# رذ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B1%D8%B0/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [رذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: رذ

باب الذال والراء
ذر ، رذ : مستعملات .
( ذرّ ) : أخبرني أبو العباس محمد بن أبي جعفر المنذري عن أبي العباس أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال أصابنا مطرٌ ذَرَّ بَقْلَه ، ويَذُرُّ ، إذا طلَع وظهَرَ ، وذلك أنه يَذُرُّ من أدنى مَطَرٍ ، وإنما يَذُرُّ البَقْلُ من مَطر قَدْرِ وَضَحِ الكَفِّ ، ولا يُقَرِّحُ البقلُ إلا من قَدْرِ الذِّراعِ .
وقال ابن بُزُرْجَ : ذَرَّت الشمس تَذُر ذُرُواً وذَرَّ البقلُ ، وذَرَّت الأرضُ النَّبْتَ ذَرَّا ، وقال ابن الأعرابي : ذَرَّ الرجلُ يَذُرُّ إذا شَابَ مُقَدَّمُ رأسِه ، قال : وذَرَّ الشيءُ يَذرُّهُ إذا بَدَّدَه ، وذَرَّ يذُرُّ إذا تَجَدَّدَ ، وذَرت الشمسُ تَذُرُّ إذا طَلَعتْ .
وقال الليث : الذَرُّ الواحدة ذَرَّةٌ وهو صِغار النّمل ، والذَّرُّ مَصْدَرُ ذَرَرْتُ ، وهو أَخْذكَ الشيءَ بأطراف أصابعك تذرُّه ذَرَّ الملح المسحوق على الطعام ، والذَّرُورُ ما يُذَرّ في العين أو على القَرْحِ من دَوَاء يَابِسٍ ، والذرِيرَةُ فُتَاتٌ من قَصَبِ الطيبِ الذي يُجاءُ به من بلاد الهند ، يُشبه قَصَبَ النُّشَّابِ ، والذُّرَارَةُ ما تَناثَر من الشيء الذي تَذرُّه ، وذَرَّتْ الشمس تَذُرُّ ذُرُوراً وهو أولُ طلوعها ، وشُروقُها أول ما يسقط ضوؤُها على الأرض والشجر ، وقال الله جلّ وعزّ : ( ) ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( آل عمران : 34 ) .
أجمع القراء على ترك الهمز في الذُّرِّيَّة ، وقال ابن السكيت : قال أبو عبيدة : قال يونس : أهل مكة يخالفون غيرهم من العرب فيهمزون النبيَّ والبريَّةَ ، والذُّرِّيَّة من ذَرَأَ الله الخلق أي خَلقهم ، وقال أبو إسحاق النحوي : الذُّرِّية غيرُ مهموز ، قال : وفيها قولان ، قال بعضهم : هي فُعْلِية من الذَّر لأن الله تعالى أخرج الخلقَ من صُلْب آدم كالذَّر حين أشهدهم على أنفسهم : ( أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى ) ( الأعراف : 172 ) .
قال : وقال بعض النحويين : أصلها ذُرُّورَةٌ
على وزن فُعْلُولة ، ولكن التَّضعيفَ لما كَثُر أُبدِل من الراء الأخيرة ياءً ، فصارت ذُرُّويَةٌ ثم أدغمت الواو في الياء فصارت ذُرِّية ؛ قال : والقول الأول أقيس وأجود عند النحويين .
وقال الليث : ذُرِّيَّةٌ فُعْلِيَّةٌ كما قالوا سُرِّيَّةٌ ، والأصل ، من السِّر وهو النِّكاح .
وقال أبو سعيد : ذَرِّيُّ السّيفِ فِرِنْدُه .
يقال : ما أَبْيَنَ ذَرِّيَّ سَيْفِه ، نُسب إلى الذر وأنشد :
وتُخْرِجُ مِنه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً
طُولُ السُّرَى ذَرِّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ
يقول : إنْ أَضَرَّ به شِدَّةُ اليوم أَخْرج مِنه مَصْدَقاً وصَبْراً وتَهلَّلَ وَجْهُهُ كأنه ذَرِّيُّ سيفٍ .
رذّ : أبو عبيد عن الأصمعي : أَخَفُّ المطر وأضعفُه : الطَّل ثم الرَّذَاذُ .
قال : وأرض مُرَذٌّ عَلَيْها ، ولا يقال مُرَذةٌ ولا مَرْذوذَةٌ ولكن يقال مُرَذٌ عليها .
وقال الكسائي : أرضٌ مُرَذةٌ ومَطْلُولَةٌ .
وقال الليث : يوم مُرِذ والفِعْل أَرَذَّتْ السماءُ فهي تُرِذُّ إرْذاذاً ، وقال غيره : أرَذَّتْ العينُ بمائها ، وأَرَذَّ السِقاء إرْذاذاً إذا سال ما فيه ، وأَرذَّتْ الشَّجَّةُ إذا سالتْ ، وكل سائل مُرِذٌّ .

### Türkçe

باب **الذال** ve **الراء**
**ذر** ، **رذ** : kullanımdadırlar .
( **ذرّ** ) : Bana Ebü’l-‘Abbâs Muhammed b. Ebî Ca‘fer el-Münzirî, Ebü’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki şöyle dedi: “Bize, otunu **ذَرَّ** eden bir yağmur isabet etti” denir; ve “**يَذُرُّ**” (da denir); çıktığı ve göründüğü zaman. Bu, en az bir yağmurdan **يَذُرُّ** ettiği içindir. Ot ancak avuç içinin açıklığı miktarı bir yağmurdan **يَذُرُّ** eder; ot ise ancak kol (zira‘) miktarından **يُقَرِّحُ** eder.
İbn Büzürc dedi ki: Güneş **ذَرَّت**; **تَذُر** **ذُرُواً**; ve ot **ذَرَّ** etti; ve yer bitkiyi **ذَرَّا** olarak **ذَرَّت**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **ذَرَّ** eder, **يَذُرُّ**; başının ön kısmı ağardığı zaman. Dedi ki: Şey **ذَرَّ** eder, onu **يَذرُّهُ**; onu dağıttığı zaman. Ve **ذَرَّ** eder, **يذُرُّ**; yenilendiği zaman. Ve güneş **ذَرت**; **تَذُرُّ**; doğduğu zaman.
Leys dedi ki: **الذَرُّ**’ün bir tanesi **ذَرَّةٌ**’dir; o, karıncanın küçükleridir. **الذَّرُّ** ise **ذَرَرْتُ**’un mastarıdır; o, şeyi parmak uçlarınla almandır; onu, öğütülmüş tuzu yemeğin üzerine serper gibi **تذرُّه** **ذَرَّ** edersin. **الذَّرُورُ** ise göze veya yaraya, kuru bir ilaçtan **يُذَرّ** edilen şeydir. **الذرِيرَةُ** ise Hind beldelerinden getirilen güzel koku kamışından kırıntıdır; ok kamışına benzer. **الذُّرَارَةُ** ise, **تَذرُّه** ettiğin şeyden saçılan şeydir. Güneş **ذَرَّتْ**; **تَذُرُّ** **ذُرُوراً**; bu, onun doğuşunun başlangıcıdır. **شُروقُها** ise, ışığının yere ve ağaca ilk düştüğü zamandır. Allah celîl ve azîz dedi ki: “( ) **ذُرِّيَّةً** بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( Âl-i İmrân: 34 ).
Kurrâ, **الذُّرِّيَّة**’de hemzeyi terk etme üzerinde icmâ ettiler. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Yûnus dedi ki: Mekke ehli, **النبيَّ** ve **البريَّةَ**’yi hemzelemeleri hususunda Arapların diğerlerine muhalefet ederler. **الذُّرِّيَّة** ise Allah’ın yaratıkları **ذَرَأَ** etmesindendir; yani onları yaratmasıdır. Ebû İshâk en-Nahvî dedi ki: **الذُّرِّية** hemzeli değildir. Dedi ki: Onda iki söz vardır. Bazıları dedi ki: O, **الذَّر**’den **فُعْلِية**’dir; çünkü Allah Teâlâ, yaratıkları Âdem’in sulbünden, onları kendilerine şahit tuttuğu vakit **الذَّر** gibi çıkardı: “( أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى )” ( el-A‘râf: 172 ).
Dedi ki: Bazı nahivciler de dedi ki: Aslı **ذُرُّورَةٌ**’dir,
**فُعْلُولة** vezni üzeredir; fakat **التَّضعيف** çoğalınca, son **الراء**’dan bir **ياء** bedel kılındı; böylece **ذُرُّويَةٌ** oldu; sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi de **ذُرِّية** oldu. Dedi ki: Birinci söz, nahivciler katında daha kıyasî ve daha iyidir.
Leys dedi ki: **ذُرِّيَّةٌ** **فُعْلِيَّةٌ**’dir; **سُرِّيَّةٌ** dedikleri gibi. Asıl ise **السِّر**’dendir; o da nikâhtır.
Ebû Sa‘îd dedi ki: Kılıcın **ذَرِّيُّ**’si onun **فِرِنْدُه**’dur.
“Onun kılıcının **ذَرِّيَّ**’si ne kadar da açık” denir; **الذر**’e nisbet edildi. Ve şu şiir okundu:
وتُخْرِجُ مِنه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً
طُولُ السُّرَى ذَرِّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ
Der ki: Günün şiddeti ona zarar verirse, ondan doğruluk ve sabır çıkarır; yüzü aydınlanır; sanki kılıcın **ذَرِّيُّ**’si gibidir.
**رذّ** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: Yağmurun en hafifi ve en zayıfı: önce **الطَّل** sonra **الرَّذَاذُ**.
Dedi ki: Üzerinde **مُرَذٌّ** olan bir yer (denir); **مُرَذةٌ** denmez, **مَرْذوذَةٌ** da denmez; fakat “üzerinde **مُرَذٌ**” denir.
Kisâî dedi ki: **مُرَذةٌ** ve **مَطْلُولَةٌ** bir yer.
Leys dedi ki: **يوم مُرِذ**; fiil ise: gök **أَرَذَّتْ**; o da **إرْذاذاً** olarak **تُرِذُّ** eder. Başkası dedi ki: Göz suyu ile **أرَذَّتْ** etti. Ve kırba **أَرَذَّ** etti, **إرْذاذاً**; içindekinin aktığı zaman. Ve yara **أَرذَّتْ** etti; aktığı zaman. Ve her akan şey **مُرِذٌّ**’dür.
