتَه** (savurduğun) şeyin adıdır; **النَّفض** menzilesinde: ağacın düşen meyveden silkip attığı şeyin adı; recez söyleyen dedi ki:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ **ذَرأ** لم يُطحَنِ
Yani rüzgârın toprağın ince kırıntılarını savurması.
Ve **الذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şey; bir duvardan veya başkasından.
Ve ben, kuzeyin soğuğundan bir duvarla ve falanla ve benzeriyle **تَذَرَّيتُ**.
Ve **الإِبِلُ الشَّوْلُ** soğuğu hissedince **تَذَرَّتْ**; yani birbirleriyle örtündüler; ve rüzgârın soğuğundan **العِضاهِ** ile (örtündüler).
Ve **الذَّرَى**: gözün yaştan **أذْرَتِ** (akıtıp döktüğü) şey; yani **صَبَّتْ**; **تُذرِي** **إِذْراءً**.
Ve **الإذراء**: bir şeyi vurmandır; onunla atarsın yahut onu yere serersin.
Ve onu kılıçla vurdum da başını **فأذرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأذرَيْتُه**; yani onu yere serdim.
Ve kılıç, vurduğunu **يُذري**; yani onu atar; ve kesme olmaksızın atma ile de nitelenir; savaşta söylenen gibi:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
Ve **الذُّرَة**: bir tane; tekili **ذُرَةٌ**; yani **أرْزَنُ**.
Ve **الذِّرْوَةُ**: hörgücün ve her şeyin en üstü.
Ve **الذُّرْوَةُ**: çölde bir yerdir; **الذُّرْوة**’nin çoğulu **ذُرَى** ve **ذُرُوات**tır.
Ve sözden **الذَّرْوُ**, sanki haberden bir uç (parça) gibidir; **صَخْر بن حَبْناء** dedi ki:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
Yani: bunu bırak. Ve Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
Yani: bu sözden vazgeç ve onu bırak.
Ve ona haberden **ذَرْواً** (olarak) **ذَرَوْتُ**.
Ve dersin: bir leşin yanından geçti de neredeyse onu **تُذَرِّيه**; yani onu yere serer.
Ve **الذِّروة**’nin çoğulu **ذُرَى**dır; ve eğer **الواو** olmasaydı, **فِعْلة**’nin çoğulu **فِعَل** olması gerekirdi; **خِرْقة** ve **خِرَق** gibi; fakat **الواو**, **الضمّة**’den yaratıldı; kelime onun üzerine dammelendi; bu sınırdan **بَناتُ الواو**’nun **بَناتُ الياء** ile karışmasından hoşlanılmadığı için; **فِرْية** ve **فِرَى** gibi. Ama **رِشْوةٌ** **بَنات الواو**’dandır ve benzerleri; toplandığında dammelenir.
Ve **الذَّرْيُ** ve **الذَّرْوُ**: **الذُّرِّيةِ**’nin sayısıdır; denilir: Allah senin **ذَرْوَكَ**’ı artırdı; yani senin zürriyetini.

**وذر**:
**عَضُدٌ وَذِرَةٌ**. Ve **الوّذْرَةُ**: içinde et bulunmayan bir kemik parçası.
Ve sövmede denilir: **يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ**; sanki o, **القَذْف**’e benzer.
Ve Araplar, **يَذَرُ**’dan masdarı ve geçmiş fiili öldürmüşlerdir; onu şimdiki ve emirde kullanmışlardır; masdarı istediklerinde: **ذَرْه تَرْكاً** derler; yani onu bırak.

**رذي**:
**الرَّذِيُّ**: zayıf düşmüş, bir uzaklaşmaya güç yetiremeyen (kimse); dişisi **رَذِيّة**; ve **رذيَ** **يَرْذَى** **رَذواةً** ve **رَذًى** (olarak); ve **أشقياء** vezninde **أَرْذِياء** üzerine çoğul yapılır; ve ben onu **أرذَيْتُ**.
Ve Yunus’un -aleyhisselâm- hadisinde: “Balık onu **رَذيّاً** olarak kustu.”

**ذأر**:
Ve falan **ذَئِرَ** olur; o **ذَئِرٌ**dür; yani öfkelenmiş; benzeri: yırtıcı hayvan düşmanına karşı **ذئِرٌ**dür; öfkelendiğinde ve onu görüp üzerine atılmaya hazırlandığında.
Ve ben onu **أَذأَرْتُ**. Dedi ki: Temîm’den bize, onların Âmir’in öldürülenlerine karşı **ذَئِروا** oldukları ve öfkelendikleri haberi gelince; ve **الذَّأَرُ** masdardır.
Ve toprakla karışık gübreye **ذِئرة** denilir; deve memelerine, yavru onu emmesin diye sürülürse o **الذِّئار**dır; fiil **ذَئِرَت**tir; ve bu, karışımdan önce **خُثّةً** diye adlandırılır.
Ve onu bir şeyle **أذ أَرْتُه**: onu alıştırdım ve kışkırttım; ve onu **أذْ أَرْتُه**: onu mecbur bıraktım.
